ឯកុត្តរនយកថាវណ្ណនា

៤២៤. ឥតោ បរន្តិ ឥតោ សមុដ្ឋានវិនិច្ឆយកថាយ បរំ. បរន្តិ ឧត្តមំ. ឯកុត្តរំ នយន្តិ ឯកេកអង្គាតិរេកតាយ ឯកុត្តរសង្ខាតំ ឯកកទុកាទិនយំ.

៤២៥-៧. កេ អាបត្តិករា ធម្មា…បេ… កា ចាទេសនគាមិនីតិ ឯកេកបញ្ហវសេន ឧត្តានត្ថោយេវ.

៤២៨. សមុដ្ឋានានីតិ អាទិកោ វិស្សជ្ជនសង្ខាតោ ឧត្តរវាទោ. តត្ថ សមុដ្ឋានានិ…បេ… ទីបិតាតិ យស្មា ឯតេសំ វសេន បុគ្គលោ អាបត្តិំ ករោតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘អាបត្តិករា’’តិ វុត្តា.

៤២៩. តត្ថាតិ តាសុ អាបត្តីសុ. លហុកាតិ លហុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ លហុកា. គរុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ សង្ឃាទិសេសាបត្តិ, កេនចិ អាការេន អនាបត្តិភាវំ ឧបនេតុំ អសក្កុណេយ្យតោ បារាជិកាបត្តិ ច គរុកាបត្តិ នាម, តា បន លហុកាសុ វុត្តាសុ តព្ពិបរិយាយតោ ញាតុំ សក្កាតិ វិស្សជ្ជនេ វិសុំ ន វុត្តា.

៤៣១. ទុដ្ឋុំ កុច្ឆិតភាវំ បរមជេគុច្ឆំ និន្ទនីយភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ ទុដ្ឋុល្លំ, បារាជិកសង្ឃាទិសេសំ. តេនាហ ‘‘ទុវិធាបត្តិ អាទិតោ’’តិ.

៤៣២. បញ្ចានន្តរិយសំយុត្តាតិ មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកេហិ អាបន្នា មនុស្សវិគ្គហបារាជិកាបត្តិ ច លោហិតុប្បាទកសង្ឃភេទកានំ អភព្ពតាហេតុកា កាយវចីទ្វារប្បវត្តា អកុសលចេតនាសង្ខាតា បារាជិកា ច អនន្តរមេវ អបាយុប្បត្តិហេតុតាយ ឥមេ បញ្ច អនន្តរសំយុត្តា នាម. តា បន មិច្ឆត្តនិយតេសុ អន្តោគធត្តា ‘‘និយតា’’តិ វុត្តា.

បរិវារេ (បរិ. ៣២១) បន អញ្ញេបិ អន្តរាយិកាទី ពហូ ឯកកា ទស្សិតា, តេ បន គន្ថភីរុកជនានុគ្គហេន អាចរិយេន ឥធ ន ទស្សិតា. អត្ថិកេហិ បរិវារេយេវ (បរិ. ៣២១) គហេតព្ពា. ឯត្ថ ច សត្តបិ អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សគ្គន្តរាយញ្ចេវ មោក្ខន្តរាយញ្ច ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. អជានន្តេន វីតិក្កន្តា បន បណ្ណត្តិវជ្ជាបត្តិ នេវ សគ្គន្តរាយំ, ន មោក្ខន្តរាយំ ករោតីតិ អនន្តរាយិកា. អន្តរាយិកំ អាបន្នស្សបិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធិបត្តស្ស, សាមណេរភូមិយំ ឋិតស្ស ច អវារិតោ សគ្គមគ្គមោក្ខមគ្គោតិ.

ឯកកកថាវណ្ណនា.

៤៣៥. អទ្ធវិហីនោ នាម ឩនវីសតិវស្សោ. អង្គវិហីនោ នាម ហត្ថច្ឆិន្នាទិភេទោ. វត្ថុវិបន្នោ នាម បណ្ឌកោ, តិរច្ឆានគតោ, ឧភតោព្យញ្ជនកោ ច. អវសេសា ថេយ្យសំវាសកាទយោ អដ្ឋ អភព្ពដ្ឋានប្បត្តា ទុក្កដការិនោ នាម, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្កដេន អត្តនោ កម្មេន អភព្ពដ្ឋានប្បត្តាតិ អត្ថោ. អបរិបុណ្ណោតិ អបរិបុណ្ណបត្តចីវរោ. នោ យាចតីតិ ឧបសម្បន្នំ ន យាចតិ. បដិសិទ្ធាតិ ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា ន ឧបសម្បាទេតព្ពា’’តិអាទិនា (បរិ. ៣២២) វារិតា.

៤៣៦. ហវេតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. លទ្ធសមាបត្តិស្ស ភិក្ខុនោ ទីបិតា អាបត្តិ អត្ថិ ហវេ អត្ថេវ. នោ លទ្ធសមាបត្តិស្សាតិ អលទ្ធសមាបត្តិស្ស ទីបិតា អាបត្តិ អត្ថេវាតិ យោជនា.

៤៣៧. ភូតស្សាតិ អត្តនិ សន្តស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស. អភូតារោចនាបត្តីតិ ចតុត្ថបារាជិកាបត្តិ. អសមាបត្តិលាភិនោ និទ្ទិសេតិ យោជនា.

៤៣៨. ‘‘អត្ថិ សទ្ធម្មសំយុត្តា’’តិអាទីសុ អត្ថិ-សទ្ទោ បច្ចត្តេកវចនន្តេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ.

៤៣៩. បទសោធម្មមូលាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាធម្មទេសនា’’តិ អាបត្តីនំ គហណំ.

៤៤០. ភោគេតិ បរិភោគេ. ‘‘សបរិក្ខារសំយុតា’’តិ ឥទញ្ច និទស្សនមត្តំ. ‘‘បត្តចីវរានំ និស្សជ្ជនេ, កិលិដ្ឋចីវរានំ អធោវនេ, មលគ្គហិតបត្តស្ស អបចនេ’’តិ ឯវមាទិកា អយុត្តបរិភោគា អាបត្តិយោបិ សកបរិក្ខារសំយុត្តាយេវ.

៤៤១. មញ្ចបីឋាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ភិសិអាទីនំ គហណំ. អជ្ឈោកាសត្ថរេបិ ចាតិ អជ្ឈោកាសេ អត្ថរេ អត្ថរាបនេ សតិ. អនាបុច្ឆាវ គមនេតិ អនាបុច្ឆិត្វា វា គមនេ. វា-សទ្ទេន អនុទ្ធរិត្វា វា អនុទ្ធរាបេត្វា វា គមនំ សង្គណ្ហាតិ. បរសន្តកសំយុតាតិ បរបរិក្ខារបដិពទ្ធា.

៤៤៣. ‘‘សិខរណីសី’’តិ យំ វចនំ សច្ចំ, តំ ភណតោ គរុកំ ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសោ សិយាតិ យោជនា.

៤៤៥. គរុកាបត្តីតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកាបត្តិ. ភូតស្សារោចនេតិ ភូតស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនេ. សច្ចំ វទតោតិ សច្ចំ វចនំ វទន្តស្ស. លហុកាតិ បាចិត្តិយាបត្តិ.

៤៤៧. វិកោបេតុន្តិ វគ្គករណេន វិកោបេតុំ. ហត្ថបាសំ ជហន្តិ អន្តោសីមាយ ឯវ ហត្ថបាសំ ជហន្តោ, ហត្ថបាសំ ជហិត្វា ឯកមន្តំ និសីទន្តោតិ អត្ថោ. ផុសេតិ ភូមិគតោ ផុសេយ្យ.

៤៤៨. វេហាសកុដិយា ឧបរិ អាហច្ចបាទកំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អភិនិសីទន្តោ វេហាសគតោ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. សចេ តំ ភូមិយំ បញ្ញបេត្វា និសជ្ជេយ្យ, ន អាបជ្ជេយ្យ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ភូមិតោ’’តិ.

៤៤៩. បវិសន្តោតិ អារាមំ បវិសន្តោ. និក្ខមន្តិ តតោ ឯវ និក្ខមន្តោ. តន្តិ អារាមំ.

៤៥០. វត្តមបូរេត្វានាតិ សីសតោ ឆត្តាបនយនំ, បាទតោ ឧបាហនាមុញ្ចនវត្តំ អកត្វា. និក្ខមន្តិ ពហិ និក្ខមន្តោ ឆត្តុបាហនំ ធារេន្តោបិ ន អាបជ្ជតិ.

៤៥១. ‘‘និក្ខមន្តោ’’តិ ឥទំ ‘‘និក្ខម’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថបទំ. បវិសំ ន ចាតិ យំ អារាមំ សន្ធាយ គតោ, តំ បវិសន្តោ ន អាបជ្ជេយ្យ.

៤៥៣. យា កាចិ ភិក្ខុនី អតិគម្ភីរំ ឧទកសុទ្ធិកំ អាទិយន្តី អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៤៥៧. វត្តំ បនត្តនោតិ យំ អត្តនោ នេត្ថារវត្តំ វុត្តំ, សោ តំ អសមាទិយន្តោវ អាបជ្ជតិ នាមាតិ យោជនា.

៤៦០. ឥតរស្ស អាចរិយស្ស, តថា សទ្ធិវិហារិកស្ស ច.

៤៦២. ទទមានោតិ បារិវត្តកំ វិនា ទទមានោ.

៤៦៣. មុទូតិ មុទុបិដ្ឋិកោ. ‘‘លម្ពីអាទិនោ’’តិ បទច្ឆេទោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ហត្ថេន ឧបក្កមិត្វា អសុចិំ មោចេន្តស្ស, ឩរុនា អង្គជាតំ បេល្លន្តស្ស, អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទន្តិយា ភិក្ខុនិយា អាបត្តី’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ. អត្តាតិ ឯត្ថ និស្សិតាតិ ឧត្តរបទលោបោ, វិភត្តិលោបោ ច និរុត្តិលក្ខណេន ទដ្ឋព្ពោ. សេសាតិ មេថុនធម្មកាយសំសគ្គបហារទានាទីសុ វុត្តាបត្តិ. បរនិស្សិតាតិ បរំ និស្សាយ អាបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ.

៤៦៥. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឱវាទោ ន គហេតព្ពោ’’តិ វចនតោ ឱវាទំ ន គណ្ហន្តោ ន បដិគ្គណ្ហន្តោ វជ្ជតំ អាបជ្ជតិ នាម.

៤៧០. អរុណុគ្គេតិ អរុណុគ្គមនេ. នអរុណុគ្គមេតិ អរុណុគ្គមនតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ.

៤៧១. ឯករត្តាតិក្កមេ ឆារត្តាតិក្កមេ សត្តាហាតិក្កមេ ទសាហាតិក្កមេតិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន មាសាទីនំ សង្គហោ. វុត្តមាបត្តិន្តិ សព្ពត្ថ និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយាបត្តិំ. ‘‘អាបជ្ជតិ អរុណុគ្គមេ’’តិ បទច្ឆេទោ.

៤៧៣. បរសន្តកំ រុក្ខលតាទិំ ថេយ្យាយ ឆិន្ទន្តស្ស បារាជិកំ, ឆិន្ទន្តស្ស បាចិត្តិមត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ភូតគាមំ ឆិន្ទន្តោ បារាជិកញ្ច បាចិត្តិញ្ច ផុសេ’’តិ.

៤៧៥. ឆាទេន្តោ បនាតិ ឯត្ថ ‘‘កា អាបត្តី’’តិ សេសោ. តត្រ អាហ ‘‘អាបត្តិំ ឆាទេន្តោ នរោ អាបជ្ជតី’’តិ.

អច្ឆិន្នោតិ អច្ឆិន្នចីវរោ. នច្ឆាទេន្តោតិ តិណេន វា បណ្ណេន វា សាខាភង្គាទិនា យេន កេនចិ អត្តនោ ហិរិកោបិនំ អប្បដិច្ឆាទេន្តោ. យថាហ – ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ពំ, ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ. យោ អាគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥១៧).

៤៧៦. កុសចីរាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វាកចីរផលកចីរាទីនំ តិត្ថិយធជានំ គហណំ. ធារេន្តោ កោចិ អាបជ្ជតីតិ សេសោ. តត្រាហ – ‘‘កុសចីរាទីនិ ធារេន្តោ ធារេន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២២).

៤៧៧. យំ និស្សដ្ឋបត្តំ ‘‘អយំ តេ ភិក្ខុ បត្តោ យាវភេទនាយ ធារេតព្ពោ’’តិ ទិន្នំ, តំ សក្កច្ចំ អធារេន្តោ ច ទោសវា ហោតិ អាបជ្ជតិ អាបត្តិំ. សចិត្តកាចិត្តកទុកស្ស សញ្ញាវិមោក្ខទុកំ យថាក្កមំ បរិយាយោតិ អាហ ‘‘សចិត្តកទុក’’ន្តិអាទិ.

ទុកកថាវណ្ណនា.

៤៧៨. យា អាបត្តិ នាថេ តិដ្ឋន្តេ ហោតិ, នោ បរិនិព្ពុតេ, សា អាបត្តិ អត្ថិ. យា អាបត្តិ នាថេ បរិនិព្ពុតេ ហោតិ, ន តុ តិដ្ឋន្តេ, សាបិ អត្ថិ. យា អាបត្តិ នាថេ តិដ្ឋន្តេបិ ហោតិ បរិនិព្ពុតេបិ, សា អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនា.

៤៧៩. សា កតមាតិ អាហ ‘‘រុហិរុប្បាទនាបត្តី’’តិអាទិ. តត្ថ ថេរមាវុសវាទេន, វទតោ បរិនិព្ពុតេតិ ‘‘យថា ខោ បនានន្ទ, ឯតរហិ ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ អាវុសោវាទេន សមុទាចរន្តិ, ន ខោ មមច្ចយេន ឯវំ សមុទាចរិតព្ពំ…បេ… នវកតរេន ភិក្ខុនា ថេរតរោ ភិក្ខុ ‘ភន្តេ’តិ វា ‘អាយស្មា’តិ វា សមុទាចរិតព្ពោ’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) វចនតោ ថេរំ អាវុសោវាទេន សមុទាចរណបច្ចយា អាបត្តិំ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, នោ តិដ្ឋន្តេតិ អត្ថោ.

៤៨១. កថំ កាលេយេវ អាបត្តិ សិយា, ន វិកាលេ. កថំ វិកាលេយេវ អាបត្តិ សិយា, កាលេ ន សិយា. កថំ កាលេ ចេវ វិកាលេ ចាតិ ឧភយត្ថ សិយាតិ បញ្ហេ.

៤៨២. យថាក្កមំ វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘ភុញ្ជតោ’’តិអាទិ.

៤៨៣. អវសេសំ បន សព្ពំ អាបត្តិំ កាលវិកាលេសុ សព្ពទា អាបជ្ជតិ, តត្ថ ច សំសយោ នត្ថីតិ យោជនា.

៤៨៤. ‘‘អត្ថាបត្តិ រត្តិំ អាបជ្ជតិ, នោ ទិវា, អត្ថាបត្តិ ទិវា អាបជ្ជតិ, នោ រត្តិំ, អត្ថាបត្តិ រត្តិញ្ចេវ អាបជ្ជតិ ទិវា ចា’’តិ (បរិ. ៣២៣) វុត្តំ តិកំ ទស្សេតុមាហ ‘‘រត្តិមេវា’’តិអាទិ.

៤៨៦. អត្ថាបត្តិ ទសវស្សោ អាបជ្ជតិ, នោ ឩនទសវស្សោ, សា កថំ សិយា. អត្ថាបត្តិ ឩនទសវស្សោ អាបជ្ជតិ, នោ ទសវស្សោ, សា កថំ ហោតិ. អត្ថាបត្តិ ទសវស្សោបិ អាបជ្ជតិ ឩនទសវស្សោបីតិ ឧភយត្ថបិ អាបត្តិ កថំ ហោតីតិ យោជនា.

៤៨៧. តត្ថ វិស្សជ្ជនមាហ ‘‘ឧបដ្ឋាបេតី’’តិអាទិ. ‘‘ពាលោ’’តិ ឯតស្ស ហិ អត្ថបទំ ‘‘អព្យត្តោ’’តិ.

៤៨៨. ឩនទសវស្សោ ឯវំ ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ’’តិ បរិសំ គណ្ហតិ, តថា អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. ‘‘ទសវស្សោ ឩនោ’’តិ បទច្ឆេទោ. ទសវស្សោ, ឩនទសវស្សោ ចាតិ ឧភោបេតេ បរិសុបដ្ឋាបនាបត្តិតោ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘អាបជ្ជន្តេ’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន ន-ការលោបោ.

៤៨៩. កថំ កាឡេ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន ជុណ្ហេ, កថំ ជុណ្ហេ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន កាឡស្មិំ, កថំ កាឡេ ច ជុណ្ហេ ចាតិ ឧភយត្ថបិ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៤៩០. វិស្សជ្ជនមាហ ‘‘វស្ស’’ន្តិអាទិ. ‘‘អាបជ្ជតេ អប្បវារេន្តោ’’តិ បទច្ឆេទោ. ជុណ្ហេតិ បុរិមបក្ខេ. កាឡកេតិ អបរបក្ខេ.

៤៩១. អវិបត្តិនាតិ ចតុព្ពិធវិបត្តិរហិតត្តា អវិបត្តិនា ភគវតា បញ្ញត្តំ. អវសេសន្តិ វស្សំ អនុបគមនាបត្តិយា ច បវារណាបត្តិយា ច អវសេសំ សព្ពំ អាបត្តិំ.

៤៩២. វស្សូបគមនំ កាឡេ កប្បតិ, ជុណ្ហេ នោ កប្បតិ, បវារណា ជុណ្ហេ កប្បតិ, កាឡេ នោ កប្បតិ, សេសំ អនុញ្ញាតំ សព្ពំ សង្ឃកិច្ចំ កាឡេ ច ជុណ្ហេ ចាតិ ឧភយត្ថបិ កប្បតីតិ យោជនា.

៤៩៣. អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ ហោតិ, ឥតរឧតុទ្វយេ គិម្ហានវស្សានសង្ខាតេ ន ហោតិ, អត្ថាបត្តិ គិម្ហេយេវ ហោតិ, ន សេសេសុ វស្សានហេមន្តសង្ខាតេសុ, អត្ថាបត្តិ វស្សេ ហោតិ, នោ ឥតរទ្វយេ ហេមន្តគិម្ហសង្ខាតេតិ យោជនា.

៤៩៤-៦. សា តិវិធាបិ អាបត្តិ កតមាតិ អាហ ‘‘ទិនេ បាដិបទក្ខាតេ’’តិអាទិ. តត្ថ ទិនេ…បេ… បុណ្ណមាសិយាតិ អបរកត្តិកបុណ្ណមាសិយា កាឡបក្ខបាដិបទទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេត្វា ឋបិតំ បន តំ វស្សសាដិកចីវរំ សចេ ហេមន្តេ និវាសេតិ, ហេមន្តេ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

បច្ឆិមេតិ ឯត្ថ សាមិវចនប្បសង្គេ ភុម្មំ. បច្ឆិមស្ស កត្តិកស្ស យស្មិំ បុណ្ណមេ ទិវសេ វស្សិកសាដិកចីវរំ បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ, តស្មិំ ទិវសេ តំ អបច្ចុទ្ធរិត្វាវ បាដិបទេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេន្តោ អបច្ចុទ្ធរណបច្ចយា អាបត្តិ ហេមន្តេយេវ អាបជ្ជតិ, ឥតរេ គិម្ហានវស្សានឧតុទ្វយេ ន អាបជ្ជតីតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣) និទ្ទិដ្ឋន្តិ យោជនា. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តបាឡិយា កុរុន្ទដ្ឋកថាវចនស្ស អវិរុជ្ឈនតោ ‘‘តម្បិ សុវុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣) សមន្តបាសាទិកាយ វុត្តត្តា ‘‘ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ វចនស្ស ឧភយម្បិ អត្ថោ ហោតីតិ គហេតព្ពំ.

៤៩៧. គិម្ហានមាសានំ សម្ពន្ធិនិ គិម្ហិកេ ឧតុម្ហិ. មាសតោ អតិរេកោ អតិរេកមាសោតិ កត្វា អតិរេកមាសោ កាលោ សេសោតិ វត្តព្ពេ កាលេ. បរិយេសន្តោតិ អញ្ញាតិកអប្បវារិតដ្ឋានតោ សតុប្បាទករណេន វស្សិកសាដិកំ បរិយេសន្តោ ច អតិរេកមាសោ សេសោតិ កត្វា និវាសេន្តោ ច គិម្ហេ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ‘‘ន តុ ឯវ ឥតរឧតុទ្វយេ’’តិ បទច្ឆេទោ. គិម្ហេ បរិយេសន្តោ បុរិមមាសត្តយេ អាបជ្ជតីតិ កត្វា និវាសេន្តោ អឌ្ឍមាសាធិកេ គិម្ហមាសត្តយេ អាបជ្ជតិ. និស្សន្ទេហេ ‘‘គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសតោ បុរិមេសុ សត្តសុ មាសេសូ’’តិ វុត្តំ, តទយុត្តំ ‘‘គិម្ហានេយេវ អាបជ្ជតី’’តិ គិម្ហាបត្តិយា ទស្សិតត្តា, ‘‘ឥតរឧតុទ្វយេ’’តិ បដិសិទ្ធត្តា ច. ឯត្ថ ច គាថាយ បរិយេសនាបត្តិយាយេវ ទស្សនំ និទស្សនមត្តន្តិ កត្វា និវាសនាបត្តិយា ច គិម្ហេយេវ សម្ភវោតិ សាបិ ទស្សិតា.

៤៩៨. ឥធ បន ឥមស្មិំ សាសនេ យោ ភិក្ខុ វស្សិកសាដិកចីវរេ វិជ្ជមានេ នគ្គោ កាយំ ឱវស្សាបេតិ, សោ ហវេ ឯកំសេន វស្សេ វស្សានឧតុម្ហិ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៤៩៩. ‘‘អត្ថាបត្តិ សង្ឃោ អាបជ្ជតិ, ន គណោ ន បុគ្គលោ, អត្ថាបត្តិ គណោ អាបជ្ជតិ, ន សង្ឃោ ន បុគ្គលោ, អត្ថាបត្តិ បុគ្គលោ អាបជ្ជតិ, ន សង្ឃោ ន គណោ’’តិ (បរិ. ៣២៣) វុត្តត្តិកំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អាបជ្ជតិ ហិ សង្ឃោវា’’តិអាទិ.

៥០០. កថមាបជ្ជតីតិ អាហ ‘‘អធិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. អធិដ្ឋានន្តិ អធិដ្ឋានុបោសថំ ករោន្តោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥធ អត្តនោ យថាបត្តមុបោសថំ អកត្វា អបត្តឧបោសថករណំ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិទស្សនស្ស អធិប្បេតត្តា, អត្តករណទោសស្ស វិសុំ វិសុំ វក្ខមានត្តា ច ន គណោ ន ច បុគ្គលោតិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានំ ករោន្តោ បុគ្គលោ ច បារិសុទ្ធិំ ករោន្តោ គណោ ច នាបជ្ជតីតិ យថាលាភយោជនា កាតព្ពា. យថាក្កមំ យោជនំ ករោមីតិ វិបរិយាយវិកប្បោ ន កាតព្ពោ. ឯវមុបរិបិ វិបរិយាយវិបក្ខំ កត្វា យថាលាភយោជនាវ កាតព្ពា.

៥០១. ‘‘ឧបោសថ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘សុត្តុទ្ទេសមធិដ្ឋាន’’ន្តិ បទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ.

៥០២. សុត្តុទ្ទេសំ ករោន្តោ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន បារិសុទ្ធិំ គណ្ហាតិ. សុត្តុទ្ទេសំ, បារិសុទ្ធិំ វា ឧបោសថំ ករោន្តោ បុគ្គលោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សុត្តុទ្ទេសំ ករោន្តោ សង្ឃោ ច នាបជ្ជតិ, បារិសុទ្ធិំ ករោន្តោ គណោ ច ន អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៥០៣. កថំ បន គិលានោវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន អគិលានោ, កថំ អគិលានោវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, នោ គិលានោ, កថំ គិលានោ ច អគិលានោ ច ឧភោបិ អាបជ្ជន្តីតិ យោជនា.

៥០៤. យោ បន អកល្លកោ គិលានោ អញ្ញេន បន ភេសជ្ជេន អត្ថេ សតិ តទញ្ញំ តតោ អញ្ញំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, សោ អាបជ្ជតិ បាចិត្តិយាបត្តិន្តិ យោជនា.

៥០៥. ភេសជ្ជេន អត្ថេ អវិជ្ជមានេបិ សចេ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អគិលានោវ វិញ្ញត្តិបច្ចយា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. សេសំ បន អាបត្តិំ គិលានអគិលានា ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ.

៥០៦. អត្ថាបត្តិ អន្តោវ អាបជ្ជតិ, ន ពហិទ្ធា, តថា អត្ថាបត្តិ ពហិ ឯវ អាបជ្ជតិ, ន អន្តោ, អត្ថាបត្តិ អន្តោ, ពហិទ្ធាតិ ឧភយត្ថបិ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៥០៧. កេវលំ អន្តោយេវ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៥០៨. មញ្ចាទិន្តិ សង្ឃិកមញ្ចាទិំ.

៥០៩. ‘‘អន្តោសីមាយ ឯវ អាបត្តិ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. កថំ អន្តោសីមាយ ឯវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, នេវ ពហិសីមាយ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, កថំ ពហិសីមាយ ឯវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, នោ អន្តោសីមាយ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, កថំ អន្តោសីមាយ ច ពហិសីមាយ ចាតិ ឧភយត្ថបិ អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៥១០. សឆត្តុបាហនោ ភិក្ខូតិ ឆត្តុបាហនសហិតោ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ. បវិសន្តោ តបោធនោតិ អាគន្តុកវត្តំ អទស្សេត្វា សង្ឃារាមំ បវិសន្តោ.

៥១១. ‘‘ឧបចារស្ស អតិក្កមេ’’តិ បទច្ឆេទោ.

៥១២. សេសំ សព្ពំ អាបត្តិំ អន្តោសីមាយ ច ពហិសីមាយ ច អាបជ្ជតីតិ យោជនា. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ វស្សច្ឆេទាបត្តិំ ពហិសីមាគតោ អាបជ្ជតិ, ភិក្ខុនីអារាមបវេសនាបត្តិំ អន្តោសីមាយ អាបជ្ជតិ, តទុភយំ បន អាគន្តុកគមិកវត្តភេទាបត្តីហិ ឯកបរិច្ឆេទន្តិ ឧបលក្ខណតោ ឯតេនេវ វិញ្ញាយតីតិ វិសុំ ន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ សព្ពត្ថ ឦទិសេសុ ឋានេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តិកកថាវណ្ណនា.

៥១៥. វចីទ្វារិកមាបត្តិន្តិ មុសាវាទបេសុញ្ញហរណាទិវសេន វចីទ្វារេ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ. បរវាចាយ សុជ្ឈតីតិ សង្ឃមជ្ឈេ ឯកវាចិកាយ តិណវត្ថារកកម្មវាចាយ សុជ្ឈតិ.

៥១៦. វជ្ជមេវ វជ្ជតា, តំ, បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

៥១៨-៩. តំ ទេសេត្វា វិសុជ្ឈន្តោតិ តំ ទេសេត្វា វិសុទ្ធោ ហោន្តោ. យាវតតិយកំ បនាតិ យាវតតិយេន សមនុភាសនកម្មេន អាបន្នំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ បន. បរិវាសាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មានត្តមូលាយបដិកស្សនអព្ភានានិ គហិតានិ.

៥២២. កាយទ្វារិកមាបត្តិន្តិ កាយទ្វារេន អាបជ្ជិតព្ពំ បហារទានាទិអាបត្តិំ.

៥២៣. កាយេនេវ វិសុជ្ឈតីតិ តិណវត្ថារកំ គន្ត្វា កាយសាមគ្គិំ ទេន្តោ វិសុជ្ឈតិ.

៥២៦. យោ សុត្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សោ កថំ បដិពុទ្ធោ វិសុជ្ឈតិ. យោ បដិពុទ្ធោវ អាបន្នោ, សោ កថំ សុត្តោ សុជ្ឈតីតិ យោជនា.

៥២៨. សគារសេយ្យកាទិន្តិ មាតុគាមេន សហសេយ្យាទិអាបត្តិំ.

៥២៩. ជគ្គន្តោតិ ជាគរន្តោ និទ្ទំ វិនោទេន្តោ.

៥៣១. បដិពុទ្ធោតិ អនិទ្ទាយន្តោ.

៥៣២. អចិត្តោតិ ‘‘សិក្ខាបទំ វីតិក្កមិស្សាមី’’តិ ចិត្តា ភាវេន អចិត្តោ.

៥៣៥. សចិត្តកាបត្តិន្តិ វិកាលភោជនាទិអាបត្តិំ. តិណវត្ថារេ សយន្តោ និទ្ទាយន្តោ តិណវត្ថារកកម្មេ ករិយមានេ ‘‘ឥមិនាហំ កម្មេន អាបត្តិតោ វុដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តរហិតោ វុដ្ឋហន្តោ អចិត្តកោ វិសុជ្ឈតិ.

៥៣៦. បច្ឆិមំ តុ បទទ្វយន្តិ –

‘‘អាបជ្ជិត្វា អចិត្តោវ, អចិត្តោវ វិសុជ្ឈតិ;

អាបជ្ជិត្វា សចិត្តោវ, សចិត្តោវ វិសុជ្ឈតី’’តិ. –

បទទ្វយំ. អមិស្សេត្វាតិ អចិត្តសចិត្តបទេហិ ឯវមេវ មិស្សំ អកត្វា. ឯត្ថាតិ បុរិមបទទ្វយេ. វុត្តានុសារេនាតិ វុត្តនយានុសារេន.

៥៣៩. កម្មតោតិ សមនុភាសនកម្មតោ.

៥៤០. អាបជ្ជិត្វា អកម្មតោតិ សមនុភាសនកម្មំ វិនាវ អាបជ្ជិត្វា.

៥៤១. សមនុភាសនេ អាបជ្ជិតព្ពំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ សមនុភាសនមាហ ការណូបចារេន.

៥៤២. អវសេសន្តិ មុសាវាទបាចិត្តិយាទិកំ.

៥៤៣. វិសុជ្ឈតិ អសម្មុខាតិ សង្ឃស្ស អសម្មុខា វិសុជ្ឈតិ. ឥទញ្ច សម្មុខាវិនយេន ចេវ បដិញ្ញាតករណេន ច សមេន្តំ អាបត្តាធិករណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ បុគ្គលសម្មុខតាយ សព្ភាវេបិ សង្ឃស្ស អសម្មុខតាយ អាបជ្ជតិ វា វិសុជ្ឈតិ វាតិ ‘‘អសម្មុខា’’តិ វុត្តំ.

៥៥១. ‘‘អចិត្តកចតុក្កំ អជានន្តចតុក្ក’’ន្តិ កុសលត្តិកផស្សបញ្ចកាទិវោហារោ វិយ អាទិបទវសេន វុត្តោ.

៥៥២-៣. អត្ថាបត្តិ អាគន្តុកោ អាបជ្ជតិ, ន ចេតរោ អាវាសិកោ អាបជ្ជតិ, អត្ថាបត្តិ អាវាសិកោវ អាបជ្ជតិ, ន ចេតរោ អាគន្តុកោ អាបជ្ជតិ, អត្ថាបត្តិ អាគន្តុកោ ច អាវាសិកោ ច តេ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, ឧភោ សេសំ ន អាបជ្ជន្តិ អត្ថីតិ យោជនា.

៥៥៥. ឥតរោតិ អាវាសិកោ. អាវាសវត្តន្តិ អាវាសិកេន អាគន្តុកស្ស កាតព្ពវត្តំ. អាវាសីតិ អាវាសិកោ.

៥៥៦. ន ចេវាគន្តុកោតិ តំ អាវាសិកវត្តំ អករោន្តោ អាគន្តុកោ ន ចេវ អាបជ្ជតិ. សេសំ កាយវចីទ្វារិកំ អាបត្តិំ. ឧភោបិ អាគន្តុកអាវាសិកា. ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ អសាធារណំ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជន្តិ.

៥៥៧. វត្ថុនានត្តតាតិ វីតិក្កមនានត្តតា. អាបត្តិនានត្តតាតិ បារាជិកាទីនំ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញនានត្តតា.

៥៦៣. ‘‘បារាជិកានំ…បេ… នានភាវោ’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ សង្ឃាទិសេសានំ អនិយតាទីហិ វត្ថុនានតាយ ចេវ អាបត្តិនានតាយ ច លព្ភមានត្តា.

៥៦៥. អយមេវ វិនិច្ឆយោតិ ន កេវលំ បារាជិកាបត្តីសុយេវ សាធារណាបត្តិយោ ឯកតោ ច វិសុញ្ច អាបជ្ជន្តានំ យថាវុត្តវិនិច្ឆយោ, អថ ខោ អវសេសសាធារណាបត្តិយោបិ វុត្តនយេន អាបជ្ជតិ, អយមេវ វិនិច្ឆយោ យោជេតព្ពោ.

៥៧៧. អាទិយន្តោ គណ្ហន្តោ. បយោជេន្តោតិ គណ្ហាបេន្តោ.

៥៧៩. ឩនកំ បាទំ…បេ… លហុំ ផុសេតិ ថុល្លច្ចយំ, ទុក្កដញ្ច សន្ធាយាហ.

៥៨០. ឯតេនេវ ឧបាយេន, សេសកម្បិ បទត្តយន្តិ យោ អយំ បឋមវិនិច្ឆយេ វុត្តនយោ, ឯតេនេវ នយេន ឩនបាទំ អាទិយន្តោ លហុកាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, បាទំ វា អតិរេកបាទំ វា គហណត្ថំ អាណាបេន្តោ គរុំ បារាជិកាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, បាទំ វា អតិរេកបាទំ វា គណ្ហន្តោ ច គហណត្ថាយ អាណាបេន្តោ ច គរុកេ បារាជិកាបត្តិយំយេវ តិដ្ឋតិ, ឩនបាទំ គណ្ហន្តោ ច គហណត្ថាយ អាណាបេន្តោ ច លហុកេ ថុល្លច្ចយេ, ទុក្កដេ វា តិដ្ឋតីតិ ឯវំ សេសកម្បិ ឥមំ បទត្តយំ. អត្ថសម្ភវតោយេវាតិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស សម្ភវវសេនេវ.

៥៨១-២. កថំ កាលេយេវ អាបត្តិ សិយា, នោ វិកាលេ, វិកាលេយេវ អាបត្តិ សិយា, ន ច កាលេ, អត្ថាបត្តិ កាលេ ច បកាសិតា វិកាលេ ច, អត្ថាបត្តិ នេវ កាលេ ច បកាសិតា នេវ វិកាលេ ចាតិ យោជនា.

៥៨៦-៧. កាលេ បដិគ្គហិតំ កិំ កាលេ កប្បតិ វិកាលេ តុ នោ កប្បតិ, វិកាលេ គហិតំ កិំ វិកាលេ កប្បតិ, នោ កាលេ កប្បតិ, កាលេ ច វិកាលេ ច បដិគ្គហិតំ កិំ នាម កាលេ ច វិកាលេ ច កប្បតិ, កាលេ ច វិកាលេ ច បដិគ្គហិតំ កិំ នាម កាលេ ច វិកាលេ ច ន កប្បតិ, វទ ភទ្រមុខាតិ យោជនា.

៥៨៩. វិកាលេយេវ កប្បតិ, អបរជ្ជុ កាលេបិ ន កប្បតីតិ យោជនា.

៥៩២. កុលទូសនកម្មាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អភូតារោចនរូបិយសំវោហារវិញ្ញត្តិកុហនាទីនំ សង្គហោ.

៥៩៣-៤. កតមា អាបត្តិ បច្ចន្តិមេសុ ទេសេសុ អាបជ្ជតិ, ន មជ្ឈិមេ, កតមា អាបត្តិ មជ្ឈិមេ បន ទេសស្មិំ អាបជ្ជតិ, ន ច បច្ចន្តិមេសុ, កតមា អាបត្តិ បច្ចន្តិមេសុ ចេវ ទេសេសុ អាបជ្ជតិ មជ្ឈិមេ ច, កតមា អាបត្តិ បច្ចន្តិមេសុ ចេវ ទេសេសុ ន អាបជ្ជតិ ន មជ្ឈិមេ ចាតិ យោជនា.

៥៩៦. ‘‘សោ គុណង្គុណុបាហន’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. សោ ភិក្ខូតិ អត្ថោ.

៥៩៩. ឯវំ ‘‘អាបជ្ជតិ, នាបជ្ជតី’’តិ បទវសេន បច្ចន្តិមចតុក្កំ ទស្សេត្វា ‘‘នេវ កប្បតិ, ន កប្បតី’’តិ បទវសេន ទស្សេតុមាហ ‘‘បច្ចន្តិមេសូ’’តិអាទិ.

៦០១. វុត្តន្តិ ‘‘គណេន បញ្ចវគ្គេនា’’តិអាទិគាថាយ ហេដ្ឋា វុត្តំ.

៦០៣. ឯវំ វត្តុន្តិ ‘‘ន កប្បតី’’តិ វត្តុំ. បញ្ចលោណាទិកន្តិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, លោណានី’’តិអាទិ.

៦០៨. អនុញ្ញាតដ្ឋានស្ស អន្តោ នោ អាបជ្ជតិ, តំ អតិក្កមន្តោ ពហិយេវ ច អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

៦១២. សេក្ខបញ្ញត្តីតិ សេខិយបញ្ញត្តិ.

៦១៣. អគណាតិ អទុតិយា. ឯត្ថ ហិ ឯកាបិ គណោ នាម.

៦១៤. ឧភយត្ថបិ អសាធារណមាបត្តិន្តិ ភិក្ខុនីនំ និយតាបញ្ញត្តិ វេទិតព្ពា.

៦១៦. គិលានោ ច នាបជ្ជតិ, អគិលានោ ច នាបជ្ជតីតិ ឯវំ ឧភោបិ នាបជ្ជន្តីតិ យោជនា. តិកាទីសុ ទស្សិតានំ បទានំ ចតុក្កាទិទស្សនវសេន បុនប្បុនំ គហណំ.

៦១៨. ‘‘អាបជ្ជតិ អគិលានោវា’’តិ បទច្ឆេទោ.

ចតុក្កកថាវណ្ណនា.

៦២០. ‘‘គរុថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘គរុ’’ន្តិ និគ្គហីតាគមោ.

៦២១. បញ្ច កថិនានិសំសា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ.

៦២៦. អគ្គិសត្ថនខក្កន្តន្តិ អគ្គិសត្ថនខេហិ អក្កន្តំ ផុដ្ឋំ, បហដន្តិ អត្ថោ. អពីជន្តិ នោពីជំ. ឧព្ពដ្ដពីជកន្តិ និព្ពដ្ដពីជកំ.

៦២៨. បវារណាបីតិ បដិក្ខេបបវារណាបិ. ឱទនាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន សត្តុកុម្មាសមច្ឆមំសានំ គហណំ. កាយាទិគហណេនាតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា គហណេន. ‘‘ទាតុកាមាភិហារោ ច, ហត្ថបាសេរណក្ខម’’ន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សទ្ធិំ តេសំ ទ្វិន្នមេកំ គហេត្វា បដិគ្គហណា បញ្ចេវ ហោន្តិ.

៦២៩-៣០. វិនយញ្ញុកស្មិន្តិ វិនយធរេ បុគ្គលេ. សកញ្ច សីលន្តិ អត្តនោ បាតិមោក្ខសំវរសីលញ្ច. សុរក្ខិតំ ហោតីតិ អាបត្តានាបត្តិកប្បិយាកប្បិយានំ វិជានន្តតាយ អសេវិតព្ពំ បហាយ សេវិតព្ពំយេវ សេវនវសេន សុដ្ឋុ រក្ខិតំ ហោតិ. កុក្កុច្ចមញ្ញស្ស និរាករោតីតិ អញ្ញស្ស សព្រហ្មចារិនោ កប្បិយាកប្បិយវិសយេ ឧប្បន្នំ កុក្កុច្ចំ និវារេតិ. វិសារទោ ភាសតិ សង្ឃមជ្ឈេតិ កប្បិយាកប្បិយានំ វិនិច្ឆយកថាយ ឧប្បន្នាយ និរាសង្កោ និព្ភយោ វោហរតិ. វេរិភិក្ខូតិ អត្តបច្ចត្ថិកេ បុគ្គលេ. ធម្មស្ស ចេវ ឋិតិយា បវត្តោតិ ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស អាយុ, វិនយេ ឋិតេ សាសនំ ឋិតំ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មង្គលសុត្តវណ្ណនា; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.២៥១) វចនតោ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ហោតិ. តស្មា ការណា. តត្ថ វិនយញ្ញុភាវេ. ធីរោ បញ្ញវា ភិក្ខុ.

បញ្ចកកថាវណ្ណនា.

៦៣១-២. ឆឡភិញ្ញេនាតិ ឆ អភិញ្ញា ឯតស្សាតិ ឆឡភិញ្ញោ, តេន. អតិក្កន្តបមាណំ មញ្ចបីឋំ, អតិក្កន្តបមាណំ និសីទនញ្ច តថា អតិក្កន្តបមាណំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិវស្សសាដិកចីវរញ្ច សុគតស្ស ចីវរេ បមាណិកចីវរន្តិ ឆ.

៦៣៣-៤. អញ្ញាណញ្ច កុក្កុច្ចញ្ច អញ្ញាណកុក្កុច្ចា, តេហិ, អញ្ញាណតាយ ចេវ កុក្កុច្ចបកតតាយ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបរីតាយ សញ្ញាយ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញាយ, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញាយ.

តត្ថ កថំ អលជ្ជិតាយ អាបជ្ជតិ? អកប្បិយភាវំ ជានន្តោយេវ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមំ ករោតិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា). វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ;

អាបត្តិំ បរិគូហតិ;

អគតិគមនញ្ច គច្ឆតិ;

ឯទិសោ វុច្ចតិ អលជ្ជី បុគ្គលោ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩);

កថំ អញ្ញាណតាយ អាបជ្ជតិ? អញ្ញាណបុគ្គលោ មន្ទោ មោមូហោ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ អជានន្តោ អកត្តព្ពំ ករោតិ, កត្តព្ពំ វិរាធេតិ. ឯវំ អញ្ញាណតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបជ្ជតិ? កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ វិនយធរំ បុច្ឆិត្វា កប្បិយំ ចេ, កត្តព្ពំ សិយា, អកប្បិយំ ចេ, ន កត្តព្ពំ, អយំ បន ‘‘វដ្ដតី’’តិ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមតិយេវ. ឯវំ កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញាយ អាបជ្ជតិ? សូករមំសំ ‘‘អច្ឆមំស’’ន្តិ ខាទតិ, កាលេ វិកាលសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ. ឯវំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញាយ អាបជ្ជតិ? អច្ឆមំសំ ‘‘សូករមំស’’ន្តិ ខាទតិ, វិកាលេ កាលសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ. ឯវំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ សតិសម្មោសាយ អាបជ្ជតិ? សហសេយ្យចីវរវិប្បវាសាទីនិ សតិសម្មោសាយ អាបជ្ជតិ.

៦៣៥-៨. ‘‘ភិក្ខុនា ឧបដ្ឋបេតព្ពោ’’តិ បទច្ឆេទោ. ធម្មចក្ខុនាតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលសង្ខាតោ បដិបត្តិធម្មោវ ចក្ខុ ឯតស្សាតិ ធម្មចក្ខុ, តេន ឆហិ អង្គេហិ យុត្តេន ធម្មចក្ខុនា បន ភិក្ខុនា ឧបសម្បាទនា កាតព្ពា, និស្សយោ ចេវ ទាតព្ពោ, សាមណេរោ ឧបដ្ឋាបេតព្ពោតិ យោជនា. អាបត្តិំ ជានាតិ, អនាបត្តិំ ជានាតិ, គរុំ អាបត្តិំ ជានាតិ, លហុំ អាបត្តិំ ជានាតីតិ យោជនា. អស្ស ភិក្ខុនោ ឧភយានិ បាតិមោក្ខានិ វិត្ថារា ស្វាគតានិ ភវន្តិ, អត្ថតោ សុវិភត្តានិ ភវន្តិ, សុត្តសោ អនុព្យញ្ជនសោ សុវិនិច្ឆិតានិ ភវន្តិ, ទសវស្សោ វា ហោតិ, អតិរេកទសវស្សោ វាតិ យោជនា.

ឆក្កកថាវណ្ណនា.

៦៣៩. សត្ត សាមីចិយោ វុត្តាតិ ‘‘សោ ច ភិក្ខុ អនព្ភិតោ, តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហា, អយំ តត្ថ សាមីចិ, យុញ្ជន្តាយស្មន្តោ សកំ, មា វោ សកំ វិនស្សាតិ អយំ តត្ថ សាមីចិ, អយំ តេ ភិក្ខុ បត្តោ យាវ ភេទនាយ ធារេតព្ពោតិ, អយំ តត្ថ សាមីចិ, តតោ នីហរិត្វា ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវិភជិតព្ពំ, អយំ តត្ថ សាមីចិ, អញ្ញាតព្ពំ បរិបុច្ឆិតព្ពំ បរិបញ្ហិតព្ពំ, អយំ តត្ថ សាមីចិ, យស្ស ភវិស្សតិ, សោ ហរិស្សតីតិ, អយំ តត្ថ សាមីចី’’តិ ឆ សាមីចិយោ ភិក្ខុបាតិមោក្ខេវុត្តា, ‘‘សា ច ភិក្ខុនី អនព្ភិតា, តា ច ភិក្ខុនិយោ គារយ្ហា, អយំ តត្ថ សាមីចី’’តិ ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខេ វុត្តាយ សទ្ធិំ សត្ត សាមីចិយោ វុត្តា. សត្តេវ សមថាបិ ចាតិ សម្មុខាវិនយាទិសមថាបិ សត្តេវ វុត្តា. បញ្ញត្តាបត្តិយោ សត្តាតិ បារាជិកាទយោ បញ្ញត្តាបត្តិយោ សត្ត វុត្តា. សត្តពោជ្ឈង្គទស្សិនាតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យាថាវតោ បស្សន្តេន ភគវតា.

សត្តកកថាវណ្ណនា.

៦៤០-១. ឥធ កុលទូសកោ ភិក្ខុ អាជីវស្សេវ ការណា បុប្ផេន, ផលេន, ចុណ្ណេន, មត្តិកាយ, ទន្តកដ្ឋេហិ, វេឡុយា, វេជ្ជិកាយ, ជង្ឃបេសនិកេនាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ អាការេហិ កុលានិ ទូសេតីតិ យោជនា. ‘‘បុប្ផេនា’’តិអាទិនា បុប្ផាទិនា ទានមេវ ឧបលក្ខណតោ ទស្សេតិ. បុប្ផេនាតិ បុប្ផទានេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. បុប្ផទានាទយោ កុលទូសនេ វុត្តា.

៦៤២-៥. ‘‘អដ្ឋធានតិរិត្តាបិ, អតិរិត្តាបិ អដ្ឋធា’’តិទ្វីសុ អដ្ឋកេសុ អដ្ឋ អនតិរិត្តេ តាវ ទស្សេតុមាហ ‘‘អកប្បិយកតញ្ចេវា’’តិអាទិ. គិលានានតិរិត្តកន្តិ និទ្ទិដ្ឋា ឥមេ អដ្ឋេវ អនតិរិត្តកា ញេយ្យាតិ យោជនា. អកប្បិយកតាទយោ បវារណសិក្ខាបទកថាវណ្ណនាយ វុត្តា.

៦៤៦. ញាតញត្តិសូតិ ញាតទុក្កដំ, ញត្តិទុក្កដញ្ច. បដិសាវនេតិ បដិស្សវេ. អដ្ឋទុក្កដានំ វិនិច្ឆយោ ទុតិយបារាជិកកថាវណ្ណនាយ វុត្តោ.

៦៤៨-៩. ឯហិភិក្ខូបសម្បទាតិ យសកុលបុត្តាទីនំ ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ វចនេន ភគវតា ទិន្នឧបសម្បទា. សរណគមនេន ចាតិ បឋមពោធិយំ តីហិ សរណគមនេហិ អនុញ្ញាតឧបសម្បទា. បញ្ហាព្យាករណោវាទាតិ សោបាកស្ស បញ្ហាព្យាករណោបសម្បទា, មហាកស្សបត្ថេរស្ស ទិន្នឱវាទបដិគ្គហណោបសម្បទា ច. គរុធម្មបដិគ្គហោតិ មហាបជាបតិយា គោតមិយា អនុញ្ញាតគរុធម្មបដិគ្គហណោបសម្បទា.

ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេនាតិ ឥទានិ ភិក្ខុឧបសម្បទា. អដ្ឋវាចិកាតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន, ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេនាតិ អដ្ឋហិ កម្មវាចាហិ ភិក្ខុនីនំ ឧបសម្បទា អដ្ឋវាចិកា នាម. ទូតេន ភិក្ខុនីនន្តិ អឌ្ឍកាសិយា គណិកាយ អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនីនំ ទូតេន ឧបសម្បទា.

៦៥០. សុទ្ធទិដ្ឋិនាតិ សុដ្ឋុ សវាសនកិលេសានំ បហានេន បរិសុទ្ធា សមន្តចក្ខុសង្ខាតា ទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ សុទ្ធទិដ្ឋិ, តេន សមន្តចក្ខុនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន.

៦៥១. បាបិច្ឆា នាម អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆា.

៦៥២-៣. ន ច មជ្ជបោ សិយាតិ មជ្ជបោ ន សិយា មជ្ជំ បិវន្តោ ន ភវេយ្យ, មជ្ជំ ន បិវេយ្យាតិ អត្ថោ. អព្រហ្មចរិយាតិ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧១) អសេដ្ឋចរិយតោ មេថុនា វិរមេយ្យ. រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនន្តិ ឧបោសថំ ឧបវុត្ថោ រត្តិភោជនញ្ច ទិវាវិកាលភោជនញ្ច ន ភុញ្ជេយ្យ. ន ច គន្ធមាចរេតិ គន្ធញ្ច ន វិលិម្បេយ្យ. មញ្ចេ ឆមាយំ វ សយេថ សន្ថតេតិ កប្បិយមញ្ចេ វា សុធាទិបរិកម្មកតាយ ភូមិយា វា តិណបណ្ណបលាលាទីនិ សន្ថរិត្វា កតេ សន្ថតេ វា សយេថាតិ អត្ថោ. ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គិកមាហុបោសថន្តិ ឯតំ បាណាតិបាតាទីនិ អសមាចរន្តេន ឧបវុត្ថំ ឧបោសថំ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតត្តា ‘‘អដ្ឋង្គិក’’ន្តិ វទន្តិ. ទុក្ខន្តគុនាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ អមតមហានិព្ពានំ គតេន បត្តេន ពុទ្ធេន បកាសិតន្តិ យោជនា.

៦៥៤. ភិក្ខុនោវាទកភិក្ខុនោ អដ្ឋង្គានិ ភិក្ខុនោវាទកថាវណ្ណនាយ ទស្សិតានេវ.

អដ្ឋកកថាវណ្ណនា.

៦៥៥. ភោជនានិ បណីតានិ នវ វុត្តានីតិ បណីតានិ ហិ ភោជនសិក្ខាបទេ វុត្តានិ. ទសសុ អកប្បិយមំសេសុ មនុស្សមំសវជ្ជិតានិ នវ មំសានិ ខាទន្តស្ស ទុក្កដំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ យោជនា.

៦៥៦. បាតិមោក្ខ…បេ… បរិទីបិតាតិ ភិក្ខូនំ បញ្ចុទ្ទេសា, ភិក្ខុនីនំ អនិយតុទ្ទេសេហិ វិនា ចត្តារោតិ ឧទ្ទេសា នវ ទីបិតា. ឧបោសថា នវេវាតិ ទិវសវសេន តយោ, ការកវសេន តយោ, ករណវសេន តយោតិ នវ ឧបោសថា. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. សង្ឃោ នវហិ ភិជ្ជតីតិ នវហិ បុគ្គលេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតីតិ យោជនា. យថាហ –