១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. សេនាសនវគ្គស្ស បឋមេ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោតិ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ. ឥមិនា បន វចនេន ទារកស្ស តត្ថ ឧបនីតភាវោ តេន ច ទិដ្ឋភាវោ វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន ហិ ភិក្ខុនា តំ រុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អារទ្ធេ តត្ថ និព្ពត្តា ឯកា តរុណបុត្តា ទេវធីតា បុត្តំ អង្កេនាទាយ ឋិតា តំ យាចិ ‘‘មា មេ សាមិ វិមានំ ឆិន្ទិ, ន សក្ខិស្សាមិ បុត្តកំ អាទាយ អនាវាសា វិចរិតុ’’ន្តិ. សោ ‘‘អហំ អញ្ញត្ថ ឦទិសំ រុក្ខំ ន លភិស្សាមី’’តិ តស្សា វចនំ នាទិយិ. សា ‘‘ឥមម្បិ តាវ ទារកំ ឱលោកេត្វា ឱរមិស្សតី’’តិ បុត្តំ រុក្ខសាខាយ ឋបេសិ. សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តំ ផរសុំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ទារកស្ស ពាហំ ឆិន្ទិ. ឯវញ្ច សយិតោ វិមានេ សយិតោ នាម ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេ និបន្នស្សា’’តិ.

រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេតិ ច សាខដ្ឋកវិមានំ សន្ធាយ វុត្តំ. រុក្ខស្ស ឧបរិ និព្ពត្តញ្ហិ វិមានំ រុក្ខបដិពទ្ធត្តា ‘‘រុក្ខដ្ឋកវិមាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. សាខដ្ឋកវិមានំ បន សព្ពសាខាសន្និស្សិតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តត្ថ យំ រុក្ខដ្ឋកវិមានំ ហោតិ, តំ យាវ រុក្ខស្ស មូលមត្តម្បិ តិដ្ឋតិ, តាវ ន នស្សតិ. សាខដ្ឋកវិមានំ បន សាខាសុ ភិជ្ជមានាសុ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជិត្វា សព្ពសាខាសុ ភិន្នាសុ សព្ពំ ភិជ្ជតិ, ឥទម្បិ ច វិមានំ សាខដ្ឋកំ, តស្មា រុក្ខេ ឆិន្នេ តំ វិមានំ សព្ពសោ វិនដ្ឋំ, តេនេវ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកា លទ្ធេ អញ្ញស្មិំ វិមានេ វសិ. ពាហុំ ថនមូលេយេវ ឆិន្ទីតិ អំសេន សទ្ធិំ ពាហំ ឆិន្ទិ. ឥមិនា ច រុក្ខទេវតានំ គត្តានិ ឆិជ្ជន្តិ, ន ចាតុមហារាជិកាទីនំ វិយ អច្ឆេជ្ជានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. រុក្ខធម្មេតិ រុក្ខបកតិយំ, រុក្ខសភាវេតិ អត្ថោ. រុក្ខានំ វិយ ឆេទនាទីសុ អកុប្បនញ្ហិ រុក្ខធម្មោ នាម.

ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បន្នំ. ភន្តន្តិ ធាវន្តំ. វារយេតិ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម ឆេកោ សារថិ អតិវេគេន ធាវន្តំ រថំ និគ្គហេត្វា យថិច្ឆកំ បេសេតិ, ឯវំ យោ បុគ្គលោ ឧប្បន្នំ កោធំ វារយេ និគ្គណ្ហិតុំ សក្កោតិ, តមហំ សារថិំ ព្រូមិ. ឥតរោ បន រាជឧបរាជាទីនំ រថសារថិជនោ រស្មិគ្គាហោ នាម ហោតិ, ន ឧត្តមសារថីតិ.

ទុតិយគាថាយ បន អយមត្ថោ – យោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១) យោ យាទិសោ ខត្តិយកុលា វា បព្ពជិតោ ព្រាហ្មណកុលា វា បព្ពជិតោ នវោ វា មជ្ឈិមោ វា ថេរោ វា. ឧប្បតិតន្តិ ឧទ្ធមុទ្ធំ បតិតំ, គតំ បវត្តន្តិ អត្ថោ, ឧប្បន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កោធន្តិ ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតីតិ អាឃាតោ ជាយតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩) នយេន សុត្តេ វុត្តានំ នវន្នំ, ‘‘អត្ថំ មេ ន ចរតី’’តិអាទីនញ្ច តប្បដិបក្ខតោ សិទ្ធានំ នវន្នមេវាតិ អដ្ឋារសន្នំ ខាណុកណ្ដកាទិនា អដ្ឋានេន សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិយា អាឃាតវត្ថូនំ អញ្ញតរាឃាតវត្ថុសម្ភវំ អាឃាតំ. វិសដន្តិ វិត្ថតំ. សប្បវិសន្តិ សប្បស្ស វិសំ. ឥវាតិ ឱបម្មវចនំ. ឥ-ការលោបំ កត្វា វ-ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឱសធេហីតិ អគទេហិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វិសតិកិច្ឆកោ វេជ្ជោ សប្បេន ទដ្ឋោ សព្ពំ កាយំ ផរិត្វា ឋិតំ វិសដំ សប្បវិសំ មូលខន្ធតចបត្តបុប្ផាទីនំ អញ្ញតរេហិ, នានាភេសជ្ជេហិ បយោជេត្វា កតេហិ វា ឱសធេហិ ខិប្បមេវ វិនេយ្យ, ឯវមេវ យោ យថាវុត្តេន អាឃាតវត្ថុនា ឧប្បតិតំ ចិត្តសន្តានំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ កោធំ វិនយនុបាយេសុ តទង្គវិនយាទីសុ យេន កេនចិ ឧបាយេន វិនេតិ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តិំ ករោតិ, សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. សោ ឯវំ កោធំ វិនេន្តោ ភិក្ខុ យស្មា កោធោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ បហីយតិ, តស្មា ឱរបារសញ្ញិតានិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ ជហាតីតិ. អវិសេសេន ហិ បារន្តិ តីរស្ស នាមំ, តស្មា ឱរានិ ច តានិ សំសារសាគរស្ស បារភូតានិ ចាតិ កត្វា ‘‘ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

អថ វា យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ, សោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ កោធំ វិនេត្វា អនាគាមិផលេ ឋិតោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. តត្ថ ឱរន្តិ សកត្តភាវោ. បារន្តិ បរត្តភាវោ. ឱរំ វា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, បារំ ឆ ពាហិរាយតនានិ. តថា ឱរំ មនុស្សលោកោ, បារំ ទេវលោកោ. ឱរំ កាមធាតុ, បារំ រូបារូបធាតុ. ឱរំ កាមរូបភវោ, បារំ អរូបភវោ. ឱរំ អត្តភាវោ, បារំ អត្តភាវសុខុបករណានិ. ឯវមេតស្មិំ ឱរបារេ ចតុត្ថមគ្គេន ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អនាគាមិនោ កាមរាគស្ស បហីនត្តា ឥធត្តភាវាទីសុ ឆន្ទរាគោ ឯវ នត្ថិ, អបិច ខោ បនស្ស វណ្ណប្បកាសនត្ថំ សព្ពមេតំ ឱរបារភេទំ សង្គហេត្វា តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥទានិ តស្សត្ថស្ស វិភាវនត្ថាយ ឧបមំ អាហ ‘‘ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. តត្ថ ឧរេន គច្ឆតីតិ ឧរគោ, សប្បស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ទុវិធោ កាមរូបី ច អកាមរូបី ច. កាមរូបីបិ ទុវិធោ ជលជោ ថលជោ ច. ជលជោ ជលេ ឯវ កាមរូបំ លភតិ, ន ថលេ សង្ខបាលជាតកេ (ជា. ២.១៧.១៤៣ អាទយោ) សង្ខបាលនាគរាជា វិយ. ថលជោ ថលេ ឯវ, ន ជលេ. សោ ជជ្ជរភាវេន ជិណ្ណំ, ចិរកាលតាយ បុរាណញ្ចាតិ សង្ខំ គតំ តចំ ជហន្តោ ចតុព្ពិធេន ជហតិ សជាតិយំ ឋិតោ ជិគុច្ឆន្តោ និស្សាយ ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម សប្បជាតិ ទីឃត្តភាវោ. ឧរគា ហិ បញ្ចសុ ឋានេសុ សជាតិំ នាតិវត្តន្តិ ឧបបត្តិយំ ចុតិយំ វិស្សដ្ឋនិទ្ទោក្កមនេ សជាតិយា មេថុនបដិសេវនេ ជិណ្ណតចាបនយនេ ចាតិ. តស្មា យទា តចំ ជហតិ, តទា សជាតិយំយេវ ឋត្វា ជហតិ. សជាតិយំ ឋិតោបិ ច ជិគុច្ឆន្តោ ជហតិ. ជិគុច្ឆន្តោ នាម យទា ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ មុត្តោ ហោតិ, ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ អមុត្តោ ឱលម្ពតិ, តទា នំ អដ្ដីយន្តោ ជហតិ, ឯវំ ជិគុច្ឆន្តោបិ ច ទណ្ឌន្តរំ វា មូលន្តរំ វា បាសាណន្តរំ វា និស្សាយ ជហតិ. និស្សាយ ជហន្តោបិ ច ថាមំ ជនេត្វា ឧស្សាហំ ករិត្វា វីរិយេន វង្កំ នង្គុដ្ឋំ កត្វា បស្សសន្តោវ ផណំ ករិត្វា ជហតិ. ឯវំ ជហិត្វា យេនកាមំ បក្កមតិ.

ឯវមេវ អយម្បិ ភិក្ខុ ឱរបារំ ជហិតុកាមោ ចតុព្ពិធេន ជហតិ សជាតិយំ ឋិតោ ជិគុច្ឆន្តោ និស្សាយ ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម ភិក្ខុនោ ‘‘អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១) វចនតោ សីលំ. តេនេវាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២). ឯវមេតិស្សំ សជាតិយំ ឋិតោ ភិក្ខុ តំ សកត្តភាវាទិភេទំ ឱរបារំ ជិណ្ណបុរាណត្តចមិវ តំ ទុក្ខំ ជនេន្តំ តត្ថ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន ជិគុច្ឆន្តោ កល្យាណមិត្តេ និស្សាយ អធិមត្តសម្មាវាយាមសង្ខាតំ ថាមំ ជនេត្វា ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៦; ៤.៣៧) វុត្តនយេន រត្តិន្ទិវំ ឆធា វិភជិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឧរគោ វិយ វង្កំ នង្គុដ្ឋំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧរគោ វិយ បស្សសន្តោ អយម្បិ អសិថិលបរក្កមតាយ វាយមន្តោ ឧរគោវ ផណំ ករិត្វា អយម្បិ ញាណវិប្ផារំ ជនេត្វា ឧរគោវ តចំ ឱរបារំ ជហតិ, ជហិត្វា ច ឧរគោ វិយ ឱហិតតចោ យេនកាមំ បក្កមតិ, អយម្បិ ឱហិតភារោ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុទិសំ បក្កមតីតិ.

៩០. ភវន្តីតិ ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ. អហុវុន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ភវន្តីតិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, អហុវុន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. រាសីតិ សុទ្ធដ្ឋកធម្មសមូហោ. ភូតានន្តិ តថាលទ្ធសមញ្ញានំ អដ្ឋធម្មានំ. ‘‘ភូតានំ គាមោ’’តិ វុត្តេបិ អវយវវិនិមុត្តស្ស សមុទាយស្ស អភាវតោ ភូតសញ្ញិតា តេយេវ តិណរុក្ខលតាទយោ គយ្ហន្តិ. ‘‘ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ហរិតភាវមាបន្នា រុក្ខគច្ឆាទយោ ទេវតាហិ បរិគ្គយ្ហន្តិ, តស្មា ភូតានំ និវាសដ្ឋានតាយ ភូតានំ គាមោ’’តិបិ វទន្តិ. រុក្ខាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទយោ វេទិតព្ពា.

ននុ ច រុក្ខាទយោ ចិត្តរហិតតាយ ន ជីវា, ចិត្តរហិតតា ច បរិប្ផន្ទាភាវតោ ឆិន្នេបិ រុហនតោ វិសទិសជាតិកភាវតោ ចតុយោនិអបរិយាបន្នតោ ច វេទិតព្ពា, វុឌ្ឍិ បន បវាឡសិលាលវណានម្បិ វិជ្ជតីតិ ន តេសំ ជីវភាវេ ការណំ, វិសយគ្គហណញ្ច នេសំ បរិកប្បនាមត្តំ សុបនំ វិយ ចិញ្ចាទីនំ, តថា ទោហឡាទយោ, តត្ថ កស្មា ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ? សមណសារុប្បតោ តំនិវាសសត្តានុរក្ខណតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ជីវសញ្ញិនោ ហិ មោឃបុរិសា មនុស្សា រុក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិ.

៩១. ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីសុ អត្ថោ ឧបរិ អត្តនា វុច្ចមានប្បការេន សីហឡដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបិ…បេ… ន សមេន្តី’’តិ. វិជាត-សទ្ទោ ឥធ វិ-សទ្ទលោបំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘វិជាតានី’’តិ. វិជាត-សទ្ទោ ច ‘‘វិជាតា ឥត្ថី’’តិអាទីសុ វិយ បសូតវចនោតិ អាហ ‘‘បសូតានី’’តិ. បសូតិ ច នាមេត្ថ និព្ពត្តបណ្ណមូលតាតិ អាហ ‘‘និព្ពត្តបណ្ណមូលានី’’តិ. ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘និព្ពត្តបណ្ណមូលានិ ពីជានិ ភូតគាមសង្ខមេវ គច្ឆន្តិ, តេសុ ច វត្តមានោ ពីជជាត-សទ្ទោ រុឡ្ហីវសេន រុក្ខាទីសុបិ វត្តតី’’តិ. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បន ពីជេហិ ជាតានំ រុក្ខលតាទីនំយេវ ភូតគាមតា វុត្តា.

តានិ ទស្សេន្តោតិ តានិ ពីជានិ ទស្សេន្តោ. មូលពីជន្តិអាទីសុ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ. តទត្ថសំសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ ច យថា. ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតន្តិ ការិយោបចារេន ការណំ ទស្សិតន្តិ ទីបេតិ.

៩២. ពីជេ ពីជសញ្ញីតិ ឯត្ថ ការណូបចារេន ការិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិមាហ. ភូតគាមបរិមោចនំ កត្វាតិ ភូតគាមតោ មោចេត្វា, វិយោជេត្វាតិ អត្ថោ. យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតីតិ ពីជានិ ច តានិ ជាតានិ ចាតិ វុត្តមត្ថំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ យំ ពីជន្តិ យំ និព្ពត្តបណ្ណមូលំ ពីជំ. តស្មិំ ពីជេតិ តស្មិំ ភូតគាមសញ្ញិតេ ពីជេ. ឯត្ថ ច ពីជជាត-សទ្ទស្ស វិយ រុឡ្ហីវសេន រុក្ខាទីសុ ពីជ-សទ្ទស្សបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា. យថារុតន្តិ យថាបាឡិ.

យត្ថ កត្ថចីតិ មូលេ អគ្គេ មជ្ឈេ វា. សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ សចេបិ សរីរេ លគ្គភាវំ ជានន្តោវ ឧទកតោ ឧដ្ឋហតិ, ‘‘តំ ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ វដ្ដតិ. ឧប្បាដិតានីតិ ឧទ្ធដានិ. ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ភូតគាមតោ បរិមោចិតត្តា វុត្តំ. អនន្តក-គ្គហណេន សាសបមត្តិកា គហិតា. នាមញ្ហេតំ តស្សា សេវាលជាតិយា. មូលបណ្ណានំ អសម្បុណ្ណត្តា ‘‘អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាមា’’តិ វុត្តំ. អភូតគាមមូលត្តាតិ ឯត្ថ ភូតគាមោ មូលំ ការណំ ឯតស្សាតិ ភូតគាមមូលោ, ភូតគាមស្ស វា មូលំ ការណន្តិ ភូតគាមមូលំ. ពីជគាមោ ហិ នាម ភូតគាមតោ សម្ភវតិ, ភូតគាមស្ស ច ការណំ ហោតិ, អយំ បន តាទិសោ ន ហោតីតិ ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ វុត្តំ. តត្រដ្ឋកត្តា វុត្តំ ‘‘សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ’’តិ. ឥទញ្ច ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ ឯត្ថ បឋមំ វុត្តអត្ថសម្ភវតោ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហិ តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ អវឌ្ឍនតោ ភូតគាមស្ស ការណំ ន ហោតិ, តថាបិ ភូតគាមសង្ខ្យុបគតនិព្ពត្តបណ្ណមូលពីជតោ សម្ភូតត្តា ភូតគាមតោ ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ.

‘‘អង្កុរេ ហរិតេ’’តិ វត្វា តមេវ វិភាវេតិ ‘‘នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេ’’តិ, នីលបណ្ណស្ស វណ្ណសទិសេ វណ្ណេ ជាតេតិ អត្ថោ. ‘‘នីលវណ្ណេ ជាតេ’’តិ វា បាឋោ គហេតព្ពោ. អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វទតិ. ‘‘បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ឧទកេ អដ្ឋិតត្តា ពីជគាមានុលោមត្តា ច ទុក្កដវត្ថូ’’តិ វទន្តិ. កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវាតិ នីលវណ្ណម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. សេលេយ្យកំ នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា សុគន្ធជាតិ. ‘‘រុក្ខត្តចំ វិកោបេតីតិ វុត្តត្តា រុក្ខេ ជាតំ យំ កិញ្ចិ ឆត្តកំ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘យទិបិ កិញ្ចិមត្តំ រុក្ខេ អល្លីនា ហុត្វា តិដ្ឋតិ, រុក្ខតោ គយ្ហមានោ បន រុក្ខច្ឆវិំ ន វិកោបេតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថាបិ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ តច្ឆេត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថានំ អសំយតភាវេន, ហត្ថចាបល្លេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. បានីយំ ន វាសេតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនោ អត្ថាយ នាមិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កេវលំ អនុបសម្បន្នស្ស អត្ថាយ នាមិតេ បន បច្ឆា តតោ លភិត្វា ន វាសេតព្ពន្តិ នត្ថិ. ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ វុត្តត្តា យេសំ សាខា ន រុហតិ, តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វទន្តិ.

៩៣. បញ្ចហិ សមណកប្បេហីតិ បញ្ចហិ សមណវោហារេហិ. កិញ្ចាបិ ហិ ពីជានំ អគ្គិនា ផុដ្ឋមត្តេន នខាទីហិ វិលិខនមត្តេន ច អវិរុឡ្ហីធម្មតា ន ហោតិ, តថាបិ ឯវំ កតេយេវ សមណានំ កប្បតីតិ អគ្គិបរិជិតាទយោ សមណវោហារា នាម ជាតា, តស្មា តេហិ សមណវោហារេហិ ករណភូតេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ អធិប្បាយោ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ សមណានំ កប្បន្តីតិ បញ្ញត្តបណ្ណត្តិភាវតោ សមណវោហារាឥច្ចេវ សង្ខំ គតានិ. អថ វា អគ្គិបរិជិតាទីនំ បញ្ចន្នំ កប្បិយភាវតោយេវ បញ្ចហិ សមណកប្បិយភាវសង្ខាតេហិ ការណេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អគ្គិបរិជិតន្តិអាទីសុ ‘‘បរិចិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អពីជំ នាម តរុណម្ពផលាទិ. និព្ពដ្ដពីជំ នាម អម្ពបនសាទិ, យំ ពីជំ និព្ពដ្ដេត្វា វិសុំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ សក្កា ហោតិ. ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពន្តិ យោ កប្បិយំ ករោតិ, តេន កត្តព្ពាការស្សេវ វុត្តត្តា ភិក្ខុនា អវុត្តេបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ន គហេតព្ពំ. បុន ‘‘កប្បិយំ ការេតព្ព’’ន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ កថិតត្តា ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ អនុបសម្បន្នេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា អគ្គិបរិជិតាទិ កាតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘កប្បិយន្តិ វចនំ បន យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បឋមំ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា បច្ឆា អគ្គិអាទិនា ផុសនាទិ កាតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បឋមំ អគ្គិំ និក្ខិបិត្វា នខាទិនា វា វិជ្ឈិត្វា តំ អនុទ្ធរិត្វាវ ‘កប្បិយ’ន្តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

ឯកស្មិំ ពីជេ វាតិអាទីសុ ‘‘ឯកំយេវ ការេមីតិ អធិប្បាយេ សតិបិ ឯកាពទ្ធត្តា សព្ពំ កតមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ទារុំ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថ ‘‘ជានិត្វាបិ វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតីតិ រជ្ជុអាទីនំ ភាជនគតិកត្តា’’តិ វទន្តិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វាតិ ឯត្ថ ភត្តសិត្ថសម្ពន្ធវសេន ឯកាពទ្ធតា វេទិតព្ពា, ន ផលានំយេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធវសេន. ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពន្តិ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ.

និក្ខាមេតុន្តិ តំ ភិក្ខុំ និក្ខាមេតុំ. ‘‘សចេ ឯតស្ស អនុលោម’’ន្តិ សេនាសនរក្ខណត្ថាយ អនុញ្ញាតម្បិ បដគ្គិទានាទិំ អត្តនាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ ឥទម្បិ ឯតស្ស អនុលោមន្តិ ឯវមធិប្បាយោ សិយា. បដគ្គិទានំ បរិត្តករណញ្ច អត្តនោ បរស្ស វា សេនាសនរក្ខណត្ថាយ វដ្ដតិយេវ. តស្មា សចេ តស្ស សុត្តស្ស ឯតំ អនុលោមំ សិយា, អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតីតិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ន វដ្ដតិ…បេ… ន សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ភូតគាមោ, ភូតគាមសញ្ញិតា, វិកោបនំ វា វិកោបាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.