អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា

‘‘កេនាភត’’ន្តិ ឥមំ បញ្ហំ វិសជ្ជេន្តេន ជម្ពុទីបេ តាវ អាចរិយបរម្បរា យាវ តតិយសង្គីតិ, តាវ ទស្សេត្វា ឥទានិ សីហឡទីបេ អាចរិយបរម្បរំ ទស្សេតុំ ‘‘តតិយសង្គហតោ បន ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥមំ ទីបន្តិ ឥមំ តម្ពបណ្ណិទីបំ. កញ្ចិ កាលន្តិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. ភទ្ទនាមោតិ ភទ្ទសាលត្ថេរោ. នាមស្ស ឯកទេសេនបិ ហិ វោហារោ ទិស្សតិ ‘‘ទេវទត្តោ ទត្តោ’’តិ យថា. អាគុំ ន ករោន្តីតិ នាគា. វិនយបិដកំ វាចយិំសូតិ សម្ពន្ធោ. តម្ពបណ្ណិយាតិ ភុម្មវចនំ. និកាយេ បញ្ច វាចេសុន្តិ វិនយាភិធម្មវជ្ជេ ទីឃនិកាយាទិកេ បញ្ច និកាយេ ច វាចេសុំ. សត្ត ចេវ បករណេតិ ធម្មសង្គណីវិភង្គាទិកេ សត្ត អភិធម្មប្បករណេ ច វាចេសុន្តិ អត្ថោ. អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា, បញ្ញា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេធាវី. តិបេដកោតិ តីណិ បិដកានិ ឯតស្ស អត្ថីតិ តិបេដកោ, តេបិដកោតិ វុត្តំ ហោតិ, តិបិដកបរិយត្តិធរោតិ អត្ថោ. តារកានំ រាជាតិ តារករាជា, ចន្ទិមា. អតិរោចថាតិ អតិវិយ វិរោចិត្ថ. បុប្ផនាមោតិ មហាបទុមត្ថេរោ. សទ្ធម្មវំសកោវិទោតិ សទ្ធម្មតន្តិយា កោវិទោ. បុប្ផនាមោតិ សុមនត្ថេរោ. ជម្ពុទីបេ បតិដ្ឋិតោតិ សុមនត្ថេរោ កិរ ឯកស្មិំ សមយេ សីហឡទីបម្ហិ សាសនេ ឱសក្កមានេ ជម្ពុទីបំ គន្ត្វា ឧគ្គណ្ហិត្វា សាសនំ អនុរក្ខន្តោ តត្ថេវ បតិដ្ឋាសិ. មគ្គកោវិទាតិ សគ្គមគ្គមោក្ខមគ្គេសុ កោវិទា.

ភារំ កត្វាតិ តេសំ តេសំ ភិក្ខូនំ សាសនំ ភារំ កត្វា, បដិពទ្ធំ កត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘តេ តេ ភិក្ខូ តត្ថ តត្ថ បេសេសី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មជ្ឈន្តិកត្ថេរំ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋំ បេសេសី’’តិអាទិ. មហិំសកមណ្ឌលន្តិ អន្ធករដ្ឋំ វទន្តិ. វនវាសិន្តិ វនវាសិរដ្ឋំ. អត្តា បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ អត្តបញ្ចមា, តំ តំ ទិសាភាគំ បញ្ច បញ្ចេវ ភិក្ខូ អគមំសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ តត្ថ តត្ថ គតានំ ថេរានំ កិច្ចានុភាវំ ទស្សេតុកាមោ មជ្ឈន្តិកត្ថេរស្ស គតដ្ឋានេ កិច្ចំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន កស្មីរគន្ធាររដ្ឋេ’’តិអាទិមាហ. ករកវស្សន្តិ ហិមបាតនកវស្សំ. ហរាបេត្វាតិ ឧទកោឃេន ហរាបេត្វា. អរវាឡទហបិដ្ឋិយន្តិ អរវាឡទហស្ស ឧទកបិដ្ឋិយំ. ឆិន្នភិន្នបដធរោតិ សត្ថកេន ឆិន្នំ រង្គេន ភិន្នំ វណ្ណវិការមាបន្នំ បដំ ធារេតីតិ ឆិន្នភិន្នបដធរោ. អថ វា សត្ថកេន ឆិន្នានំ គិហិវត្ថវិសភាគានំ កាសាវានំ ធារណតោ ឆិន្នភិន្នបដធរោ. ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌកោ. កាសាវវសនោតិ កាសាវវត្ថនិវត្ថោ. មក្ខំ អសហមានោតិ ថេរំ បដិច្ច អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នំ បរេសំ គុណមក្ខនលក្ខណំ មក្ខំ អសហមានោ សន្ធារេតុំ អធិសហិតុំ វូបសមេតុំ អសក្កោន្តោ. ភិំសនកានីតិ ភេរវារម្មណានិ. តានិ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ តតោ ភុសា វាតា វាយន្តី’’តិអាទិមាហ. ភុសា វាតាតិ រុក្ខភេទនបព្ពតកូដនិបាតនសមត្ថា ពលវវាតា. អសនិយោ ផលន្តីតិ អសនិយោ ភិជ្ជន្តិ, បតន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. បហរណវុដ្ឋិយោតិ អនេកប្បការា អាវុធវុដ្ឋិយោ. និទ្ធមថាតិ គហេត្វា អបនេថ. ភិំសនកន្តិ នាគរាជស្ស កាយិកវាចសិកបយោគជនិតភយនិមិត្តំ វិប្បការំ.

មេ ភយភេរវំ ជនេតុំ បដិពលោ ន អស្ស ន ភវេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ភយភេរវំ នាម ខុទ្ទានុខុទ្ទកំ ភយំ. អថ វា ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសភយំ, បដិឃភយស្សេតំ អធិវចនំ. ភេរវន្តិ ភយជនកមារម្មណំ. សចេបិ ត្វំ មហិំ សព្ពន្តិ សចេបិ ត្វំ មហានាគ សព្ពំ មហិំ សមុទ្ទេន សហ សសមុទ្ទំ បព្ពតេន សហ សបព្ពតំ ឧក្ខិបិត្វា មមូបរិ មយ្ហំ សីសោបរិ ខិបេយ្យាសីតិ អត្ថោ. មេ ភយភេរវំ ជនេតុំ នេវ សក្កុណេយ្យាសីតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសេន. តវេវស្ស វិឃាតោ ឧរគាធិបាតិ ឧរគានំ នាគានំ អធិបតិ រាជ តវ ឯវ វិឃាតោ ទុក្ខំ វិហិំសា អស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វាតិអាទីសុ តង្ខណានុរូបាយ ធម្មទេសនាយ ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយិកំ អត្ថំ សន្ទស្សេត្វា កុសលេ ធម្មេ សមាទបេត្វា គណ្ហាបេត្វា តត្ថ ច នំ សមុត្តេជេត្វា សឧស្សាហំ កត្វា តាយ ច សឧស្សាហតាយ អញ្ញេហិ ច វិជ្ជមានគុណេហិ សម្បហំសេត្វា តោសេត្វាតិ អត្ថោ. ថេរេន កតំ នាគានុសាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថាយស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតោ ឧទ្ធំ យថា បុរេតិ យថា តុម្ហេ ឥតោ បុរេ សទ្ធម្មសវនុប្បត្តិវិរហិតកាលេ បរស្ស កោធំ ឧប្បាទយិត្ថ, ឥទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អនាគតេ កោធញ្ច មា ជនយិត្ថ, វិជាតមាតុយាបិ បុត្តេ សិនេហច្ឆេទនំ សព្ពវិនាសមូលកំ សស្សឃាតកញ្ច មា ករិត្ថាតិ អត្ថោ. សុខកាមា ហិ បាណិនោតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ការណោបទេសេ, យស្មា សព្ពេ សត្តា សុខកាមា, តស្មា ហិតសុខឧបច្ឆេទករំ សស្សឃាតញ្ច មា ករោថាតិ វុត្តំ ហោតិ.

យថានុសិដ្ឋន្តិ យំ យំ អនុសិដ្ឋំ យថានុសិដ្ឋំ, អនុសិដ្ឋំ អនតិក្កម្ម វា យថានុសិដ្ឋំ, ថេរេន ទិន្នោវាទំ អនតិក្កម្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ បឋមមគ្គផលាធិគមោ អហោសីតិ វទន្តិ. កុលសតសហស្សន្តិ ឥមិនា បុរិសានំ សតសហស្សំ ទស្សេតិ. កស្មីរគន្ធារាតិ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋវាសិនោ. កាសាវបជ្ជោតាតិ ភិក្ខូនំ និវត្ថបារុតកាសាវវត្ថេហិ ឱភាសិតា. ឥសិវាតបដិវាតាតិ ភិក្ខូនំ និវាសនបារុបនវាតេន ចេវ ហត្ថបាទានំ សមិញ្ជនបសារណាទិវាតេន ច សមន្តតោ ពីជិយមានា អហេសុំ. ទុដ្ឋន្តិ កុបិតំ. ពន្ធនាតិ សំសារពន្ធនតោ.

ធម្មចក្ខុន្តិ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេ ញាណំ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘បឋមមគ្គញាណមេវ តេ បដិលភិំសូ’’តិ វទន្តិ. ចោទេត្វា ទេវទូតេហីតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៦៣ អាទយោ) ទេវទូតសុត្តន្តទេសនាវសេន (ម. និ. ៣.២៦១ អាទយោ) ទហរកុមារោ ជរាជិណ្ណសត្តោ គិលានសត្តោ កម្មការណា កម្មការណិកា វា មតសត្តោតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ទេវទូតេហិ ចោទេត្វា ឱវទិត្វា, សំវេគំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. ទហរកុមារាទយោ ហិ តត្ថ ‘‘ទេវទូតា’’តិ វុច្ចន្តិ. តថា ហិ ទហរកុមារោ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ មយ្ហម្បិ តុម្ហាកំ វិយ ហត្ថបាទា អត្ថិ, សកេ បនម្ហិ មុត្តករីសេ បលិបន្នោ, អត្តនោ ធម្មតាយ ឧដ្ឋហិត្វា នហាយិតុំ ន សក្កោមិ, ‘អហំ កិលិដ្ឋោ, នហាបេថ ម’ន្តិ វត្តុម្បិ ន សក្កោមិ, ជាតិតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ជាតិតោ អបរិមុត្តាវ. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ជាតិ អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្សា បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ.

ជរាជិណ្ណសត្តោបិ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ អហម្បិ តុម្ហេ វិយ តរុណោ អហោសិំ ឩរុពលពាហុពលជវសម្បន្នោ, តស្ស មេ តា ពលជវសម្បត្តិយោ អន្តរហិតា, ហត្ថបាទា ហត្ថបាទកិច្ចញ្ច ន ករោន្តិ, ជរាយម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ជរាយ អបរិមុត្តាវ. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ជរា អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្សា បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ.

គិលានសត្តោបិ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ អហម្បិ តុម្ហេ វិយ និរោគោ អហោសិំ, សោម្ហិ ឯតរហិ ព្យាធិនា អភិហតោ សកេ មុត្តករីសេ បលិបន្នោ, ឧដ្ឋាតុម្បិ ន សក្កោមិ, វិជ្ជមានាបិ មេ ហត្ថបាទា ហត្ថបាទកិច្ចំ ន ករោន្តិ, ព្យាធិតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ព្យាធិតោ អបរិមុត្តាវ. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ព្យាធិ អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្ស បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ.

កម្មការណា កម្មការណិកា វា ចតុត្ថោ ទេវទូតោតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ កម្មការណបក្ខេ ទ្វត្តិំស តាវ កម្មការណា អត្ថតោ ឯវំ វទន្តិ នាម ‘‘មយំ និព្ពត្តមានា ន រុក្ខេ វា បាសាណេ វា និព្ពត្តាម, តុម្ហាទិសានំ សរីរេ និព្ពត្តាម, ឥតិ អម្ហាកំ បុរេ និព្ពត្តិតោវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេតា ទេវទូតា នាម ជាតា. កម្មការណិកាបិ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តិ នាម ‘‘មយំ ទ្វត្តិំស កម្មការណា ករោន្តា ន រុក្ខាទីសុ ករោម, តុម្ហាទិសេសុ សត្តេសុយេវ ករោម, ឥតិ អម្ហាកំ តុម្ហេសុ បុរេ កម្មការណាការណតោវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេតេបិ ទេវទូតា នាម ជាតា.

មតកសត្តោបិ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ មំ អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវំ បត្តំ, មរណតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ មរណតោ អបរិមុត្តាវ. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ មរណំ អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្ស បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ. តស្មា ទហរកុមារាទយោ ឯត្ថ ‘‘ទេវទូតា’’តិ វេទិតព្ពា.

អនមតគ្គិយន្តិ អនមតគ្គសំយុត្តំ (សំ. និ. ២.១២៤). ធម្មាមតំ បាយេសីតិ លោកុត្តរធម្មាមតំ បានំ បដិលាភករណវសេន បាយេសីតិ អត្ថោ. សមធិកានីតិ សហាធិកានិ. សហត្ថោ ហេត្ថ សំសទ្ទោ. ឥសីតិ សីលក្ខន្ធាទយោ ធម្មក្ខន្ធេ ឯសិ គវេសិ បរិយេសីតិ ឥសីតិ វុច្ចតិ. បញ្ច រដ្ឋានីតិ បញ្ចវិធចីនរដ្ឋានិ. ហិមវន្តំ គន្ត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនំ បកាសេន្តោ យក្ខសេនំ បសាទយីតិ យោជេតព្ពំ.

តេន ច សមយេនាតិ តស្មិំ សមយេ តេសំ គមនតោ បុព្ពភាគកាលេ. លទ្ធំ ភវិស្សតីតិ វេស្សវណសន្តិកា លទ្ធំ ភវិស្សតិ. វេគសាតិ វេគេន. សមន្តតោ អារក្ខំ ឋបេសីតិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មា បវិសន្តូ’’តិ អធិដ្ឋានវសេន សមន្តា អារក្ខំ ឋបេសិ. អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សហស្សានីតិ អឌ្ឍេន ចតុត្ថានិ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ, អតិរេកបញ្ចសតានិ តីណិ សហស្សានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិយឌ្ឍសហស្សន្តិ អឌ្ឍេន ទុតិយំ ទិយឌ្ឍំ, អតិរេកបញ្ចសតំ ឯកំ សហស្សន្តិ អត្ថោ. សោណុត្តរាតិ សោណោ ច ឧត្តរោ ច សោណុត្តរា. និទ្ធមេត្វានាតិ បលាបេត្វាន. អទេសិសុន្តិ អទេសយុំ.

អជ្ឈិដ្ឋោតិ អាណត្តោ. បុន ទានីតិ ឯត្ថ ទានីតិ និបាតមត្តំ, បុន អាគច្ឆេយ្យាម វា ន វាតិ អត្ថោ. រាជគហនគរបរិវត្តកេនាតិ រាជគហនគរំ បរិវជ្ជេត្វា តតោ ពហិ តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតមគ្គេន គមនេន វា. ឥទានិ ថេរមាតុយា វេដិសនគរេ និវាសការណំ ទស្សេតុំ តស្ស នគរស្ស តស្សា ជាតិភូមិភាវំ ថេរស្ស ច អដ្ឋុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អសោកោ កិរ កុមារកាលេ’’តិអាទិមាហ.

អយំ បនេត្ថ អនុបុព្ពិកថា – បុព្ពេ កិរ មោរិយវំសេ ជាតស្ស ចន្ទគុត្តស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ ពិន្ទុសារោ នាម កុមារោ បិតុ អច្ចយេន បាដលិបុត្តម្ហិ នគរេ រាជា អហោសិ. តស្ស ទ្វេ បុត្តា សឧទរិយា អហេសុំ, តេសំ ឯកូនសតមត្តា វេមាតិកភាតរោ អហេសុំ. រាជា បន តេសំ សព្ពជេដ្ឋកស្ស អសោកកុមារស្ស ឧបរជ្ជដ្ឋានញ្ច អវន្តិរដ្ឋញ្ច ទត្វា អថេកទិវសំ អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ទិស្វា ‘‘តាត, ឧបរាជ, តវ រដ្ឋំ គន្ត្វា តត្ថ ឧជ្ជេនីនគរេ វសាហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ បិតុ វចនេន តំ ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ វេដិសគិរិនគរេ វេដិសនាមកស្ស សេដ្ឋិស្ស ឃរេ និវាសំ ឧបគន្ត្វា តស្ស សេដ្ឋិស្ស ធីតរំ លក្ខណសម្បន្នំ យោព្ពនប្បត្តំ វេដិសគិរិំ នាម កុមារិំ ទិស្វា តាយ បដិពទ្ធចិត្តោ មាតាបិតូនំ កថាបេត្វា តំ តេហិ ទិន្នំ បដិលភិត្វា តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ. សា តេន សំវាសេន សញ្ជាតគព្ភា ហុត្វា តតោ ឧជ្ជេនិំ នីតា មហិន្ទកុមារំ ជនយិ. តតោ វស្សទ្វយេ អតិក្កន្តេ សង្ឃមិត្តញ្ច ធីតរំ ឧបលភិត្វា ឧបរាជេន សទ្ធិំ តត្ថ វសតិ. ឧបរាជស្ស បន បិតា ពិន្ទុសារោ មរណមញ្ចេ និបន្នោ បុត្តំ អសោកកុមារំ សរិត្វា តំ បក្កោសាបេតុំ ឧជ្ជេនិំ មនុស្សេ បេសេសិ. តេ តតោ ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា អសោកស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. តេសំ វចនេន សោ បិតុ សន្តិកំ តុរិតគមនេនាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ វេដិសគិរិនគរម្ហិ បុត្តទារេ ឋបេត្វា បិតុ សន្តកំ បាដលិបុត្តនគរំ គន្ត្វា គតសមនន្តរមេវ កាលកតស្ស បិតុនោ សរីរកិច្ចំ ការាបេត្វា តតោ ឯកូនសតមត្តេ វេមាតិកភាតរោ ច ឃាតាបេត្វា វិហតកណ្ដកោ ហុត្វា តត្ថ ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា អភិសេកំ គណ្ហិ. តទាបិ ថេរមាតា ទារកេ រញ្ញោ សន្តិកំ បេសេត្វា សយំ តត្ថេវ វេដិសគិរិនគរេ វសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សា តស្ស មាតា តេន សមយេន ញាតិឃរេ វសី’’តិ.

អារោបេសីតិ បដិបាទេសិ. អម្ហាកំ ឥធ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋិតន្តិ មាតុ ទស្សនស្ស កតភាវំ សន្ធាយាហ. អនុភវតុ តាវ មេ បិតរា បេសិតំ អភិសេកន្តិអាទីសុ អភិសេកបេសនាទិកថា វិត្ថារេន ឧត្តរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ឆណត្ថន្តិ ឆណនិមិត្តំ, ឆណហេតូតិ អត្ថោ, សយំ ឆណកីឡំ អកាតុកាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. តទា កិរ ទេវានំបិយតិស្សោ ជេដ្ឋមូលមាសបុណ្ណមិយំ នក្ខត្តំ ឃោសាបេត្វា ‘‘សលិលកីឡាឆណំ ករោថា’’តិ អមច្ចេ អាណាបេត្វា សយំ មិគវំ កីឡិតុកាមោ មិស្សកបព្ពតំ អគមាសិ. មិស្សកបព្ពតន្តិ បំសុបាសាណមិស្សកត្តា ឯវំលទ្ធនាមំ បព្ពតំ. ទិដ្ឋសច្ចោតិ អនាគាមិមគ្គេន បដិវិទ្ធសច្ចោ, អនាគាមិផលំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ កិរ ថេរេន អត្តនោ មាតុទេវិយា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា អនាគាមិផលំ សច្ឆាកាសិ, សោ ច ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោតិ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ ថេរស្ស មាតុទេវិយា ភគិនី តស្សា ធីតា, តស្សា អយំ បុត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –

‘‘ទេវិយា ភគិនី ធីតុ, បុត្តោ ភណ្ឌុកនាមកោ;

ថេរេន ទេវិយា ធម្មំ, សុត្វា ទេសិតមេវ តុ;

អនាគាមិផលំ បត្វា, វសិ ថេរស្ស សន្តិកេ’’តិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធេន ច តុម្ហេ ព្យាកតាតិ ពោធិមូលេ ឯវ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេត្វា តម្ពបណ្ណិទីបំ ទិស្វា អនាគតេ តស្ស ទីបស្ស សម្បត្តិំ ទិដ្ឋេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘អនាគតេ មហិន្ទោ នាម ភិក្ខុ តម្ពបណ្ណិទីបំ បសាទេស្សតី’’តិ តុម្ហេ ព្យាកតា. តត្ថ តម្ពបណ្ណិទីបន្តិ ទីបវាសិនោ វុត្តា. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ អាសយានុសយញាណញ្ច ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. តេន បន ឥន្ទ្រិយបរោបរាទិំ វិនា អញ្ញំ ន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ ‘‘វោលោកេន្តោ’’តិ អវត្វា ‘‘វោលោកេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯតមត្ថន្តិ ‘‘អនាគតេ មហិន្ទោ នាម ភិក្ខុ តម្ពបណ្ណិទីបំ បសាទេស្សតី’’តិ ឥមមត្ថំ.

វេដិសគិរិម្ហិ រាជគហេតិ ទេវិយា កតវិហារេ. កាលោវ គមនស្ស, គច្ឆាម ទីបមុត្តមន្តិ យោជេតព្ពំ. ឥទញ្ច តេសំ បរិវិតក្កនិទស្សនំ. បឡិនាតិ អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. អម្ពរេតិ អាកាសេ. ឯវមាកាសំ បក្ខន្ទិត្វា កិំ តេ អកំសូតិ ចេតិយបព្ពតេ និបតិំសូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវមុប្បតិតា ថេរា, និបតិំសុ នគុត្តមេ’’តិ. ឥទានិ តស្ស បព្ពតស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ថេរានញ្ច តត្ថ និបតិតដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរតោ បុរសេដ្ឋស្សា’’តិអាទិគាថមាហ. បុរតោតិ បាចីនទិសាភាគេ. បុរសេដ្ឋស្សាតិ អនុរាធបុរសង្ខាតស្ស បុរវរស្ស. មេឃសន្និភេតិ សមន្តតោ នីលវណ្ណត្តា នីលមហាមេឃសទិសេ. សីលកូដម្ហីតិ ឯវំនាមកេ បព្ពតកូដេ. ហំសាវ នគមុទ្ធនីតិ បព្ពតមុទ្ធនិ ហំសា វិយ.

តត្ថ បន បតិដ្ឋហន្តោ កទា បតិដ្ឋហីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឥដ្ដិយាទីហិ សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. បរិនិព្ពានតោតិ បរិនិព្ពានវស្សតោ តំ អវធិភូតំ មុញ្ចិត្វា តតោ ឧទ្ធំ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំសតិមេ វស្សេតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អជាតសត្តុស្ស ហី’’តិអាទិ. តស្មិំយេវ វស្សេតិ ឯត្ថ យស្មិំ សំវច្ឆរេ យស្មិញ្ច ទិវសេ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តស្មិំ សំវច្ឆរេ តស្មិំយេវ ច ទិវសេ វិជយកុមារោ ឥមំ ទីបមាគតោតិ វទន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘លង្កាយំ វិជយសនាមកោ កុមារោ,

ឱតិណ្ណោ ថិរមតិ តម្ពបណ្ណិទីបេ;

សាលានំ យមកគុណានមន្តរស្មិំ,

និព្ពាតុំ សយិតទិនេ តថាគតស្សា’’តិ.

សីហកុមារស្ស បុត្តោតិ ឯត្ថ កាលិង្គរាជធីតុ កុច្ឆិស្មិំ សីហស្ស ជាតោ កុមារោ សីហកុមារោតិ វេទិតព្ពោ, បុព្ពេ អមនុស្សាវាសត្តា អាហ ‘‘មនុស្សាវាសំ អកាសី’’តិ. ចុទ្ទសមេ វស្សេតិ ចុទ្ទសមេ វស្សេ សម្បត្តេ. ឥធ វិជយោ កាលមកាសីតិ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ វិជយរាជកុមារោ អដ្ឋតិំស វស្សានិ រជ្ជំ ការេត្វា កាលមកាសិ. តថា ហិ អជាតសត្តុ រាជា ទ្វត្តិំស វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, ឧទយភទ្ទោ សោឡស វស្សានិ, តស្មា អជាតសត្តុស្ស អដ្ឋមវស្សំ ឥធ វិជយស្ស បឋមវស្សន្តិ កត្វា តតោ ឧទ្ធំ អជាតសត្តុស្ស ចតុវីសតិ វស្សានិ ឧទយភទ្ទស្ស ចុទ្ទស វស្សានីតិ វិជយស្ស អដ្ឋតិំស វស្សានិ បរិបូរិំសុ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘វិជយោ លង្កមាគម្ម, សត្ថុ និព្ពានវាសរេ;

អដ្ឋតិំស សមាកាសិ, រជ្ជំ យក្ខវិមទ្ទកោ’’តិ.

‘‘ឧទយភទ្ទស្ស បញ្ចទសមេ វស្សេ បណ្ឌុវាសុទេវោ នាម ឥមស្មិំ ទីបេ រជ្ជំ បាបុណី’’តិ វុត្តត្តា ឧទយភទ្ទស្ស ចុទ្ទសមវស្សសង្ខាតំ ឯកំ វស្សំ ឥមស្មិំ ទីបេ វិជយស្ស បណ្ឌុវាសុទេវស្ស ច អន្តរេ សីហឡំ អរាជិកំ ហុត្វា ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ វស្សេ វិជយរាជស្ស អមច្ចា ឧបតិស្សំ នាម អមច្ចំ ជេដ្ឋកំ កត្វា តស្ស នាមេន កតេ ឧបតិស្សគាមេ វសន្តា អរាជិកំ រជ្ជមនុសាសិំសុ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តស្មិំ មតេ អមច្ចា តេ, បេក្ខន្តា ខត្តិយាគមំ;

ឧបតិស្សគាមេ ឋត្វាន, រដ្ឋំ សមនុសាសិសុំ.

‘‘មតេ វិជយរាជម្ហិ, ខត្តិយាគមនា បុរា;

ឯកំ វស្សំ អយំ លង្កា-ទីបោ អាសិ អរាជិកោ’’តិ.

តត្ថាតិ ជម្ពុទីបេ. ឥធ បណ្ឌុវាសុទេវោ កាលមកាសីតិ ឥមស្មិំ សីហឡទីបេ បណ្ឌុវាសុទេវោ តិំស វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិត្វា កាលមកាសិ. តថា ហិ ឧទយភទ្ទស្ស អនន្តរំ អនុរុទ្ធោ ច មុណ្ឌោ ច អដ្ឋ វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិំសុ, តទនន្តរំ នាគទាសកោ ចតុវីសតិ វស្សានិ, តស្មា ឧទយភទ្ទស្ស បញ្ចទសមសោឡសមវស្សេហិ សទ្ធិំ អនុរុទ្ធស្ស ច មុណ្ឌស្ស ច អដ្ឋ វស្សានិ, នាគទាសកស្ស ច ចតុវីសតិវស្សេសុ វីសតិ វស្សានីតិ បណ្ឌុវាសុទេវស្ស រញ្ញោ តិំស វស្សានិ បរិបូរិំសុ. តេនេវ វុត្តំ –

‘‘តតោ បណ្ឌុវាសុទេវោ, រជ្ជំ តិំស សមា អកា’’តិ;

តត្ថាតិ ជម្ពុទីបេ. សត្តរសមេ វស្សេតិ សត្តរសមេ វស្សេ សម្បត្តេ. តថា ហិ នាគទាសកស្ស អនន្តរា សុសុនាគោ អដ្ឋារស វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, តស្មា នាគទាសកស្ស ចតុវីសតិវស្សេសុ វីសតិ វស្សានិ ឋបេត្វា សេសេហិ ចតូហិ វស្សេហិ សទ្ធិំ សុសុនាគស្ស អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ សោឡស វស្សានីតិ ឥធ អភយរញ្ញោ វីសតិ វស្សានិ បរិបូរិំសុ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អភយោ វីសតិ វស្សានិ, លង្ការជ្ជមការយី’’តិ;

ទាមរិកោតិ យុទ្ធការកោ ចោរោ. បណ្ឌុកាភយោ បន អភយស្ស ភាគិនេយ្យោ រាជាយេវ, ន ចោរោ, ពលក្ការេន បន រជ្ជស្ស គហិតត្តា ‘‘ទាមរិកោ’’តិ វុត្តំ. រជ្ជំ អគ្គហេសីតិ ឯកទេសស្ស គហិតត្តា វុត្តំ. អភយស្ស ហិ វីសតិមេ វស្សេ ន តាវ សព្ពំ រជ្ជមគ្គហេសីតិ. តថា ហិ វីសតិមវស្សតោ បដ្ឋាយ អភយស្ស នវ ភាតិកេ អត្តនោ មាតុលេ តត្ថ តត្ថ យុទ្ធំ កត្វា ឃាតេន្តស្ស អនភិសិត្តស្សេវ សត្តរស វស្សានិ អតិក្កមិំសុ, តតោយេវ ច តានិ រាជសុញ្ញានិ នាម អហេសុំ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘បណ្ឌុកាភយរញ្ញោ ច, អភយស្ស ច អន្តរេ;

រាជសុញ្ញានិ វស្សានិ, អហេសុំ ទស សត្ត ចា’’តិ.

តត្ថាតិ ជម្ពុទីបេ. បណ្ឌុកស្សាតិ បណ្ឌុកាភយស្ស. ភវតិ ហិ ឯកទេសេនបិ វោហារោ ‘‘ទេវទត្តោ ទត្តោ’’តិ យថា. សត្តរស វស្សានិ បរិបូរិំសូតិ អនភិសិត្តស្សេវ បរិបូរិំសុ. ឯត្ថ ច កាឡាសោកស្ស សោឡសមវស្សំ ឋបេត្វា បន្នរស វស្សានិ ហេដ្ឋា សុសុនាគស្ស សត្តរសមអដ្ឋារសមវស្សានិ ច ទ្វេ គហេត្វា សត្តរស វស្សានិ គណិតព្ពានិ. តានិ ហេដ្ឋា ឯកេន វស្សេន សហ អដ្ឋារស ហោន្តីតិ តានិ រាជសុញ្ញានិ សត្តរស វស្សានិ ហេដ្ឋា វិជយបណ្ឌុវាសុទេវរាជូនមន្តរេ អរាជិកេន ឯកេន វស្សេន សទ្ធិំ អដ្ឋារស រាជសុញ្ញវស្សានិ នាម ហោន្តិ.

ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមេ វស្សេ ឥធ បណ្ឌុកាភយោ កាលមកាសីតិ ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមេ វស្សេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ បណ្ឌុកាភយោ នាម រាជា សត្តតិ វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិត្វា កាលមកាសិ. តថា ហិ សុសុនាគស្ស បុត្តោ កាឡាសោកោ អដ្ឋវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ. តតោ តស្ស បុត្តា ទស ភាតុកា ទ្វេវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសុំ, តេសំ បច្ឆា នវ នន្ទា ទ្វេវីសតិ, ចន្ទគុត្តោ ចតុវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ. តត្ថ កាឡាសោកស្ស អដ្ឋវីសតិវស្សេសុ បន្នរស វស្សានិ ហេដ្ឋា គហិតានីតិ តានិ ឋបេត្វា សេសានិ តេរស វស្សានិ, ទសភាតុកានំ ទ្វេវីសតិ, តថា នវនន្ទានំ ទ្វេវីសតិ, ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមវស្សំ ឋបេត្វា តេរស វស្សានីតិ បណ្ឌុកាភយស្ស សត្តតិ វស្សានិ បរិបូរិំសុ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘បណ្ឌុកាភយនាមស្ស, រញ្ញោ វស្សានិ សត្តតី’’តិ;

តត្ថ អសោកធម្មរាជស្ស សត្តរសមេ វស្សេ ឥធ មុដសិវរាជា កាលមកាសីតិ តស្មិំ ជម្ពុទីបេ អសោកធម្មរាជស្ស សត្តរសមេ វស្សេ ឥធ មុដសិវោ នាម រាជា សដ្ឋិ វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិត្វា កាលមកាសិ. តថា ហិ ចន្ទគុត្តស្ស បុត្តោ ពិន្ទុសារោ អដ្ឋវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, តតោ តស្ស បុត្តោ អសោកធម្មរាជា រជ្ជំ បាបុណិ, តស្មា ចន្ទគុត្តស្ស ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ចតុវីសតិវស្សេសុ តេរស វស្សានិ គហិតានីតិ តានិ ឋបេត្វា សេសានិ ឯកាទស វស្សានិ, ពិន្ទុសារស្ស អដ្ឋវីសតិ វស្សានិ, អសោកស្ស អនភិសិត្តស្ស ចត្តារិ វស្សានិ, អភិសិត្តស្ស សត្តរស វស្សានីតិ ឯវំ សដ្ឋិ វស្សានិ ឥធ មុដសិវស្ស បរិបូរិំសុ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘មុដសិវោ សដ្ឋិ វស្សានិ, លង្ការជ្ជមការយី’’តិ;

ទេវានំបិយតិស្សោ រជ្ជំ បាបុណីតិ អសោកធម្មរាជស្ស អដ្ឋារសមេ វស្សេ បាបុណិ. ឥទានិ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អជាតសត្តុអាទីនំ វស្សគណនាវសេន បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំសតិ វស្សានិ ឯកតោ គណេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិនិព្ពុតេ ច សម្មាសម្ពុទ្ធេ’’តិអាទិ. តត្ថ អជាតសត្តុស្ស ចតុវីសតីតិ បរិនិព្ពានវស្សសង្ខាតំ អដ្ឋមវស្សំ មុញ្ចិត្វា វុត្តំ. អសោកស្ស បុត្តកា ទស ភាតុករាជានោតិ កាឡាសោកស្ស បុត្តា ភទ្ទសេនោ កោរណ្ឌវណ្ណោ មង្កុរោ សព្ពញ្ជហោ ជាលិកោ ឧភកោ សញ្ចយោ កោរព្យោ នន្ទិវឌ្ឍនោ បញ្ចមកោតិ ឥមេ ទស ភាតុករាជានោតិ វេទិតព្ពា. ឧគ្គសេននន្ទោ បណ្ឌុកនន្ទោ បណ្ឌុគតិនន្ទោ ភូតបាលនន្ទោ រដ្ឋបាលនន្ទោ គោវិសាណកនន្ទោ សវិទ្ធកនន្ទោ កេវដ្ដកនន្ទោ ធននន្ទោតិ ឥមេ នវ នន្ទាតិ វេទិតព្ពា. ឯតេន រាជវំសានុសារេនាតិ ឯតេន ជម្ពុទីបវាសិរាជូនំ វំសានុសារេន វេទិតព្ពមេតន្តិ អត្ថោ.

តម្ពបណ្ណិទីបវាសីនម្បិ បុន រាជូនំ វសេន ឯវំ គណនា វេទិតព្ពា – សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បរិនិព្ពានវស្សំ ឥធ វិជយស្ស បឋមំ វស្សន្តិ កត្វា តំ អបនេត្វា បរិនិព្ពានវស្សតោ ឧទ្ធំ វិជយស្ស សត្តតិំស វស្សានិ, តតោ អរាជិកមេកវស្សំ, បណ្ឌុវាសុទេវស្ស តិំស វស្សានិ, អភយស្ស វីសតិ វស្សានិ, បណ្ឌុកាភយស្ស អភិសេកតោ បុព្ពេ សត្តរស វស្សានិ, អភិសិត្តស្ស សត្តតិ វស្សានិ, មុដសិវស្ស សដ្ឋិ វស្សានិ, ទេវានំបិយតិស្សស្ស បឋមំ វស្សន្តិ ឯវំ បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំស វស្សានិ វេទិតព្ពានិ.

ជេដ្ឋមាសស្ស បុណ្ណមិយំ ជេដ្ឋនក្ខត្តំ មូលនក្ខត្តំ វា ហោតីតិ អាហ ‘‘ជេដ្ឋមូលនក្ខត្តំ នាម ហោតី’’តិ. តស្មិំ បន នក្ខត្តេ កត្តព្ពឆណម្បិ តន្និស្សយត្តា តមេវ នាមំ លភតីតិ វេទិតព្ពំ. មិគវន្តិ មិគានំ វាននតោ ហេសនតោ ពាធនតោ មិគវន្តិ លទ្ធសមញ្ញំ មិគវំ. រោហិតមិគរូបន្តិ គោកណ្ណមិគវេសំ. ជិយន្តិ ធនុជិយំ. អនុពន្ធន្តោតិ បទសា អនុធាវន្តោ. មមំយេវ រាជា បស្សតូតិ ឯត្ថ ‘‘អម្ហេសុ ពហូសុ ទិដ្ឋេសុ រាជា អតិវិយ ភាយិស្សតី’’តិ ឥមិនា ការណេន អត្តានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘មមំយេវ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ចិន្តេសី’’តិ វត្វា តស្ស ចិន្តនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ ទីបេ ជាតោ’’តិអាទិ. ថេរោ តស្ស បរិវិតក្កំ ជានិត្វា អត្តនោ សភាវំ កថេត្វា តំ អស្សាសេតុកាមោ ‘‘សមណា មយំ មហារាជា’’តិអាទិមាហ. មហារាជ មយំ សមណា នាម, ត្វំ បរិវិតក្កំ មា អកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តវេវ អនុកម្បាយាតិ តវ អនុកម្បត្ថាយ ឯវ អាគតា, ន វិមុខភាវត្ថាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេ សមណា នាមា’’តិ អជានន្តស្ស ‘‘សមណា មយំ, មហារាជា’’តិ កស្មា ថេរោ អាហាតិ ចេ? អសោកធម្មរាជេន បេសិតសាសនេនេវ បុព្ពេ គហិតសមណសញ្ញំ សារេតុំ ឯវមាហាតិ. ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘តេន ច សមយេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អទិដ្ឋា ហុត្វា សហាយកាតិ អទិដ្ឋសហាយកា, អញ្ញមញ្ញំ អទិស្វាវ សហាយកភាវំ ឧបគតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆាតបព្ពតបាទេតិ ឆាតវាហស្ស នាម បព្ពតស្ស បាទេ. តំ កិរ បព្ពតំ អនុរាធបុរា បុព្ពទក្ខិណទិសាភាគេ អតិរេកយោជនទ្វយមត្ថកេ តិដ្ឋតិ. តម្ហិ ឋានេ បច្ឆា សទ្ធាតិស្សោ នាម មហារាជា វិហារំ ការាបេសិ, តំ ‘‘ឆាតវិហារ’’ន្តិ វោហរិំសុ. ‘‘រថយដ្ឋិប្បមាណាតិ អាយាមតោ ច អាវដ្ដតោ ច រថបតោទេន សមប្បមាណា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មហាវំសេបិ វុត្តំ –

‘‘ឆាតបព្ពតបាទម្ហិ, តិស្សោ ច វេឡុយដ្ឋិយោ;

ជាតា រថបតោទេន, សមានា បរិមាណតោ’’តិ.

គណ្ឋិបទេ បន ‘‘រថយដ្ឋិប្បមាណាតិ រថស្ស ធជយដ្ឋិប្បមាណា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បជ្ជិំសូតិ តស្ស អភិសេកសមកាលមេវ ឧប្បជ្ជិំសុ. ឯវមុត្តរិបិ វក្ខមានានំ អច្ឆរិយានំ បាតុភាវោ វេទិតព្ពោ. តថា ច វុត្តំ មហាវំសេ –

‘‘ទេវានំបិយតិស្សោ សោ, រាជាសិ បិតុអច្ចយេ;

តស្សាភិសេកេន សមំ, ពហូនច្ឆរិយានហូ’’តិ.

ឯកា លតា យដ្ឋិ នាមាតិ កញ្ចនលតាយ បដិមណ្ឌិតត្តា ឯវំលទ្ធនាមា ឯកា យដ្ឋិ អហោសិ. តំ អលង្ករិត្វា ឧប្បន្នលតាតិ តំ រជតវណ្ណំ យដ្ឋិំ អលង្ករិត្វា តត្ថេវ ចិត្តកម្មកតា វិយ ឧប្បន្នលតា. ខាយតីតិ ទិស្សតិ. កិញ្ជក្ខានីតិ កេសរានិ. ឯតានិ ច បុប្ផយដ្ឋិយំ នីលបុប្ផាទីនិ សកុណយដ្ឋិយញ្ច នានប្បការា មិគបក្ខិនោ តត្ថេវ ចិត្តកម្មកតា វិយ បញ្ញាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេតា រជតយដ្ឋីវាតិ រជតមយយដ្ឋិ វិយ ឯកា យដ្ឋិ សេតវណ្ណាតិ អត្ថោ. លតាតិ តត្ថេវ ចិត្តកម្មកតា វិយ ទិស្សមានលតា. នីលាទិ យាទិសំ បុប្ផន្តិ យាទិសំ លោកេ នីលាទិបុប្ផំ អត្ថិ, តាទិសំ បុប្ផយដ្ឋិម្ហិ ខាយតីតិ អត្ថោ.

អនេកវិហិតំ រតនំ ឧប្បជ្ជីតិ អនេកប្បការំ រតនំ សមុទ្ទតោ សយមេវ តីរំ អារុហិត្វា វេលន្តេ ឩមិវេគាភិជាតមរិយាទវដ្ដិ វិយ ឧប្បជ្ជិ, ឧដ្ឋហិត្វា អដ្ឋាសីតិ អត្ថោ. តម្ពបណ្ណិយំ បន អដ្ឋ មុត្តា ឧប្បជ្ជិំសូតិ ឯត្ថាបិ តម្ពបណ្ណិយំ សមុទ្ទតោ សយមេវ ឧដ្ឋហិត្វា ជាតិតោ អដ្ឋ មុត្តា សមុទ្ទតីរេ វុត្តនយេនេវ ឋិតាតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –

‘‘លង្កាទីបម្ហិ សកលេ, និធយោ រតនានិ ច;

អន្តោឋិតានិ ឧគ្គន្ត្វា, បថវីតលមារុហុំ.

‘‘លង្កាទីបសមីបម្ហិ, ភិន្ននាវាគតានិ ច;

តត្រ ជាតានិ ច ថលំ, រតនានិ សមារុហុំ.

‘‘ហយគជា រថាមលកា, វលយង្គុលិវេឋកា;

កកុធផលា បាកតិកា, ឥច្ចេតា អដ្ឋ ជាតិតោ.

‘‘មុត្តា សមុទ្ទា ឧគ្គន្ត្វា, តីរេ វដ្ដិ វិយ ឋិតា;

ទេវានំបិយតិស្សស្ស, សព្ពបុញ្ញវិជម្ភិត’’ន្តិ.

ហយមុត្តាតិ អស្សរូបសណ្ឋានមុត្តា. គជមុត្តាតិ ហត្ថិរូបសណ្ឋានា. ឯវំ សព្ពត្ថ តំតំសណ្ឋានវសេន មុត្តាភេទោ វេទិតព្ពោ. អង្គុលិវេឋកមុត្តាតិ អង្គុលីយកសណ្ឋានា, មុទ្ទិកាសណ្ឋានាតិ អត្ថោ. កកុធផលមុត្តាតិ កកុធរុក្ខផលាការា ពហូ អសាមុទ្ទិកា មុត្តា. រាជកកុធភណ្ឌានីតិ រាជារហឧត្តមភណ្ឌានិ. តានិ សរូបេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆត្តំ ចាមរ’’ន្តិអាទិ. អញ្ញញ្ច ពហុវិធំ បណ្ណាការំ បហិណីតិ សម្ពន្ធោ. សង្ខន្តិ អភិសេកាសិញ្ចនកំ សាមុទ្ទិកំ ទក្ខិណាវដ្ដំ សង្ខំ. អនោតត្តោទកមេវ ‘‘គង្គោទក’’ន្តិ វុត្តំ. វឌ្ឍមានន្តិ អលង្ការចុណ្ណំ. ‘‘នហានចុណ្ណ’’ន្តិ កេចិ. វដំសកន្តិ កណ្ណបិឡន្ធនវដំសកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វដំសកំ កណ្ណចូឡិកដ្ឋានេ ឱលម្ពក’’ន្តិបិ វទន្តិ. ភិង្គារន្តិ សុវណ្ណមយំ មហាភិង្គារំ. ‘‘មករមុខសណ្ឋានា ពលិកម្មាទិករណត្ថំ កតា ភាជនវិកតី’’តិបិ វទន្តិ. នន្ទិយាវដ្ដន្តិ កាកបទសណ្ឋានា មង្គលត្ថំ កតា សុវណ្ណភាជនវិកតិ. កញ្ញន្តិ ខត្តិយកុមារិំ. អធោវិមំ ទុស្សយុគន្តិ កិលិដ្ឋេ ជាតេ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តមត្តេ បរិសុទ្ធភាវមុបគច្ឆន្តំ អធោវិមំ ទុស្សយុគំ. ហត្ថបុញ្ឆនន្តិ បីតវណ្ណំ មហគ្ឃំ ហត្ថបុញ្ឆនបដំ. ហរិចន្ទនន្តិ ហរិវណ្ណចន្ទនំ, សុវណ្ណវណ្ណចន្ទនន្តិ អត្ថោ. លោហិតចន្ទនំ វា, គោសិតចន្ទនន្តិ អត្ថោ. តំ កិរ ឧទ្ធនេ កុថិតតេលម្ហិ បក្ខិត្តមត្តំ សកលម្បិ តេលំ អគ្គិញ្ច និព្ពាបនសមត្ថំ ចន្ទនំ. តេនេវ ‘‘គោសិតចន្ទន’’ន្តិ វុច្ចតិ. គោសទ្ទេន ហិ ជលំ វុច្ចតិ, តំ វិយ សិតំ ចន្ទនំ គោសិតចន្ទនំ. នាគភវនសម្ភវំ អរុណវណ្ណមត្តិកំ. ហរីតកំ អាមលកន្តិ អគទហរីតកំ អគទាមលកំ. តំ ខិប្បមេវ សរីរមលសោធនាទិករណសមត្ថំ ហោតិ.

ឧណ្ហីសន្តិ ឧណ្ហីសបដ្ដំ. វេឋនន្តិ សីសវេឋនំ. សារបាមង្គន្តិ ឧត្តមំ រតនបាមង្គសុត្តំ. វត្ថកោដិកន្តិ វត្ថយុគមេវ. នាគមាហដន្តិ នាគេហិ អាហដំ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អមតោសធន្តិ ឯវំនាមិកា គុឡិកជាតិ, អមតសទិសកិច្ចត្តា ឯវំ វុច្ចតិ. តំ កិរ បរិបន្ថំ វិធមេត្វា សព្ពត្ថ សាធេន្តេហិ អគទោសធសម្ភារេហិ យោជេត្វា វដ្ដេត្វា កតំ គុឡិកំ. តំ បន រាជូនំ មុខសោធននហានបរិយោសានេ មហតា បរិហារេន ឧបនេន្តិ. តេន តេ អង្គរាគំ នាម ករោន្តិ, ករោន្តា ច យថារហំ ទ្វីហិ តីហិ អគទោសធរង្គតិលកាហិ នលាដកអំសកូដឧរមជ្ឈសង្ខាតំ អង្គំ សជ្ជេត្វា អង្គរាគំ ករោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. សា បន គុឡិកា អហិវិច្ឆិកាទីនម្បិ វិសំ ហនតិ, តេនបិ តំ វុច្ចតិ ‘‘អមតោសធ’’ន្តិ.

អហំ ពុទ្ធញ្ចាតិអាទីសុ សព្ពធម្មេ យាថាវតោ អពុជ្ឈិ បដិពុជ្ឈីតិ ពុទ្ធោតិ សង្ខ្យំ គតំ សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច, អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ច អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោតិ សង្ខ្យំ គតំ បរិយត្តិយា សទ្ធិំ នវ លោកុត្តរធម្មញ្ច, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ សង្ខ្យំ គតំ អរិយសាវកសង្ឃញ្ច អហំ សរណំ គតោ បរាយណន្តិ ឧបគតោ, ភជិំ សេវិន្តិ អត្ថោ. អថ វា ហិំសតិ តប្បសាទតគ្គរុកតាហិ វិហតកិលេសេន តប្បរាយណតាការប្បវត្តេន ចិត្តុប្បាទេន សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិំ បរិកិលេសំ ហនតិ វិនាសេតីតិ សរណំ, រតនត្តយស្សេតំ អធិវចនំ. អបិច សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិតេ បវត្តនេន អហិតា ច និវត្តនេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ សរណន្តិ វុច្ចតិ. ធម្មោបិ ភវកន្តារា ឧត្តារណេន អស្សាសទានេន ច សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ សរណន្តិ វុច្ចតិ. សង្ឃោបិ អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ សរណន្តិ វុច្ចតិ. ឥមិនា អត្ថេន សរណភូតំ រតនត្តយំ តេនេវ ការណេន សរណន្តិ គតោ អវគតោ, ជានិន្តិ អត្ថោ. ឧបាសកត្តំ ទេសេសិន្តិ រតនត្តយំ ឧបាសតីតិ ឧបាសកោតិ ឯវំ ទស្សិតំ ឧបាសកភាវំ មយិ អភិនិវិដ្ឋំ វាចាយ បកាសេសិន្តិ អត្ថោ, ‘‘ឧបាសកោហំ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតោ’’តិ ឯវំ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សក្យបុត្តស្ស សាសនេតិ សក្យស្ស សុទ្ធោទនស្ស បុត្តោ សោ ភគវា សក្យបុត្តោ, តស្ស សក្យបុត្តស្ស សាសនេតិ អត្ថោ. សទ្ធាតិ សទ្ធាយ, ‘‘សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា’’តិអាទីសុ វិយ យការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបេហីតិ ឧបគច្ឆ.

អសោករញ្ញា បេសិតេន អភិសេកេនាតិ អសោករញ្ញា បេសិតេន អភិសេកុបករណេន. យទា ហិ ទេវានំបិយតិស្សោ មហារាជា អត្តនោ សហាយស្ស ធម្មាសោករញ្ញោ ឥតោ វេឡុយដ្ឋិយាទយោ មហារហេ បណ្ណាការេ បេសេសិ. តទា សោបិ តេ ទិស្វា បសីទិត្វា អតិវិយ តុដ្ឋោ ‘‘ឥមេហិ អតិរេកតរំ កិំ នាម មហគ្ឃំ បដិបណ្ណាការំ សហាយស្ស មេ បេសេស្សាមី’’តិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា លង្កាទីបេ អភិសេកបរិហារំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តត្ថ ឦទិសោ អភិសេកបរិហារោ អត្ថី’’តិ សុត្វា ‘‘សាធុ វត មេ សហាយស្ស អភិសេកបរិហារំ បេសេស្សាមី’’តិ វត្វា សាមុទ្ទិកសង្ខាទីនិ តីណិ សង្ខានិ ច គង្គោទកញ្ច អរុណវណ្ណមត្តិកញ្ច អដ្ឋដ្ឋ ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិកញ្ញាយោ ច សុវណ្ណរជតលោហមត្តិកាមយឃដេ ច អដ្ឋហិ សេដ្ឋិកុលេហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ អមច្ចកុលានិ ចាតិ ឯវំ សព្ពដ្ឋកំ នាម ឥធ បេសេសិ ‘‘ឥមេហិ មេ សហាយស្ស បុន អភិសេកំ ករោថា’’តិ, អញ្ញញ្ច អភិសេកត្ថាយ ពហុំ បណ្ណាការំ បេសេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អសោករញ្ញា បេសិតេន អភិសេកេនា’’តិ. ឯកោ មាសោ អភិសិត្តស្ស អស្សាតិ ឯកមាសាភិសិត្តោ. កថំ បន តស្ស តទា ឯកមាសាភិសិត្តតា វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘វិសាខបុណ្ណមាយំ ហិស្ស អភិសេកមកំសូ’’តិ, បុព្ពេ កតាភិសេកស្សបិ អសោករញ្ញា បេសិតេន អនគ្ឃេន បរិហារេន វិសាខបុណ្ណមាយំ បុន អភិសេកមកំសូតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –

‘‘តេ មិគសិរមាសស្ស, អាទិចន្ទោទយំ ទិនេ;

អភិសិត្តញ្ច លង្កិន្ទំ, អមច្ចា សាមិភត្តិនោ.

‘‘ធម្មាសោកស្ស វចនំ, សុត្វា សាមិហិតេ រតា;

បុនាបិ អភិសេចិំសុ, លង្កាហិតសុខេ រត’’ន្តិ.

ទីបវំសេបិ ចេតំ វុត្តំ –

‘‘វិសាខមាសេ ទ្វាទសិយំ, ជម្ពុទីបា ឥធាគតា;

អភិសេកំ សបរិវារំ, អសោកធម្មេន បេសិតំ.

‘‘ទុតិយំ អភិសិញ្ចិត្ថ, រាជានំ ទេវានំបិយំ;

អភិសិត្តោ ទុតិយាភិសេកេន, វិសាខមាសេ ឧបោសថេ.

‘‘តតោ មាសេ អតិក្កម្ម, ជេដ្ឋមាសេ ឧបោសថេ;

មហិន្ទោ សត្តមោ ហុត្វា, ជម្ពុទីបា ឥធាគតោ’’តិ.

តទា បន តស្ស រញ្ញោ វិសាខបុណ្ណមាយ អភិសេកស្ស កតត្តា តតោ បភុតិ យាវជ្ជតនា វិសាខបុណ្ណមាយមេវ អភិសេកករណមាចិណ្ណំ. អភិសេកវិធានញ្ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អភិសេកមង្គលត្ថំ អលង្កតប្បដិយត្តស្ស មណ្ឌបស្ស អន្តោ កតស្ស ឧទុម្ពរសាខមណ្ឌបស្ស មជ្ឈេ សុប្បតិដ្ឋិតេ ឧទុម្ពរភទ្ទបីឋម្ហិ អភិសេការហំ អភិជច្ចំ ខត្តិយំ និសីទាបេត្វា បឋមំ តាវ មង្គលាភរណភូសិតា ជាតិសម្បន្នា ខត្តិយកញ្ញា គង្គោទកបុណ្ណំ សាមុទ្ទិកំ ទក្ខិណាវដ្ដសង្ខំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេត្វា សីសោបរិ ឧស្សាបេត្វា តេន តស្ស មុទ្ធនិ អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចតិ, ឯវញ្ច វទេតិ ‘‘ទេវ, តំ សព្ពេបិ ខត្តិយគណា អត្តានមារក្ខណត្ថំ ឥមិនា អភិសេកេន អភិសេកិកំ មហារាជំ ករោន្តិ, ត្វំ រាជធម្មេសុ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯតេសុ ខត្តិយគណេសុ ត្វំ បុត្តសិនេហានុកម្បាយ សហិតចិត្តោ ហិតសមមេត្តចិត្តោ ច ភវ, រក្ខាវរណគុត្តិយា តេសំ រក្ខិតោ ច ភវាហី’’តិ.

តតោ បុន បុរោហិតោបិ បុរោហិច្ចដ្ឋានានុរូបាលង្ការេហិ អលង្កតប្បដិយត្តោ គង្គោទកបុណ្ណំ រជតមយសង្ខំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេត្វា តស្ស សីសោបរិ ឧស្សាបេត្វា តេន តស្ស មុទ្ធនិ អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចតិ, ឯវញ្ច វទេតិ ‘‘ទេវ, តំ សព្ពេបិ ព្រាហ្មណគណា អត្តានមារក្ខណត្ថំ ឥមិនា អភិសេកេន អភិសេកិកំ មហារាជំ ករោន្តិ, ត្វំ រាជធម្មេសុ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯតេសុ ព្រាហ្មណេសុ ត្វំ បុត្តសិនេហានុកម្បាយ សហិតចិត្តោ ហិតសមមេត្តចិត្តោ ច ភវ, រក្ខាវរណគុត្តិយា តេសំ រក្ខិតោ ច ភវាហី’’តិ.

តតោ បុន សេដ្ឋិបិ សេដ្ឋិដ្ឋានានុរូបភូសនភូសិតោ គង្គោទកបុណ្ណំ រតនមយសង្ខំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេត្វា តស្ស សីសោបរិ ឧស្សាបេត្វា តេន តស្ស មុទ្ធនិ អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចតិ, ឯវញ្ច វទេតិ ‘‘ទេវ តំ សព្ពេបិ គហបតិគណា អត្តានមារក្ខណត្ថំ ឥមិនា អភិសេកេន អភិសេកិកំ មហារាជំ ករោន្តិ, ត្វំ រាជធម្មេសុ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯតេសុ គហបតិគណេសុ ត្វំ បុត្តសិនេហានុកម្បាយ សហិតចិត្តោ ហិតសមមេត្តចិត្តោ ច ភវ, រក្ខាវរណគុត្តិយា តេសំ រក្ខិតោ ច ភវាហី’’តិ.

តេ បន តស្ស ឯវំ វទន្តា ‘‘សចេ ត្វំ អម្ហាកំ វចនានុរូបេន រជ្ជំ ការេស្សសិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ការេស្សសិ, តវ មុទ្ធា សត្តធា ផលតូ’’តិ ឯវំ រញ្ញោ អភិសបន្តិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមស្មិំ បន ទីបេ ទេវានំបិយតិស្សស្ស មុទ្ធនិ ធម្មាសោកេនេវ ឥធ បេសិតា ខត្តិយកញ្ញាយេវ អនោតត្តោទកបុណ្ណេន សាមុទ្ទិកទក្ខិណាវដ្ដសង្ខេន អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចីតិ វទន្តិ. ឥទញ្ច យថាវុត្តំ អភិសេកវិធានំ មជ្ឈិមនិកាយេ ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយំ សីហឡដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘បឋមំ តាវ អភិសេកំ គណ្ហន្តានំ រាជូនំ សុវណ្ណមយាទីនិ តីណិ សង្ខានិ ច គង្គោទកញ្ច ខត្តិយកញ្ញញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិអាទិនា វុត្តន្តិ វទន្តិ.

សម្មោទនីយំ កថំ កថយមានោតិ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតសម្មោទជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ ‘‘កច្ចិ ភន្តេ ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ វោ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិ ឯវមាទិកថំ កថយមានោ. ឆ ជនេ ទស្សេសីតិ រញ្ញា សទ្ធិំ អាគតានំ ‘‘ន ឥមេ យក្ខា, មនុស្សា ឥមេ’’តិ សញ្ជាននត្ថំ ភណ្ឌុកស្ស ឧបាសកស្ស អានីតត្តា តេន សទ្ធិំ ឆ ជនេ ទស្សេសិ. តេវិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយសង្ខាតាហិ តីហិ វិជ្ជាហិ សមន្នាគតា. ឥទ្ធិប្បត្តាតិ ឥទ្ធិវិធញាណំ បត្តា. ចេតោបរិយកោវិទាតិ បរេសំ ចិត្តាចារេ កុសលា. ឯវមេត្ថ បញ្ច អភិញ្ញា សរូបេន វុត្តា, ទិព្ពសោតំ បន តាសំ វសេន អាគតមេវ ហោតិ. ពហូតិ ឯវរូបា ឆឡភិញ្ញា ពុទ្ធសាវកា ពហូ គណនបថំ អតិក្កន្តា សកលជម្ពុទីបំ កាសាវបជ្ជោតំ កត្វា វិចរន្តីតិ. កេចិ បន ‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិប្បត្តា ច ខីណាសវា ចេតោបរិយកោវិទា កេចិ ខីណាសវាតិ វិសុំ យោជេត្វា ‘អរហន្តោ’តិ ឥមិនា សុក្ខវិបស្សកា វុត្តា’’តិ វទន្តិ.

បញ្ញាវេយ្យត្តិយន្តិ បញ្ញាបាដវំ, បញ្ញាយ តិក្ខវិសទភាវន្តិ អត្ថោ. អាសន្នន្តិ អាសន្នេ ឋិតំ. សាធុ មហារាជ បណ្ឌិតោសីតិ រាជានំ បសំសតិ. បុន វីមំសន្តោ ‘‘អត្ថិ បន តេ មហារាជា’’តិអាទិមាហ. ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តន្តំ កថេសីតិ ‘‘អយំ រាជា ‘ឥមេ សមណា នាម ឦទិសា, សីលាទិបដិបត្តិ ច តេសំ ឦទិសី’តិ ច ន ជានាតិ, ហន្ទ នំ ឥមាយ ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តន្តទេសនាយ សមណភាវូបគមនំ សមណបដិបត្តិញ្ច វិញ្ញាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បឋមំ ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តន្តំ កថេសិ. តត្ថ ហិ –

‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ…បេ… សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ, សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ, សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ, យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ.

‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ.

‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.២៩១-២៩២) –

ឯវមាទិនា សាសនេ សទ្ធាបដិលាភំ បដិលទ្ធសទ្ធេហិ ច បព្ពជ្ជុបគមនំ បព្ពជិតេហិ ច បដិបជ្ជិតព្ពា សីលក្ខន្ធាទយោ ធម្មា បកាសិតា.

រាជា សុត្តន្តំ សុណន្តោយេវ អញ្ញាសីតិ ‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តុបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា’’តិ ឯវំ តស្មិំ សុត្តន្តេ (ម. និ. ១.២៩៣) អាគតត្តា តំ សុណន្តោយេវ អញ្ញាសិ. ឥធេវ វសិស្សាមាតិ ន តាវ រត្តិយា ឧបដ្ឋិតត្តា អនាគតវចនមកាសិ. អាគតផលោតិ អនាគាមិផលំ សន្ធាយាហ, សម្បត្តអនាគាមិផលោតិ អត្ថោ. តតោយេវ ច វិសេសតោ អវិបរីតវិទិតសត្ថុសាសនត្តា វិញ្ញាតសាសនោ. ឥទានិ បព្ពជិស្សតីតិ គិហិលិង្គេន អានីតកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា ឯវមាហ. អចិរបក្កន្តស្ស រញ្ញោតិ រញ្ញេ អចិរបក្កន្តេតិ អត្ថោ. អធិដ្ឋហិត្វាតិ អន្តោតម្ពបណ្ណិទីបេ សមាគតា សុណន្តូតិ អធិដ្ឋហិត្វា.

ភូមត្ថរណសង្ខេបេនាតិ ភូមត្ថរណាការេន. ឧប្បាតបាឋកាតិ និមិត្តបាឋកា, នេមិត្តកាតិ អត្ថោ. គហិតា ទានិ ឥមេហិ បថវីតិ អាសនានំ បថវិយំ អត្ថតត្តា ឯវមាហំសុ. បតិដ្ឋហិស្សតីតិ ចិន្តេន្តោតិ ឯត្ថ តេន ការណេន សាសនបតិដ្ឋានស្ស អភាវតោ អវស្សំ បតិដ្ឋហន្តស្ស សាសនស្ស បុព្ពនិមិត្តមិទន្តិ ឯវំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន សល្លក្ខេសីតិ វេទិតព្ពំ. បណីតេនាតិ ឧត្តមេន. សហត្ថាតិ សហត្ថេន សន្តប្បេត្វាតិ សុដ្ឋុ តប្បេត្វា, បរិបុណ្ណំ សុហិតំ យាវទត្ថំ កត្វាតិ អត្ថោ. បេតវត្ថុំ វិមានវត្ថុំ សច្ចសំយុត្តញ្ច កថេសីតិ ទេសនាវិធិកុសលោ ថេរោ ជនស្ស សំវេគំ ជនេតុំ បឋមំ បេតវត្ថុំ កថេត្វា តទនន្តរំ សំវេគជាតំ ជនំ អស្សាសេតុំ សគ្គកថាវសេន វិមានវត្ថុញ្ច កថេត្វា តទនន្តរំ បដិលទ្ធស្សាសានំ ‘‘មា ឯត្ថ អស្សាទំ ករោថ និព្ពានំ វិនា ន អញ្ញំ កិញ្ចិ សង្ខារគតំ ធុវំ នាម អត្ថិ, តស្មា បរមស្សាសកំ និព្ពានមធិគន្តុំ វាយមថា’’តិ សច្ចបដិវេធត្ថាយ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អន្តេ សច្ចសំយុត្តំ កថេសីតិ វេទិតព្ពំ.

តេសំ សុត្វាតិ តេសំ សន្តិកា ថេរានំ គុណកថំ សុត្វា. រញ្ញោ សំវិទិតំ កត្វាតិ រញ្ញោ និវេទនំ កត្វា, រាជានំ បដិវេទយិត្វាតិ អត្ថោ. អលំ គច្ឆាមាតិ បុរស្ស អច្ចាសន្នត្តា សារុប្បំ ន ហោតីតិ បដិបក្ខិបន្តោ អាហ. មេឃវនំ នាម ឧយ្យានន្តិ មហាមេឃវនុយ្យានំ. តស្ស កិរ ឧយ្យានស្ស ភូមិគ្គហណទិវសេ អកាលមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា សព្ពតឡាកបោក្ខរណិយោ បូរេន្តោ គិម្ហាភិហតរុក្ខលតាទីនំ អនុគ្គណ្ហន្តោវ បាវស្សិ, តេន ការណេន តំ មហាមេឃវនំ នាម ឧយ្យានំ ជាតំ. វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –

‘‘ឧយ្យានដ្ឋានគ្គហណេ, មហាមេឃោ អកាលជោ;

បាវស្សិ តេន ឧយ្យានំ, មហាមេឃវនំ អហូ’’តិ.

សុខសយិតភាវំ បុច្ឆិត្វាតិ ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, ឥធ សុខំ សយិត្ថ, តុម្ហាកំ ឥធ និវាសោ សុខ’’ន្តិ ឯវំ សុខសយិតភាវំ បុច្ឆិត្វា តតោ ថេរេន ‘‘សុខសយិតម្ហិ, មហារាជ, ភិក្ខូនំ ផាសុកមិទំ ឧយ្យាន’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឯវំ សតិ ឥទំ នោ ឧយ្យានំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កប្បតិ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមោ’’តិ បុច្ឆិ. ឥមំ សុត្តន្តិ វេឡុវនារាមបដិគ្គហណេ វុត្តមិមំ សុត្តំ. ឧទកន្តិ ទក្ខិណោទកំ. មហាមេឃវនុយ្យានំ អទាសីតិ ‘‘ឥមំ មហាមេឃវនុយ្យានំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វត្វា ជេដ្ឋមាសស្ស កាឡបក្ខេ ទុតិយទិវសេ អទាសិ. មហាវិហារស្ស ទក្ខិណោទកបាតេនេវ សទ្ធិំ បតិដ្ឋិតភាវេបិ ន តាវ តត្ថ វិហារកម្មំ និដ្ឋិតន្តិ អាហ ‘‘ឥទញ្ច បឋមំ វិហារដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ. បុនទិវសេបីតិ កាឡបក្ខស្ស ទុតិយទិវសេយេវ. អឌ្ឍនវមានំ បាណសហស្សានន្តិ អឌ្ឍេន នវមានំ បាណសហស្សានំ, បញ្ចសតាធិកានំ អដ្ឋសហស្សានន្តិ អត្ថោ. ជោតិបាតុភាវដ្ឋានន្តិ ញាណាលោកស្ស បាតុភាវដ្ឋានំ. អប្បមាទសុត្តន្តិ អង្គុត្តរនិកាយេ មហាអប្បមាទសុត្តំ, រាជោវាទសុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

មហច្ចន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, មហតា រាជានុភាវេនាតិ អត្ថោ. តុម្ហេ ជាននត្ថន្តិ សម្ពន្ធោ. អរិដ្ឋោ នាម អមច្ចោតិ រញ្ញោ ភាគិនេយ្យោ អរិដ្ឋោ នាម អមច្ចោ. បញ្ចបណ្ណាសាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ចតុបណ្ណាសាយា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ឧបរិ វុច្ចមានំ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ អរហន្តោ’’តិ វចនំ សមេតិ. តេនេវ ច សីហឡភាសាយ លិខិតេ មហាវំសេ ‘‘ចតុបណ្ណាសាយ សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ. ទសភាតិកសមាកុលំ រាជកុលន្តិ មុដសិវស្ស បុត្តេហិ អភយោ ទេវានំបិយតិស្សោ មហានាគោ ឧត្តិយោ មត្តាភយោ សូរតិស្សោតិ ឯវមាទីហិ ទសហិ ភាតិកេហិ សមាកិណ្ណំ រាជកុលំ. ចេតិយគិរិម្ហិ វស្សំ វសិំសូតិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមទិវសេ រញ្ញា ទិន្នវិហារេយេវ បដិគ្គហេត្វា បាដិបទទិវសេ វស្សំ វសិំសុ. បវារេត្វាតិ មហាបវារណាយ បវារេត្វា. កត្តិកបុណ្ណមាយន្តិ អបរកត្តិកបុណ្ណមាយំ. មហាមហិន្ទត្ថេរោ ហិ បុរិមិកាយំ ឧបគន្ត្វា វុត្ថវស្សោ មហាបវារណាយ បវារេត្វា តតោ ឯកមាសំ អតិក្កម្ម ចាតុមាសិនិយំ បុណ្ណមទិវសេ អរិយគណបរិវុតោ រាជកុលំ គន្ត្វា ភោជនាវសានេ ‘‘មហារាជ, អម្ហេហិ ចិរទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិវចនមព្រ្វិ. ឯវញ្ច កត្វា វក្ខតិ ‘‘បុណ្ណមាយំ មហាវីរោ, ចាតុមាសិនិយា ឥធា’’តិ. យំ បនេត្ថ កេនចិ វុត្តំ ‘‘វុត្ថវស្សោ បវារេត្វាតិ ចាតុមាសិនិយា បវារណាយាតិ អត្ថោ, បឋមបវារណាយ វា បវារេត្វា ឯកមាសំ តត្ថេវ វសិត្វា កត្តិកបុណ្ណមិយំ អវោច, អញ្ញថា ‘បុណ្ណមាយំ មហាវីរោ’តិ វុត្តត្តា ន សក្កា គហេតុ’’ន្តិ, តត្ថ ចាតុមាសិនិយា បវារណាយាតិ អយមត្ថវិកប្បោ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ បុរិមិកាយ វស្សូបគតា ចាតុមាសិនិយំ បវារេន្តិ. ចិរទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ សត្ថុស្ស សរីរាវយវោ ច សម្មាសម្ពុទ្ធោយេវាតិ កត្វា អវយវេ សមុទាយវោហារវសេន ឯវមាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ យថា ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ.

ថេរេន វុត្តម្បិ គមនការណំ ឋបេត្វា ឥធ វាសេ បយោជនមេវ ទស្សេត្វា គមនំ បដិសេធេតុកាមោ អាហ ‘‘អហំ ភន្តេ តុម្ហេ’’តិអាទិ. អភិវាទនាទីសុ អាចរិយំ ទិស្វា អភិវាទនករណំ អភិវាទនំ នាម. យស្មិំ វា ទិសាភាគេ អាចរិយោ វសតិ ឥរិយាបថេ កប្បេន្តោ, តតោ អភិមុខោវ វន្ទិត្វា គច្ឆតិ, វន្ទិត្វា តិដ្ឋតិ, វន្ទិត្វា និសីទតិ, វន្ទិត្វា និបជ្ជតិ, ឥទំ អភិវាទនំ នាម. អាចរិយំ បន ទូរតោវ ទិស្វា បច្ចុដ្ឋាយ បច្ចុគ្គមនករណំ បច្ចុដ្ឋានំ នាម. អាចរិយំ បន ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សីសេ ឋបេត្វា អាចរិយំ នមស្សតិ, យស្មិំ ទិសាភាគេ សោ វសតិ, តទភិមុខោបិ តថេវ នមស្សតិ, គច្ឆន្តោបិ ឋិតោបិ និសិន្នោបិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សតិយេវាតិ ឥទំ អញ្ជលិកម្មំ នាម. អនុច្ឆវិកកម្មស្ស បន ករណំ សាមីចិករណំ នាម. ចីវរាទីសុ ហិ ចីវរំ ទេន្តោ ន យំ វា តំ វា ទេតិ, មហគ្ឃំ សតមូលគ្ឃម្បិ បញ្ចសតមូលគ្ឃម្បិ សតសហស្សមូលគ្ឃម្បិ ទេតិយេវ. បិណ្ឌបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ សាមីចិករណំ នាម. សរីរធាតុយោតិ សរីរាវយវា. អញ្ញាតន្តិ អញ្ញាតំ, វិទិតំ មយាតិ អត្ថោ. កុតោ លច្ឆាមាតិ កុតោ លភិស្សាម. សុមនេន សទ្ធិំ មន្តេហីតិ បឋមមេវ សាមណេរស្ស កថិតត្តា វា ‘‘ជានាតិ ឯស អម្ហាកមធិប្បាយ’’ន្តិ ញត្វា វា ឯវមាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ មហារាជាតិ មហារាជ ត្វំ ធាតូនំ បដិលាភេ មា ឧស្សុក្កំ ករោហិ, មា ត្វំ តត្ថ វាវដោ ភវ, អញ្ញំ តយា កត្តព្ពំ ករោហីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តទេវ រញ្ញា កត្តព្ពកិច្ចំ ទស្សេន្តោ ‘‘វីថិយោ សោធាបេត្វា’’តិអាទិមាហ. សព្ពតាឡាវចរេ ឧបដ្ឋាបេត្វាតិ កំសតាឡាទិតាឡំ អវចរតិ ឯត្ថាតិ តាឡាវចរំ វុច្ចតិ អាតតវិតតាទិ សព្ពំ តូរិយភណ្ឌំ. តេនេវ បរិនិព្ពានសុត្តដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពញ្ច តាឡាវចរំ សន្និបាតេថាតិ ឯត្ថ សព្ពញ្ច តាឡាវចរន្តិ សព្ពំ តូរិយភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន សហចរណនយេន សព្ពតូរិយភណ្ឌានំ វាទកាបិ គហេតុំ វដ្ដន្តីតិ តេ សព្ពេ ឧបដ្ឋាបេត្វា សន្និបាតេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. លច្ឆសីតិ លភិស្សសិ. ថេរា ចេតិយគិរិមេវ អគមំសូតិ រាជនិវេសនតោ និក្ខមិត្វា បុន ចេតិយគិរិមេវ អគមំសុ.

តាវទេវាតិ តំ ខណំយេវ. បាដលិបុត្តទ្វារេតិ បាដលិបុត្តនគរទ្វារេ. កិំ ភន្តេ សុមន អាហិណ្ឌសីតិ សុមន ត្វំ សមណធម្មំ អកត្វា កស្មា វិចរសីតិ បុច្ឆតិ. ចេតិយគិរិម្ហិយេវ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ បច្ឆា តត្ថ វិហារត្ថាយ អាកង្ខិតព្ពភាវតោ ចេតិយគិរិម្ហិយេវ បតិដ្ឋាបេត្វា. វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយាតិ បច្ឆាភត្តន្តិ អត្ថោ. បច្ឆាភត្តមេវ ហិ ឆាយា វឌ្ឍតិ. អថស្ស ឯតទហោសីតិ ធាតុចង្កោដកំ ទិស្វា ឯវំ ចិន្តេសិ. ឆត្តំ អបនមតូតិ ឥទំ សេតច្ឆត្តំ សយមេវ មេ សីសោបរិតោ ធាតុចង្កោដកាភិមុខំ ហុត្វា នមតូតិ អត្ថោ. មយ្ហំ មត្ថកេ បតិដ្ឋាតូតិ ឥទំ ធាតុចង្កោដកំ ថេរស្ស ហត្ថតោ ធាតុយា សហ អាគន្ត្វា សិរស្មិំ មេ បតិដ្ឋាតូតិ អត្ថោ. បោក្ខរវស្សំ នាម បោក្ខរបត្តប្បមាណំ វលាហកមជ្ឈេ ឧដ្ឋហិត្វា កមេន ផរិត្វា តេមេតុកាមេយេវ តេមយមានំ មហន្តំ ហុត្វា វស្សតិ. មហាវីរោតិ មហាបរក្កមោ. មហាវីរាវយវត្តា ចេត្ថ សត្ថុវោហារេន ធាតុយោ ឯវ និទ្ទិដ្ឋា. ធាតុសរីរេនាគមនញ្ហិ សន្ធាយ អយំ គាថា វុត្តា.

បច្ឆិមទិសាភិមុខោវ ហុត្វា អបសក្កន្តោតិ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោយេវ បច្ឆិមទិសាភិមុខោ ហុត្វា ឱសក្កន្តោ, គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ឯស បច្ឆិមទិសំ ន ឱលោកេតិ, តថាបិ បច្ឆិមទិសំ សន្ធាយ គច្ឆតីតិ ‘‘បច្ឆិមទិសាភិមុខោ’’តិ វុត្តំ. បុរត្ថិមេន ទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វាតិ ឯត្ថ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោយេវ អាគន្ត្វា ទ្វារេ សម្បត្តេ បរិវត្តេត្វា ឧជុកេនេវ នគរំ បាវិសីតិ វេទិតព្ពំ. មហេជវត្ថុ នាមាតិ មហេជនាមកេន យក្ខេន បរិគ្គហិតំ ឯកំ ទេវដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ. បរិភោគចេតិយដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បរិភុត្តូបករណានិ និទហិត្វា កតំ ចេតិយំ បរិភោគចេតិយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តិវិធញ្ហិ ចេតិយំ វទន្តិ បរិភោគចេតិយំ ធាតុចេតិយំ ធម្មចេតិយន្តិ. តត្ថ បរិភោគចេតិយំ វុត្តនយមេវ. ធាតុចេតិយំ បន ធាតុយោ និទហិត្វា កតំ. បដិច្ចសមុប្បាទាទិលិខិតបោត្ថកំ និទហិត្វា កតំ បន ធម្មចេតិយំ នាម. សារីរិកំ បរិភោគិកំ ឧទ្ទិស្សកន្តិ ឯវម្បិ តិប្បភេទំ ចេតិយំ វទន្តិ. អយំ បន បភេទោ បដិមារូបស្សបិ ឧទ្ទិស្សកចេតិយេនេវ សង្គហិតត្តា សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ.

កថំ បន ឥទំ ឋានំ តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ បរិភោគចេតិយដ្ឋានំ អហោសីតិ អាហ ‘‘អតីតេ កិរា’’តិអាទិ. បជ្ជរកេនាតិ ឯត្ថ បជ្ជរកោ នាម រោគោ វុច្ចតិ. សោ ច យក្ខានុភាវេន សមុប្បន្នោតិ វេទិតព្ពោ. តទា កិរ បុណ្ណកាឡោ នាម យក្ខោ អត្តនោ អានុភាវេន មនុស្សានម្បិ សរីរេ បជ្ជរកំ នាម រោគំ សមុដ្ឋាបេសិ. វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –

‘‘រក្ខសេហិ ជនស្សេត្ថ, រោគោ បជ្ជរកោ អហូ’’តិ;

ទីបវំសេបិ ចេតំ វុត្តំ –

‘‘រក្ខសា ច ពហូ តត្ថ, បជ្ជរា ច សមុដ្ឋិតា;

បជ្ជរេន ពហូ សត្តា, នស្សន្តិ ទីបមុត្តមេ’’តិ.

អនយព្យសនន្តិ ឯត្ថ អនយោតិ អវឌ្ឍិ. កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ ព្យសតិ វិក្ខិបតិ វិនាសេតីតិ ព្យសនន្តិ ទុក្ខំ វុច្ចតិ. កិញ្ចាបិ ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេន្តោ’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘តេ សត្តេ អនយព្យសនមាបជ្ជន្តេ ទិស្វា’’តិ វចនតោ បឋមំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេត្វា បច្ឆា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន លោកំ ឱលោកេន្តោ តេ សត្តេ អនយព្យសនមាបជ្ជន្តេ ទិស្វាតិ គហេតព្ពំ. ន ហិ អាសយានុសយាទិពុទ្ធចក្ខុស្ស តេ សត្តា អនយព្យសនំ អាបជ្ជន្តា ទិស្សន្តិ. ទុព្ពុដ្ឋិកាតិ វិសមវស្សាទិវសេន ទុដ្ឋា អសោភនា វុដ្ឋិយេវ ទុព្ពុដ្ឋិកា, សស្សុប្បត្តិហេតុភូតា កាយសុខុប្បត្តិសប្បាយា សត្តុបការា សម្មា វុដ្ឋិ តត្ថ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តតោយេវ ច ‘‘ទុព្ភិក្ខំ ទុស្សស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. ភិក្ខាយ អភាវោ, ទុល្លភភាវោ វា ទុព្ភិក្ខំ, សុលភា តត្ថ ភិក្ខា ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សស្សានំ អភាវោ, អសម្បន្នតា វា ទុស្សស្សំ. ទេវោតិ មេឃស្សេតំ នាមំ. សម្មាធារមនុបវេច្ឆីតិ ឧទកធារំ សម្មា វិមុញ្ចិ, សម្មា អនុបវស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ.

មហាវិវាទោ ហោតីតិ តស្មិំ កិរ កាលេ ជយន្តមហារាជេន ច តស្ស រញ្ញោ កនិដ្ឋភាតុកេន សមិទ្ធកុមារនាមកេន ឧបរាជេន ច សទ្ធិំ ឥមស្មិំ ទីបេ មហាយុទ្ធំ ឧបដ្ឋិតំ. តេនេតំ វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន មណ្ឌទីបេ មហាវិវាទោ ហោតី’’តិ. ហោតីតិ កិរិយា កាលមបេក្ខិត្វា វត្តមានបយោគោ, វិវាទស្ស បន អតីតកាលិកត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិ ឥមិនាវ វិញ្ញាយតិ. សទ្ទន្តរសន្និធានេន ហេត្ថ អតីតកាលាវគមោ យថា ‘‘ភាសតេ វឌ្ឍតេ តទា’’តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ ឦទិសេសុ ឋានេសុ វត្តមានបយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. កលហវិគ្គហជាតាតិ ឯត្ថ កលហោ នាម មត្ថកប្បត្តោ កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ. តត្ថ ហត្ថបរាមាសាទិវសេន កាយេន កាតព្ពោ កលហោ កាយកលហោ. មម្មឃដ្ដនាទិវសេន វាចាយ កាតព្ពោ កលហោ វាចាកលហោ. វិបច្ចនីកគហណំ វិគ្គហោ. កលហស្ស បុព្ពភាគេ ឧប្បន្នោ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធគាហោ. អថ វា កលហោ នាម វាចាកលហោ. អញ្ញមញ្ញំ ហត្ថបរាមាសាទិវសេន វិរូបំ វិរុទ្ធំ វា គហណំ វិគ្គហោ កាយកលហោ. យថាវុត្តោ កលហោ ច វិគ្គហោ ច ជាតោ សញ្ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហវិគ្គហជាតា, សញ្ជាតកលហវិគ្គហាតិ អត្ថោ.

តានិ សាសនន្តរធានេន នស្សន្តីតិ បរិយត្តិបដិវេធបដិបត្តិសង្ខាតស្ស តិវិធស្សបិ សាសនស្ស អន្តរធានេន ធាតុបរិនិព្ពានេ សតិ តានិ ចេតិយានិ វិនស្សន្តិ. តីណិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៦១; វិភ. អដ្ឋ. ៨០៩) ហិ បរិនិព្ពានានិ កិលេសបរិនិព្ពានំ ខន្ធបរិនិព្ពានំ ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ, តានិ បន អម្ហាកំ ភគវតោ វសេន ឯវំ វេទិតព្ពានិ. តស្ស ហិ កិលេសបរិនិព្ពានំ ពោធិបល្លង្កេ អហោសិ, ខន្ធបរិនិព្ពានំ កុសិនារាយំ. ធាតុបរិនិព្ពានំ អនាគតេ ភវិស្សតិ. សាសនស្ស កិរ ឱសក្កនកាលេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ ធាតុយោ សន្និបតិត្វា មហាចេតិយំ គមិស្សន្តិ, មហាចេតិយតោ នាគទីបេ រាជាយតនចេតិយំ, តតោ មហាពោធិបល្លង្កំ គមិស្សន្តិ, នាគភវនតោបិ ទេវលោកតោបិ ព្រហ្មលោកតោបិ ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កមេវ គមិស្សន្តិ, សាសបមត្តាបិ ធាតុ ន អន្តរា នស្សិស្សតិ. សព្ពា ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កេ រាសិភូតា សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនា ហុត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេស្សន្តិ, តា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិស្សន្តិ. តតោ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា សន្និបតិត្វា ‘‘អជ្ជ សត្ថា បរិនិព្ពាតិ, អជ្ជ សាសនំ ឱសក្កតិ, បច្ឆិមទស្សនំ ទានិ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ ទសពលស្ស បរិនិព្ពុតទិវសតោ មហន្តតរំ ការុញ្ញំ ករិស្សន្តិ, ឋបេត្វា អនាគាមិខីណាសវេ អវសេសា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ធាតូសុ តេជោធាតុ ឧដ្ឋហិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គច្ឆិស្សតិ, សាសបមត្តិយាបិ ធាតុយា សតិ ឯកជាលាវ ភវិស្សតិ, ធាតូសុ បរិយាទានំ គតាសុ បរិច្ឆិជ្ជិស្សតិ. ឯវំ មហន្តំ អានុភាវំ ទស្សេត្វា ធាតូសុ អន្តរហិតាសុ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ.

ទិវា ពោធិរុក្ខដ្ឋានេ ហត្ថិសាលាយំ តិដ្ឋតីតិ ទិវា វត្ថុវិចិននាយ ឱកាសំ កុរុមានោ តតោ ធាតុំ គហេត្វា កុម្ភេ ឋបេត្វា សធាតុកោវ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ វទន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –

‘‘រត្តិំ នាគោនុបរិយាតិ, តំ ឋានំ សោ សធាតុកំ;

ពោធិដ្ឋានម្ហិ សាលាយំ, ទិវា ឋាតិ សធាតុកោ’’តិ.

ថូបបតិដ្ឋានភូមិំ បរិយាយតីតិ មត្ថកតោ ធាតុំ តត្ថ បតិដ្ឋាបេត្វា សធាតុកំ ថូបបតិដ្ឋានភូមិំ រត្តិភាគេ បរិយាយតិ, សមន្តតោ វិចរតីតិ អត្ថោ. ជង្ឃប្បមាណន្តិ បុប្ផដ្ឋានប្បមាណំ. ថូបកុច្ឆិតោ ហេដ្ឋាភាគញ្ហិ ថូបស្ស ជង្ឃាតិ វទន្តិ. ធាតុឱរោបនត្ថាយាតិ ហត្ថិកុម្ភតោ ធាតុករណ្ឌកស្ស ឱរោបនត្ថាយ. សកលនគរញ្ច ជនបទោ ចាតិ នគរវាសិនោ ជនបទវាសិនោ ច អភេទតោ នគរជនបទសទ្ទេហិ វុត្តា ‘‘សព្ពោ គាមោ អាគតោ, មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិអាទីសុ វិយ. មហាជនកាយេតិ មហាជនសមូហេ. សមូហបរិយាយោ ហេត្ថ កាយសទ្ទោ. ឯកេកធាតុប្បទេសតោ តេជោទកនិក្ខមនាទិវសេន យមកយមកំ ហុត្វា បវត្តំ បាដិហារិយំ យមកបាដិហារិយំ. ឆន្នំ វណ្ណានំ រស្មិយោ ចាតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. ឆន្នំ វណ្ណានំ ឧទកធារា ចាតិ ឯវម្បេត្ថ សម្ពន្ធំ វទន្តិ. បរិនិព្ពុតេបិ ភគវតិ តស្សានុភាវេន ឯវរូបំ បាដិហារិយមហោសិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ អចិន្តិយា’’តិអាទិគាថមាហ. ពុទ្ធធម្មាតិ ឯត្ថ ពុទ្ធគុណា.

ធរមានកាលេបិ តិក្ខត្តុំ អាគមាសីតិ ភគវា កិរ អភិសម្ពោធិតោ នវមេ មាសេ ផុស្សបុណ្ណមទិវសេ យក្ខាធិវាសំ លង្កាទីបមុបគន្ត្វា លង្កាមជ្ឈេ តិយោជនាយតេ យោជនវិត្ថតេ មហានាគវនុយ្យានេ មហាយក្ខសមាគមេ ឧបរិអាកាសេ ឋត្វា កប្បុដ្ឋានសមយេ សមុដ្ឋិតវុដ្ឋិវាតនិព្ពិសេសវស្សវាយុនា ច លោកន្តរិកនិរយន្ធការសទិសឃោរន្ធការនិកាយេន ច សីតនរកនិព្ពិសេសពហលសីតេន ច សំវដ្ដកាលសញ្ជាតវាតសង្ខុភិតេហិ មេឃនភគជ្ជិតសទិសេន គគនមេទនីនិន្នាទេន ច យក្ខានំ ភយំ សន្តាសំ ជនេត្វា តេហិ យាចិតាភយោ ‘‘ទេថ មេ សមគ្គា និសីទនដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘ទេម តេ សកលទីបំ, ទេហិ នោ, មារិស, អភយ’’ន្តិ វុត្តេ សព្ពំ តំ ឧបទ្ទវំ អន្តរធាបេត្វា យក្ខទត្តភូមិយា ចម្មខណ្ឌំ បត្ថរិត្វា តត្ថ និសិន្នោ សមន្តតោ ជលមានំ ចម្មខណ្ឌំ បសារេត្វា កប្បុដ្ឋានគ្គិសទិសទហនាភិភូតានំ ជលធិសលិលភីតានំ សមន្តា វេលន្តេ ភមន្តានំ យក្ខានំ គិរិទីបំ ទស្សេត្វា តេសុ តត្ថ បតិដ្ឋិតេសុ តំ យថាឋានេ បតិដ្ឋាបេត្វា ចម្មខណ្ឌំ សង្ខិបិត្វា និសិន្នោ តទា សមាគតេ អនេកទេវតាសន្និបាតេ ធម្មំ ទេសេត្វា អនេកបាណកោដីនំ ធម្មាភិសមយំ កត្វា សុមនកូដវាសិនា មហាសុមនទេវរាជេន សមធិគតសោតាបត្តិផលេន យាចិតបូជនីយោ សីសំ បរាមសិត្វា មុដ្ឋិមត្តា នីលាមលកេសធាតុយោ តស្ស ទត្វា ជម្ពុទីបមគមាសិ.

ទុតិយំ អភិសម្ពោធិតោ បញ្ចមេ សំវច្ឆរេ ចូឡោទរមហោទរានំ ជលថលនិវាសីនំ មាតុលភាគិនេយ្យានំ នាគរាជូនំ មណិបល្លង្កំ និស្សាយ ឧបដ្ឋិតមហាសង្គាមេ នាគានំ មហាវិនាសំ ទិស្វា ចិត្តមាសកាឡបក្ខស្ស ឧបោសថទិវសេ បាតោវ សមិទ្ធសុមនេន នាម រុក្ខទេវបុត្តេន ឆត្តំ កត្វា ធារិតរាជាយតនោ នាគទីបំ សមាគន្ត្វា សង្គាមមជ្ឈេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នោ ឃោរន្ធការេន នាគេ សន្តាសេត្វា អស្សាសេន្តោ អាលោកំ ទស្សេត្វា សញ្ជាតបីតិសោមនស្សានំ ឧបគតនាគានំ សាមគ្គិករណីយំ ធម្មំ ទេសេត្វា មាតុលភាគិនេយ្យេហិ ទ្វីហិ នាគរាជូហិ បូជិតេ បថវីតលគតេ មណិបល្លង្កេ និសិន្នោ នាគេហិ ទិព្ពន្នបានេហិ សន្តប្បិតោ ជលថលនិវាសិនោ អសីតិកោដិនាគេ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេត្វា តេហិ នមស្សិតុំ បល្លង្កញ្ច រាជាយតនបាទបញ្ច តត្ថ បតិដ្ឋាបេត្វា ជម្ពុទីបមគមាសិ.

តតិយម្បិ អភិសម្ពោធិតោ អដ្ឋមេ សំវច្ឆរេ មហោទរមាតុលេន មណិអក្ខិកនាគរាជេនាភិយាចិតោ វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បញ្ចភិក្ខុសតបរិវុតោ កល្យាណីបទេសេ មណិអក្ខិកស្ស ភវនមុបគន្ត្វា តត្ថ មាបិតរុចិររតនមណ្ឌបេ មនោហរវរបល្លង្កេ និសិន្នោ នាគរាជេន ទិព្ពន្នបានេហិ សន្តប្បេត្វា នាគមាណវិកគណបរិវុតេន ទិព្ពមាលាគន្ធាទីហិ បូជិតោ តត្ថ ធម្មំ ទេសេត្វា វុដ្ឋាយាសនា សុមនកូដេ បទំ ទស្សេត្វា បព្ពតបាទេ ទិវាវិហារំ កត្វា ទីឃវាបិចេតិយដ្ឋានេ ច មុភិយង្គណចេតិយដ្ឋានេ ច កល្យាណីចេតិយដ្ឋានេ ច មហាពោធិដ្ឋានេ ច ថូបារាមដ្ឋានេ ច មហាចេតិយដ្ឋានេ ច សសាវកោ និសីទិត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សិលាចេតិយដ្ឋានេយេវ ឋត្វា ទេវនាគេ សមនុសាសិត្វា ជម្ពុទីបមគមាសិ. ឯវំ ភគវា ធរមានកាលេបិ ឥមំ ទីបំ តិក្ខត្តុំ អាគមាសីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ តទេវ តិក្ខត្តុមាគមនំ សង្ខេបតោ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘បឋមំ យក្ខទមនត្ថ’’ន្តិអាទិ. រក្ខំ ករោន្តោតិ យក្ខានំ បុន អបវិសនត្ថាយ រក្ខំ ករោន្តោ. អាវិជ្ជីតិ សមន្តតោ វិចរិ. មាតុលភាគិនេយ្យានន្តិ ចូឡោទរមហោទរានំ. ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ភគវា សមិទ្ធសុមនេន នាម ទេវបុត្តេន សទ្ធិំ អាគតោ, តថាបិ បច្ឆាសមណេន ឯកេនបិ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ អនាគតត្តា ‘‘ឯកកោវ អាគន្ត្វា’’តិ វុត្តំ. តទនុរូបស្ស បរិបន្ថស្ស វិហតត្តា ‘‘បរិឡាហំ វូបសមេត្វា’’តិ វុត្តំ. រញ្ញោ ភាតាតិ រញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា. អភយោតិ មត្តាភយោ.

អនុឡា ទេវីតិ រញ្ញោ ជេដ្ឋភាតុជាយា អនុឡា ទេវី. បុរិមកានំ តិណ្ណំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ពោធិ បតិដ្ឋាសីតិ យទា ហិ សោ កកុសន្ធោ នាម ភគវា ឥមស្មិំ ទីបេ មនុស្សេ បជ្ជរកាភិភូតេ អនយព្យសនមាបជ្ជន្តេ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតហទយោ ឥមំ ទីបមាគតោ, តទា តំ រោគភយំ វូបសមេត្វា សន្និបតិតានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយំ កត្វា សាយន្ហសមយេ ពោធិបតិដ្ឋានារហដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘មម សិរីសមហាពោធិតោ ទក្ខិណមហាសាខមាទាយ រុចនន្ទា ភិក្ខុនី ឥធាគច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. សា សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា តង្ខណញ្ញេវ ខេមវតីរាជធានិយា ខេមរាជានមាទាយ មហាពោធិមុបគន្ត្វា ទក្ខិណមហាសាខាយ មនោសិលាលេខំ ខេមរាជេន ទាបេត្វា តំ សយំ ឆិជ្ជិត្វា សុវណ្ណកដាហេ ឋិតំ ពោធិសាខមាទាយ បញ្ចសតភិក្ខុនីហិ ចេវ ទេវតាហិ ច បរិវារិតា ឥទ្ធិយា ឥធានេត្វា តថាគតេន បសារិតេ ទក្ខិណហត្ថេ សសុវណ្ណកដាហំ មហាពោធិំ ឋបេសិ. តំ តថាគតោ អភយស្ស នាម រញ្ញោ ទត្វា តេន តស្មិំ សមយេ ‘‘មហាតិត្ថវន’’ន្តិ បញ្ញាតេ មហាមេឃវនុយ្យានេ បតិដ្ឋាបេសិ.

កោណាគមនោ ច ភគវា ទុព្ពុដ្ឋិបីឡិតេ ទីបវាសិនោ ទិស្វា ឥមំ ទីបមាគតោ តំ ភយំ វូបសមេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា បុព្ពពោធិដ្ឋានំ គន្ត្វា សមាបត្តិបរិយោសានេ ‘‘មម ឧទុម្ពរមហាពោធិតោ ទក្ខិណមហាសាខមាទាយ ករកនត្តា ភិក្ខុនី ឥធាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. សា ភគវតោ អធិប្បាយំ វិទិត្វា តង្ខណញ្ញេវ សោភរាជធានិយា សោភរាជានមាទាយ មហាពោធិមុបគន្ត្វា ទក្ខិណមហាសាខាយ មនោសិលាលេខំ សោភរាជេន ទាបេត្វា តំ សយំ ឆិជ្ជិត្វា ហេមកដាហេ បតិដ្ឋិតំ ពោធិសាខមាទាយ បញ្ចសតភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ សុរគណបរិវុតា ឥទ្ធិយា ឥធាហរិត្វា សត្ថារា បសារិតទក្ខិណបាណិតលេ សហេមកដាហំ មហាពោធិំ ឋបេសិ. តំ តថាគតោ សមិទ្ធស្ស រញ្ញោ ទត្វា តេន តស្មិំ សមយេ ‘‘មហានាគវន’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតេ មហាមេឃវនុយ្យានេ មហាពោធិំ បតិដ្ឋាបេសិ.

កស្សបោបិ ច ភគវា ឧបដ្ឋិតរាជូបរាជយុទ្ធេន បាណិនោ វិនាសំ ទិស្វា ករុណាយ ចោទិតោ ឥមំ ទីបមាគន្ត្វា តំ កលហំ វូបសមេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ មគ្គផលំ បាបេត្វា មហាពោធិដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘មម និគ្រោធមហាពោធិតោ ទក្ខិណមហាសាខមាទាយ សុធម្មា ភិក្ខុនី ឥធាគច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. សា ភគវតោ ចិត្តំ វិទិត្វា តង្ខណញ្ញេវ ពារាណសីរាជធានិយា ព្រហ្មទត្តរាជានមាទាយ មហាពោធិមុបគន្ត្វា ទក្ខិណមហាសាខាយ មនោសិលាលេខំ ព្រហ្មទត្តេន ទាបេត្វា តំ សយំ ឆិជ្ជិត្វា កនកកដាហេ ឋិតំ ពោធិសាខមាទាយ បញ្ចសតភិក្ខុនីបរិវារា ទេវគណបរិវុតា ឥទ្ធិយា ឯត្ថ អានេត្វា មុនិន្ទេន បសារិតេ ទក្ខិណករតលេ សសុវណ្ណកដាហំ មហាពោធិំ ឋបេសិ. តំ ភគវា ជយន្តរញ្ញោ ទត្វា តេន តស្មិំ សមយេ ‘‘មហាសាលវន’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតេ មហាមេឃវនុយ្យានេ មហាពោធិំ បតិដ្ឋាបេសិ. ឯវំ ឥមស្មិំ ទីបេ បុរិមកានំ តិណ្ណំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ពោធិំ បតិដ្ឋាបេសិ. តំ សន្ធាយ ឯវមាហ ‘‘ឥមស្មិញ្ច មហារាជ ទីបេ បុរិមកានំ តិណ្ណំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ពោធិ បតិដ្ឋាសី’’តិ.

សរសរំសិជាលវិស្សជ្ជនកេនាតិ សិនិទ្ធតាយ រសវន្តំ ឱជវន្តំ អភិនវរំសិជាលំ វិស្សជ្ជេន្តេន. អថ វា ឥតោ ចិតោ ច សំសរណតោ សរសំ សជីវំ ជីវមានំ វិយ រំសិជាលំ វិស្សជ្ជេន្តេន. អថ វា សរសកាលេ ធរមានកាលេ ពុទ្ធេន វិយ រំសិជាលំ មុញ្ចន្តេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. ឯកទិវសេនេវ អគមាសីតិ សម្ពន្ធោ. បញ្ចហិ កញ្ញាសតេហីតិ អត្តនោ បរិចារិកេហិ បញ្ចហិ កញ្ញាសតេហិ. ឧបស្សយំ ការាបេត្វាតិ ភិក្ខុនុបស្សយំ ការាបេត្វា. អប្បេសីតិ លេខសាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ. ឯវញ្ច អវោចាតិ រាជសន្ទេសំ អប្បេត្វា ថេរស្ស មុខសាសនំ វិញ្ញាបេន្តោ ឯវំ អវោច. ឧទិក្ខតីតិ អបេក្ខតិ បត្ថេតិ.

ឆិន្នហត្ថំ វិយាតិ ឆិន្នហត្ថវន្តំ វិយ. ឆិន្នា ហត្ថា ឯតស្សាតិ ឆិន្នហត្ថោតិ អញ្ញបទត្ថសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. បព្ពជ្ជាបុរេក្ខារាតិ បព្ពជ្ជាភិមុខា, បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតាភិលាសា ‘‘កទា នុ ខោ បព្ពជិស្សាមី’’តិ តត្ថ ឧស្សុក្កមាបន្នាតិ វុត្តំ ហោតិ. មំ បដិមានេតីតិ មំ ឧទិក្ខតិ. សត្ថេន ឃាតំ ន អរហតីតិ អសត្ថឃាតារហំ. ហិមវលាហកគព្ភន្តិ ហិមបុណ្ណវលាហកគព្ភំ. បាដិហារិយវសេន ជាតំ ហិមមេវ ‘‘វលាហកគព្ភ’’ន្តិបិ វទន្តិ. ទោណមត្តាតិ មគធនាឡិយា សោឡសនាឡិប្បមាណា.

មគ្គន្តិ សត្តយោជនិកំ មគ្គំ. បដិជគ្គាបេត្វាតិ សោធាបេត្វា, ខាណុកណ្ដកាទីនិ ហរាបេត្វា តត្ថ ពហលវិបុលវាលុកំ ឱកិរាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. កម្មារវណ្ណន្តិ រញ្ញោ បកតិសុវណ្ណការវណ្ណំ. នវហត្ថបរិក្ខេបន្តិ នវហត្ថប្បមាណោ បរិក្ខេបោ អស្សាតិ នវហត្ថបរិក្ខេបំ, បរិក្ខេបតោ នវហត្ថប្បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បញ្ចហត្ថុព្ពេធ’’ន្តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តិហត្ថវិក្ខម្ភន្តិ តិហត្ថប្បមាណវិត្ថារំ. សមុស្សិតធជបដាកន្តិ ឧស្សាបិតនីលបីតាទិវិវិធធជបដាកំ. នានារតនវិចិត្តន្តិ តត្ថ តត្ថ រចិតនានារតនេហិ សុវិចិត្តំ. អនេកាលង្ការបដិមណ្ឌិតន្តិ បសន្នជនបូជិតេហិ ហត្ថូបគាទីហិ នានាលង្ការេហិ សជ្ជិតំ. នានាវិធកុសុមសមាកិណ្ណន្តិ ឧបហារវសេន ឧបនីតេហិ នានប្បការេហិ វណ្ណគន្ធសម្បន្នេហិ ជលថលបុប្ផេហិ អាកិណ្ណំ. អនេកតូរិយសង្ឃុដ្ឋន្តិ អាតភវិតតាទិបញ្ចង្គិកតូរិយសង្ឃោសិតំ. អវសេសំ អទស្សនំ អគមាសីតិ ឯត្ថ ‘‘ហន្ទ, មហារាជ, តយា គហេតព្ពា អយំ សាខា, តស្ស ឧបនិស្សយភូតោ អយំ ខន្ធោ, ន មយំ តយា គហេតព្ពា’’តិ វទន្តា វិយ អវសេសា សាខា សត្ថុ តេជសា អទស្សនមគមំសូតិ វទន្តិ. គវក្ខជាលសទិសន្តិ ភាវនបុំសកំ, ជាលកវាដសទិសំ កត្វាតិ អត្ថោ. ចេលុក្ខេបសតសហស្សានិ បវត្តិំសូតិ តេសំ តេសំ ជនានំ សីសោបរិ ភមន្តានំ ឧត្តរាសង្គចេលានំ ឧក្ខេបសតសហស្សានិ បវត្តិំសូតិ អត្ថោ. មូលសតេនាតិ ទសសុ លេខាសុ ឯកេកាយ ទស ទស ហុត្វា និក្ខន្តមូលសតេន. ទស មហាមូលាតិ បឋមលេខាយ និក្ខន្តទសមហាមូលានិ.

ទេវទុន្ទុភិយោ ផលិំសូតិ ទេវទុន្ទុភិយោ ថនិំសុ. ទេវទុន្ទុភីតិ ច ន ឯត្ថ កាចិ ភេរី អធិប្បេតា, អថ ខោ ឧប្បាតភាវេន អាកាសគតោ និគ្ឃោសសទ្ទោ. ទេវោតិ ហិ មេឃោ. តស្ស ហិ អច្ឆភាវេន អាកាសវណ្ណស្ស ទេវស្សាភាវេន សុក្ខគជ្ជិតសញ្ញិតេ សទ្ទេ និច្ឆរន្តេ ទេវទុន្ទុភីតិ សមញ្ញា, តស្មា ទេវទុន្ទុភិយោ ផលិំសូតិ ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជីតិ វុត្តំ ហោតិ. បព្ពតានំ នច្ចេហីតិ បថវីកម្បេន ឥតោ ចិតោ ច ភមន្តានំ បព្ពតានំ នច្ចេហិ. យក្ខានំ ហិង្ការេហីតិ វិម្ហយជាតានំ យក្ខានំ វិម្ហយប្បកាសនវសេន បវត្តេហិ ហិង្ការសទ្ទេហិ. យក្ខា ហិ វិម្ហយជាតា ‘‘ហិំ ហិ’’ន្តិ សទ្ទំ និច្ឆារេន្តិ. ថុតិជប្បេហីតិ បសំសាវចនេហិ. ព្រហ្មានំ អប្ផោដនេហីតិ បីតិសោមនស្សជាតានំ ព្រហ្មានំ ពាហាយំ បហរណសង្ខាតេហិ អប្ផោដនេហិ. បីតិសោមនស្សជាតា ហិ ព្រហ្មានោ វាមហត្ថំ សមិញ្ជិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ពាហាយំ បហារំ ទេន្តិ. ឯកកោលាហលន្តិ ឯកតោ បវត្តកោលាហលំ. ឯកនិន្នាទន្តិ ឯកតោ បវត្តនិគ្ឃោសំ. ផលតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ឧជុកំ ឧគ្គន្ត្វា ឱនមិត្វា ចក្កវាឡបព្ពតមុខវដ្ដិំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តីតិ អាហ ‘‘សកលចក្កវាឡំ រតនគោបានសីវិនទ្ធំ វិយ កុរុមានា’’តិ. តង្ខណតោ ច បន បភុតីតិ វុត្តនយេន សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតស្ស មហាពោធិស្ស ឆព្ពណ្ណរស្មីនំ វិស្សជ្ជិតកាលតោ បភុតិ. ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសីតិ សុវណ្ណកដាហេនេវ សទ្ធិំ ឧគ្គន្ត្វា ហិមោទកបុណ្ណំ វលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសិ. បឋមំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតោយេវ ហិ ពោធិ បច្ឆា វុត្តប្បការអច្ឆរិយបដិមណ្ឌិតោ ហុត្វា ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសិ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បឋមំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហិ, តតោ ហិមគព្ភសត្តាហំ អភិសេកសត្តាហញ្ច វីតិនាមេត្វា’’តិអាទិ. តតោយេវ ច មហាវំសេបិ វុត្តំ –

‘‘ឯវំ សតេន មូលានំ, តត្ថេសា គន្ធកទ្ទមេ;

បតិដ្ឋាសិ មហាពោធិ, បសាទេន្តី មហាជនំ.

‘‘តស្សា ខន្ធោ ទសហត្ថោ, បញ្ច សាខា មនោរមា;

ចតុហត្ថា ចតុហត្ថា, ទសឌ្ឍផលមណ្ឌិតា.

‘‘សហស្សន្តុ បសាខានំ, សាខានំ តាសមាសិ ច;

ឯវំ អាសិ មហាពោធិ, មនោហរសិរិន្ធរា.

‘‘កដាហម្ហិ មហាពោធិ, បតិដ្ឋិតក្ខណេ មហី;

អកម្បិ បាដិហីរានិ, អហេសុំ វិវិធានិ ច.

‘‘សយំ នាទេហិ តូរិយានំ, ទេវេសុ មានុសេសុ ច;

សាធុការនិន្នាទេហិ, ទេវព្រហ្មគណស្ស ច.

‘‘មេឃានំ មិគបក្ខីនំ, យក្ខាទីនំ រវេហិ ច;

រវេហិ ច មហីកម្បេ, ឯកកោលាហលំ អហុ.

‘‘ពោធិយា ផលបត្តេហិ, ឆព្ពណ្ណរំសិយោ សុភា;

និក្ខមិត្វា ចក្កវាឡំ, សកលំ សោភយិំសុ ច.

‘‘សកដាហា មហាពោធិ, ឧគ្គន្ត្វាន តតោ នភំ;

អដ្ឋាសិ ហិមគព្ភម្ហិ, សត្តាហានិ អទស្សនា’’តិ.

តស្មា សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតោយេវ ពោធិ កដាហេនេវ សទ្ធិ ឧគ្គន្ត្វា ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ.

ហេដ្ឋា បន ភគវតោ អធិដ្ឋានក្កមំ ទស្សេន្តេន យំ វុត្តំ –

‘‘ភគវា កិរ មហាបរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ លង្កាទីបេ មហាពោធិបតិដ្ឋាបនត្ថាយ អសោកមហារាជា មហាពោធិគ្គហណត្ថំ គមិស្សតិ, តទា មហាពោធិស្ស ទក្ខិណសាខា សយមេវ ឆិជ្ជិត្វា សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋាតូតិ អធិដ្ឋាសិ, ឥទមេកមធិដ្ឋានំ.

‘‘តត្ថ បតិដ្ឋានកាលេ ច ‘មហាពោធិ ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា តិដ្ឋតូ’តិ អធិដ្ឋាសិ, ឥទំ ទុតិយមធិដ្ឋានំ.

‘‘សត្តមេ ទិវសេ ហិមវលាហកគព្ភតោ ឱរុយ្ហ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហន្តោ បត្តេហិ ច ផលេហិ ច ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ មុញ្ចតូតិ អធិដ្ឋាសិ, ឥទំ តតិយមធិដ្ឋាន’’ន្តិ.

តំ ឥមិនា ន សមេតិ. តត្ថ ហិ បឋមំ ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា បច្ឆា សត្តមេ ទិវសេ ហិមវលាហកគព្ភតោ ឱរុយ្ហ ឆព្ពណ្ណរំសិវិស្សជ្ជនំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហនញ្ច វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយ បុព្ពេនាបរំ ន សមេតិ. មហាវំសេ បន អធិដ្ឋានេបិ បឋមំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហនំ បច្ឆាយេវ ឆព្ពណ្ណរំសិវិស្សជ្ជនំ ហិមវលាហកគព្ភបវិសនញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បរិនិព្ពានមញ្ចម្ហិ, និបន្នេន ជិនេន ហិ;

កតំ មហាអធិដ្ឋានំ, បញ្ចកំ បញ្ចចក្ខុនា.

‘‘គយ្ហមានា មហាពោធិ-សាខាសោកេន ទក្ខិណា;