នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយវិនិច្ឆយដីកា

(បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

(ក)

អាទិច្ចវំសម្ពរបាតុភូតំ;

ព្យាមប្បភាមណ្ឌលទេវចាបំ;

ធម្មម្ពុនិជ្ឈាបិតបាបឃម្មំ;

វន្ទាមហំ ពុទ្ធ មហម្ពុវន្តំ.

(ខ)

បសន្នគម្ភីរបទាឡិសោតំ;

នានានយានន្តតរង្គមាលំ;

សីលាទិខន្ធាមិតមច្ឆគុម្ពំ;

វន្ទាមហំ ធម្ម មហាសវន្តិំ.

(គ)

សីលោរុវេលំ ធុតសង្ខមាលំ;

សន្តោសតោយំ សមថូមិចិត្តំ;

បធានកិច្ចំ អធិចិត្តសារំ;

វន្ទាមហំ សង្ឃ មហាសមុទ្ទំ.

(ឃ)

យេ តន្តិធម្មំ មុនិរាជបុត្តា;

យាវជ្ជកាលំ បរិបាលយន្តា;

សំវណ្ណនំ និម្មលមានយិំសុ;

តេ បុព្ពកេ ចាចរិយេ នមាមិ.

(ង)

យោ ធម្មសេនាបតិតុល្យនាមោ;

តថូបមោ សីហឡទីបទីបោ;

មមំ មហាសាមិមហាយតិន្ទោ;

បាបេសិ វុឌ្ឍិំ ជិនសាសនម្ហិ.

(ច)

ដីកា កតា អដ្ឋកថាយ យេន;

សមន្តបាសាទិកនាមិកាយ;

អង្គុត្តរាយដ្ឋកថាយ ចេវ;

សត្ថន្តរស្សាបិ ច ជោតិសត្ថំ.

(ឆ)

និកាយសាមគ្គិវិធាយកេន;

រញ្ញា បរក្កន្តិភុជេន សម្មា;

លង្កិស្សរេនាបិ កតោបហារំ;

វន្ទេ គរុំ គារវភាជនំ តំ.

(ជ)

នមស្សមានោហមលត្ថមេវំ;

វត្ថុត្តយំ វន្ទិតវន្ទនេយ្យំ;

យំ បុញ្ញសន្ទោហមមន្ទភូតំ;

តស្សានុភាវេន ហតន្តរាយោ.

(ឈ)

យោ ពុទ្ធឃោសាចរិយាសភេន;

វិញ្ញុប្បសត្ថេនបិ សុប្បសត្ថោ;

សោ ពុទ្ធទត្តាចរិយាភិធានោ;

មហាកវី ថេរិយវំសទីបោ.

(ញ)

អកាសិ យំ វិនយវិនិច្ឆយវ្ហយំ;

សឧត្តរំ បករណមុត្តមំ ហិតំ;

អបេក្ខតំ វិនយនយេសុ បាដវំ;

បុរាសិ យំ វិវរណមស្ស សីហឡំ.

(ដ)

យស្មា ន ទីបន្តរិកានមត្ថំ;

សាធេតិ ភិក្ខូនមសេសតោ តំ;

តស្មា ហិ សព្ពត្ថ យតីនមត្ថំ;

អាសីសមានេន ទយាលយេន.

(ឋ)

សុមង្គលត្ថេរវរេន យស្មា;

សក្កច្ច កល្យាណមនោរថេន;

នយញ្ញុនារញ្ញនិវាសិកេន;

អជ្ឈេសិតោ សាធុគុណាករេន.

(ឌ)

អាកង្ខមានេន ចិរប្បវត្តិំ;

ធម្មស្ស ធម្មិស្សរទេសិតស្ស;

ចោឡប្បទីបេន ច ពុទ្ធមិត្ត-

ត្ថេរេន សទ្ធាទិគុណោទិតេន.

(ឍ)

តថា មហាកស្សបអវ្ហយេន;

ថេរេន សិក្ខាសុ សគារវេន;

កុទិដ្ឋិមត្តេភវិទារកេន;

សីហេន ចោឡាវនិបូជិតេន.

(ណ)

យោ ធម្មកិត្តីតិ បសត្ថនាមោ;

តេនាបិ សទ្ធេន ឧបាសកេន;

សីលាទិនានាគុណមណ្ឌិតេន;

សទ្ធម្មកាមេនិធ បណ្ឌិតេន.

(ត)

សទ្ធេន បញ្ញាណវតា វឡត្តា-;

មង្គល្យវំសេន មហាយសេន;

អាយាចិតោ វាណិជភាណុនាបិ;

វរញ្ញុនា សាធុគុណោទយេន.

(ថ)

តស្មា តមារោបិយ បាឡិភាសំ;

និស្សាយ បុព្ពាចរិយោបទេសំ;

ហិត្វា និកាយន្តរលទ្ធិទោសំ;

កត្វាតិវិត្ថារនយំ សមាសំ.

(ទ)

អវុត្តមត្ថញ្ច បកាសយន្តោ;

បាឋក្កមញ្ចាបិ អវោក្កមន្តោ;

សំវណ្ណយិស្សាមិ តទត្ថសារំ;

អាទាយ គន្ថន្តរតោបិ សារំ.

(ធ)

ចិរដ្ឋិតិំ បត្ថយតា ជនានំ;

ហិតាវហស្សាមលសាសនស្ស;

មយា សមាសេន វិធីយមានំ;

សំវណ្ណនំ សាធុ សុណន្តុ សន្តោតិ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

១-៥.

.សុវិបុលាមលសទ្ធាបញ្ញាទិគុណសមុទយាវហំ សកលជនហិតេកហេតុជិនសាសនដ្ឋិតិមូលភូតំ វិនយប្បករណមិទមារភន្តោយមាចរិយោ បករណារម្ភេ រតនត្តយប្បណាមបករណាភិធានាភិធេយ្យករណប្បការបយោជននិមិត្តកត្តុបរិមាណាទីនិ ទស្សេតុមាហ ‘‘វន្ទិត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ រតនត្តយំ នាម.

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០) –

និទ្ទិដ្ឋសភាវំ

‘‘ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, ធម្មោ លោកុត្តរោ នវ;

សង្ឃោ មគ្គផលដ្ឋោ ច, ឥច្ចេតំ រតនត្តយ’’ន្តិ. –

វិភាវិតប្បភេទំ សកលភវទុក្ខវិនិវារណំ តិភវេនេកបដិសរណំ វត្ថុត្តយំ.

តស្ស បណាមោ នាម បណាមកិរិយានិប្ផាទិកា ចេតនា. សា តិវិធា កាយបណាមោ វចីបណាមោ មនោបណាមោតិ. តត្ថ កាយបណាមោ នាម រតនត្តយគុណានុស្សរណបុព្ពិកា អញ្ជលិកម្មាទិកាយកិរិយាវសប្បវត្តិកា កាយវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. វចីបណាមោ នាម តថេវ បវត្តា នានាវិធគុណវិសេសវិភាវនសភាវថោមនាកិរិយាវសប្បវត្តិកា វចីវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. មនោបណាមោ នាម ឧភយវិញ្ញត្តិយោ អសមុដ្ឋាបេត្វា កេវលំ គុណានុស្សរណេន ចិត្តសន្តានស្ស តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារតាយ គារវពហុមាននវសប្បវត្តិសាធិកា ចេតនា.

ឥមស្ស តាវ រតនត្តយបណាមស្ស ទស្សនំ យថាធិប្បេតត្ថសាធនត្ថំ. គុណាតិសយយោគេន ហិ បណាមារហេ រតនត្តយេ កតោ បណាមោ បុញ្ញវិសេសភាវតោ ឥច្ឆិតត្ថាភិនិប្ផត្តិវិពន្ធកេន ឧបឃាតកេន, ឧបបីឡកេន ច អបុញ្ញកម្មេន ឧបនីយមានស្ស ឧបទ្ទវជាលស្ស វិនិវារណេន យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស បុញ្ញកម្មស្ស អនុពលប្បទានេន ច តព្ពិបាកសន្តតិយា អាយុសុខពលាទិវឌ្ឍនេន ច ចិរកាលប្បវត្តិហេតុកោតិ យថាធិប្បេតបករណនិប្ផត្តិនិពន្ធនកោ ហោតិ. អថាបិ សោតូនញ្ច វន្ទនីយវន្ទនាបុព្ពកេនារម្ភេន អនន្តរាយេន ឧគ្គហណធារណាទិក្កមេន បករណាវពោធប្បយោជនសាធនត្ថំ. អបិច សោតូនមេវ វិញ្ញាតសត្ថុកានំ ភគវតោ យថាភូតគុណវិសេសានុស្សវនេន សមុបជាតប្បសាទានំ បករណេ គារវុប្បាទនត្ថំ, អវិញ្ញាតសត្ថុកានំ បន បករណស្ស ស្វាខ្យាតតាយ តប្បភវេ សត្ថរិ គារវុប្បាទនត្ថញ្ច សោតុជនានុគ្គហមេវ បធានំ កត្វា អាចរិយេហិ គន្ថារម្ភេ ថុតិប្បណាមបរិទីបកានំ គាថាវាក្យានំ និក្ខេបោ វិធីយតិ. ឥតរថា វិនាបិ តន្និក្ខេបំ កាយមនោបណាមេនាបិ យថាធិប្បេតប្បយោជនសិទ្ធិតោ កិមេតេន គន្ថគារវករេនាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន បណាមប្បយោជនំ សារត្ថទីបនិយាទីសុ (សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; វិ. វិ. ដី. ២.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) ទស្សិតនយេនេវ ញាតព្ពំ.

អភិធានកថនំ បន វោហារសុខត្ថំ. អភិធេយ្យស្ស សមុទិតេន បករណេន បដិបាទេតព្ពស្ស កថនំ បករណស្ស អារភិតព្ពសភាវទស្សនត្ថំ. វិទិតានិន្ទិតសាត្ថកសុករានុដ្ឋានាភិ ធេយ្យមេវ ហិ បករណំ បរិក្ខកជនា អារភិតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ. ករណប្បការសន្ទស្សនំ សោតុជនសមុស្សាហនត្ថំ. អនាកុលមសំកិណ្ណតាទិប្បការេន ហិ វិរចិតំ បករណំ សោតារោ សោតុមុស្សហន្តីតិ. បយោជនកថនំ បន បករណជ្ឈាយនេ សោតុជនសមុត្តេជនត្ថំ. អសតិ ហិ បយោជនកថនេ អវិញ្ញាតប្បយោជនា អជ្ឈាយនេ ព្យាវដា ន ហោន្តីតិ. និមិត្តកថនំ សរិក្ខកជនានំ បករណេ គារវុប្បាទនត្ថំ. បសត្ថការណុប្បន្នេយេវ ហិ បករណេ សរិក្ខកា គារវំ ជនេន្តីតិ.

កត្តុកថនំ បុគ្គលគរុកស្ស បករណេ គារវោ បុគ្គលគារវេនបិ ហោតូតិ. បរិមាណកថនំ អសជ្ឈាយនាទិបសុតានំ សម្បហំសនត្ថំ. បករណបរិមាណស្សវនេន ហិ តេ សម្បហដ្ឋា ‘‘កិត្តកមិទមប្បកំ ន ចិរេនេវ បរិសមាបេស្សាមា’’តិ សជ្ឈាយនាទីសុ វត្តន្តីតិ. អាទិ-សទ្ទេន សក្កច្ចសវននិយោជនំ សង្គហិតំ, តំ សព្ពសម្បត្តិនិទានសុតមយញាណនិប្ផាទនត្ថំ. អសក្កច្ចំ សុណមានស្ស ច សវនាភាវតោ តំហេតុកស្ស សុតមយញាណស្សាបិ អភាវោតិ. តថា ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ បុគ្គលោ សព្ពសម្បត្តិយា វុច្ចមានោបិ ‘‘ន មយា សុតំ, បុន ភណិតព្ព’’ន្តិ ភណតិ.

តត្ថ បឋមគាថាយំ តាវ ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ឥមិនា តិវិធោបិ បណាមោ អវិសេសតោ ទស្សិតោ. វិសេសតោ បន ‘‘សេដ្ឋំ, អប្បដិបុគ្គលំ, ភវាភាវករំ, និរង្គណ’’ន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ វចីបណាមោ, ‘‘សិរសា’’តិ ឥមិនា កាយប្បណាមោ, ‘‘ពុទ្ធំ, ធម្មំ, គណញ្ចា’’តិ ឥមេហិ បន តីហិ បទេហិ បណាមកិរិយាយ កម្មភូតំ រតនត្តយំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘វិនយស្សវិនិច្ឆយ’’ន្តិ ឥមិនា អភិធានំ ទស្សិតំ អលុត្តសមាសេន វិនយវិនិច្ឆយនាមស្ស ទស្សនតោ. តស្ស អន្វត្ថភាវេន សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តភូតំ សកលេនានេន បករណេន បដិបាទេតព្ពមភិធេយ្យម្បិ តេនេវ ទស្សិតំ. ‘‘សមាសេនា’’តិ ច ‘‘អនាកុលមសំកិណ្ណំ, មធុរត្ថបទក្កម’’ន្តិ ច ឯតេហិ ករណប្បការោ ទស្សិតោ. ‘‘ហិតត្ថាយា’’តិ ច ‘‘បដុភាវករំ វិនយក្កមេ’’តិ ច ‘‘អបារំ ឱតរន្តាន’’ន្តិអាទិនា ច បយោជនំ. ‘‘ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីន’’ន្តិ ឥមិនា ពាហិរនិមិត្តំ ទស្សិតំ. អព្ភន្តរនិមិត្តំ បន ពាហិរនិមិត្តភូតភិក្ខុភិក្ខុនិវិសយា ករុណា, សា អាចរិយស្ស បករណារម្ភេនេវ វិញ្ញាយតីតិ វិសុំ ន វុត្តា. ‘‘បវក្ខាមី’’តិ ឥមិនា សមានាធិករណភាវេន លព្ភមានោ ‘‘អហ’’ន្តិ សុទ្ធកត្តា សាមញ្ញេន ទស្សិតោ. វិសេសតោ បន បករណាវសានេ –

‘‘រចិតោ ពុទ្ធទត្តេន, សុទ្ធចិត្តេន ធីមតា;

សុចិរដ្ឋិតិកាមេន, សាសនស្ស មហេសិនោ’’តិ. (ឧ. វិ. ៩៦១) –

ឥមាយ គាថាយ ចេវ ‘‘ឥតិ តម្ពបណ្ណិយេន បរមវេយ្យាករណេន តិបិដកនយវិធិកុសលេន បរមកវិវរជន ហទយបទុមវនវិកសនករេន កវិវរាសភេន បរមរតិករវរមធុរវចនុគ្គារេន ឧរគបុរេន ពុទ្ធទត្តេន រចិតោយំ វិនយវិនិច្ឆយោ’’តិ (វិ. វិ. ៣១៨៣) ឥមិនា វាក្យេន ច ទស្សិតោ – ‘‘មាទិសាបិ កវី ហោន្តិ, ពុទ្ធទត្តេ ទិវង្គតេ’’តិអាទិនា បច្ឆិមកេហិ ច បសត្ថតរេហិ កវិវរេហិ អភិត្ថុតគុណោ ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយោ វេទិតព្ពោ. ហេតុកត្តា ច តត្ថេវ វក្ខមានោ បករណជ្ឈេសនេ កតាធីនោ ពុទ្ធសីហមហាថេរោ, សោ –

‘‘វុត្តស្ស ពុទ្ធសីហេន;

វិនយស្ស វិនិច្ឆយោ;

ពុទ្ធសីហំ សមុទ្ទិស្ស;

មម សទ្ធិវិហារិកំ;

កតោយំ បន ភិក្ខូនំ;

ហិតត្ថាយ សមាសតោ’’តិ. (វិ. វិ. ៣១៧៧-៣១៧៨) –

ឯវំ ទស្សិតោ.

ឧត្តរប្បករណស្ស ហេតុកត្តា បន សង្ឃបាលមហាថេរោ, សោបិ –

‘‘ខន្តិសោរច្ចសោសិល្យ-ពុទ្ធិសទ្ធាទយាទយោ;

បតិដ្ឋិតា គុណា យស្មិំ, រតនានីវ សាគរេ.

‘‘វិនយាចារយុត្តេន, តេន សក្កច្ច សាទរំ;

យាចិតោ សង្ឃបាលេន, ថេរេន ថិរចេតសា.

‘‘សុចិរដ្ឋិតិកាមេន, វិនយស្ស មហេសិនោ;

ភិក្ខូនំ បាដវត្ថាយ, វិនយស្សវិនិច្ឆយេ;

អកាសិំ បរមំ ឯតំ, ឧត្តរំ នាម នាមតោ’’តិ. (ឧ. វិ. ៩៦៥-៩៦៨) –

ឯវំ ទស្សិតោ. ន កេវលមេតេ ទ្វេយេវ មហាថេរា ហេតុកត្តារោ, អថ ខោ មហាវំសាទីសុ –

‘‘ពុទ្ធស្ស វិយ គម្ភីរ-

ឃោសត្តា តំ វិយាករុំ;

‘ពុទ្ធឃោសោ’តិ យោ សោ ហិ;

ពុទ្ធោ វិយ មហីតលេ’’តិ. –

អាទិនា នយេន អភិត្ថុតគុណោ តិបិដកបរិយត្តិយា អដ្ឋកថាការោ ភទន្តពុទ្ធឃោសាចរិយោ ច អនុស្សុតិវសេន ‘‘ហេតុកត្តា’’តិ វេទិតព្ពោ.

កថំ? អយំ កិរ ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយោ លង្កាទីបតោ សជាតិភូមិំ ជម្ពុទីបមាគច្ឆន្តោ ភទន្តពុទ្ធឃោសាចរិយំ ជម្ពុទីបវាសិកេហិ បដិបត្តិបរាយនេហិ យុត្តព្យត្តគុណោបេតេហិ មហាថេរវរេហិ កតារាធនំ សីហឡដ្ឋកថំ បរិវត្តេត្វា សកលជនសាធារណាយ មូលភាសាយ តិបិដកបរិយត្តិយា អដ្ឋកថំ លិខិតុំ លង្កាទីបំ គច្ឆន្តំ អន្តរាមគ្គេ ទិស្វា សាកច្ឆាយ សមុបបរិក្ខិត្វា សព្ពលោកាតីតេន អសទិសេន បណ្ឌិច្ចគុណេន រតននិធិទស្សនេ បរមទលិទ្ទោ វិយ ពលវបរិតោសំ បត្វា អដ្ឋកថមស្ស កាតុកាមតំ ញត្វា ‘‘តុម្ហេ យថាធិប្បេតបរិយន្តលិខិតមដ្ឋកថំ អម្ហាកំ បេសេថ, មយមស្សា បករណំ លិខាមា’’តិ តស្ស សម្មុខា បដិជានិត្វា តេន ច ‘‘សាធុ តថា កាតព្ព’’ន្តិ អជ្ឈេសិតោ អភិធម្មដ្ឋកថាយ អភិធម្មាវតារំ, វិនយដ្ឋកថាយ សឧត្តរំ វិនយវិនិច្ឆយបករណញ្ច អកាសីតិ អនុស្សុយ្យតេតិ.

‘‘សមាសេនា’’តិ ឥមិនា ច បរិមាណម្បិ សាមញ្ញេន ទស្សិតំ វិត្ថារបរិមាណេ តស្ស បរិមាណសាមញ្ញស្ស វិញ្ញាយមានត្តា. វិសេសតោ បន បរិច្ឆេទបរិមាណំ គន្ថបរិមាណន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ បរិច្ឆេទបរិមាណំ ឥមស្មិំ បករណេ កថាវោហារេន វុច្ចតិ.

សេយ្យថិទំ? – បារាជិកកថា សង្ឃាទិសេសកថា អនិយតកថា និស្សគ្គិយកថា បាចិត្តិយកថា បាដិទេសនីយកថា សេខិយកថាតិ ភិក្ខុវិភង្គកថា សត្តវិធា, តតោ អនិយតកថំ វជ្ជេត្វា តថេវ ភិក្ខុនិវិភង្គកថា ឆព្ពិធា, មហាខន្ធកកថាទិកា ភិក្ខុនិក្ខន្ធកកថាវសានា វីសតិវិធា ខន្ធកកថា, កម្មកថា, កម្មវិបត្តិកថា, បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ, កម្មដ្ឋានភាវនាវិធានន្តិ វិនយវិនិច្ឆយេ កថាបរិច្ឆេទោ សត្តតិំស.

ឧត្តរប្បករណេ ច វុត្តនយេន ភិក្ខុវិភង្គេ សត្តវិធា កថា, ភិក្ខុនិវិភង្គេ ឆព្ពិធា, តទនន្តរា វិបត្តិកថា, អធិករណបច្ចយកថា, ខន្ធកបញ្ហាកថា, សមុដ្ឋានសីសកថា, អាបត្តិសមុដ្ឋានកថា, ឯកុត្តរនយកថា, សេទមោចនកថា, វិភង្គទ្វយនិទានាទិកថា, សព្ពង្គលក្ខណកថា, បរិវារសង្កលនកថាតិ ឆត្តិំស កថាបរិច្ឆេទា.

និស្សន្ទេហេ បន ‘‘អដ្ឋតិំស កថាបរិច្ឆេទា’’តិ វុត្តំ, តំ ឯកុត្តរនយេ អទស្សិតេហិបិ ទ្វាទសកបន្នរសកនយេហិ សហ សោឡសបរិច្ឆេទេ គហេត្វា អប្បកំ ឩនមធិកំ គណនូបគំ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧភយត្ថ កថាបរិច្ឆេទបរិមាណំ តេសត្តតិវិធំ ហោតិ. និស្សន្ទេហេ ‘‘បញ្ចសត្តតិវិធា’’តិ វចនេ បរិហារោ វុត្តនយោវ. គន្ថបរិមាណំ បន វិនយវិនិច្ឆយេ អសីតិគន្ថាធិកានិ ចត្តារិ គន្ថសហស្សានិ, ឧត្តរេ បញ្ញាសគន្ថាធិកានិ នវ គន្ថសតានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ឧត្តរាវសានេ –

‘‘គាថា ចតុសហស្សានិ, សតញ្ច ឩនវីសតិ;

បរិមាណតោតិ វិញ្ញេយ្យោ, វិនយស្សវិនិច្ឆយោ.

បញ្ញាសាធិកសង្ខានិ, នវ គាថាសតានិ ហិ;

គណនា ឧត្តរស្សាយំ, ឆន្ទសានុដ្ឋុភេន តូ’’តិ. (ឧ. វិ. ៩៦៩-៩៧០);

ឥច្ចេវំ វិនយវិនិច្ឆយោ ឧត្តរោ ចាតិ ទ្វេ បករណានិ តិំសាធិកានិ បញ្ចគាថាសហស្សានិ. ឯត្ថ ច វិនយវិនិច្ឆយោ នាម ឧភតោវិភង្គខន្ធកាគតវិនិច្ឆយសង្គាហកបករណំ. តតោ បរំ បរិវារត្ថសង្គាហកបករណំ ឧត្តរោ នាម. តេនេវ វក្ខតិ –

‘‘យោ មយា រចិតោ សារោ, វិនយស្សវិនិច្ឆយោ;

តស្ស ទានិ ករិស្សាមិ, សព្ពានុត្តរមុត្តរ’’ន្តិ. (ឧ. វិ. ២)