២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. សេនាសនវគ្គស្ស បឋមេ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោតិ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ. ឥមិនា បន វចនេន ទារកស្ស តត្ថ ឧបនីតភាវោ តេន ច ទិដ្ឋភាវោ វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន ហិ ភិក្ខុនា តំ រុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អារទ្ធេ តត្ថ និព្ពត្តា ឯកា តរុណបុត្តា ទេវធីតា បុត្តំ អង្កេនាទាយ ឋិតា តំ យាចិ ‘‘មា មេ សាមិ វិមានំ ឆិន្ទិ, ន សក្ខិស្សាមិ បុត្តកំ អាទាយ អនាវាសា វិចរិតុ’’ន្តិ. សោ ‘‘អហំ អញ្ញត្ថ ឦទិសំ រុក្ខំ ន លភិស្សាមី’’តិ តស្សា វចនំ នាទិយិ. សា ‘‘ឥមម្បិ តាវ ទារកំ ឱលោកេត្វា ឱរមិស្សតី’’តិ បុត្តំ រុក្ខសាខាយ ឋបេសិ. សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តំ ផរសុំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ទារកស្ស ពាហំ ឆិន្ទិ. ឯវញ្ច សយិតោ វិមានេ សយិតោ នាម ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេ និបន្នស្សា’’តិ.

រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេតិ ច សាខដ្ឋកវិមានំ សន្ធាយ វុត្តំ. រុក្ខស្ស ឧបរិ និព្ពត្តញ្ហិ វិមានំ រុក្ខបដិពទ្ធត្តា ‘‘រុក្ខដ្ឋកវិមាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. សាខដ្ឋកវិមានំ បន សព្ពសាខាសន្និស្សិតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តត្ថ យំ រុក្ខដ្ឋកវិមានំ ហោតិ, តំ យាវ រុក្ខស្ស មូលមត្តម្បិ តិដ្ឋតិ, តាវ ន នស្សតិ. សាខដ្ឋកវិមានំ បន សាខាសុ ភិជ្ជមានាសុ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជិត្វា សព្ពសាខាសុ ភិន្នាសុ សព្ពំ ភិជ្ជតិ, ឥទម្បិ ច វិមានំ សាខដ្ឋកំ, តស្មា រុក្ខេ ឆិន្នេ តំ វិមានំ សព្ពសោ វិនដ្ឋំ, តេនេវ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកា លទ្ធេ អញ្ញស្មិំ វិមានេ វសិ. ពាហុំ ថនមូលេយេវ ឆិន្ទីតិ អំសេន សទ្ធិំ ពាហំ ឆិន្ទិ. ឥមិនា ច រុក្ខទេវតានំ គត្តានិ ឆិជ្ជន្តិ, ន ចាតុមហារាជិកាទីនំ វិយ អច្ឆេជ្ជានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. រុក្ខធម្មេតិ រុក្ខបកតិយំ, រុក្ខសភាវេតិ អត្ថោ. រុក្ខានំ វិយ ឆេទនាទីសុ អកុប្បនញ្ហិ រុក្ខធម្មោ នាម.

ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បន្នំ. ភន្តន្តិ ធាវន្តំ. វារយេតិ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម ឆេកោ សារថិ អតិវេគេន ធាវន្តំ រថំ និគ្គហេត្វា យថិច្ឆកំ បេសេតិ, ឯវំ យោ បុគ្គលោ ឧប្បន្នំ កោធំ វារយេ និគ្គណ្ហិតុំ សក្កោតិ, តមហំ សារថិំ ព្រូមិ. ឥតរោ បន រាជឧបរាជាទីនំ រថសារថិជនោ រស្មិគ្គាហោ នាម ហោតិ, ន ឧត្តមសារថីតិ.

ទុតិយគាថាយ បន អយមត្ថោ – យោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១) យោ យាទិសោ ខត្តិយកុលា វា បព្ពជិតោ ព្រាហ្មណកុលា វា បព្ពជិតោ នវោ វា មជ្ឈិមោ វា ថេរោ វា. ឧប្បតិតន្តិ ឧទ្ធមុទ្ធំ បតិតំ, គតំ បវត្តន្តិ អត្ថោ, ឧប្បន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កោធន្តិ ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតីតិ អាឃាតោ ជាយតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩) នយេន សុត្តេ វុត្តានំ នវន្នំ, ‘‘អត្ថំ មេ ន ចរតី’’តិអាទីនញ្ច តប្បដិបក្ខតោ សិទ្ធានំ នវន្នមេវាតិ អដ្ឋារសន្នំ ខាណុកណ្ដកាទិនា អដ្ឋានេន សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិយា អាឃាតវត្ថូនំ អញ្ញតរាឃាតវត្ថុសម្ភវំ អាឃាតំ. វិសដន្តិ វិត្ថតំ. សប្បវិសន្តិ សប្បស្ស វិសំ. ឥវាតិ ឱបម្មវចនំ. ឥ-ការលោបំ កត្វា វ-ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឱសធេហីតិ អគទេហិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វិសតិកិច្ឆកោ វេជ្ជោ សប្បេន ទដ្ឋោ សព្ពំ កាយំ ផរិត្វា ឋិតំ វិសដំ សប្បវិសំ មូលខន្ធតចបត្តបុប្ផាទីនំ អញ្ញតរេហិ, នានាភេសជ្ជេហិ បយោជេត្វា កតេហិ វា ឱសធេហិ ខិប្បមេវ វិនេយ្យ, ឯវមេវ យោ យថាវុត្តេន អាឃាតវត្ថុនា ឧប្បតិតំ ចិត្តសន្តានំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ កោធំ វិនយនុបាយេសុ តទង្គវិនយាទីសុ យេន កេនចិ ឧបាយេន វិនេតិ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តិំ ករោតិ, សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. សោ ឯវំ កោធំ វិនេន្តោ ភិក្ខុ យស្មា កោធោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ បហីយតិ, តស្មា ឱរបារសញ្ញិតានិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ ជហាតីតិ. អវិសេសេន ហិ បារន្តិ តីរស្ស នាមំ, តស្មា ឱរានិ ច តានិ សំសារសាគរស្ស បារភូតានិ ចាតិ កត្វា ‘‘ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

អថ វា យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ, សោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ កោធំ វិនេត្វា អនាគាមិផលេ ឋិតោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. តត្ថ ឱរន្តិ សកត្តភាវោ. បារន្តិ បរត្តភាវោ. ឱរំ វា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, បារំ ឆ ពាហិរាយតនានិ. តថា ឱរំ មនុស្សលោកោ, បារំ ទេវលោកោ. ឱរំ កាមធាតុ, បារំ រូបារូបធាតុ. ឱរំ កាមរូបភវោ, បារំ អរូបភវោ. ឱរំ អត្តភាវោ, បារំ អត្តភាវសុខុបករណានិ. ឯវមេតស្មិំ ឱរបារេ ចតុត្ថមគ្គេន ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អនាគាមិនោ កាមរាគស្ស បហីនត្តា ឥធត្តភាវាទីសុ ឆន្ទរាគោ ឯវ នត្ថិ, អបិច ខោ បនស្ស វណ្ណប្បកាសនត្ថំ សព្ពមេតំ ឱរបារភេទំ សង្គហេត្វា តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥទានិ តស្សត្ថស្ស វិភាវនត្ថាយ ឧបមំ អាហ ‘‘ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. តត្ថ ឧរេន គច្ឆតីតិ ឧរគោ, សប្បស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ទុវិធោ កាមរូបី ច អកាមរូបី ច. កាមរូបីបិ ទុវិធោ ជលជោ ថលជោ ច. ជលជោ ជលេ ឯវ កាមរូបំ លភតិ, ន ថលេ សង្ខបាលជាតកេ (ជា. ២.១៧.១៤៣ អាទយោ) សង្ខបាលនាគរាជា វិយ. ថលជោ ថលេ ឯវ, ន ជលេ. សោ ជជ្ជរភាវេន ជិណ្ណំ, ចិរកាលតាយ បុរាណញ្ចាតិ សង្ខំ គតំ តចំ ជហន្តោ ចតុព្ពិធេន ជហតិ សជាតិយំ ឋិតោ ជិគុច្ឆន្តោ និស្សាយ ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម សប្បជាតិ ទីឃត្តភាវោ. ឧរគា ហិ បញ្ចសុ ឋានេសុ សជាតិំ នាតិវត្តន្តិ ឧបបត្តិយំ ចុតិយំ វិស្សដ្ឋនិទ្ទោក្កមនេ សជាតិយា មេថុនបដិសេវនេ ជិណ្ណតចាបនយនេ ចាតិ. តស្មា យទា តចំ ជហតិ, តទា សជាតិយំយេវ ឋត្វា ជហតិ. សជាតិយំ ឋិតោបិ ច ជិគុច្ឆន្តោ ជហតិ. ជិគុច្ឆន្តោ នាម យទា ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ មុត្តោ ហោតិ, ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ អមុត្តោ ឱលម្ពតិ, តទា នំ អដ្ដីយន្តោ ជហតិ, ឯវំ ជិគុច្ឆន្តោបិ ច ទណ្ឌន្តរំ វា មូលន្តរំ វា បាសាណន្តរំ វា និស្សាយ ជហតិ. និស្សាយ ជហន្តោបិ ច ថាមំ ជនេត្វា ឧស្សាហំ ករិត្វា វីរិយេន វង្កំ នង្គុដ្ឋំ កត្វា បស្សសន្តោវ ផណំ ករិត្វា ជហតិ. ឯវំ ជហិត្វា យេនកាមំ បក្កមតិ.

ឯវមេវ អយម្បិ ភិក្ខុ ឱរបារំ ជហិតុកាមោ ចតុព្ពិធេន ជហតិ សជាតិយំ ឋិតោ ជិគុច្ឆន្តោ និស្សាយ ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម ភិក្ខុនោ ‘‘អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១) វចនតោ សីលំ. តេនេវាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២). ឯវមេតិស្សំ សជាតិយំ ឋិតោ ភិក្ខុ តំ សកត្តភាវាទិភេទំ ឱរបារំ ជិណ្ណបុរាណត្តចមិវ តំ ទុក្ខំ ជនេន្តំ តត្ថ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន ជិគុច្ឆន្តោ កល្យាណមិត្តេ និស្សាយ អធិមត្តសម្មាវាយាមសង្ខាតំ ថាមំ ជនេត្វា ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៦; ៤.៣៧) វុត្តនយេន រត្តិន្ទិវំ ឆធា វិភជិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឧរគោ វិយ វង្កំ នង្គុដ្ឋំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧរគោ វិយ បស្សសន្តោ អយម្បិ អសិថិលបរក្កមតាយ វាយមន្តោ ឧរគោវ ផណំ ករិត្វា អយម្បិ ញាណវិប្ផារំ ជនេត្វា ឧរគោវ តចំ ឱរបារំ ជហតិ, ជហិត្វា ច ឧរគោ វិយ ឱហិតតចោ យេនកាមំ បក្កមតិ, អយម្បិ ឱហិតភារោ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុទិសំ បក្កមតីតិ.

៩០. ភវន្តីតិ ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ. អហុវុន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ភវន្តីតិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, អហុវុន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. រាសីតិ សុទ្ធដ្ឋកធម្មសមូហោ. ភូតានន្តិ តថាលទ្ធសមញ្ញានំ អដ្ឋធម្មានំ. ‘‘ភូតានំ គាមោ’’តិ វុត្តេបិ អវយវវិនិមុត្តស្ស សមុទាយស្ស អភាវតោ ភូតសញ្ញិតា តេយេវ តិណរុក្ខលតាទយោ គយ្ហន្តិ. ‘‘ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ហរិតភាវមាបន្នា រុក្ខគច្ឆាទយោ ទេវតាហិ បរិគ្គយ្ហន្តិ, តស្មា ភូតានំ និវាសដ្ឋានតាយ ភូតានំ គាមោ’’តិបិ វទន្តិ. រុក្ខាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទយោ វេទិតព្ពា.

ននុ ច រុក្ខាទយោ ចិត្តរហិតតាយ ន ជីវា, ចិត្តរហិតតា ច បរិប្ផន្ទាភាវតោ ឆិន្នេបិ រុហនតោ វិសទិសជាតិកភាវតោ ចតុយោនិអបរិយាបន្នតោ ច វេទិតព្ពា, វុឌ្ឍិ បន បវាឡសិលាលវណានម្បិ វិជ្ជតីតិ ន តេសំ ជីវភាវេ ការណំ, វិសយគ្គហណញ្ច នេសំ បរិកប្បនាមត្តំ សុបនំ វិយ ចិញ្ចាទីនំ, តថា ទោហឡាទយោ, តត្ថ កស្មា ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ? សមណសារុប្បតោ តំនិវាសសត្តានុរក្ខណតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ជីវសញ្ញិនោ ហិ មោឃបុរិសា មនុស្សា រុក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិ.

៩១. ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីសុ អត្ថោ ឧបរិ អត្តនា វុច្ចមានប្បការេន សីហឡដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបិ…បេ… ន សមេន្តី’’តិ. វិជាត-សទ្ទោ ឥធ វិ-សទ្ទលោបំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘វិជាតានី’’តិ. វិជាត-សទ្ទោ ច ‘‘វិជាតា ឥត្ថី’’តិអាទីសុ វិយ បសូតវចនោតិ អាហ ‘‘បសូតានី’’តិ. បសូតិ ច នាមេត្ថ និព្ពត្តបណ្ណមូលតាតិ អាហ ‘‘និព្ពត្តបណ្ណមូលានី’’តិ. ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘និព្ពត្តបណ្ណមូលានិ ពីជានិ ភូតគាមសង្ខមេវ គច្ឆន្តិ, តេសុ ច វត្តមានោ ពីជជាត-សទ្ទោ រុឡ្ហីវសេន រុក្ខាទីសុបិ វត្តតី’’តិ. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បន ពីជេហិ ជាតានំ រុក្ខលតាទីនំយេវ ភូតគាមតា វុត្តា.

តានិ ទស្សេន្តោតិ តានិ ពីជានិ ទស្សេន្តោ. មូលពីជន្តិអាទីសុ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ. តទត្ថសំសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ ច យថា. ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតន្តិ ការិយោបចារេន ការណំ ទស្សិតន្តិ ទីបេតិ.

៩២. ពីជេ ពីជសញ្ញីតិ ឯត្ថ ការណូបចារេន ការិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិមាហ. ភូតគាមបរិមោចនំ កត្វាតិ ភូតគាមតោ មោចេត្វា, វិយោជេត្វាតិ អត្ថោ. យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតីតិ ពីជានិ ច តានិ ជាតានិ ចាតិ វុត្តមត្ថំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ យំ ពីជន្តិ យំ និព្ពត្តបណ្ណមូលំ ពីជំ. តស្មិំ ពីជេតិ តស្មិំ ភូតគាមសញ្ញិតេ ពីជេ. ឯត្ថ ច ពីជជាត-សទ្ទស្ស វិយ រុឡ្ហីវសេន រុក្ខាទីសុ ពីជ-សទ្ទស្សបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា. យថារុតន្តិ យថាបាឡិ.

យត្ថ កត្ថចីតិ មូលេ អគ្គេ មជ្ឈេ វា. សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ សចេបិ សរីរេ លគ្គភាវំ ជានន្តោវ ឧទកតោ ឧដ្ឋហតិ, ‘‘តំ ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ វដ្ដតិ. ឧប្បាដិតានីតិ ឧទ្ធដានិ. ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ភូតគាមតោ បរិមោចិតត្តា វុត្តំ. អនន្តក-គ្គហណេន សាសបមត្តិកា គហិតា. នាមញ្ហេតំ តស្សា សេវាលជាតិយា. មូលបណ្ណានំ អសម្បុណ្ណត្តា ‘‘អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាមា’’តិ វុត្តំ. អភូតគាមមូលត្តាតិ ឯត្ថ ភូតគាមោ មូលំ ការណំ ឯតស្សាតិ ភូតគាមមូលោ, ភូតគាមស្ស វា មូលំ ការណន្តិ ភូតគាមមូលំ. ពីជគាមោ ហិ នាម ភូតគាមតោ សម្ភវតិ, ភូតគាមស្ស ច ការណំ ហោតិ, អយំ បន តាទិសោ ន ហោតីតិ ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ វុត្តំ. តត្រដ្ឋកត្តា វុត្តំ ‘‘សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ’’តិ. ឥទញ្ច ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ ឯត្ថ បឋមំ វុត្តអត្ថសម្ភវតោ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហិ តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ អវឌ្ឍនតោ ភូតគាមស្ស ការណំ ន ហោតិ, តថាបិ ភូតគាមសង្ខ្យុបគតនិព្ពត្តបណ្ណមូលពីជតោ សម្ភូតត្តា ភូតគាមតោ ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ.

‘‘អង្កុរេ ហរិតេ’’តិ វត្វា តមេវ វិភាវេតិ ‘‘នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេ’’តិ, នីលបណ្ណស្ស វណ្ណសទិសេ វណ្ណេ ជាតេតិ អត្ថោ. ‘‘នីលវណ្ណេ ជាតេ’’តិ វា បាឋោ គហេតព្ពោ. អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វទតិ. ‘‘បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ឧទកេ អដ្ឋិតត្តា ពីជគាមានុលោមត្តា ច ទុក្កដវត្ថូ’’តិ វទន្តិ. កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវាតិ នីលវណ្ណម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. សេលេយ្យកំ នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា សុគន្ធជាតិ. ‘‘រុក្ខត្តចំ វិកោបេតីតិ វុត្តត្តា រុក្ខេ ជាតំ យំ កិញ្ចិ ឆត្តកំ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘យទិបិ កិញ្ចិមត្តំ រុក្ខេ អល្លីនា ហុត្វា តិដ្ឋតិ, រុក្ខតោ គយ្ហមានោ បន រុក្ខច្ឆវិំ ន វិកោបេតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថាបិ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ តច្ឆេត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថានំ អសំយតភាវេន, ហត្ថចាបល្លេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. បានីយំ ន វាសេតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនោ អត្ថាយ នាមិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កេវលំ អនុបសម្បន្នស្ស អត្ថាយ នាមិតេ បន បច្ឆា តតោ លភិត្វា ន វាសេតព្ពន្តិ នត្ថិ. ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ វុត្តត្តា យេសំ សាខា ន រុហតិ, តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វទន្តិ.

៩៣. បញ្ចហិ សមណកប្បេហីតិ បញ្ចហិ សមណវោហារេហិ. កិញ្ចាបិ ហិ ពីជានំ អគ្គិនា ផុដ្ឋមត្តេន នខាទីហិ វិលិខនមត្តេន ច អវិរុឡ្ហីធម្មតា ន ហោតិ, តថាបិ ឯវំ កតេយេវ សមណានំ កប្បតីតិ អគ្គិបរិជិតាទយោ សមណវោហារា នាម ជាតា, តស្មា តេហិ សមណវោហារេហិ ករណភូតេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ អធិប្បាយោ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ សមណានំ កប្បន្តីតិ បញ្ញត្តបណ្ណត្តិភាវតោ សមណវោហារាឥច្ចេវ សង្ខំ គតានិ. អថ វា អគ្គិបរិជិតាទីនំ បញ្ចន្នំ កប្បិយភាវតោយេវ បញ្ចហិ សមណកប្បិយភាវសង្ខាតេហិ ការណេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អគ្គិបរិជិតន្តិអាទីសុ ‘‘បរិចិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អពីជំ នាម តរុណម្ពផលាទិ. និព្ពដ្ដពីជំ នាម អម្ពបនសាទិ, យំ ពីជំ និព្ពដ្ដេត្វា វិសុំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ សក្កា ហោតិ. ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពន្តិ យោ កប្បិយំ ករោតិ, តេន កត្តព្ពាការស្សេវ វុត្តត្តា ភិក្ខុនា អវុត្តេបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ន គហេតព្ពំ. បុន ‘‘កប្បិយំ ការេតព្ព’’ន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ កថិតត្តា ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ អនុបសម្បន្នេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា អគ្គិបរិជិតាទិ កាតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘កប្បិយន្តិ វចនំ បន យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បឋមំ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា បច្ឆា អគ្គិអាទិនា ផុសនាទិ កាតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បឋមំ អគ្គិំ និក្ខិបិត្វា នខាទិនា វា វិជ្ឈិត្វា តំ អនុទ្ធរិត្វាវ ‘កប្បិយ’ន្តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

ឯកស្មិំ ពីជេ វាតិអាទីសុ ‘‘ឯកំយេវ ការេមីតិ អធិប្បាយេ សតិបិ ឯកាពទ្ធត្តា សព្ពំ កតមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ទារុំ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថ ‘‘ជានិត្វាបិ វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតីតិ រជ្ជុអាទីនំ ភាជនគតិកត្តា’’តិ វទន្តិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វាតិ ឯត្ថ ភត្តសិត្ថសម្ពន្ធវសេន ឯកាពទ្ធតា វេទិតព្ពា, ន ផលានំយេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធវសេន. ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពន្តិ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ.

និក្ខាមេតុន្តិ តំ ភិក្ខុំ និក្ខាមេតុំ. ‘‘សចេ ឯតស្ស អនុលោម’’ន្តិ សេនាសនរក្ខណត្ថាយ អនុញ្ញាតម្បិ បដគ្គិទានាទិំ អត្តនាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ ឥទម្បិ ឯតស្ស អនុលោមន្តិ ឯវមធិប្បាយោ សិយា. បដគ្គិទានំ បរិត្តករណញ្ច អត្តនោ បរស្ស វា សេនាសនរក្ខណត្ថាយ វដ្ដតិយេវ. តស្មា សចេ តស្ស សុត្តស្ស ឯតំ អនុលោមំ សិយា, អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតីតិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ន វដ្ដតិ…បេ… ន សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ភូតគាមោ, ភូតគាមសញ្ញិតា, វិកោបនំ វា វិកោបាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៩៤-៩៨. ទុតិយេ អញ្ញំ វចនន្តិ យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនវចនំ វុត្តំ, តំ តតោ អញ្ញេនេវ វចនេន បដិចរតិ. អថ វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន អញ្ញំ ការណំ បដិចរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនការណំ វុត្តំ, តតោ អញ្ញេន ចោទនាយ អមូលកភាវទីបកេន ការណេន បដិចរតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បដិចរតីតិ ច បដិច្ឆាទនវសេន ចរតិ, បវត្តតីតិ អត្ថោ. បដិច្ឆាទនត្ថោ ឯវ វា ចរតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. តេនាហ ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ. កោ អាបន្នោតិអាទិនា បាឡិយំ ចោទនំ អវិស្សជ្ជេត្វា វិក្ខេបាបជ្ជនវសេន អញ្ញេន អញ្ញំ បដិចរណំ ទស្សិតំ. អបរម្បិ បន ចោទនំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា កថាអបនាមវសេន បវត្តំ បាឡិមុត្តកំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាម, អាបត្តិំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘តតោ រាជគហំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា ‘‘រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វត្វាវ កថំ ពហិទ្ធា វិក្ខិបន្តោបិ ហិ ‘‘អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ’’ច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

យទេតំ អញ្ញេន អញ្ញំ បដិចរណវសេន បវត្តវចនំ, តទេវ បុច្ឆិតមត្ថំ ឋបេត្វា អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាម’’ន្តិ. តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាមន្តិ តុណ្ហីភាវស្សេតំ នាមំ, អយមេវ វា បាឋោ. អញ្ញវាទកំ អារោបេតូតិ អញ្ញវាទកកម្មំ អារោបេតុ, អញ្ញវាទកត្តំ វា ឥទានិ ករិយមានេន កម្មេន អារោបេតូតិ អត្ថោ. វិហេសកំ អារោបេតូតិ ឯត្ថាបិ វិហេសកកម្មំ វិហេសកភាវំ វា អារោបេតូតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេ វុត្តទុក្កដំ បាឡិយំ អាគតអញ្ញេនញ្ញំបដិចរណវសេន យុជ្ជតិ. អដ្ឋកថាយំ អាគតេន បន បាឡិមុត្តកអញ្ញេនញ្ញំបដិចរណវសេន អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេ មុសាវាទេន បាចិត្តិយំ, អារោបិតេ ឥមិនាវ បាចិត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘អារោបិតេ អញ្ញវាទកេ មុសាវាទេន ឥមិនា ច បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. យា សា អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ វុត្តា, សាបិ បាឡិយំ អាគតអញ្ញេនញ្ញំបដិចរណវសេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា, ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វា. សេសំ ឧត្តានមេវ. ធម្មកម្មេន អារោបិតតា, អាបត្តិយា វា វត្ថុនា វា អនុយុញ្ជិយមានតា, ឆាទេតុកាមតាយ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ វា តុណ្ហីភាវោ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៣. តតិយេ ធាតុបាឋេ ឈេ-សទ្ទោ ចិន្តាយំ បឋិតោតិ អាហ ‘‘លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តី’’តិអាទិ. អយមេវ ច អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ឱលោកនត្ថោបិ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អក្ខរាយ វាចេតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៤៦) វិយ ‘‘ឆន្ទាយា’’តិ លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឆន្ទេនា’’តិ.

១០៥. យេន វចនេនាតិ យេន ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទិវចនេន. យេន ច ខិយ្យន្តីតិ យេន ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ’’តិអាទិវចនេន តត្ថ តត្ថ ភិក្ខូនំ សវនូបចារេ ឋត្វា អវណ្ណំ បកាសេន្តិ.

១០៦. អញ្ញំ អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតីតិ អញ្ញេន អនុបសម្បន្នេន ឧជ្ឈាបេតិ. តស្ស វា តំ សន្តិកេ ខិយ្យតីតិ តស្ស អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ តំ សង្ឃេន សម្មតំ ឧបសម្បន្នំ ខិយ្យតិ, អវណ្ណំ វទន្តោ វា បកាសេតិ. អនុបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតន្តិ ឯត្ថ សម្មតបុព្ពោ សម្មតោតិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. យស្មា ឧជ្ឈាបនំ ខិយ្យនញ្ច មុសាវាទវសេនេវ បវត្តំ, តស្មា អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តីតិ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដដ្ឋានេ ច ឥមិនាវ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ឧជ្ឈាបេន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស ច ឯកក្ខណេ ទ្វេ ទ្វេ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ អាបន្នំ. អថ វា ឦទិសំ សិក្ខាបទំ មុសាវាទតោ បឋមំ បញ្ញត្តន្តិ គហេតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ធម្មកម្មេន សម្មតតា, ឧបសម្បន្នតា, អគតិគមនាភាវោ, តស្ស អវណ្ណកាមតា, យស្ស សន្តិកេ វទតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, ឧជ្ឈាបនំ វា ខិយ្យនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ឆ អង្គានិ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៨-១១០. ចតុត្ថេ ហិមវស្សេនាតិ ហិមមេវ វុត្តំ. អបញ្ញាតេតិ អប្បតីតេ, អប្បសិទ្ធេតិ អត្ថោ. ‘‘មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វាតិ វចនតោ វិវដង្គណេបិ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. គោចរប្បសុតាតិ គោចរដ្ឋានំ បដិបន្នា. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ ឥមិនា វស្សានំ ចាតុមាសំ ចេបិ ទេវោ ន វស្សតិ, បដិក្ខិត្តមេវាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋ មាសេតិ វចនតោ…បេ… និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវា’’តិ. តត្ថ ចត្តារោ មាសេតិ វស្សានស្ស ចត្តារោ មាសេ. អវស្សិកសង្កេតេតិ ឥមិនា អនុញ្ញាតេបិ អដ្ឋ មាសេ យត្ថ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អបរេបិ ចត្តារោ មាសា បដិក្ខិត្តាតិ អាហ ‘‘អវស្សិកសង្កេតេតិ វចនតោ’’តិអាទិ. ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យស្មិំ ទេសេ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អដ្ឋ មាសេ បដិក្ខិបិត្វា ចត្តារោ មាសា អនុញ្ញាតា. យត្ថ បន វស្សានេយេវ វស្សតិ, តត្ថ ចត្តារោ មាសេ បដិក្ខិបិត្វា អដ្ឋ មាសា អនុញ្ញាតា’’តិ.

ឥមិនាវ នយេន មជ្ឈិមបទេសេ យត្ថ ហេមន្តេ ហិមវស្សំ វស្សតិ, តត្ថាបិ អដ្ឋេវ មាសា បដិក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. តស្មា វស្សានកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ឱវស្សកមណ្ឌបេ រុក្ខមូលេ ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, ហេមន្តកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ឱវស្សកមណ្ឌបាទីសុបិ វដ្ដតិ. តញ្ច ខោ យត្ថ ហិមវស្សេន សេនាសនំ ន តេមតិ, គិម្ហកាលេបិ បកតិអជ្ឈោកាសាទីសុ វដ្ដតិយេវ, តញ្ច ខោ អកាលមេឃាទស្សនេ, កាកាទីនំ និពទ្ធវាសរុក្ខមូលេ បន កទាចិបិ ន វដ្ដតីតិ ឯវមេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឥមញ្ច បន អត្ថវិសេសំ គហេត្វា ភគវតា បឋមមេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ន វុត្តា. តេនេវ ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘ឥតិ យត្ថ ច យទា ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, តំ សព្ពមិធ អជ្ឈោកាសសង្ខមេវ គត’’ន្តិ. អថ វា អវិសេសេន អជ្ឈោកាសេ សន្ថរណសន្ថរាបនានិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ឦទិសេ កាលេ ឦទិសេ ច បទេសេ ឋបេថា’’តិ អនុជាននមត្តេនេវ អលន្តិ ន សិក្ខាបទេ វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពា. បរិវារេ (បរិ. ៦៥-៦៧) បន ឥមស្សេវ សិក្ខាបទស្ស អនុរូបវសេន បញ្ញត្តត្តា ‘‘ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ.

នវវាយិមោ សីឃំ ន នស្សតីតិ អាហ ‘‘នវវាយិមោ វា’’តិ. ឱនទ្ធកោតិ ចម្មេន ឱនទ្ធោ. ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោតិ ឥទំ តស្ស បរិវិតក្កទស្សនមត្តំ, ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកស្ស បន ចីវរកុដិ ន វដ្ដតីតិ នត្ថិ. កាយានុគតិកត្តាតិ ភិក្ខុនោ តត្ថេវ សន្និហិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥមិនា ច តស្មិំយេវ កាលេ អនាបត្តិ វុត្តា, ចីវរកុដិតោ និក្ខមិត្វា បន អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បិណ្ឌាយ បវិសន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ. ‘‘យស្មា បន ទាយកេហិ ទានកាលេយេវ សហស្សគ្ឃនកម្បិ កម្ពលំ ‘បាទបុញ្ឆនិំ កត្វា បរិភុញ្ជថា’តិ ទិន្នំ តថេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘ឥមំ មញ្ចបីឋាទិសេនាសនំ អព្ភោកាសេបិ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’តិ ទាយកេហិ ទិន្នំ ចេ, សព្ពស្មិម្បិ កាលេ អព្ភោកាសេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បេសេត្វា គន្តព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ ឥមំ ឋានំ អាគន្ត្វា វសតិ, តស្ស ទេថា’’តិ វត្វា បេសេតព្ពំ.

វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វាតិ ឥមិនា ច គិម្ហានេបិ មេឃេ ឧដ្ឋិតេ មញ្ចបីឋាទិំ យំកិញ្ចិ សេនាសនំ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ និសីទន្តានំ បាទបតនដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ កេចិ. ‘‘សម្មជ្ជន្តស្ស បាទដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ អបរេ. ‘‘ពហិ វាលុកាយ អគមននិមិត្តំ បាទដ្ឋានាភិមុខា វាលិកា ហរិតព្ពាតិ វុត្ត’’ន្តិ ឯកេ. កចវរំ ហត្ថេហិ គហេត្វា ពហិ ឆដ្ដេតព្ពន្តិ ឥមិនា កចវរំ ឆឌ្ឌេស្សាមីតិ វាលិកា ន ឆឌ្ឌេតព្ពាតិ ទីបេតិ.

១១១. អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធន្តិ ឯរកបត្តាទីហិ វេណិំ កត្វា តាយ វេណិយា ឧភោសុ បស្សេសុ វិត្ថតដ្ឋានេសុ ពហុំ វេឋេត្វា តតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈដ្ឋានំ, តាវ អន្តោ អាកឌ្ឍនវសេន វេឋេត្វា មជ្ឈេ សង្ខិបិត្វា តិរិយំ តត្ថ តត្ថ ពន្ធិត្វា កតំ. កប្បំ លភិត្វាតិ គច្ឆាតិ វុត្តវចនេន កប្បំ លភិត្វា. ថេរស្ស ហិ អាណត្តិយា គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘និសីទិត្វា សយំ គច្ឆន្តោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ. អញ្ញត្ថ គច្ឆតីតិ តំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ. លេឌ្ឌុបាតុបចារតោ ពហិ ឋិតត្តា ‘‘បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បឋមបាទុទ្ធារេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. បាកតិកំ អកត្វាតិ អប្បដិសាមេត្វា. អន្តរសន្និបាតេតិ អន្តរន្តរា សន្និបាតេ.

អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ ឯត្ថ អាគន្តុកេហិ អាគន្ត្វា កិញ្ចិ អវត្វា តត្ថ និសិន្នេបិ អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិវាទេ បន ‘‘អញ្ញេសុ អាគន្ត្វា និសិន្នេសូ’’តិ ឥទំ អម្ហាកន្តិ វត្វា វា អវត្វា វា និសិន្នេសូតិ អធិប្បាយោ. មហាអដ្ឋកថាវាទេ ‘‘អាបត្តី’’តិ បាចិត្តិយមេវ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយំ បន សន្ថរណសន្ថរាបនេ សតិ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ អនាណត្តិយា បញ្ញត្តត្តា ទុក្កដំ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ ឧស្សារកស្ស, ឥទំ ធម្មកថិកស្សា’’តិ វិសុំ បញ្ញត្តត្តា អនាណត្តិយា បញ្ញត្តេបិ បាចិត្តិយេនេវ ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នេ តស្ស បលិពោធោ’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘អនាណត្តិយា បញ្ញត្តេបិ ធម្មកថិកស្ស អនុដ្ឋាបនីយត្តា បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពំ, អាគន្តុកស្ស បន បច្ឆា អាគតេហិ វុឌ្ឍតរេហិ ឧដ្ឋាបេតព្ពត្តា ទុក្កដំ វុត្ត’’ន្តិ.

១១២. ភូមិយំ អត្ថរិតព្ពាតិ ចិមិលិកាយ សតិ តស្សា ឧបរិ, អសតិ សុទ្ធភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា. សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោតិ ឥមិនា –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥៥) –

ឯវំ វុត្តាយ ខន្ធកបាឡិយា អធិប្បាយំ វិភាវេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អន្តោបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ពហិបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិត្វា បរិភោគោយេវ បដិក្ខិត្តោ, ភូមត្ថរណវសេន បរិភោគោ បន អប្បដិក្ខិត្តោតិ. យទិ ឯវំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? យថា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២០) វចនតោ បុគ្គលិកេបិ សេនាសនេ សេនាសនបរិភោគវសេន និយមិតំ សុវណ្ណឃដាទិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដមានម្បិ កេវលំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវមិទំ ភូមត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិយមានម្បិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា តំ តំ វិហារំ ហរិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ទារុមយបីឋន្តិ ផលកមយមេវ បីឋំ វុត្តំ. បាទកថលិកន្តិ អធោតបាទដ្ឋបនកំ. អជ្ឈោកាសេ រជនំ បចិត្វា…បេ… បដិសាមេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ថេវេ អសតិ រជនកម្មេ និដ្ឋិតេ បដិសាមេតព្ពំ.

១១៣. ‘‘ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតីតិ វុត្តត្តា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឱតាបេន្តោ គច្ឆតីតិ ឯត្ថ ‘‘កិញ្ចាបិ ‘ឯត្តកំ ទូរំ គន្តព្ព’ន្តិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, តថាបិ លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កម្ម នាតិទូរំ គន្តព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. មញ្ចាទីនំ សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ ទេសេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមោតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតិ, តថារូបំ អនាបុច្ឆិត្វា តំ សេនាសនំ តស្ស អនិយ្យាតេត្វា និរបេក្ខោ គច្ឆតិ, ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមេយ្យ, ឯកេន បាទេន លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទាតិក្កមេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្វា អង្គេសុបិ និរបេក្ខតាយ សទ្ធិំ ឆ អង្គានិ វុត្តានិ. បាឡិយំ បន អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘និរបេក្ខោ គច្ឆតី’’តិ អយំ វិសេសោ ន ទិស្សតិ. ‘‘ឱតាបេន្តោ គច្ឆតី’’តិ ច ឱតាបនវិសយេ ឯវ សាបេក្ខគមនេ អនាបត្តិ វុត្តា. យទិ អញ្ញត្ថាបិ សាបេក្ខគមនេ អនាបត្តិ សិយា, ‘‘អនាបត្តិ សាបេក្ខោ គច្ឆតី’’តិ អវិសេសេន វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តស្មា វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពន្តិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៦. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទេ ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ‘‘ឥទញ្ច អដ្ឋកថាសុ តថាវុត្តភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អញ្ញម្បិ តាទិសំ មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិតំ បច្ចត្ថរណមេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បច្ចត្ថរណំ នាម បាវារោ កោជវោតិ ឯត្តកមេវា’’តិ និយមេត្វា វុត្តំ, តស្មា គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ ឥមិនា ន សមេតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. សេនាសនតោតិ សព្ពបច្ឆិមសេនាសនតោ. យោ កោចីតិ តស្ស ញាតកោ វា អញ្ញាតកោ វា យោ កោចិ.

១១៧. បរិវេណន្តិ ឯកេកស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរំ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវត្ថំ សវិសេសំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបិ វុត្តោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ‘‘អបរិច្ឆន្នេ មណ្ឌបេ’’តិ វិសុំ យោជេតព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘អបរិច្ឆន្នមណ្ឌបេ វា បរិច្ឆន្នេ វាបិ ពហូនំ សន្និបាតភូតេ’’តិ វុត្តំ. ភោជនសាលាយម្បិ អយំ វិសេសោ លព្ភតិយេវ. វត្តព្ពំ នត្ថីតិ វិសេសេត្វា កិញ្ចិ វត្តព្ពំ នត្ថិ. បលុជ្ជតីតិ វិនស្សតិ. នស្សេយ្យាតិ ចោរាទីហិ វិនស្សេយ្យ.

១១៨. យេន មញ្ចំ វា បីឋំ វា វិនន្តិ, តំ មញ្ចបីឋកវានំ. សិលុច្ចយលេណន្តិ សិលុច្ចយេ លេណំ, បព្ពតគុហាតិ អត្ថោ. ‘‘សេនាសនំ ឧបចិកាហិ ខាយិត’’ន្តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា វត្ថុអនុរូបវសេន អដ្ឋកថាយំ ឧបចិកាសង្កាយ អភាវេ អនាបត្តិ វុត្តា. វត្តក្ខន្ធកេ គមិកវត្តំ បញ្ញបេន្តេន ‘‘សេនាសនំ អាបុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា កេវលំ ឥតិកត្តព្ពាការមត្តទស្សនត្ថំ ‘‘អាបុច្ឆនំ បន វត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន វត្តភេទេន ទុក្កដន្តិ ទស្សនត្ថំ. តេនេវ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សេនាសនំ អាបុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘យំ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ យត្ថ ឧបចិកា នារោហន្តិ, តំ អនាបុច្ឆន្តស្សបិ អនាបត្តី’’តិ វក្ខតិ, តស្មា យំ វុត្តំ គណ្ឋិបទេ ‘‘តាទិសេ សេនាសនេ អនាបុច្ឆា គច្ឆន្តស្ស បាចិត្តិយំ នត្ថិ, គមិកវត្តវសេន បន អនាបុច្ឆា គច្ឆតោ វត្តភេទោ ហោតិ, តស្មា ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

បច្ឆិមស្ស អាភោគេន មុត្តិ នត្ថីតិ តស្ស បច្ឆតោ គច្ឆន្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវតោ វុត្តំ. ឯកំ វា បេសេត្វា អាបុច្ឆិតព្ពន្តិ ឯត្ថ គមនចិត្តស្ស ឧប្បន្នដ្ឋានតោ អនាបុច្ឆិត្វា គច្ឆតោ ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយំ. កិញ្ចាបិ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិត្វា គច្ឆន្តស្ស ឥធ វិសុំ អាបត្តិ ន វុត្តា, តថាបិ អកាលេ អជ្ឈោកាសេ មញ្ចបីឋានិ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ, បរិក្ខេបាតិក្កមេ ឥមិនា ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វា’’តិ ឥមិនា អជ្ឈោកាសោបិ សង្គហិតោយេវាតិ តត្ថាបិ ទុក្កដំ ឥធ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេយ្យំ បន អជ្ឈោកាសេ សន្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ឧភយេនបិ ទុក្កដមេវ. ‘‘សង្ឃិកេ វិហារេ សង្ឃិកំយេវ សេយ្យំ សន្ថរិត្វា បក្កមន្តស្ស បាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ឧភោសុ ឯកេកស្មិំ សង្ឃិកេ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. វុត្តលក្ខណសេយ្យា, តស្សា សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ វិហារេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, អនបេក្ខស្ស ទិសាបក្កមនំ, ឧបចារសីមាតិក្កមោតិ ឥមានិ បនេត្ថ សត្ត អង្គានិ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៩-១២១. ឆដ្ឋេ អនុបវិសិត្វាតិ សមីបំ បវិសិត្វា. ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោតិ ភណ្ឌាគារិកស្ស ពហូបការតំ ធម្មកថិកាទីនំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោ. សមន្តា ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ មជ្ឈេ បញ្ញត្តមញ្ចបីឋំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១២២. ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ វុត្តលក្ខណំ ឧបចារំ ឋបេត្វា. ឯកវិហារេតិ ឯកស្មិំ សេនាសនេ. ឯកបរិវេណេតិ តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរេ. ‘‘គិលានោ បវិសតីតិអាទីសុ អនាបត្តិការណសព្ភាវតោ គិលានាទិតាយ បវិសិស្សាមីតិ ឧបចារំ បវិសន្តស្ស សតិបិ សម្ពាធេតុកាមតាយ អនាបត្តិ វុត្តាយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ អគិលានាទិភាវោបិ វិសុំ អង្គេសុ វត្តព្ពោ សិយា, មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន ‘‘សង្ឃិកវិហារតា, អនុដ្ឋាបនីយភាវជាននំ, សម្ពាធេតុកាមតា, ឧបចារេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តស្មា វីមំសិតព្ពំ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៦. សត្តមេ កោដ្ឋកានីតិ ទ្វារកោដ្ឋកានិ. ‘‘និក្ខមាតិ វចនំ សុត្វាបិ អត្តនោ រុចិយា និក្ខមតិ, អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ.

១២៨. អលជ្ជិំ និក្កឌ្ឍតីតិអាទីសុ បឋមំ អលជ្ជីអាទិភាវេន និក្កឌ្ឍិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា និក្កឌ្ឍន្តស្ស ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតាយ កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សង្ឃិកវិហារោ, ឧបសម្បន្នស្ស ភណ្ឌនការកភាវាទិវិនិមុត្តតា, កោបេន និក្កឌ្ឍនំ វា និក្កឌ្ឍាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៩-១៣១. អដ្ឋមេ ឧបរិមតលេ បទរានំ អសន្ថរិតត្តា ‘‘ឧបរិអច្ឆន្នតលាយា’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេ វុត្តនយេនេវាតិ អនុបខជ្ជសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. សង្ឃិកោ វិហារោ, អសីសឃដ្ដា វេហាសកុដិ, ហេដ្ឋា សបរិភោគតា, អបដាណិទិន្នេ អាហច្ចបាទកេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣៥. នវមេ ‘‘មហល្លកោ នាម វិហារោ សសាមិកោ’’តិ វុត្តត្តា សញ្ញាចិកាយ កុដិយា អនាបត្តិ. ‘‘អឌ្ឍតេយ្យហត្ថម្បី’’តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តវចនំ បាឡិយា សមេតីតិ អាហ ‘‘តំ សុវុត្ត’’ន្តិ. ‘‘បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណស្ស ឱកាសស្ស ទស្សិតត្តា កវាដំ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថវិត្ថារតោ ឩនកំ វា ហោតុ អធិកំ វា, អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណំយេវ ឱកាសោ’’តិ វទន្តិ.

យស្ស វេមជ្ឈេតិ យស្ស វិហារស្ស វេមជ្ឈេ. សា អបរិបូរឧបចារាបិ ហោតីតិ វិវរិយមានំ កវាដំ យំ ភិត្តិំ អាហនតិ, សា សមន្តា កវាដវិត្ថារប្បមាណឧបចាររហិតាបិ ហោតីតិ អត្ថោ. អាលោកំ សន្ធេតិ បិធេតីតិ អាលោកសន្ធិ. ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសិ, បុនប្បុនំ លិម្បាបេសីតិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នទោសេន សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា លេបំ អនុជានន្តេន ច ទ្វារពន្ធស្ស សមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេយេវ បទេសេ បុនប្បុនំ លេបស្ស អនុញ្ញាតត្តា តតោ អញ្ញត្ថ បុនប្បុនំ លិម្បេន្តស្ស វា លិម្បាបេន្តស្ស វា ភិត្តិយំ មត្តិកាយ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន ចតុត្ថលេបេ ទិន្នេ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ‘‘បុនប្បុនំ លេបទានស្ស វុត្តប្បមាណតោ អញ្ញត្ថ បដិក្ខិត្តមត្តំ ឋបេត្វា បាចិត្តិយស្ស អវុត្តត្តា ទុក្កដំ អនុរូប’’ន្តិ វុត្តំ.

អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ សំវិធាតព្ពំ. អប្បហរិតេតិ ឯត្ថ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អហរិតេ’’តិ. បតនោកាសោតិ បតនោកាសត្តា តត្រ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឧបរិ បតេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. សចេ ហរិតេ ឋិតោ អធិដ្ឋេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ វចនេន ឥមមត្ថំ ទីបេតិ – សចេ វិហារស្ស សមន្តា វុត្តប្បមាណេ បរិច្ឆេទេ បុព្ពណ្ណាទីនិ ន សន្តិ, តត្ថ វិហារោ ការេតព្ពោ. យត្ថ បន សន្តិ, តត្ថ ការាបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ.

១៣៦. ឯកេកំ មគ្គំ ឧជុកមេវ ឧដ្ឋបេត្វា ឆាទនំ មគ្គេន ឆាទនំ នាម ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គេន ឆាទេន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា បន នយេន សព្ពស្មិំ វិហារេ ឯកវារំ ឆាទិតេ តំ ឆទនំ ឯកមគ្គន្តិ គហេត្វា ‘‘ទ្វេ មគ្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បរិយាយេន ឆាទនេបិ ឥមិនាវ នយេន យោជេតព្ព’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ‘‘សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន ច សមេតិ, តស្មា ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយាយ មគ្គំ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ឯត្ថ ទ្វេ ឆទនានិ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយំ ឆទនំ ‘‘ឯវំ ឆាទេហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

កេចិ បន ‘‘បឋមំ តាវ ឯកវារំ អបរិសេសំ ឆាទេត្វា បុន ឆទនទណ្ឌកេ ពន្ធិត្វា ទុតិយវារំ តថេវ ឆាទេតព្ពំ, តតិយវារចតុត្ថវារេ សម្បត្តេ ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘បឋមវារេយេវ តយោបិ មគ្គេ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ, ចតុត្ថតោ បដ្ឋាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វទន្តិ. តទុភយម្បិ បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច ន សមេតិ. តតិយាយ មគ្គន្តិ ឯត្ថ តតិយាយាតិ ឧបយោគត្ថេ សម្បទានវចនំ, តតិយំ មគ្គន្តិ អត្ថោ. តិណ្ណំ មគ្គានន្តិ មគ្គវសេន ឆាទិតានំ តិណ្ណំ ឆទនានំ. តិណ្ណំ បរិយាយានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចតុត្ថេ មគ្គេ វា បរិយាយេ វាតិ ច តថា ឆាទេន្តានំ ចតុត្ថំ ឆាទនមេវ វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. មហល្លកវិហារតា, អត្តនោ វាសាគារតា, ឧត្តរិ អធិដ្ឋានន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤០. ទសមេ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស ‘‘សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វា’’តិ ពាហិរបរិភោគវសេន បឋមំ បញ្ញត្តត្តា ‘‘សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជេយ្យា’’តិ សិក្ខាបទំ អត្តនោ នហានបានាទិបរិភោគវសេន បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មិំ វា បឋមំ បញ្ញត្តេបិ អត្តនោ បរិភោគវសេនេវ បញ្ញត្តត្តា បុន ឥមំ សិក្ខាបទំ ពាហិរបរិភោគវសេនេវ បញ្ញត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

សប្បាណកសញ្ញិស្ស ‘‘បរិភោគេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ បុព្ពភាគេ ជានន្តស្សបិ សិញ្ចនសិញ្ចាបនំ ‘‘បទីបេ និបតិត្វា បដង្គាទិបាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តស្ស បទីបុជ្ជលនំ វិយ វិនាបិ វធកចេតនាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឧទកស្ស សប្បាណកតា, ‘‘សិញ្ចនេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជាននំ, តាទិសមេវ ច ឧទកំ, វិនា វធកចេតនាយ កេនចិទេវ ករណីយេន តិណាទីនំ សិញ្ចនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ សេនាសនវគ្គោ ទុតិយោ.

ភូតគាមវគ្គោតិបិ ឥមស្សេវ នាមំ.