៥. បាចិត្តិយកណ្ឌំ

១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. មុសាវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ខុទ្ទកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ខុទ្ទក-សទ្ទោ ពហុ-សទ្ទបរិយាយោ. ពហុភាវតោ ឥមានិ ខុទ្ទកានិ នាម ជាតានី’’តិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ នវសុ វគ្គេសុ, តេសុ វា ខុទ្ទកេសុ. ការណេន ការណន្តរបដិច្ឆាទនមេវ វិភាវេតុំ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិមាហ. រូបំ អនិច្ចន្តិ បដិជានិត្វា តត្ថ ការណំ វទន្តោ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ អាហ. ‘‘យទិ ឯវំ និព្ពានស្សបិ អនិច្ចតា អាបជ្ជតី’’តិ បរេន វុត្តោ តំ ការណំ បដិច្ឆាទេតុំ បុន ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិ អញ្ញំ ការណំ វទតិ.

‘‘សម្បជានំ មុសា ភាសតី’’តិ វត្តព្ពេ សម្បជាន មុសា ភាសតីតិ អនុនាសិកលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ជានន្តោ មុសា ភាសតី’’តិ.

២. ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសា ភណនេតិ បុព្ពភាគេបិ ជានិត្វា វចនក្ខណេបិ ជានន្តស្ស មុសា ភណនេ. ភណនញ្ច នាម ឥធ អភូតស្ស វា ភូតតំ ភូតស្ស វា អភូតតំ កត្វា កាយេន វា វាចាយ វា វិញ្ញាបនបយោគោ. សម្បជានមុសាវាទេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, តស្មា យោ សម្បជាន មុសា វទតិ, តស្ស តំនិមិត្តំ តំហេតុ តប្បច្ចយា បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អញ្ញេសុ ច ឦទិសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣. វិសំវាទេន្តិ ឯតេនាតិ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តំ. តេនាហ ‘‘វិសំវាទនចិត្តំ បុរតោ កត្វា វទន្តស្សា’’តិ. វទតិ ឯតាយាតិ វាចា, វចនសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. តេនាហ ‘‘មិច្ឆាវាចា…បេ… ចេតនា’’តិ. បភេទគតា វាចាតិ អនេកភេទភិន្នា. ឯវំ បឋមបទេន សុទ្ធចេតនា…បេ… កថិតាតិ វេទិតព្ពាតិ ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ – សុទ្ធចេតនា វា សុទ្ធសទ្ទោ វា សុទ្ធវិញ្ញត្តិ វា មុសាវាទោ នាម ន ហោតិ, វិញ្ញត្តិយា សទ្ទេន ច សហិតា តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោតិ. ចក្ខុវសេន អគ្គហិតារម្មណន្តិ ចក្ខុសន្និស្សិតេន វិញ្ញាណេន អគ្គហិតមារម្មណំ. ឃានាទីនំ តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានំ សម្បត្តវិសយគ្គាហកត្តា វុត្តំ ‘‘តីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯកាពទ្ធំ វិយ កត្វា’’តិ. ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ អយំ វោហារោ លោកេ បាកដោតិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនេវ នយេនា’’តិ.

១១. អវីមំសិត្វាតិ អនុបបរិក្ខិត្វា. អនុបធារេត្វាតិ អវិនិច្ឆិនិត្វា. ជឡត្តាតិ អញ្ញាណតាយ. ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោតិ ទារុសកដំ យោជេត្វា តត្ថ និសីទិត្វា គតោតិ អធិប្បាយោ. គតោ ភវិស្សតីតិ តថេវ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វុត្តត្តា មុសាវាទោ ជាតោ. កេចិ បន ‘‘កេឡិំ កុរុមានោតិ វុត្តត្តា ឯវំ វទន្តោ ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ជាតិអាទីហិយេវ ហិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ ទវកម្យតាយ វទន្តស្ស ទុព្ភាសិតំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ហីនុក្កដ្ឋេហិ ឧក្កដ្ឋំ, ហីនំ វា ជាតិអាទិហិ;

ឧជុំ វាញ្ញាបទេសេន, វទេ ទុព្ភាសិតំ ទវា’’តិ.

ចិត្តេន ថោកតរភាវំយេវ អគ្គហេត្វា ពហុភាវំយេវ គហេត្វា វុត្តត្តា ‘‘គាមោ ឯកតេលោ’’តិអាទិនាបិ មុសាវាទោ ជាតោ. ចារេសុន្តិ ឧបនេសុំ. វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, វិសំវាទនចិត្តេន យមត្ថំ វត្តុកាមោ, តស្ស បុគ្គលស្ស វិញ្ញាបនបយោគោ ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ មុសា ភណន្តស្ស បារាជិកំ, អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនត្ថំ សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនត្ថំ បាចិត្តិយំ, អាចារវិបត្តិយា ទុក្កដំ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតី’’តិអាទិបរិយាយេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ បដិវិជានន្តស្ស មុសា ភណិតេ ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តស្ស ទុក្កដំ, កេវលំ មុសា ភណន្តស្ស ឥធ បាចិត្តិយំ វុត្តំ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ កណ្ណកដុកតាយ អមនាបំ វទន្តា កណ្ណេសុ វិជ្ឈន្តា វិយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឱមសន្តីតិ ឱវិជ្ឈន្តី’’តិ. បធំសេន្តីតិ អភិភវន្តិ.

១៣. ពោធិសត្តោ តេន សមយេន ហោតីតិ តេន សមយេន ពោធិសត្តោ នន្ទិវិសាលោ នាម អហោសីតិ អត្ថោ. អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, កិរិយាកាលវចនិច្ឆាយ វា វត្តមានប្បយោគោ សទ្ទន្តរសន្និធានេន ភូតតាវគមោ សិយាតិ. បច្ចេសីតិ ‘‘អមនាបំ ឥទ’’ន្តិ អញ្ញាសិ. ហេដ្ឋារុក្ខេ ទត្វាតិ ឧបត្ថម្ភកេ ទត្វា. បុព្ពេ បតិដ្ឋិតារប្បទេសំ បុន អរេ បត្តេតិ បុព្ពេ ឧជុកំ ហេដ្ឋាមុខំ បតិដ្ឋិតអរស្ស ភូមិប្បទេសំ បុន តស្មិំយេវ អរេ បរិវត្តេត្វា ហេដ្ឋាមុខភាវេន សម្បត្តេ, បឋមំ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតនេមិប្បទេសេ បរិវត្តេត្វា បុន ភូមិយំ បតិដ្ឋិតេតិ វុត្តំ ហោតិ. សិថិលករណន្តិ សិថិលកិរិយា.

១៥. បុព្ពេតិ អដ្ឋុប្បត្តិយំ. តច្ឆកកម្មន្តិ វឌ្ឍកីកម្មំ. កោដ្ដកកម្មន្តិ វា បាសាណកោដ្ដកកម្មំ. ហត្ថមុទ្ទាគណនាតិ អង្គុលិសង្កោចេនេវ គណនា. បាទសិកមិលក្ខកាទយោ វិយ នវន្តវសេន គណនា អច្ឆិទ្ទកគណនា. អាទិ-សទ្ទេន សង្កលនបដុប្បាទនវោក្លនភាគហារាទិវសេន បវត្តា បិណ្ឌគណនា គហិតា. យស្ស សា បគុណា ហោតិ, សោ រុក្ខម្បិ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ បណ្ណានី’’តិ ជានាតិ. យភ មេថុនេតិ វចនតោ យ-ការ ភ-ការេ ឯកតោ យោជិតេ អសទ្ធម្មវចនំ ហោតិ.

១៦-២៦. អាបត្តិយា ការេតព្ពោតិ បាចិត្តិយេន ការេតព្ពោ ឧបសគ្គាទិមត្តវិសិដ្ឋានំ អតិចណ្ឌាលាទិបទានំ បាឡិយំ អាគតេសុយេវ សង្គហិតត្តា. ចោរោសីតិអាទីនំ បន កេនចិ បរិយាយេន បាឡិយំ អនាគតត្តា ទុក្កដំ វុត្តំ. ហសាធិប្បាយតាតិ បុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណំ. បាឡិយំ អវុត្តេបិ ‘‘ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហិ បរម្មុខា អក្កោសន្តស្ស វត្ថូនំ អនញ្ញភាវតោ យថា ទុក្កដំ, តថា ទវកម្យតាយ បរម្មុខា វទន្តស្សបិ ទុព្ភាសិតមេវា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. សព្ពសត្តាតិ ឯត្ថ វចនត្ថវិជាននបកតិកា តិរច្ឆានគតាបិ គហេតព្ពា.

៣៥. អនុសាសនិបុរេក្ខារតាយ ឋត្វា វទន្តស្ស ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិភាវតោ អន្តរា កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ. យំ អក្កោសតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, អនញ្ញាបទេសេន ជាតិអាទីហិ អក្កោសនំ, ‘‘មំ អក្កោសតី’’តិ ជាននា, អត្ថបុរេក្ខារតាទីនំ អភាវតាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦. តតិយេ ភណ្ឌនំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា. សម្មន្តនន្តិ រហោ សំសន្ទនំ. ហត្ថបរាមាសាទិវសេន មត្ថកំ បត្តោ កលហោ ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហជាតា. អនាបត្តិគាមិកំ វិរុទ្ធវាទភូតំ វិវាទំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា. វិគ្គហសំវត្តនិកា កថា វិគ្គាហិកកថា. បិសតីតិ បិសុណា, វាចា, សមគ្គេ សត្តេ អវយវភូតេ វគ្គេ ភិន្នេ ករោតីតិ អត្ថោ. បិសុណា ឯវ បេសុញ្ញំ. តាយ វាចាយ វា សមន្នាគតោ បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញំ. បិយភាវស្ស សុញ្ញករណវាចន្តិ ឥមិនា បន ‘‘បិយសុញ្ញករណតោ បិសុណា’’តិ និរុត្តិនយេន អត្ថំ វទតិ.

ឥធាបិ ‘‘ទសហាការេហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតី’’តិ វចនតោ ទសវិធអក្កោសវត្ថុវសេនេវ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តស្ស បាចិត្តិយំ. បាឡិមុត្តកានំ ចោរោតិអាទីនំ វសេន បន ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនក្កោសវត្ថុភូតំ បន បេសុញ្ញករំ តស្ស កិរិយំ វចនំ វា បិយកម្យតាយ ឧបសំហរន្តស្ស កិញ្ចាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ ន ទិស្សតិ, តថាបិ ទុក្កដេនេត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា ភិក្ខុស្ស ឧបសំហរណំ, បិយកម្យតាភេទាធិប្បាយេសុ អញ្ញតរតា, តស្ស វិជាននាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥. ចតុត្ថេ ឯកតោតិ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ. បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជនន្តិ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទេន សទិសំ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទំ វទតិ. អក្ខរសមូហោតិ អវិភត្តិកោ អក្ខរសមូហោ. អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទន្តិ វិភត្តិអន្តំ បទមាហ. វិភត្តិអន្តមេវ បទំ គហេត្វា ‘‘បឋមបទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯកំ បទន្តិ គាថាបទំ សន្ធាយ វទតិ. បទគណនាយាតិ គាថាបទគណនាយ. អបាបុណិត្វាតិ សទ្ធិំ អកថេត្វា. រុន្តិ ឱបាតេតីតិ ឯត្ថ អនុនាសិកោ អាគមវសេន វុត្តោ, សំយោគបុព្ពស្ស រស្សត្តំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘រូ-ការមត្តមេវា’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ ភណ សាមណេរា’’តិ វុច្ចមានោ សចេ រូ-ការំ អវត្វា រុ-ឥតិ រស្សំ កត្វា វទតិ, អញ្ញំ ភណិតំ នាម ហោតិ, តស្មា អនាបត្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថាបិ អនិច្ច-សទ្ទមត្តេនេវ អាបត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯស នយោតិ ឯកមេវក្ខរំ វត្វា ឋានំ. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ វុច្ចមានោ ហិ ម-ការមត្តមេវ វត្វា តិដ្ឋតិ. ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិសុត្តំ ភណាបិយមានោ ឯ-ការំ វត្វា តិដ្ឋតិ ចេ, អន្វក្ខរេន បាចិត្តិយំ, អបរិបុណ្ណបទំ វត្វា ឋិតេ អនុព្យញ្ជនេន. បទេសុ ឯកំ បឋមបទំ វិរជ្ឈតិ, ទុតិយេន អនុបទេន បាចិត្តិយំ.

អនង្គណសុត្តំ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ) សម្មាទិដ្ឋិសុត្តំ (ម. និ. ១.៨៩ អាទយោ) មហាវេទល្លញ្ច (ម. និ. ១.៤៤៩ អាទយោ) ធម្មសេនាបតិនា ភាសិតំ, អនុមានសុត្តំ (ម. និ. ១.១៨១ អាទយោ) មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេន, ចូឡវេទល្លសុត្តំ (ម. និ. ១.៤៦០ អាទយោ) ធម្មទិន្នាយ ថេរិយា ភាសិតំ. បច្ចេកពុទ្ធភាសិតម្បិ ពុទ្ធភាសិតេយេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ បុព្ពេ មគធភាសាយ វុត្តំ ធម្មសង្គហារុឡ្ហំ អដ្ឋកថំ សន្ធាយ វទតិ. ឥទានិបិ ‘‘យថាបិ ទីបិកោ នាម, និលីយិត្វា គណ្ហតេ មិគេ’’តិ (មិ. ប. ៦.១.៥) ឯវមាទិកំ សង្គហារុឡ្ហំ អដ្ឋកថាវចនំ គហេតព្ពន្តិ វទន្តិ. បាឡិនិស្សិតោតិ ‘‘មក្កដី វជ្ជិបុត្តា ចា’’តិឯវមាទិនា (បារា. ៦៦) បាឡិយំយេវ អាគតោ. វិវដ្ដូបនិស្សិតន្តិ និព្ពានុបនិស្សិតំ. វិវដ្ដនិស្សិតំ បន សាមញ្ញតោ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ថេរស្សាតិ នាគសេនត្ថេរស្ស. មគ្គកថាទីនិ បករណានិ. ‘‘អក្ខរេន វាចេតិ, អក្ខរក្ខរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អក្ខរាយ វាចេតិ, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ.

៤៨. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តីតិ អនុបសម្បន្នេន សហ និសីទិត្វា ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ វុត្តា. ទហរភិក្ខុ និសិន្នោ…បេ… ភណតោ អនាបត្តីតិ ឯត្ថ ទ្វីសុបិ ឋិតេសុ និសិន្នេសុ វា ឧបសម្បន្នស្ស ភណាមីតិ ភណន្តស្ស អនាបត្តិយេវ. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ បរិសបរិយន្តតោ ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា. ‘‘និសិន្នេ វាចេមី’’តិ ភណន្តស្សបិ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា និសិន្នត្តា អនាបត្តិ. សចេ បន ទូរេ និសិន្នម្បិ វាចេមីតិ វិសុំ សល្លក្ខេត្វា ភណតិ, អាបត្តិយេវ. ឯកោ បាទោ ន អាគច្ឆតីតិ បុព្ពេ បគុណោយេវ បច្ឆា អសរន្តស្ស ន អាគច្ឆតិ, តំ ‘‘ឯវំ ភណាហី’’តិ ឯកតោ ភណន្តស្ស អនាបត្តិ. ឱបាតេតីតិ សទ្ធិំ កថេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អនុបសម្បន្នតា, វុត្តលក្ខណធម្មំ បទសោ វាចនតា, ឯកតោ ភណនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩-៥០. បញ្ចមេ វិកូជមានាតិ និត្ថុនន្តា. កាកច្ឆមានាតិ រោទន្តា. តត្រិទំ វត្ថុនិទស្សនំ វា. តេន នុ ខោ បាតិតន្តិ បុច្ឆាវសេន កថិតត្តា នត្ថិ មុសាវាទោ. កេចិ បន ‘‘សន្ទេហវសេន វចនំ មុសា នាម ន ហោតិ, តស្មា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. សន្តិកំ អគន្ត្វាតិ ‘‘យំ ឯតេសំ ន កប្បតិ, តំ តេសម្បិ ន កប្បតី’’តិ អធិប្បាយេន អគន្ត្វា.

៥១. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្ត-គ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តិរត្តញ្ហិ សហវាសេ លព្ភមានេ ទិរត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទិរត្តគ្គហណំ វិសុំ ន យោជេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ភគវា សាមណេរានំ សង្គហករណត្ថាយ តិរត្តបរិហារំ អទាសី’’តិ. និរន្តរំ តិរត្តទស្សនត្ថំ វា ទិរត្តគ្គហណំ កតំ. កេវលញ្ហិ តិរត្តន្តិ វុត្តេ អញ្ញត្ថ វាសេន អន្តរិកម្បិ តិរត្តំ គណ្ហេយ្យ, ទិរត្តវិសិដ្ឋំ បន តិរត្តំ វុច្ចមានំ តេន អនន្តរិកមេវ តិរត្តំ ទីបេតិ. សយនំ សេយ្យា, សយន្តិ ឯត្ថាតិបិ សេយ្យាតិ អាហ ‘‘កាយប្បសារណសង្ខាត’’ន្តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា ឧភយម្បិ បរិគ្គហិតំ, តស្មា. បញ្ចហិ ឆទនេហីតិ ឥដ្ឋកសិលាសុធាតិណបណ្ណសង្ខអាតេហិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ. វាចុគ្គតវសេនាតិ បគុណវសេន. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកីហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោតិ វឡញ្ជនទ្វារស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្សាតិ ឥទំ តុលាយ អព្ភន្តរេ សយិត្វា បុន តេនេវ សុសិរេន និក្ខមិត្វា ភិត្តិអន្តរេន ហេដ្ឋិមតលំ បវិសិតុំ យោគ្គេបិ ឧបរិមតលេន អសម្ពទ្ធភិត្តិកេ សេនាសនេ អនាបត្តិយា វុត្តាយ តថា បវិសិតុំ អសក្កុណេយ្យេ សម្ពទ្ធភិត្តិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន សម្ពទ្ធភិត្តិកេ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ហេដ្ឋាបាសាទេ សយិតភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ ឥទម្បិ តាទិសេ សេនាសនេ ហេដ្ឋិមតលេ សយិតស្សេវ អាបត្តិប្បសង្កា សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ វុត្តំ, ន បន ឧបរិមតលេ សយិតស្ស អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ. នានូបចារេតិ យត្ថ ពហិ និស្សេណិំ កត្វា ឧបរិមតលំ អារោហន្តិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបរិមតលេបិ អាកាសង្គណេ និបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិយា អភាវតោ ‘‘ឆទនព្ភន្តរេ’’តិ វុត្តំ.

សភាសង្ខេបេនាតិ សភាការេន. អឌ្ឍកុដ្ដកេ សេនាសនេតិ ឯត្ថ ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាម យត្ថ ឯកំ បស្សំ មុញ្ចិត្វា តីសុ បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា ហោន្តិ, យត្ថ វា ឯកស្មិំ បស្សេ ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ឧបឌ្ឍំ ឧបឌ្ឍំ កត្វា ភិត្តិយោ ឧដ្ឋាបេន្តិ, តាទិសំ សេនាសន’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកេតិ ឆទនំ អឌ្ឍេន អសម្បត្តកុដ្ដកេ’’តិ វុត្តំ, តម្បិ នោ ន យុត្តំ. ‘‘វាឡសង្ឃាដោ នាម ថម្ភានំ ឧបរិ វាឡរូបេហិ កតសង្ឃាដោ វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេតិ ឯត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថាបិ បរិក្ខេបារហប្បទេសតោ ពហិគតេ អនាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេតិ ឯត្ថ មជ្ឈេ វិវដង្គណវន្តាសុ បមុខមហាចតុស្សាលាសុ យថា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា សព្ពគព្ភេ បវិសិតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឯវំ ឯកេកគព្ភស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ កុដ្ដំ នីហរិត្វា កតំ បរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារំ នាម, ឥទំ បន តាទិសំ ន ហោតីតិ ‘‘អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេ’’តិ វុត្តំ. សព្ពគព្ភេ បវិសន្តីតិ គព្ភូបចារស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា តំ តំ គព្ភំ បវិសន្តិ. អថ កុតោ តស្ស បរិក្ខេបោយេវ សព្ពបរិច្ឆន្នត្តាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោយេវ ហិស្ស បរិក្ខេបោ’’តិ. ឥទញ្ច សមន្តា គព្ភភិត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋេបិ សេនាសនេ គព្ភបមុខំ វិសុំ អបរិក្ខិត្តម្បិ សមន្តា ឋិតគព្ភភិត្តីនំ វសេន បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ.

‘‘ននុ ច ‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ អវិសេសេន វុត្តំ, តស្មា ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋេបិ សេនាសនេ វិសុំ អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តិយេវា’’តិ យោ វទេយ្យ, តស្ស វាទបរិមោចនត្ថំ ឥទំ វុត្តំ ‘‘យំ បន…បេ… បាដេក្កសន្និវេសា ឯកច្ឆទនា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តីតិ យំ វុត្តំ, តំ ន ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្តំ, កិញ្ចរហិ វិសុំ សន្និវិដ្ឋំ ឯកមេវ គព្ភបាឡិំ សន្ធាយ. តាទិសាយ ហិ គព្ភបាឡិយា អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តិ, ន ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋាយា’’តិ. ឯកាយ ច គព្ភបាឡិយា តស្ស តស្ស គព្ភស្ស ឧបចារំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អន្តមសោ ឧភោសុ បស្សេសុ ខុទ្ទកភិត្តីនំ ឧដ្ឋាបនមត្តេនបិ បមុខំ បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ, ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋាសុ បន គព្ភបាឡីសុ ឧភោសុ បស្សេសុ គព្ភភិត្តីនំ វសេនបិ បមុខំ បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ. តស្មា យំ ឥមិនា លក្ខណេន បរិក្ខិត្តំ បមុខំ, តត្ថ អាបត្តិ, ឥតរត្ថ អនាបត្តីតិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ.

ឥទានិ ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ វត្វា តស្សេវ វចនស្ស អធិប្បាយំ បកាសេន្តេន យំ វុត្តំ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិត’’ន្តិ, តស្ស អយុត្តតាវិភាវនត្ថំ ‘‘យញ្ច តត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិតន្តិ ហិ ឥមស្ស វចនស្ស អយមធិប្បាយោ – ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ វិនា វត្ថុំ ភូមិយំ កតគេហស្ស បមុខំ សន្ធាយ កថិតំ. សចេ បន ឧច្ចវត្ថុកំ បមុខំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ. តេនេវាហ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ហិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ. ហេដ្ឋាបិ ឥទមេវ មនសិ សន្និធាយ វុត្តំ ‘‘ឧច្ចវត្ថុកំ ចេបិ ហោតិ, បមុខេ សយិតោ គព្ភេ សយិតានំ អាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. ជគតិយា បមាណំ វត្វាតិ ‘‘សចេ ជគតិយា ឱតរិត្វា ភូមិយំ សយិតោ, ជគតិយា ឧបរិ សយិតំ ន បស្សតី’’តិ ឯវំ ជគតិយា ឧព្ពេធេន បមាណំ វត្វា. ឯកសាលាទីសុ ឧជុកមេវ ទីឃំ កត្វា សន្និវេសិតោ បាសាទោ ឯកសាលសន្និវេសោ. ទ្វិសាលសន្និវេសាទយោបិ វុត្តានុសារតោ វេទិតព្ពា. សាលប្បភេទទីបនមេវ ចេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តតោ វិសេសោ.

មជ្ឈេបាការំ ករោន្តីតិ ឯត្ថាបិ បរិក្ខេបស្ស ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធត្តា ទិយឌ្ឍហត្ថំ ចេបិ មជ្ឈេ បាការំ ករោន្តិ, នានូបចារមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ឆិទ្ទេន គេហំ ឯកូបចារំ នាម ហោតីតិ ឯត្ថ សចេ ឧព្ពេធេន ទិយឌ្ឍហត្ថព្ភន្តរេ មនុស្សានំ សញ្ចារប្បហោនកំ ឆិទ្ទំ ហោតិ, តម្បិ ទ្វារមេវាតិ ឯកូបចារំ ហោតិ. កិំ បរិក្ខេបោវិទ្ធស្តោតិ បមុខស្ស បរិក្ខេបំ សន្ធាយ វទតិ. សព្ពត្ថ បញ្ចន្នំយេវ ឆទនានំ អាគតត្តា វទតិ ‘‘បញ្ចន្នំ អញ្ញតរេន ឆទនេន ឆន្នា’’តិ.

៥៣. បាឡិយំ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា យេភុយ្យេនច្ឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា’’តិ វទន្តេន យេភុយ្យេនច្ឆន្នយេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នសេនាសនំ បាចិត្តិយស្ស អវសានំ វិយ កត្វា ទស្សិតំ, ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វទន្តេន ច ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នសេនាសនំ ទុក្កដស្ស អាទិំ កត្វា ទស្សិតំ, ឧភិន្នមន្តរា កេន ភវិតព្ពំ បាចិត្តិយេន, ឧទាហុ ទុក្កដេនាតិ? លោកវជ្ជសិក្ខាបទស្សេវ អនវសេសំ កត្វា បញ្ញាបនតោ ឥមស្ស ច បណ្ណត្តិវជ្ជត្តា យេភុយ្យេនច្ឆន្នយេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នស្ស ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នស្ស ច អន្តរា បាចិត្តិយំ អនិវារិតមេវ, តស្មា វិនយវិនិច្ឆយេ ច គរុកេយេវ ឋាតព្ពត្តា អដ្ឋកថាយម្បិ បាចិត្តិយមេវ ទស្សិតំ. សត្ត បាចិត្តិយានីតិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ. វិសុំ បន គយ្ហមានេ ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ អដ្ឋេវ បាចិត្តិយានិ ហោន្តិ.

សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតីតិ សីហឡទីបេ កិរ ឧច្ចវត្ថុកោ សព្ពច្ឆន្នោ សព្ពអបរិច្ឆន្នោ ឯវំនាមកោ សន្និបាតមណ្ឌបោ អត្ថិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យទិ ជគតិបរិក្ខេបសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឧច្ចវត្ថុកត្តា មណ្ឌបស្ស សព្ពអបរិច្ឆន្នតា ន យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ឥមិនាបេតំ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិ. ចូឡកច្ឆន្នាទីនិ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, សេសា អច្ឆន្នា, ឥទំ ចូឡកច្ឆន្នំ. យស្ស តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ឆន្នា, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ យេភុយ្យេនច្ឆន្នំ. យស្ស ទ្វីសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នំ នាម សេនាសនំ. ចូឡកបរិច្ឆន្នាទីនិបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពានិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ តត្ថ អនុបសម្បន្នេន សហ និបជ្ជនំ, ចតុត្ថទិវសេ សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥. ឆដ្ឋេ ‘‘បឋមសិក្ខាបទេ ‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’តិ វុត្តត្តា ‘មាតុគាមោបិ អនុបសម្បន្នគ្គហណេន គហិតោយេវា’តិ ចតុត្ថទិវសេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សយន្តស្ស ទ្វីហិ សិក្ខាបទេហិ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ មាតុគាមស្ស វិសុំ វុច្ចមានត្តា បឋមសិក្ខាបទេ ‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’តិ បុរិសស្សេវ គហណំ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ វុត្តំ, តទេវ ច យុត្តតរំ.

យញ្ច ឥធ ‘‘បឋមទិវសេបីតិ បិ-សទ្ទេន ចតុត្ថទិវសេបីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ ការណំ វទន្តិ, តម្បិ អការណំ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោយេវាតិ និយមាភាវតោ អវធារណត្ថស្ស ច សម្ភវតោ. សម្ភាវនេ វា បិ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ឥធ បឋមទិវសេបិ តាវ អាបត្តិ, ទុតិយាទិទិវសេ កិមេវ វត្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. សម្បិណ្ឌនត្ថេបិ បិ-សទ្ទេ គយ្ហមានេ ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា អញ្ញស្មិម្បិ ទិវសេ អាបជ្ជនំ ទីបេតិ, ន បឋមសិក្ខាបទេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយាតិ អការណមេវ តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘មតិត្ថី បារាជិកវត្ថុភូតាបិ អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋិតត្តា សហសេយ្យាបត្តិំ ន ជនេតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ មាតុគាមេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតី’’តិ វចនតោ ទិវា សយន្តស្ស សហសេយ្យាបត្តិ ន ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ មាតុគាមេន សហ និបជ្ជនំ, សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦០-៦៤. សត្តមេ ឃរំ នយតីតិ ឃរណី, ឃរនាយិកា. តេនាហ ‘‘ឃរសាមិនី’’តិ. សុណ្ហាតិ សុណិសា. ន យក្ខេនាតិអាទីនំ ‘‘អញ្ញត្រា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បុរិសវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន យក្ខេន វា បេតេន វា តិរច្ឆានេន វា សទ្ធិំ ឋិតាយបិ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. អក្ខរាយ ទេសេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឆប្បញ្ចវាចតោ ឧត្តរិ ‘ឥមំ បទំ ភាសិស្សាមី’តិ ឯកម្បិ អក្ខរំ វត្វា តិដ្ឋតិ, អាបត្តិយេវា’’តិ វទន្តិ.

៦៦. ‘‘ឯកោ គាថាបាទោតិ ឥទំ គាថាពន្ធមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ បន វិភត្តិអន្តបទមេវ គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘អដ្ឋកថំ ធម្មបទំ ជាតកាទិវត្ថុំ វាតិ ឥមិនាបិ បោរាណំ សង្គីតិអារុឡ្ហមេវ អដ្ឋកថាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាទិបាឋំ ឋបេត្វា ទមិឡាទិភាសន្តរេន យថារុចិ កថេតុំ វដ្ដតិ. បទសោធម្មេ វុត្តប្បភេទោតិ ឥមិនា អញ្ញត្ថ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. ឧដ្ឋហិត្វា បុន និសីទិត្វាតិ ឥរិយាបថបរិវត្តននយេន នានាឥរិយាបថេនបិ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតីតិ យាវ ន និដ្ឋាតិ, តាវ បុនទិវសេបិ កថេតិ.

ទុតិយស្ស វិញ្ញូបុរិសស្ស អគ្គហណំ អកិរិយា. មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឋិតស្ស ច វិញ្ញូបុរិសស្ស ច ឧបចារោ អនិយតេសុ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ. វុត្តលក្ខណស្ស ធម្មស្ស ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ទេសនា, វុត្តលក្ខណោ មាតុគាមោ, ឥរិយាបថបអវត្តនាភាវោ, វិញ្ញូបុរិសាភាវោ, អបញ្ហវិស្សជ្ជនាតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៧. អដ្ឋមេ អន្តរាតិ បរិនិព្ពានសមយតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ. អតិកឌ្ឍិយមានេនាតិ ‘‘វទថ, ភន្តេ, កិំ តុម្ហេហិ អធិគត’’ន្តិ ឯវំ និប្បីឡិយមានេន. អនតិកឌ្ឍិយមានេនបិ បុច្ឆិតេ វា អបុច្ឆិតេ វា តថារូបេ ការណេ សតិ អារោចេតុំ វដ្ដតិយេវ. តេនេវ អញ្ញតរេន ទហរភិក្ខុនា ឧបវទិតោ អញ្ញតរោ ថេរោ ‘‘អាវុសោ, ឧបរិមគ្គត្ថាយ វាយាមំ មា អកាសិ, ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អាហ. ថេរេន ច ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋា’’តិ វុត្តោ ទហរភិក្ខុ ‘‘អាម, ភន្តេ, សោតាបន្នោ អហ’’ន្តិ អវោច. ‘‘ការកោ អយ’’ន្តិ ញត្វាបិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនេន សមុត្តេជនាយ សម្បហំសនាយ ច អរិយា អត្តានំ បកាសេន្តិយេវ. សុតបរិយត្តិសីលគុណន្តិ សុតគុណំ បរិយត្តិគុណំ សីលគុណញ្ច. ឧម្មត្តកស្ស ឥធ អវចនេ ការណំ វទន្តេន ខិត្តចិត្តវេទនដ្ដានម្បិ អវចនេ ការណំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទេន វា អាទិអត្ថេន ខិត្តចិត្តវេទនដ្ដេ សង្គណ្ហាតិ. តេនេវ វទតិ ‘‘ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវា’’តិ. ទិដ្ឋិសម្បន្នានន្តិ មគ្គផលទិដ្ឋិយា សមន្នាគតានំ. អរិយានមេវ ហិ ឧម្មត្តកាទិភាវោ នត្ថិ. ឈានលាភិនោ បន តស្មិំ សតិ ឈានា បរិហាយន្តិ, តស្មា តេសំ អភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ វត្តព្ពា, ន ភូតារោចនបច្ចយា. តេនេវាហ ‘‘ភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ ន វត្តព្ពា’’តិ.

បុព្ពេ អវុត្តេហីតិ ចតុត្ថបារាជិកេ អវុត្តេហិ. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិអជាននវសេន អចិត្តកសមុដ្ឋានំ ហោតិ. អរិយា ចេត្ថ បណ្ណត្តិំ ជានន្តា វីតិក្កមំ ន ករោន្តិ, បុថុជ្ជនា បន បណ្ណត្តិំ ជានិត្វាបិ វីតិក្កមំ ករោន្តិ, តេ ច សត្ថុនោ អាណាវីតិក្កមចេតនាយ ពលវអកុសលភាវតោ ឈានា បរិហាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរិយបុគ្គលេ ឯវ សន្ធាយ ‘‘កុសលាព្យាកតចិត្តេហិ ទ្វិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តា បន ឈានលាភី បុថុជ្ជនា វត្ថុម្ហិ លោភវសេន អកុសលចិត្តេនបិ ន អារោចេន្តីតិ នត្ថិ. ឥធ ទុក្ខវេទនាយ អភាវតោ ‘‘ទ្វិវេទន’’ន្តិ ឥមស្ស អនុរូបំ កត្វា ទ្វិចិត្តន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស ភូតតា, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, តង្ខណវិជាននា, អនញ្ញប្បទេសោតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨. នវមេ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថន្តិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទស្ស អត្ថទស្សនត្ថំ. អត្ថេ ហិ ទស្សិតេ សទ្ទោបិ ‘‘អយំ ឯតេសុ អត្ថេសុ វត្តតី’’តិ ទស្សិតោយេវ ហោតិ. ‘‘យំ យំ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទេន អភិធីយតិ, តំ សព្ពំ ទស្សេតុំ បារាជិកានិ វុត្តានី’’តិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. តត្រាយំ វិចារណាតិ តត្រ បាឡិយំ អយំ វិចារណា, តត្រ បាឡិអដ្ឋកថាសុ វា អយំ វិចារណា. តត្ថ ភវេយ្យាតិ តត្ថ កស្សចិ វិមតិ ឯវំ ភវេយ្យ. អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លារោចនេ វិយ ទុក្កដេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ. អក្កោសន្តោបិ ទុក្កដំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ឱមសវាទេន ទុក្កដំ អាបជ្ជេយ្យ. អធិប្បាយំ អជានន្តេនបិ អដ្ឋកថាចរិយានំ វចនេយេវ ឋាតព្ពន្តិ ទីបនត្ថំ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយាវ ឯត្ថ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ. បុនបិ អដ្ឋកថាវចនមេវ ឧបបត្តិតោ ទឡ្ហំ កត្វា បតិដ្ឋបេន្តោ ‘‘ឥមិនាបិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ.

៨០. ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា’’តិ វុត្តត្តា សម្មុតិ អត្ថីតិ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ឥធ វុត្តត្តាយេវា’’តិអាទិ.

៨២. អាទិតោ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ បាណាតិបាតាទីនិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ. ‘‘សេសានីតិ វិកាលភោជនាទីនិ បញ្ចា’’តិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ បញ្ចា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បាណាតិបាតាទីនិ ហិ ទសេវ សិក្ខាបទានិ សាមណេរានំ បញ្ញត្តានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អថ ខោ សាមណេរានំ ឯតទហោសិ ‘កតិ នុ ខោ អម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ, កត្ថ ច អម្ហេហិ សិក្ខិតព្ព’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ, បាណាតិបាតា វេរមណី អទិន្នាទានា វេរមណី’’តិអាទិ (មហាវ. ១០៦).

តេសំ បញ្ញត្តេសុយេវ សិក្ខាបទេសុ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លវិចារណា កាតព្ពា, ន ច សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ វិសុំ តេសំ បញ្ញត្តានិ អត្ថីតិ. អថ ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លសង្ខាតានិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ អនុបសម្បន្នស្ស កិំ នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ…បេ… អជ្ឈាចារោ នាមាតិ វុត្ត’’ន្តិ. ឥមិនាបិ ចេតំ សិទ្ធំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ ទុដ្ឋុល្លំ នាម ន ហោតី’’តិ. អជ្ឈាចារោ នាមាតិ ហិ វទន្តោ អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ កេវលំ អជ្ឈាចារោ នាម ហោតិ, ន បន ទុដ្ឋុល្លោ នាម អជ្ឈាចារោតិ ទីបេតិ. ‘‘អជ្ឈាចារោ នាមាតិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អកត្តព្ពរូបត្តា ច អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ ទណ្ឌកម្មវត្ថុបក្ខំ ភជន្តិ, តានិ ច អញ្ញស្ស អនុបសម្បន្នស្ស អវណ្ណកាមតាយ អារោចេន្តោ ភិក្ខុ ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ. ឥធ បន អនុបសម្បន្នគ្គហណេន សាមណេរសាមណេរីសិក្ខមានានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អន្តិមវត្ថុំ អនជ្ឈាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ សវត្ថុកោ សង្ឃាទិសេសោ, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, ភិក្ខុសម្មុតិយា អភាវោតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៤-៨៦. ទសមេ ឯកិន្ទ្រិយន្តិ ‘‘កាយិន្ទ្រិយំ អត្ថី’’តិ មញ្ញមានា វទន្តិ. មុដ្ឋិប្បមាណាតិ មុដ្ឋិនា សង្គហេតព្ពប្បមាណា. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ យេភុយ្យបំសុំ អប្បបំសុញ្ច បថវិំ វត្វា ឧបឌ្ឍបំសុកា បថវី ន វុត្តា, តថាបិ បណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទេសុ សាវសេសបញ្ញត្តិយាបិ សម្ភវតោ ឧបឌ្ឍបំសុកាយបិ បថវិយា បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘សព្ពច្ឆន្នាទីសុ ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា ឥធាបិ ទុក្កដំ យុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ បាចិត្តិយវត្ថុកញ្ច អនាបត្តិវត្ថុកញ្ច ទុវិធំ បថវិំ ឋបេត្វា អញ្ញិស្សា ទុក្កដវត្ថុកាយ តតិយាយ បថវិយា អភាវតោ. ទ្វេយេវ ហិ បថវិយោ វុត្តា ‘‘ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវី’’តិ. តស្មា ទ្វីសុ អញ្ញតរាយ បថវិយា ភវិតព្ពំ, វិនយវិនិច្ឆយេ ច សម្បត្តេ គរុកេយេវ ឋាតព្ពត្តា ន សក្កា ឯត្ថ អនាបត្តិយា ភវិតុំ. សព្ពច្ឆន្នាទីសុ បន ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដំ យុត្តំ តត្ថ តាទិសស្ស ទុក្កដវត្ថុនោ សព្ភាវា.

‘‘បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ វទតិ, វដ្ដតីតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ’’តិ អនិយមេត្វា វុត្តត្តា វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ វល្លិំ ខណា’’តិ វុត្តេបិ បថវីខណនំ សន្ធាយ បវត្តវោហារត្តា ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, ន ភូតគាមបាតព្យតាយ. កុដេហីតិ ឃដេហិ. តនុកកទ្ទមោតិ ឧទកមិស្សកកទ្ទមោ. សោ ច ឧទកគតិកត្តា វដ្ដតិ. ឱមកចាតុមាសន្តិ ឩនចាតុមាសំ. ឱវដ្ឋន្តិ ទេវេន ឱវដ្ឋំ. អកតបព្ភារេតិ អវឡញ្ជនដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាទិសេ ហិ វម្មិកស្ស សព្ភាវោតិ. មូសិកុក្កុរំ នាម មូសិកាហិ ខណិត្វា ពហិ កតបំសុរាសិ. ឯសេវ នយោតិ ឱមកចាតុមាសឱវដ្ឋោយេវ វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

ឯកទិវសម្បិ ន វដ្ដតីតិ ឱវដ្ឋឯកទិវសាតិក្កន្តោបិ វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ហេដ្ឋាភូមិសម្ពន្ធេបិ ច គោកណ្ដកេ ភូមិតោ ឆិន្ទិត្វា ឧទ្ធំ ឋិតត្តា អច្ចុគ្គតមត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. សកដ្ឋានេ អតិដ្ឋមានំ កត្វា បាទេហិ មទ្ទិត្វា ឆិន្ទិត្វា អាលោឡិតកទ្ទមម្បិ គហេតុំ វដ្ដតិ. តតោតិ តតោ បុរាណសេនាសនតោ. ឥដ្ឋកំ គណ្ហាមីតិអាទិ សុទ្ធចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧទកេនាតិ ឧជុកំ អាកាសតោយេវ បតនកឧទកេន. ‘‘សចេ បន អញ្ញត្ថ បហរិត្វា បតិតេន ឧទកេន តេមិតំ ហោតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា. តេន អបទេសេនាតិ តេន លេសេន.

៨៧-៨៨. អវិសយត្តា អនាបត្តីតិ ឯត្ថ សចេបិ និព្ពាបេតុំ សក្កា ហោតិ, បឋមំ សុទ្ធចិត្តេន ទិន្នត្តា ‘‘ទហតូ’’តិ សល្លក្ខេត្វាបិ តិដ្ឋតិ, អនាបត្តិ. ឱវដ្ឋំ ឆន្នន្តិ បឋមំ ឱវដ្ឋំ បច្ឆា ឆន្នំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ជាតបថវី, បថវីសញ្ញិតា, ខណនខណាបនានំ អញ្ញតរន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.

២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. សេនាសនវគ្គស្ស បឋមេ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោតិ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ. ឥមិនា បន វចនេន ទារកស្ស តត្ថ ឧបនីតភាវោ តេន ច ទិដ្ឋភាវោ វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន ហិ ភិក្ខុនា តំ រុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អារទ្ធេ តត្ថ និព្ពត្តា ឯកា តរុណបុត្តា ទេវធីតា បុត្តំ អង្កេនាទាយ ឋិតា តំ យាចិ ‘‘មា មេ សាមិ វិមានំ ឆិន្ទិ, ន សក្ខិស្សាមិ បុត្តកំ អាទាយ អនាវាសា វិចរិតុ’’ន្តិ. សោ ‘‘អហំ អញ្ញត្ថ ឦទិសំ រុក្ខំ ន លភិស្សាមី’’តិ តស្សា វចនំ នាទិយិ. សា ‘‘ឥមម្បិ តាវ ទារកំ ឱលោកេត្វា ឱរមិស្សតី’’តិ បុត្តំ រុក្ខសាខាយ ឋបេសិ. សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តំ ផរសុំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ទារកស្ស ពាហំ ឆិន្ទិ. ឯវញ្ច សយិតោ វិមានេ សយិតោ នាម ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេ និបន្នស្សា’’តិ.

រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេតិ ច សាខដ្ឋកវិមានំ សន្ធាយ វុត្តំ. រុក្ខស្ស ឧបរិ និព្ពត្តញ្ហិ វិមានំ រុក្ខបដិពទ្ធត្តា ‘‘រុក្ខដ្ឋកវិមាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. សាខដ្ឋកវិមានំ បន សព្ពសាខាសន្និស្សិតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តត្ថ យំ រុក្ខដ្ឋកវិមានំ ហោតិ, តំ យាវ រុក្ខស្ស មូលមត្តម្បិ តិដ្ឋតិ, តាវ ន នស្សតិ. សាខដ្ឋកវិមានំ បន សាខាសុ ភិជ្ជមានាសុ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជិត្វា សព្ពសាខាសុ ភិន្នាសុ សព្ពំ ភិជ្ជតិ, ឥទម្បិ ច វិមានំ សាខដ្ឋកំ, តស្មា រុក្ខេ ឆិន្នេ តំ វិមានំ សព្ពសោ វិនដ្ឋំ, តេនេវ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកា លទ្ធេ អញ្ញស្មិំ វិមានេ វសិ. ពាហុំ ថនមូលេយេវ ឆិន្ទីតិ អំសេន សទ្ធិំ ពាហំ ឆិន្ទិ. ឥមិនា ច រុក្ខទេវតានំ គត្តានិ ឆិជ្ជន្តិ, ន ចាតុមហារាជិកាទីនំ វិយ អច្ឆេជ្ជានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. រុក្ខធម្មេតិ រុក្ខបកតិយំ, រុក្ខសភាវេតិ អត្ថោ. រុក្ខានំ វិយ ឆេទនាទីសុ អកុប្បនញ្ហិ រុក្ខធម្មោ នាម.

ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បន្នំ. ភន្តន្តិ ធាវន្តំ. វារយេតិ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម ឆេកោ សារថិ អតិវេគេន ធាវន្តំ រថំ និគ្គហេត្វា យថិច្ឆកំ បេសេតិ, ឯវំ យោ បុគ្គលោ ឧប្បន្នំ កោធំ វារយេ និគ្គណ្ហិតុំ សក្កោតិ, តមហំ សារថិំ ព្រូមិ. ឥតរោ បន រាជឧបរាជាទីនំ រថសារថិជនោ រស្មិគ្គាហោ នាម ហោតិ, ន ឧត្តមសារថីតិ.

ទុតិយគាថាយ បន អយមត្ថោ – យោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១) យោ យាទិសោ ខត្តិយកុលា វា បព្ពជិតោ ព្រាហ្មណកុលា វា បព្ពជិតោ នវោ វា មជ្ឈិមោ វា ថេរោ វា. ឧប្បតិតន្តិ ឧទ្ធមុទ្ធំ បតិតំ, គតំ បវត្តន្តិ អត្ថោ, ឧប្បន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កោធន្តិ ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតីតិ អាឃាតោ ជាយតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩) នយេន សុត្តេ វុត្តានំ នវន្នំ, ‘‘អត្ថំ មេ ន ចរតី’’តិអាទីនញ្ច តប្បដិបក្ខតោ សិទ្ធានំ នវន្នមេវាតិ អដ្ឋារសន្នំ ខាណុកណ្ដកាទិនា អដ្ឋានេន សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិយា អាឃាតវត្ថូនំ អញ្ញតរាឃាតវត្ថុសម្ភវំ អាឃាតំ. វិសដន្តិ វិត្ថតំ. សប្បវិសន្តិ សប្បស្ស វិសំ. ឥវាតិ ឱបម្មវចនំ. ឥ-ការលោបំ កត្វា វ-ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឱសធេហីតិ អគទេហិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វិសតិកិច្ឆកោ វេជ្ជោ សប្បេន ទដ្ឋោ សព្ពំ កាយំ ផរិត្វា ឋិតំ វិសដំ សប្បវិសំ មូលខន្ធតចបត្តបុប្ផាទីនំ អញ្ញតរេហិ, នានាភេសជ្ជេហិ បយោជេត្វា កតេហិ វា ឱសធេហិ ខិប្បមេវ វិនេយ្យ, ឯវមេវ យោ យថាវុត្តេន អាឃាតវត្ថុនា ឧប្បតិតំ ចិត្តសន្តានំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ កោធំ វិនយនុបាយេសុ តទង្គវិនយាទីសុ យេន កេនចិ ឧបាយេន វិនេតិ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តិំ ករោតិ, សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. សោ ឯវំ កោធំ វិនេន្តោ ភិក្ខុ យស្មា កោធោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ បហីយតិ, តស្មា ឱរបារសញ្ញិតានិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ ជហាតីតិ. អវិសេសេន ហិ បារន្តិ តីរស្ស នាមំ, តស្មា ឱរានិ ច តានិ សំសារសាគរស្ស បារភូតានិ ចាតិ កត្វា ‘‘ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

អថ វា យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ, សោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ កោធំ វិនេត្វា អនាគាមិផលេ ឋិតោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. តត្ថ ឱរន្តិ សកត្តភាវោ. បារន្តិ បរត្តភាវោ. ឱរំ វា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, បារំ ឆ ពាហិរាយតនានិ. តថា ឱរំ មនុស្សលោកោ, បារំ ទេវលោកោ. ឱរំ កាមធាតុ, បារំ រូបារូបធាតុ. ឱរំ កាមរូបភវោ, បារំ អរូបភវោ. ឱរំ អត្តភាវោ, បារំ អត្តភាវសុខុបករណានិ. ឯវមេតស្មិំ ឱរបារេ ចតុត្ថមគ្គេន ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អនាគាមិនោ កាមរាគស្ស បហីនត្តា ឥធត្តភាវាទីសុ ឆន្ទរាគោ ឯវ នត្ថិ, អបិច ខោ បនស្ស វណ្ណប្បកាសនត្ថំ សព្ពមេតំ ឱរបារភេទំ សង្គហេត្វា តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥទានិ តស្សត្ថស្ស វិភាវនត្ថាយ ឧបមំ អាហ ‘‘ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. តត្ថ ឧរេន គច្ឆតីតិ ឧរគោ, សប្បស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ទុវិធោ កាមរូបី ច អកាមរូបី ច. កាមរូបីបិ ទុវិធោ ជលជោ ថលជោ ច. ជលជោ ជលេ ឯវ កាមរូបំ លភតិ, ន ថលេ សង្ខបាលជាតកេ (ជា. ២.១៧.១៤៣ អាទយោ) សង្ខបាលនាគរាជា វិយ. ថលជោ ថលេ ឯវ, ន ជលេ. សោ ជជ្ជរភាវេន ជិណ្ណំ, ចិរកាលតាយ បុរាណញ្ចាតិ សង្ខំ គតំ តចំ ជហន្តោ ចតុព្ពិធេន ជហតិ សជាតិយំ ឋិតោ ជិគុច្ឆន្តោ និស្សាយ ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម សប្បជាតិ ទីឃត្តភាវោ. ឧរគា ហិ បញ្ចសុ ឋានេសុ សជាតិំ នាតិវត្តន្តិ ឧបបត្តិយំ ចុតិយំ វិស្សដ្ឋនិទ្ទោក្កមនេ សជាតិយា មេថុនបដិសេវនេ ជិណ្ណតចាបនយនេ ចាតិ. តស្មា យទា តចំ ជហតិ, តទា សជាតិយំយេវ ឋត្វា ជហតិ. សជាតិយំ ឋិតោបិ ច ជិគុច្ឆន្តោ ជហតិ. ជិគុច្ឆន្តោ នាម យទា ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ មុត្តោ ហោតិ, ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ អមុត្តោ ឱលម្ពតិ, តទា នំ អដ្ដីយន្តោ ជហតិ, ឯវំ ជិគុច្ឆន្តោបិ ច ទណ្ឌន្តរំ វា មូលន្តរំ វា បាសាណន្តរំ វា និស្សាយ ជហតិ. និស្សាយ ជហន្តោបិ ច ថាមំ ជនេត្វា ឧស្សាហំ ករិត្វា វីរិយេន វង្កំ នង្គុដ្ឋំ កត្វា បស្សសន្តោវ ផណំ ករិត្វា ជហតិ. ឯវំ ជហិត្វា យេនកាមំ បក្កមតិ.

ឯវមេវ អយម្បិ ភិក្ខុ ឱរបារំ ជហិតុកាមោ ចតុព្ពិធេន ជហតិ សជាតិយំ ឋិតោ ជិគុច្ឆន្តោ និស្សាយ ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម ភិក្ខុនោ ‘‘អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១) វចនតោ សីលំ. តេនេវាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២). ឯវមេតិស្សំ សជាតិយំ ឋិតោ ភិក្ខុ តំ សកត្តភាវាទិភេទំ ឱរបារំ ជិណ្ណបុរាណត្តចមិវ តំ ទុក្ខំ ជនេន្តំ តត្ថ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន ជិគុច្ឆន្តោ កល្យាណមិត្តេ និស្សាយ អធិមត្តសម្មាវាយាមសង្ខាតំ ថាមំ ជនេត្វា ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៦; ៤.៣៧) វុត្តនយេន រត្តិន្ទិវំ ឆធា វិភជិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឧរគោ វិយ វង្កំ នង្គុដ្ឋំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧរគោ វិយ បស្សសន្តោ អយម្បិ អសិថិលបរក្កមតាយ វាយមន្តោ ឧរគោវ ផណំ ករិត្វា អយម្បិ ញាណវិប្ផារំ ជនេត្វា ឧរគោវ តចំ ឱរបារំ ជហតិ, ជហិត្វា ច ឧរគោ វិយ ឱហិតតចោ យេនកាមំ បក្កមតិ, អយម្បិ ឱហិតភារោ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុទិសំ បក្កមតីតិ.

៩០. ភវន្តីតិ ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ. អហុវុន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ភវន្តីតិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, អហុវុន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. រាសីតិ សុទ្ធដ្ឋកធម្មសមូហោ. ភូតានន្តិ តថាលទ្ធសមញ្ញានំ អដ្ឋធម្មានំ. ‘‘ភូតានំ គាមោ’’តិ វុត្តេបិ អវយវវិនិមុត្តស្ស សមុទាយស្ស អភាវតោ ភូតសញ្ញិតា តេយេវ តិណរុក្ខលតាទយោ គយ្ហន្តិ. ‘‘ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ហរិតភាវមាបន្នា រុក្ខគច្ឆាទយោ ទេវតាហិ បរិគ្គយ្ហន្តិ, តស្មា ភូតានំ និវាសដ្ឋានតាយ ភូតានំ គាមោ’’តិបិ វទន្តិ. រុក្ខាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទយោ វេទិតព្ពា.

ននុ ច រុក្ខាទយោ ចិត្តរហិតតាយ ន ជីវា, ចិត្តរហិតតា ច បរិប្ផន្ទាភាវតោ ឆិន្នេបិ រុហនតោ វិសទិសជាតិកភាវតោ ចតុយោនិអបរិយាបន្នតោ ច វេទិតព្ពា, វុឌ្ឍិ បន បវាឡសិលាលវណានម្បិ វិជ្ជតីតិ ន តេសំ ជីវភាវេ ការណំ, វិសយគ្គហណញ្ច នេសំ បរិកប្បនាមត្តំ សុបនំ វិយ ចិញ្ចាទីនំ, តថា ទោហឡាទយោ, តត្ថ កស្មា ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ? សមណសារុប្បតោ តំនិវាសសត្តានុរក្ខណតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ជីវសញ្ញិនោ ហិ មោឃបុរិសា មនុស្សា រុក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិ.

៩១. ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីសុ អត្ថោ ឧបរិ អត្តនា វុច្ចមានប្បការេន សីហឡដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបិ…បេ… ន សមេន្តី’’តិ. វិជាត-សទ្ទោ ឥធ វិ-សទ្ទលោបំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘វិជាតានី’’តិ. វិជាត-សទ្ទោ ច ‘‘វិជាតា ឥត្ថី’’តិអាទីសុ វិយ បសូតវចនោតិ អាហ ‘‘បសូតានី’’តិ. បសូតិ ច នាមេត្ថ និព្ពត្តបណ្ណមូលតាតិ អាហ ‘‘និព្ពត្តបណ្ណមូលានី’’តិ. ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘និព្ពត្តបណ្ណមូលានិ ពីជានិ ភូតគាមសង្ខមេវ គច្ឆន្តិ, តេសុ ច វត្តមានោ ពីជជាត-សទ្ទោ រុឡ្ហីវសេន រុក្ខាទីសុបិ វត្តតី’’តិ. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បន ពីជេហិ ជាតានំ រុក្ខលតាទីនំយេវ ភូតគាមតា វុត្តា.

តានិ ទស្សេន្តោតិ តានិ ពីជានិ ទស្សេន្តោ. មូលពីជន្តិអាទីសុ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ. តទត្ថសំសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ ច យថា. ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតន្តិ ការិយោបចារេន ការណំ ទស្សិតន្តិ ទីបេតិ.

៩២. ពីជេ ពីជសញ្ញីតិ ឯត្ថ ការណូបចារេន ការិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិមាហ. ភូតគាមបរិមោចនំ កត្វាតិ ភូតគាមតោ មោចេត្វា, វិយោជេត្វាតិ អត្ថោ. យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតីតិ ពីជានិ ច តានិ ជាតានិ ចាតិ វុត្តមត្ថំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ យំ ពីជន្តិ យំ និព្ពត្តបណ្ណមូលំ ពីជំ. តស្មិំ ពីជេតិ តស្មិំ ភូតគាមសញ្ញិតេ ពីជេ. ឯត្ថ ច ពីជជាត-សទ្ទស្ស វិយ រុឡ្ហីវសេន រុក្ខាទីសុ ពីជ-សទ្ទស្សបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា. យថារុតន្តិ យថាបាឡិ.

យត្ថ កត្ថចីតិ មូលេ អគ្គេ មជ្ឈេ វា. សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ សចេបិ សរីរេ លគ្គភាវំ ជានន្តោវ ឧទកតោ ឧដ្ឋហតិ, ‘‘តំ ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ វដ្ដតិ. ឧប្បាដិតានីតិ ឧទ្ធដានិ. ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ភូតគាមតោ បរិមោចិតត្តា វុត្តំ. អនន្តក-គ្គហណេន សាសបមត្តិកា គហិតា. នាមញ្ហេតំ តស្សា សេវាលជាតិយា. មូលបណ្ណានំ អសម្បុណ្ណត្តា ‘‘អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាមា’’តិ វុត្តំ. អភូតគាមមូលត្តាតិ ឯត្ថ ភូតគាមោ មូលំ ការណំ ឯតស្សាតិ ភូតគាមមូលោ, ភូតគាមស្ស វា មូលំ ការណន្តិ ភូតគាមមូលំ. ពីជគាមោ ហិ នាម ភូតគាមតោ សម្ភវតិ, ភូតគាមស្ស ច ការណំ ហោតិ, អយំ បន តាទិសោ ន ហោតីតិ ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ វុត្តំ. តត្រដ្ឋកត្តា វុត្តំ ‘‘សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ’’តិ. ឥទញ្ច ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ ឯត្ថ បឋមំ វុត្តអត្ថសម្ភវតោ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហិ តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ អវឌ្ឍនតោ ភូតគាមស្ស ការណំ ន ហោតិ, តថាបិ ភូតគាមសង្ខ្យុបគតនិព្ពត្តបណ្ណមូលពីជតោ សម្ភូតត្តា ភូតគាមតោ ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ.

‘‘អង្កុរេ ហរិតេ’’តិ វត្វា តមេវ វិភាវេតិ ‘‘នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេ’’តិ, នីលបណ្ណស្ស វណ្ណសទិសេ វណ្ណេ ជាតេតិ អត្ថោ. ‘‘នីលវណ្ណេ ជាតេ’’តិ វា បាឋោ គហេតព្ពោ. អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វទតិ. ‘‘បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ឧទកេ អដ្ឋិតត្តា ពីជគាមានុលោមត្តា ច ទុក្កដវត្ថូ’’តិ វទន្តិ. កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវាតិ នីលវណ្ណម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. សេលេយ្យកំ នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា សុគន្ធជាតិ. ‘‘រុក្ខត្តចំ វិកោបេតីតិ វុត្តត្តា រុក្ខេ ជាតំ យំ កិញ្ចិ ឆត្តកំ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘យទិបិ កិញ្ចិមត្តំ រុក្ខេ អល្លីនា ហុត្វា តិដ្ឋតិ, រុក្ខតោ គយ្ហមានោ បន រុក្ខច្ឆវិំ ន វិកោបេតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថាបិ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ តច្ឆេត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថានំ អសំយតភាវេន, ហត្ថចាបល្លេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. បានីយំ ន វាសេតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនោ អត្ថាយ នាមិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កេវលំ អនុបសម្បន្នស្ស អត្ថាយ នាមិតេ បន បច្ឆា តតោ លភិត្វា ន វាសេតព្ពន្តិ នត្ថិ. ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ វុត្តត្តា យេសំ សាខា ន រុហតិ, តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វទន្តិ.

៩៣. បញ្ចហិ សមណកប្បេហីតិ បញ្ចហិ សមណវោហារេហិ. កិញ្ចាបិ ហិ ពីជានំ អគ្គិនា ផុដ្ឋមត្តេន នខាទីហិ វិលិខនមត្តេន ច អវិរុឡ្ហីធម្មតា ន ហោតិ, តថាបិ ឯវំ កតេយេវ សមណានំ កប្បតីតិ អគ្គិបរិជិតាទយោ សមណវោហារា នាម ជាតា, តស្មា តេហិ សមណវោហារេហិ ករណភូតេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ អធិប្បាយោ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ សមណានំ កប្បន្តីតិ បញ្ញត្តបណ្ណត្តិភាវតោ សមណវោហារាឥច្ចេវ សង្ខំ គតានិ. អថ វា អគ្គិបរិជិតាទីនំ បញ្ចន្នំ កប្បិយភាវតោយេវ បញ្ចហិ សមណកប្បិយភាវសង្ខាតេហិ ការណេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អគ្គិបរិជិតន្តិអាទីសុ ‘‘បរិចិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អពីជំ នាម តរុណម្ពផលាទិ. និព្ពដ្ដពីជំ នាម អម្ពបនសាទិ, យំ ពីជំ និព្ពដ្ដេត្វា វិសុំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ សក្កា ហោតិ. ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពន្តិ យោ កប្បិយំ ករោតិ, តេន កត្តព្ពាការស្សេវ វុត្តត្តា ភិក្ខុនា អវុត្តេបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ន គហេតព្ពំ. បុន ‘‘កប្បិយំ ការេតព្ព’’ន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ កថិតត្តា ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ អនុបសម្បន្នេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា អគ្គិបរិជិតាទិ កាតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘កប្បិយន្តិ វចនំ បន យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បឋមំ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា បច្ឆា អគ្គិអាទិនា ផុសនាទិ កាតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បឋមំ អគ្គិំ និក្ខិបិត្វា នខាទិនា វា វិជ្ឈិត្វា តំ អនុទ្ធរិត្វាវ ‘កប្បិយ’ន្តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

ឯកស្មិំ ពីជេ វាតិអាទីសុ ‘‘ឯកំយេវ ការេមីតិ អធិប្បាយេ សតិបិ ឯកាពទ្ធត្តា សព្ពំ កតមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ទារុំ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថ ‘‘ជានិត្វាបិ វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតីតិ រជ្ជុអាទីនំ ភាជនគតិកត្តា’’តិ វទន្តិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វាតិ ឯត្ថ ភត្តសិត្ថសម្ពន្ធវសេន ឯកាពទ្ធតា វេទិតព្ពា, ន ផលានំយេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធវសេន. ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពន្តិ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ.

និក្ខាមេតុន្តិ តំ ភិក្ខុំ និក្ខាមេតុំ. ‘‘សចេ ឯតស្ស អនុលោម’’ន្តិ សេនាសនរក្ខណត្ថាយ អនុញ្ញាតម្បិ បដគ្គិទានាទិំ អត្តនាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ ឥទម្បិ ឯតស្ស អនុលោមន្តិ ឯវមធិប្បាយោ សិយា. បដគ្គិទានំ បរិត្តករណញ្ច អត្តនោ បរស្ស វា សេនាសនរក្ខណត្ថាយ វដ្ដតិយេវ. តស្មា សចេ តស្ស សុត្តស្ស ឯតំ អនុលោមំ សិយា, អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតីតិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ន វដ្ដតិ…បេ… ន សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ភូតគាមោ, ភូតគាមសញ្ញិតា, វិកោបនំ វា វិកោបាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៩៤-៩៨. ទុតិយេ អញ្ញំ វចនន្តិ យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនវចនំ វុត្តំ, តំ តតោ អញ្ញេនេវ វចនេន បដិចរតិ. អថ វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន អញ្ញំ ការណំ បដិចរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនការណំ វុត្តំ, តតោ អញ្ញេន ចោទនាយ អមូលកភាវទីបកេន ការណេន បដិចរតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បដិចរតីតិ ច បដិច្ឆាទនវសេន ចរតិ, បវត្តតីតិ អត្ថោ. បដិច្ឆាទនត្ថោ ឯវ វា ចរតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. តេនាហ ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ. កោ អាបន្នោតិអាទិនា បាឡិយំ ចោទនំ អវិស្សជ្ជេត្វា វិក្ខេបាបជ្ជនវសេន អញ្ញេន អញ្ញំ បដិចរណំ ទស្សិតំ. អបរម្បិ បន ចោទនំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា កថាអបនាមវសេន បវត្តំ បាឡិមុត្តកំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាម, អាបត្តិំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘តតោ រាជគហំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា ‘‘រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វត្វាវ កថំ ពហិទ្ធា វិក្ខិបន្តោបិ ហិ ‘‘អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ’’ច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

យទេតំ អញ្ញេន អញ្ញំ បដិចរណវសេន បវត្តវចនំ, តទេវ បុច្ឆិតមត្ថំ ឋបេត្វា អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាម’’ន្តិ. តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាមន្តិ តុណ្ហីភាវស្សេតំ នាមំ, អយមេវ វា បាឋោ. អញ្ញវាទកំ អារោបេតូតិ អញ្ញវាទកកម្មំ អារោបេតុ, អញ្ញវាទកត្តំ វា ឥទានិ ករិយមានេន កម្មេន អារោបេតូតិ អត្ថោ. វិហេសកំ អារោបេតូតិ ឯត្ថាបិ វិហេសកកម្មំ វិហេសកភាវំ វា អារោបេតូតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេ វុត្តទុក្កដំ បាឡិយំ អាគតអញ្ញេនញ្ញំបដិចរណវសេន យុជ្ជតិ. អដ្ឋកថាយំ អាគតេន បន បាឡិមុត្តកអញ្ញេនញ្ញំបដិចរណវសេន អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេ មុសាវាទេន បាចិត្តិយំ, អារោបិតេ ឥមិនាវ បាចិត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘អារោបិតេ អញ្ញវាទកេ មុសាវាទេន ឥមិនា ច បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. យា សា អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ វុត្តា, សាបិ បាឡិយំ អាគតអញ្ញេនញ្ញំបដិចរណវសេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា, ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វា. សេសំ ឧត្តានមេវ. ធម្មកម្មេន អារោបិតតា, អាបត្តិយា វា វត្ថុនា វា អនុយុញ្ជិយមានតា, ឆាទេតុកាមតាយ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ វា តុណ្ហីភាវោ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៣. តតិយេ ធាតុបាឋេ ឈេ-សទ្ទោ ចិន្តាយំ បឋិតោតិ អាហ ‘‘លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តី’’តិអាទិ. អយមេវ ច អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ឱលោកនត្ថោបិ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អក្ខរាយ វាចេតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៤៦) វិយ ‘‘ឆន្ទាយា’’តិ លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឆន្ទេនា’’តិ.

១០៥. យេន វចនេនាតិ យេន ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទិវចនេន. យេន ច ខិយ្យន្តីតិ យេន ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ’’តិអាទិវចនេន តត្ថ តត្ថ ភិក្ខូនំ សវនូបចារេ ឋត្វា អវណ្ណំ បកាសេន្តិ.

១០៦. អញ្ញំ អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតីតិ អញ្ញេន អនុបសម្បន្នេន ឧជ្ឈាបេតិ. តស្ស វា តំ សន្តិកេ ខិយ្យតីតិ តស្ស អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ តំ សង្ឃេន សម្មតំ ឧបសម្បន្នំ ខិយ្យតិ, អវណ្ណំ វទន្តោ វា បកាសេតិ. អនុបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតន្តិ ឯត្ថ សម្មតបុព្ពោ សម្មតោតិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. យស្មា ឧជ្ឈាបនំ ខិយ្យនញ្ច មុសាវាទវសេនេវ បវត្តំ, តស្មា អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តីតិ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដដ្ឋានេ ច ឥមិនាវ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ឧជ្ឈាបេន្តស្ស ខិយ្យន្តស្ស ច ឯកក្ខណេ ទ្វេ ទ្វេ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ អាបន្នំ. អថ វា ឦទិសំ សិក្ខាបទំ មុសាវាទតោ បឋមំ បញ្ញត្តន្តិ គហេតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ធម្មកម្មេន សម្មតតា, ឧបសម្បន្នតា, អគតិគមនាភាវោ, តស្ស អវណ្ណកាមតា, យស្ស សន្តិកេ វទតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, ឧជ្ឈាបនំ វា ខិយ្យនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ឆ អង្គានិ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៨-១១០. ចតុត្ថេ ហិមវស្សេនាតិ ហិមមេវ វុត្តំ. អបញ្ញាតេតិ អប្បតីតេ, អប្បសិទ្ធេតិ អត្ថោ. ‘‘មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វាតិ វចនតោ វិវដង្គណេបិ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. គោចរប្បសុតាតិ គោចរដ្ឋានំ បដិបន្នា. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ ឥមិនា វស្សានំ ចាតុមាសំ ចេបិ ទេវោ ន វស្សតិ, បដិក្ខិត្តមេវាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋ មាសេតិ វចនតោ…បេ… និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវា’’តិ. តត្ថ ចត្តារោ មាសេតិ វស្សានស្ស ចត្តារោ មាសេ. អវស្សិកសង្កេតេតិ ឥមិនា អនុញ្ញាតេបិ អដ្ឋ មាសេ យត្ថ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អបរេបិ ចត្តារោ មាសា បដិក្ខិត្តាតិ អាហ ‘‘អវស្សិកសង្កេតេតិ វចនតោ’’តិអាទិ. ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យស្មិំ ទេសេ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អដ្ឋ មាសេ បដិក្ខិបិត្វា ចត្តារោ មាសា អនុញ្ញាតា. យត្ថ បន វស្សានេយេវ វស្សតិ, តត្ថ ចត្តារោ មាសេ បដិក្ខិបិត្វា អដ្ឋ មាសា អនុញ្ញាតា’’តិ.

ឥមិនាវ នយេន មជ្ឈិមបទេសេ យត្ថ ហេមន្តេ ហិមវស្សំ វស្សតិ, តត្ថាបិ អដ្ឋេវ មាសា បដិក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. តស្មា វស្សានកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ឱវស្សកមណ្ឌបេ រុក្ខមូលេ ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, ហេមន្តកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ឱវស្សកមណ្ឌបាទីសុបិ វដ្ដតិ. តញ្ច ខោ យត្ថ ហិមវស្សេន សេនាសនំ ន តេមតិ, គិម្ហកាលេបិ បកតិអជ្ឈោកាសាទីសុ វដ្ដតិយេវ, តញ្ច ខោ អកាលមេឃាទស្សនេ, កាកាទីនំ និពទ្ធវាសរុក្ខមូលេ បន កទាចិបិ ន វដ្ដតីតិ ឯវមេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឥមញ្ច បន អត្ថវិសេសំ គហេត្វា ភគវតា បឋមមេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ន វុត្តា. តេនេវ ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘ឥតិ យត្ថ ច យទា ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, តំ សព្ពមិធ អជ្ឈោកាសសង្ខមេវ គត’’ន្តិ. អថ វា អវិសេសេន អជ្ឈោកាសេ សន្ថរណសន្ថរាបនានិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ឦទិសេ កាលេ ឦទិសេ ច បទេសេ ឋបេថា’’តិ អនុជាននមត្តេនេវ អលន្តិ ន សិក្ខាបទេ វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពា. បរិវារេ (បរិ. ៦៥-៦៧) បន ឥមស្សេវ សិក្ខាបទស្ស អនុរូបវសេន បញ្ញត្តត្តា ‘‘ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ.

នវវាយិមោ សីឃំ ន នស្សតីតិ អាហ ‘‘នវវាយិមោ វា’’តិ. ឱនទ្ធកោតិ ចម្មេន ឱនទ្ធោ. ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោតិ ឥទំ តស្ស បរិវិតក្កទស្សនមត្តំ, ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកស្ស បន ចីវរកុដិ ន វដ្ដតីតិ នត្ថិ. កាយានុគតិកត្តាតិ ភិក្ខុនោ តត្ថេវ សន្និហិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥមិនា ច តស្មិំយេវ កាលេ អនាបត្តិ វុត្តា, ចីវរកុដិតោ និក្ខមិត្វា បន អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បិណ្ឌាយ បវិសន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ. ‘‘យស្មា បន ទាយកេហិ ទានកាលេយេវ សហស្សគ្ឃនកម្បិ កម្ពលំ ‘បាទបុញ្ឆនិំ កត្វា បរិភុញ្ជថា’តិ ទិន្នំ តថេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘ឥមំ មញ្ចបីឋាទិសេនាសនំ អព្ភោកាសេបិ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’តិ ទាយកេហិ ទិន្នំ ចេ, សព្ពស្មិម្បិ កាលេ អព្ភោកាសេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បេសេត្វា គន្តព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ ឥមំ ឋានំ អាគន្ត្វា វសតិ, តស្ស ទេថា’’តិ វត្វា បេសេតព្ពំ.

វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វាតិ ឥមិនា ច គិម្ហានេបិ មេឃេ ឧដ្ឋិតេ មញ្ចបីឋាទិំ យំកិញ្ចិ សេនាសនំ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ និសីទន្តានំ បាទបតនដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ កេចិ. ‘‘សម្មជ្ជន្តស្ស បាទដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ អបរេ. ‘‘ពហិ វាលុកាយ អគមននិមិត្តំ បាទដ្ឋានាភិមុខា វាលិកា ហរិតព្ពាតិ វុត្ត’’ន្តិ ឯកេ. កចវរំ ហត្ថេហិ គហេត្វា ពហិ ឆដ្ដេតព្ពន្តិ ឥមិនា កចវរំ ឆឌ្ឌេស្សាមីតិ វាលិកា ន ឆឌ្ឌេតព្ពាតិ ទីបេតិ.

១១១. អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធន្តិ ឯរកបត្តាទីហិ វេណិំ កត្វា តាយ វេណិយា ឧភោសុ បស្សេសុ វិត្ថតដ្ឋានេសុ ពហុំ វេឋេត្វា តតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈដ្ឋានំ, តាវ អន្តោ អាកឌ្ឍនវសេន វេឋេត្វា មជ្ឈេ សង្ខិបិត្វា តិរិយំ តត្ថ តត្ថ ពន្ធិត្វា កតំ. កប្បំ លភិត្វាតិ គច្ឆាតិ វុត្តវចនេន កប្បំ លភិត្វា. ថេរស្ស ហិ អាណត្តិយា គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘និសីទិត្វា សយំ គច្ឆន្តោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ. អញ្ញត្ថ គច្ឆតីតិ តំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ. លេឌ្ឌុបាតុបចារតោ ពហិ ឋិតត្តា ‘‘បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បឋមបាទុទ្ធារេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. បាកតិកំ អកត្វាតិ អប្បដិសាមេត្វា. អន្តរសន្និបាតេតិ អន្តរន្តរា សន្និបាតេ.

អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ ឯត្ថ អាគន្តុកេហិ អាគន្ត្វា កិញ្ចិ អវត្វា តត្ថ និសិន្នេបិ អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិវាទេ បន ‘‘អញ្ញេសុ អាគន្ត្វា និសិន្នេសូ’’តិ ឥទំ អម្ហាកន្តិ វត្វា វា អវត្វា វា និសិន្នេសូតិ អធិប្បាយោ. មហាអដ្ឋកថាវាទេ ‘‘អាបត្តី’’តិ បាចិត្តិយមេវ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយំ បន សន្ថរណសន្ថរាបនេ សតិ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ អនាណត្តិយា បញ្ញត្តត្តា ទុក្កដំ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ ឧស្សារកស្ស, ឥទំ ធម្មកថិកស្សា’’តិ វិសុំ បញ្ញត្តត្តា អនាណត្តិយា បញ្ញត្តេបិ បាចិត្តិយេនេវ ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នេ តស្ស បលិពោធោ’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘អនាណត្តិយា បញ្ញត្តេបិ ធម្មកថិកស្ស អនុដ្ឋាបនីយត្តា បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពំ, អាគន្តុកស្ស បន បច្ឆា អាគតេហិ វុឌ្ឍតរេហិ ឧដ្ឋាបេតព្ពត្តា ទុក្កដំ វុត្ត’’ន្តិ.

១១២. ភូមិយំ អត្ថរិតព្ពាតិ ចិមិលិកាយ សតិ តស្សា ឧបរិ, អសតិ សុទ្ធភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា. សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោតិ ឥមិនា –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥៥) –

ឯវំ វុត្តាយ ខន្ធកបាឡិយា អធិប្បាយំ វិភាវេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អន្តោបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ពហិបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិត្វា បរិភោគោយេវ បដិក្ខិត្តោ, ភូមត្ថរណវសេន បរិភោគោ បន អប្បដិក្ខិត្តោតិ. យទិ ឯវំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? យថា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២០) វចនតោ បុគ្គលិកេបិ សេនាសនេ សេនាសនបរិភោគវសេន និយមិតំ សុវណ្ណឃដាទិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដមានម្បិ កេវលំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវមិទំ ភូមត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិយមានម្បិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា តំ តំ វិហារំ ហរិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ទារុមយបីឋន្តិ ផលកមយមេវ បីឋំ វុត្តំ. បាទកថលិកន្តិ អធោតបាទដ្ឋបនកំ. អជ្ឈោកាសេ រជនំ បចិត្វា…បេ… បដិសាមេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ថេវេ អសតិ រជនកម្មេ និដ្ឋិតេ បដិសាមេតព្ពំ.

១១៣. ‘‘ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតីតិ វុត្តត្តា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឱតាបេន្តោ គច្ឆតីតិ ឯត្ថ ‘‘កិញ្ចាបិ ‘ឯត្តកំ ទូរំ គន្តព្ព’ន្តិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, តថាបិ លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កម្ម នាតិទូរំ គន្តព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. មញ្ចាទីនំ សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ ទេសេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមោតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតិ, តថារូបំ អនាបុច្ឆិត្វា តំ សេនាសនំ តស្ស អនិយ្យាតេត្វា និរបេក្ខោ គច្ឆតិ, ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមេយ្យ, ឯកេន បាទេន លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទាតិក្កមេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្វា អង្គេសុបិ និរបេក្ខតាយ សទ្ធិំ ឆ អង្គានិ វុត្តានិ. បាឡិយំ បន អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘និរបេក្ខោ គច្ឆតី’’តិ អយំ វិសេសោ ន ទិស្សតិ. ‘‘ឱតាបេន្តោ គច្ឆតី’’តិ ច ឱតាបនវិសយេ ឯវ សាបេក្ខគមនេ អនាបត្តិ វុត្តា. យទិ អញ្ញត្ថាបិ សាបេក្ខគមនេ អនាបត្តិ សិយា, ‘‘អនាបត្តិ សាបេក្ខោ គច្ឆតី’’តិ អវិសេសេន វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តស្មា វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពន្តិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៦. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទេ ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ‘‘ឥទញ្ច អដ្ឋកថាសុ តថាវុត្តភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អញ្ញម្បិ តាទិសំ មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិតំ បច្ចត្ថរណមេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បច្ចត្ថរណំ នាម បាវារោ កោជវោតិ ឯត្តកមេវា’’តិ និយមេត្វា វុត្តំ, តស្មា គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ ឥមិនា ន សមេតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. សេនាសនតោតិ សព្ពបច្ឆិមសេនាសនតោ. យោ កោចីតិ តស្ស ញាតកោ វា អញ្ញាតកោ វា យោ កោចិ.

១១៧. បរិវេណន្តិ ឯកេកស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរំ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវត្ថំ សវិសេសំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបិ វុត្តោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ‘‘អបរិច្ឆន្នេ មណ្ឌបេ’’តិ វិសុំ យោជេតព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘អបរិច្ឆន្នមណ្ឌបេ វា បរិច្ឆន្នេ វាបិ ពហូនំ សន្និបាតភូតេ’’តិ វុត្តំ. ភោជនសាលាយម្បិ អយំ វិសេសោ លព្ភតិយេវ. វត្តព្ពំ នត្ថីតិ វិសេសេត្វា កិញ្ចិ វត្តព្ពំ នត្ថិ. បលុជ្ជតីតិ វិនស្សតិ. នស្សេយ្យាតិ ចោរាទីហិ វិនស្សេយ្យ.

១១៨. យេន មញ្ចំ វា បីឋំ វា វិនន្តិ, តំ មញ្ចបីឋកវានំ. សិលុច្ចយលេណន្តិ សិលុច្ចយេ លេណំ, បព្ពតគុហាតិ អត្ថោ. ‘‘សេនាសនំ ឧបចិកាហិ ខាយិត’’ន្តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា វត្ថុអនុរូបវសេន អដ្ឋកថាយំ ឧបចិកាសង្កាយ អភាវេ អនាបត្តិ វុត្តា. វត្តក្ខន្ធកេ គមិកវត្តំ បញ្ញបេន្តេន ‘‘សេនាសនំ អាបុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា កេវលំ ឥតិកត្តព្ពាការមត្តទស្សនត្ថំ ‘‘អាបុច្ឆនំ បន វត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន វត្តភេទេន ទុក្កដន្តិ ទស្សនត្ថំ. តេនេវ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សេនាសនំ អាបុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘យំ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ យត្ថ ឧបចិកា នារោហន្តិ, តំ អនាបុច្ឆន្តស្សបិ អនាបត្តី’’តិ វក្ខតិ, តស្មា យំ វុត្តំ គណ្ឋិបទេ ‘‘តាទិសេ សេនាសនេ អនាបុច្ឆា គច្ឆន្តស្ស បាចិត្តិយំ នត្ថិ, គមិកវត្តវសេន បន អនាបុច្ឆា គច្ឆតោ វត្តភេទោ ហោតិ, តស្មា ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

បច្ឆិមស្ស អាភោគេន មុត្តិ នត្ថីតិ តស្ស បច្ឆតោ គច្ឆន្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវតោ វុត្តំ. ឯកំ វា បេសេត្វា អាបុច្ឆិតព្ពន្តិ ឯត្ថ គមនចិត្តស្ស ឧប្បន្នដ្ឋានតោ អនាបុច្ឆិត្វា គច្ឆតោ ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយំ. កិញ្ចាបិ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិត្វា គច្ឆន្តស្ស ឥធ វិសុំ អាបត្តិ ន វុត្តា, តថាបិ អកាលេ អជ្ឈោកាសេ មញ្ចបីឋានិ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ, បរិក្ខេបាតិក្កមេ ឥមិនា ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វា’’តិ ឥមិនា អជ្ឈោកាសោបិ សង្គហិតោយេវាតិ តត្ថាបិ ទុក្កដំ ឥធ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេយ្យំ បន អជ្ឈោកាសេ សន្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ឧភយេនបិ ទុក្កដមេវ. ‘‘សង្ឃិកេ វិហារេ សង្ឃិកំយេវ សេយ្យំ សន្ថរិត្វា បក្កមន្តស្ស បាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ឧភោសុ ឯកេកស្មិំ សង្ឃិកេ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. វុត្តលក្ខណសេយ្យា, តស្សា សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ វិហារេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, អនបេក្ខស្ស ទិសាបក្កមនំ, ឧបចារសីមាតិក្កមោតិ ឥមានិ បនេត្ថ សត្ត អង្គានិ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៩-១២១. ឆដ្ឋេ អនុបវិសិត្វាតិ សមីបំ បវិសិត្វា. ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោតិ ភណ្ឌាគារិកស្ស ពហូបការតំ ធម្មកថិកាទីនំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោ. សមន្តា ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ មជ្ឈេ បញ្ញត្តមញ្ចបីឋំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១២២. ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ វុត្តលក្ខណំ ឧបចារំ ឋបេត្វា. ឯកវិហារេតិ ឯកស្មិំ សេនាសនេ. ឯកបរិវេណេតិ តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរេ. ‘‘គិលានោ បវិសតីតិអាទីសុ អនាបត្តិការណសព្ភាវតោ គិលានាទិតាយ បវិសិស្សាមីតិ ឧបចារំ បវិសន្តស្ស សតិបិ សម្ពាធេតុកាមតាយ អនាបត្តិ វុត្តាយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ អគិលានាទិភាវោបិ វិសុំ អង្គេសុ វត្តព្ពោ សិយា, មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន ‘‘សង្ឃិកវិហារតា, អនុដ្ឋាបនីយភាវជាននំ, សម្ពាធេតុកាមតា, ឧបចារេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តស្មា វីមំសិតព្ពំ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៦. សត្តមេ កោដ្ឋកានីតិ ទ្វារកោដ្ឋកានិ. ‘‘និក្ខមាតិ វចនំ សុត្វាបិ អត្តនោ រុចិយា និក្ខមតិ, អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ.

១២៨. អលជ្ជិំ និក្កឌ្ឍតីតិអាទីសុ បឋមំ អលជ្ជីអាទិភាវេន និក្កឌ្ឍិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា និក្កឌ្ឍន្តស្ស ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតាយ កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សង្ឃិកវិហារោ, ឧបសម្បន្នស្ស ភណ្ឌនការកភាវាទិវិនិមុត្តតា, កោបេន និក្កឌ្ឍនំ វា និក្កឌ្ឍាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៩-១៣១. អដ្ឋមេ ឧបរិមតលេ បទរានំ អសន្ថរិតត្តា ‘‘ឧបរិអច្ឆន្នតលាយា’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេ វុត្តនយេនេវាតិ អនុបខជ្ជសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. សង្ឃិកោ វិហារោ, អសីសឃដ្ដា វេហាសកុដិ, ហេដ្ឋា សបរិភោគតា, អបដាណិទិន្នេ អាហច្ចបាទកេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣៥. នវមេ ‘‘មហល្លកោ នាម វិហារោ សសាមិកោ’’តិ វុត្តត្តា សញ្ញាចិកាយ កុដិយា អនាបត្តិ. ‘‘អឌ្ឍតេយ្យហត្ថម្បី’’តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តវចនំ បាឡិយា សមេតីតិ អាហ ‘‘តំ សុវុត្ត’’ន្តិ. ‘‘បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណស្ស ឱកាសស្ស ទស្សិតត្តា កវាដំ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថវិត្ថារតោ ឩនកំ វា ហោតុ អធិកំ វា, អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណំយេវ ឱកាសោ’’តិ វទន្តិ.

យស្ស វេមជ្ឈេតិ យស្ស វិហារស្ស វេមជ្ឈេ. សា អបរិបូរឧបចារាបិ ហោតីតិ វិវរិយមានំ កវាដំ យំ ភិត្តិំ អាហនតិ, សា សមន្តា កវាដវិត្ថារប្បមាណឧបចាររហិតាបិ ហោតីតិ អត្ថោ. អាលោកំ សន្ធេតិ បិធេតីតិ អាលោកសន្ធិ. ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសិ, បុនប្បុនំ លិម្បាបេសីតិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នទោសេន សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា លេបំ អនុជានន្តេន ច ទ្វារពន្ធស្ស សមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេយេវ បទេសេ បុនប្បុនំ លេបស្ស អនុញ្ញាតត្តា តតោ អញ្ញត្ថ បុនប្បុនំ លិម្បេន្តស្ស វា លិម្បាបេន្តស្ស វា ភិត្តិយំ មត្តិកាយ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន ចតុត្ថលេបេ ទិន្នេ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ‘‘បុនប្បុនំ លេបទានស្ស វុត្តប្បមាណតោ អញ្ញត្ថ បដិក្ខិត្តមត្តំ ឋបេត្វា បាចិត្តិយស្ស អវុត្តត្តា ទុក្កដំ អនុរូប’’ន្តិ វុត្តំ.

អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ សំវិធាតព្ពំ. អប្បហរិតេតិ ឯត្ថ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អហរិតេ’’តិ. បតនោកាសោតិ បតនោកាសត្តា តត្រ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឧបរិ បតេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. សចេ ហរិតេ ឋិតោ អធិដ្ឋេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ វចនេន ឥមមត្ថំ ទីបេតិ – សចេ វិហារស្ស សមន្តា វុត្តប្បមាណេ បរិច្ឆេទេ បុព្ពណ្ណាទីនិ ន សន្តិ, តត្ថ វិហារោ ការេតព្ពោ. យត្ថ បន សន្តិ, តត្ថ ការាបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ.

១៣៦. ឯកេកំ មគ្គំ ឧជុកមេវ ឧដ្ឋបេត្វា ឆាទនំ មគ្គេន ឆាទនំ នាម ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គេន ឆាទេន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា បន នយេន សព្ពស្មិំ វិហារេ ឯកវារំ ឆាទិតេ តំ ឆទនំ ឯកមគ្គន្តិ គហេត្វា ‘‘ទ្វេ មគ្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បរិយាយេន ឆាទនេបិ ឥមិនាវ នយេន យោជេតព្ព’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ‘‘សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន ច សមេតិ, តស្មា ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយាយ មគ្គំ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ឯត្ថ ទ្វេ ឆទនានិ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយំ ឆទនំ ‘‘ឯវំ ឆាទេហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

កេចិ បន ‘‘បឋមំ តាវ ឯកវារំ អបរិសេសំ ឆាទេត្វា បុន ឆទនទណ្ឌកេ ពន្ធិត្វា ទុតិយវារំ តថេវ ឆាទេតព្ពំ, តតិយវារចតុត្ថវារេ សម្បត្តេ ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘បឋមវារេយេវ តយោបិ មគ្គេ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ, ចតុត្ថតោ បដ្ឋាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វទន្តិ. តទុភយម្បិ បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច ន សមេតិ. តតិយាយ មគ្គន្តិ ឯត្ថ តតិយាយាតិ ឧបយោគត្ថេ សម្បទានវចនំ, តតិយំ មគ្គន្តិ អត្ថោ. តិណ្ណំ មគ្គានន្តិ មគ្គវសេន ឆាទិតានំ តិណ្ណំ ឆទនានំ. តិណ្ណំ បរិយាយានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចតុត្ថេ មគ្គេ វា បរិយាយេ វាតិ ច តថា ឆាទេន្តានំ ចតុត្ថំ ឆាទនមេវ វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. មហល្លកវិហារតា, អត្តនោ វាសាគារតា, ឧត្តរិ អធិដ្ឋានន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤០. ទសមេ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស ‘‘សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វា’’តិ ពាហិរបរិភោគវសេន បឋមំ បញ្ញត្តត្តា ‘‘សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជេយ្យា’’តិ សិក្ខាបទំ អត្តនោ នហានបានាទិបរិភោគវសេន បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មិំ វា បឋមំ បញ្ញត្តេបិ អត្តនោ បរិភោគវសេនេវ បញ្ញត្តត្តា បុន ឥមំ សិក្ខាបទំ ពាហិរបរិភោគវសេនេវ បញ្ញត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

សប្បាណកសញ្ញិស្ស ‘‘បរិភោគេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ បុព្ពភាគេ ជានន្តស្សបិ សិញ្ចនសិញ្ចាបនំ ‘‘បទីបេ និបតិត្វា បដង្គាទិបាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តស្ស បទីបុជ្ជលនំ វិយ វិនាបិ វធកចេតនាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឧទកស្ស សប្បាណកតា, ‘‘សិញ្ចនេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជាននំ, តាទិសមេវ ច ឧទកំ, វិនា វធកចេតនាយ កេនចិទេវ ករណីយេន តិណាទីនំ សិញ្ចនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ សេនាសនវគ្គោ ទុតិយោ.

ភូតគាមវគ្គោតិបិ ឥមស្សេវ នាមំ.

៣. ឱវាទវគ្គោ

១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤៤. ភិក្ខុនិវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ កថានុសារេនាតិ ‘‘សោ ថេរោ កិំសីលោ កិំសមាចារោ កតរកុលា បព្ពជិតោ’’តិអាទិនា បុច្ឆន្តានំ បុច្ឆាកថានុសារេន. កថេតុំ វដ្ដន្តីតិ និរាមិសេនេវ ចិត្តេន កថេតុំ វដ្ដន្តិ. អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា កថា តិរច្ឆានកថាតិ អាហ ‘‘សគ្គមគ្គគមនេបី’’តិអាទិ. អបិ-សទ្ទេន បគេវ មោក្ខមគ្គគមនេតិ ទីបេតិ. តិរច្ឆានភូតន្តិ តិរោករណភូតំ, ពាធិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លទ្ធាសេវនា ហិ តិរច្ឆានកថា សគ្គមោក្ខានំ ពាធិកាវ ហោតិ. សមិទ្ធោតិ បរិបុណ្ណោ. សហិតត្ថោតិ យុត្តត្ថោ. អត្ថគម្ភីរតាទិយោគតោ គម្ភីរោ. ពហុរសោតិ អត្ថរសាទិពហុរសោ. លក្ខណបដិវេធសំយុត្តោតិ អនិច្ចាទិលក្ខណបដិវេធរសអាវហនតោ លក្ខណបដិវេធសំយុត្តោ.

១៤៥-១៤៧. បរតោតិ បរត្ថ, ឧត្តរិន្តិ អត្ថោ. ករោន្តោវាតិ បរិពាហិរេ ករោន្តោយេវ. បាតិមោក្ខោតិ ចារិត្តវារិត្តប្បភេទំ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សំវរណំ សំវរោ, កាយវចីទ្វារានំ បិទហនំ. យេន ហិ តេ សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ, សោ សំវរោ, កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាមំ. បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ. តថាភូតោ ច យស្មា តេន សមង្គី នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ. វត្តតីតិ អត្តភាវំ បវត្តេតិ. វិហរតីតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ ទស្សិតោ.

សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ បាឡិយា វិភាវេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ. សីលំ បតិដ្ឋាតិអាទីនិ បាតិមោក្ខស្សេវ វេវចនានិ. តត្ថ (វិភ. អដ្ឋ. ៥១១) សីលន្តិ កាមញ្ចេតំ សហ កម្មវាចាបរិយោសានេន ឥជ្ឈនកស្ស បាតិមោក្ខស្សេវ វេវចនំ, ឯវំ សន្តេបិ ធម្មតោ ឯតំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនាទយោ ធម្មា វេទិតព្ពា. យស្មា បន បាតិមោក្ខសីលេន ភិក្ខុ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ នាម, តស្មា តំ ‘‘បតិដ្ឋា’’តិ វុត្តំ. បតិដ្ឋហតិ វា ឯត្ថ ភិក្ខុ, កុសលធម្មា ឯវ វា ឯត្ថ បតិដ្ឋហន្តីតិ បតិដ្ឋា. អយមត្ថោ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២) ច ‘‘បតិដ្ឋា, មហារាជ, សីលំ សព្ពេសំ កុសលានំ ធម្មាន’’ន្តិ (មិ. ប. ២.១.៩) ច ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ខោ, មហារាជ, សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ ច អាទិសុត្តវសេន វេទិតព្ពោ.

តទេតំ បុព្ពុប្បត្តិអត្ថេន អាទិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ឧត្តិយ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨២).

យថា ហិ នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ នគរដ្ឋានំ សោធេតិ, តតោ អបរភាគេ វីថិចតុក្កសិង្ឃាដកាទិបរិច្ឆេទេន វិភជិត្វា នគរំ មាបេតិ, ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិម្ហិ សីលំ សោធេតិ, តតោ អបរភាគេ សមាធិវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ. យថា វា បន រជកោ បឋមំ តីហិ ខារេហិ វត្ថំ ធោវិត្វា បរិសុទ្ធេ វត្ថេ យទិច្ឆកំ រង្គជាតំ ឧបនេតិ, យថា វា បន ឆេកោ ចិត្តការោ រូបំ លិខិតុកាមោ អាទិតោ ភិត្តិបរិកម្មំ ករោតិ, តតោ អបរភាគេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិតោវ សីលំ វិសោធេត្វា អបរភាគេ សមថវិបស្សនាទយោ ធម្មេ សច្ឆិករោតិ. តស្មា សីលំ ‘‘អាទី’’តិ វុត្តំ.

តទេតំ ចរណសរិក្ខតាយ ចរណំ. ‘‘ចរណា’’តិ បាទា វុច្ចន្តិ. យថា ហិ ឆិន្នចរណស្ស បុរិសស្ស ទិសំគមនាភិសង្ខារោ ន ជាយតិ, បរិបុណ្ណបាទស្សេវ ជាយតិ, ឯវមេវ យស្ស សីលំ ភិន្នំ ហោតិ ខណ្ឌំ អបរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ ន សម្បជ្ជតិ. យស្ស បន តំ អភិន្នំ ហោតិ អខណ្ឌំ បរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ សម្បជ្ជតិ. តស្មា សីលំ ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តំ.