វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា (ទុតិយោ ភាគោ)

បាដិទេសនីយកថាវណ្ណនា

១៨៣០-១. ឯវំ នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេន ទ្វេនវុតិ បាចិត្តិយានិ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ និទ្ទិដ្ឋេ បាដិទេសនីយេ ទស្សេតុមាហ ‘‘យោ ចន្តរឃរ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អន្តរឃរន្តិ រថិកាទិមាហ. យថាហ ‘‘អន្តរឃរំ នាម រថិកា ព្យូហំ សិង្ឃាដកំ ឃរ’’ន្តិ.

យោ បន ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋាយ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ យំ កិញ្ចិ ខាទនំ, ភោជនម្បិ វា សហត្ថា បដិគ្គណ្ហេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ គហណេ ទុក្កដំ, ភោគេ អជ្ឈោហារេ បាដិទេសនីយំ សិយាតិ យោជនា.

ឥតោ បដ្ឋាយ ចតស្សោ គាថា ឧប្បដិបាដិយា បោត្ថកេសុ លិខិតា, តាសំ អយំ បដិបាដិ – ‘‘ឯត្ថន្តរឃរ’’ន្តិ តតិយា, ‘‘តស្មា ភិក្ខុនិយា’’តិ ចតុត្ថី, ‘‘រថិកាទីសូ’’តិ បញ្ចមី, ‘‘រថិកាយបិ វា’’តិ ឆដ្ឋី. បដិបាដិ បនាយំ មាតិកដ្ឋកថក្កមេន វេទិតព្ពា. ឥមាយ បដិបាដិយា តាសំ អត្ថវណ្ណនា ហោតិ –

១៨៣២-៣. បុរិមគាថាទ្វយេន បទភាជនាគតសាមញ្ញវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អដ្ឋកថាគតំ វិសេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ បឋមបាដិទេសនីយសិក្ខាបទេ. តស្សាតិ អញ្ញាតិកភិក្ខុនិយា. វាក្យតោតិ ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋាយា’’តិ វចនតោ. ហិ-សទ្ទោ ហេតុម្ហិ. យស្មា ភិក្ខុស្ស ឋិតដ្ឋានំ នប្បមាណន្តិ អដ្ឋកថាយ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៥៣) វណ្ណិតំ, តស្មា អារាមាទីសុ ឋត្វា ទេន្តិយា ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ វីថិអាទីសុ ឋត្វា យោ បដិគ្គណ្ហេយ្យ ចេ, ឯវំ បដិគ្គណ្ហតោ តស្ស ភិក្ខុនោ ន ទោសោតិ យោជនា. បរិភោគស្ស បដិគ្គហណមូលកត្តា ន ទោសោ. ‘‘បដិគ្គណ្ហតោ’’តិ ឥមិនា បរិភោគេ បាដិទេសនីយាភាវោ ច ទីបិតោ ហោតិ.

១៨៣៤. សចេ ភិក្ខុនី រថិកាទីសុ ឋត្វា ភោជនំ ទេតិ, ភិក្ខុ អន្តរារាមេ ឋត្វា បដិគ្គណ្ហាតិ ចេ, តស្ស អាបត្តីតិ យោជនា. គាថាពន្ធវសេន ‘‘ភិក្ខុនិ ភោជន’’ន្តិ រស្សត្តំ. អាបត្តីតិ ច បដិគ្គហណបរិភោគេសុ ទុក្កដបាដិទេសនីយាបត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ.

១៨៣៥. រថិកាទីសុ ឋត្វា ភិក្ខុនី ភោជនំ ទេតិ ចេ, តំ រថិកាយបិ វា…បេ… អយំ នយោតិ យោជនា. តត្ថ រថិកាតិ រច្ឆា. ព្យូហន្តិ អនិព្ពិជ្ឈិត្វា ឋិតា គតបច្ចាគតរច្ឆា. សន្ធិ នាម ឃរសន្ធិ. សិង្ឃាដកន្តិ ចតុក្កោណំ វា តិកោណំ វា មគ្គសមោធានដ្ឋានំ. អយំ នយោតិ ‘‘អាបត្តី’’តិ អនន្តរគាថាយ វុត្តនយោ.

១៨៣៧. អាមិសេន អសម្ភិន្នរសំ សន្ធាយ ឥទំ ទុក្កដំ ភាសិតំ. អាមិសេន សម្ភិន្នេ ឯករសេ យាមកាលិកាទិម្ហិ បដិគ្គហេត្វា អជ្ឈោហារេ បាដិទេសនីយាបត្តិ សិយាតិ យោជនា.

១៨៣៨. ឯកតោឧបសម្បន្នហត្ថតោតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ ហត្ថតោ. យថាហ ‘‘ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៥៣). ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន យថាវត្ថុកមេវាតិ.

១៨៣៩. អញ្ញាតិកាយ ញាតិកសញ្ញិស្ស, តថេវ វិមតិស្ស ច ទុក្កដន្តិ យោជនា.

១៨៤០. អញ្ញាតិកាយ ទាបេន្តិយា ភូមិយា និក្ខិបិត្វា ទទមានាយ វា អន្តរារាមាទីសុ ឋត្វា ទេន្តិយា បដិគ្គណ្ហតោ ភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា. អន្តរារាមាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ភិក្ខុនុបស្សយតិត្ថិយសេយ្យាបដិក្កមនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បដិក្កមនំ នាម ភោជនសាលា.

១៨៤១. គាមតោ ពហិ នីហរិត្វា ទេតីតិ យោជនា.

១៨៤២. ហត្ថតោតិ ឯត្ថ ‘‘គហណេ’’តិ សេសោ. តថាតិ អនាបត្តិ. សមុដ្ឋានំ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឯឡកលោមេន សមំ មតន្តិ យោជនា.

បឋមបាដិទេសនីយកថាវណ្ណនា.

១៨៤៣-៤. អវុត្តេតិ វក្ខមាននយេន អវុត្តេ. ឯកេនបិ ច ភិក្ខុនាតិ សម្ពន្ធោ. អបសក្កាតិ អបគច្ឆ. អាទិ-អត្ថវាចិនា ឥតិ-សទ្ទេន ‘‘អបសក្ក តាវ, ភគិនិ, យាវ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តី’’តិ វាក្យសេសោ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមិនា អបសាទនាការោ សន្ទស្សិតោ. ‘‘ឯកេនបិ ច ភិក្ខុនា’’តិ ឥមិនា អវកំសោ ទស្សិតោ. ឧក្កំសោ បន ‘‘តេហិ ភិក្ខូហិ សា ភិក្ខុនី អបសាទេតព្ពា’’តិ បាឡិតោបិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អាមិស’’ន្តិ សាមញ្ញវចនេបិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរស្សេវ គហណំ. យថាហ ‘‘បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេនា’’តិ. ភោគេតិ ច ឯកតោឧបសម្បន្នន្តិ ច វុត្តត្ថមេវ.

១៨៤៥. តថេវាតិ ទុក្កដំ. តត្ថាតិ អនុបសម្បន្នាយ.

១៨៤៦. អត្តនោ ភត្តេ ទិន្នេបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, បុរិមសិក្ខាបទេន បន អាបត្តិសម្ភវា ‘‘ន ទេតី’’តិ វុត្តំ. យថាហ ‘‘អត្តនោ ភត្តំ ទាបេតិ, ន ទេតីតិ ឯត្ថ សចេបិ អត្តនោ ភត្តំ ទេតិ, ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិយេវ, បុរិមសិក្ខាបទេន អាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៥៨). តថាតិ អនាបត្តិ. ឧភយសិក្ខាបទេហិបិ អនាបត្តិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បទេតិ ចេ’’តិ. យថាហ ‘‘អញ្ញេសំ ភត្តំ ទេតិ, ន ទាបេតីតិ ឯត្ថ បន សចេបិ ទាបេយ្យ, ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ ភវេយ្យ, ទេន្តិយា បន នេវ ឥមិនា, ន បុរិមេន អាបត្តី’’តិ.

១៨៤៧. ភិក្ខុនី យំ ន ទិន្នំ, តំ ទាបេតិ, យត្ថ វា ន ទិន្នំ, តត្ថ ទាបេតិ, តម្បិ សព្ពេសំ មិត្តាមិត្តានំ សមំ ទាបេតិ, តត្ថាបិ អនាបត្តិ.

១៨៤៨. សិក្ខមានា វា សាមណេរិកា វា ‘‘ឥធ សូបំ ទេថ, ឱទនំ ទេថា’’តិ វោសាសន្តី វិធានំ ករោន្តី ឋិតា, តំ អនបសាទេន្តស្ស អនាបត្តិ. បញ្ចេវ ភោជនានិ វិនា អញ្ញំ វោសាសន្តិំ ភិក្ខុនិំ អនបសាទេន្តស្ស អនាបត្តិ. អនបសាទេន្តស្ស ឧម្មត្តកាទិនោបិ អនាបត្តីតិ យោជនា.

១៨៤៩. សមុដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមស្សា’’តិ សេសោ. ភោជនំ កិរិយំ, វោសាសន្តិយា អនិវារណំ អកិរិយន្តិ ឯវមិទំ ក្រិយាក្រិយំ.

ទុតិយបាដិទេសនីយកថាវណ្ណនា.

១៨៥០-១. សេក្ខន្តិ សម្មតេតិ ‘‘សេក្ខសម្មតំ នាម កុលំ យំ កុលំ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, ភោគេន ហាយតិ, ឯវរូបស្ស កុលស្ស ញត្តិទុតិយេន កម្មេន សេក្ខសម្មុតិ ទិន្នា ហោតី’’តិ (បាចិ. ៥៦៧) វុត្តំ ឥទំ កុលំ សេក្ខសម្មតំ នាម. តេនាហ ‘‘លទ្ធសម្មុតិកេ កុលេ’’តិ. លទ្ធា សម្មុតិ យេនាតិ វិគ្គហោ. ឃរូបចារំ ឱក្កន្តេ និមន្តិតោបិ អនិមន្តិតោវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឃរូបចារោក្កមនា បុព្ពេវា’’តិ. យថាហ ‘‘អនិមន្តិតោ នាម អជ្ជតនាយ វា ស្វាតនាយ វា អនិមន្តិតោ, ឃរូបចារំ ឱក្កមន្តេ និមន្តេតិ, ឯសោ អនិមន្តិតោ នាមា’’តិ (បាចិ. ៥៦៧).

‘‘អគិលានោ នាម យោ សក្កោតិ បិណ្ឌាយ ចរិតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា ភិក្ខាយ ចរិតុំ សមត្ថោ អគិលានោ នាម. គហេត្វាតិ សហត្ថា បដិគ្គហេត្វា. ‘‘អាមិស’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. យថាហ ‘‘ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា សហត្ថា បដិគ្គហេត្វា’’តិ (បាចិ. ៥៦៧). គហណេតិ ឯត្ថ ‘‘អាហារត្ថាយា’’តិ សេសោ.

១៨៥៣. តត្ថាតិ អសេក្ខសម្មតេ កុលេ. តថេវ បរិទីបិតន្តិ ទុក្កដំ បរិទីបិតំ.

១៨៥៤. និមន្តិតស្ស វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន និមន្តិតស្ស អវសេសំ គណ្ហាតិ. យថាហ ‘‘និមន្តិតស្ស វា គិលានស្ស វា សេសកំ ភុញ្ជតី’’តិ. អញ្ញេសំ ភិក្ខា តត្ថ ទីយតីតិ យោជនា. តត្ថាតិ តស្មិំ សេក្ខសម្មតេ កុលេ.

១៨៥៥. យត្ថ កត្ថចីតិ អាសនសាលាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ. និច្ចភត្តាទិកេ វាបីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សលាកភត្តបក្ខិកឧបោសថិកបាដិបទិកភត្តានំ គហណំ.

១៨៥៦. ទ្វារេតិ ឯត្ថ ‘‘ឋបេត្វា’’តិ សេសោ. សម្បត្តេតិ ឯត្ថ ‘‘បច្ឆា’’តិ សេសោ. យថាហ ‘‘សចេបិ អនាគតេ ភិក្ខុម្ហិ បឋមំយេវ នីហរិត្វា ទ្វារេ ឋបេត្វា បច្ឆា សម្បត្តស្ស ទេន្តិ, វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៦៩).

១៨៥៧. មហាបច្ចរិយា(បអាចិ. អដ្ឋ. ៥៦៩) គតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ភិក្ខុ’’ន្តិអាទិ. សមុដ្ឋានេឡកូបមន្តិ សមុដ្ឋានតោ ឯឡកលោមសិក្ខាបទសទិសន្តិ អត្ថោ.

តតិយបាដិទេសនីយកថាវណ្ណនា.

១៨៥៨-៩. ‘‘បញ្ចន្នំ បដិសំវិទិតំ, ឯតំ អប្បដិសំវិទិតំ នាមា’’តិ វចនតោ ច ឥធាបិ ‘‘សហធម្មិកញាបិត’’ន្តិ វក្ខមានត្តា ច អគហដ្ឋ-សទ្ទេន បរិព្ពាជកានំ គហណំ. វុត្តមេវ នយំ វោហារន្តរេន ទស្សេតុមាហ ‘‘ឥត្ថិយា បុរិសេន វា’’តិ. ‘‘យានិ ខោ បន តានិ អារញ្ញកានិ សេនាសនានី’’តិ (បាចិ. ៥៧៣) វចនតោ អារាមន្តិ អារញ្ញការាមមាហ. សចេ ឯវមារោចិតំ បដិសំវិទិតន្តិ ហិ វុត្តំ បទភាជនេតិ (បាចិ. ៥៧៣) យោជនា. បដិសំវិទិតន្តិ បគេវ និវេទិតំ.

១៨៦០. បច្ឆា យថារោចិតំ តមេវ វា តស្ស ច បរិវារំ កត្វា អញ្ញំ ពហុំ វា អាហរីយតុ, តម្បិ បដិសំវេទិតំ នាមាតិ យោជនា.

១៨៦១. យាគុយា វិទិតំ កត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘តំ ឋបេត្វា’’តិ ឥទំ សាមត្ថិយា លព្ភតិ. ឥទម្បិ វិទិតំ កុរុន្ទិយំ វដ្ដតីតិ វុត្តន្តិ យោជនា.

១៨៦២. បនាតិ អបិ-សទ្ទត្ថោ. អញ្ញានិបិ កុលានីតិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘អសុកំ នាម កុលំ បដិសំវេទិតំ កត្វា ខាទនីយាទីនិ គហេត្វា គច្ឆតីតិ សុត្វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៧៣) អដ្ឋកថាសេសោ. តេនាតិ កតបដិសំវេទិតេន. តម្បិ ច សព្ពំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

១៨៦៣. ឯវំ យំ អនារោចិតន្តិ ‘‘អារាមំ វា ឧបចារំ វា បវិសិត្វា’’តិអាទិនា នយេន យំ បឋមំ អនិវេទិតំ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘យំ អារាមមនាភត’’ន្តិ ឥមិនាបិ យោជេតព្ពំ. ឯវន្តិ ‘‘តស្ស បរិវារំ កត្វា’’តិអាទិនា បការេន. ‘‘តំ អសំវិទិតំ នាមា’’តិ ឥទំ ‘‘សហធម្មិកញាបិត’’ន្តិ ឥមិនាបិ យោជេតព្ពំ. យថាហ ‘‘បញ្ចន្នំ បដិសំវិទិតំ, ឯតំ អប្បដិសំវិទិតំ នាមា’’តិ (បាចិ. ៥៧៣). អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘បញ្ចន្នំ បដិសំវិទិតន្តិ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ យំ កិញ្ចិ បេសេត្វា ‘ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា អាហរិស្សាមា’តិ បដិសំវិទិតំ កតម្បិ អប្បដិសំវិទិតមេវាតិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៧៣) វុត្តំ.

១៨៦៤. ការាបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘បដិសំវិទិត’’ន្តិ សេសោ.

១៨៦៥. ភិក្ខុនា វា គន្ត្វា អន្តរាមគ្គេ គហេតព្ពន្តិ យោជនា. ឯវមកត្វាតិ ‘‘ពហិអារាមំ បេសេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តវិធានំ អកត្វា. ឧបចារតោតិ ឯត្ថ ភុម្មត្ថេ តោ-បច្ចយោ វេទិតព្ពោ.

១៨៦៨. ‘‘បដិសំវិទិតេ’’តិអាទីនំ បទានំ ‘‘អនាបត្តេ វា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បដិសំវិទិតេតិ ឯត្ថ ‘‘គិលានស្សា’’តិ សេសោ. បដិសំវិទិតេ អនាបត្តិ, គិលានស្សាបិ អនាបត្តិ, អប្បដិសំវិទិតេបិ តស្ស បដិសំវិទិតស្ស អវសេសកេ វា គិលានស្ស អវសេសកេ វា អនាបត្តិ ឯវាតិ សម្ពន្ធោ. យថាហ អនាបត្តិវារេ ‘‘បដិសំវិទិតស្ស វា គិលានស្ស វា សេសកំ ភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ៥៧៥). ពហារាមេ បដិគ្គហេត្វា អន្តោយេវ ភុញ្ជតោ អស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា. គហេត្វា វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ ‘‘តស្សា’’តិអាទីសុបិ យោជេតព្ពោ.

១៨៦៩. តត្ថាតិ តស្មិំ អារញ្ញការាមេ. ខាទតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ យោជនា, តត្ថ ‘‘អញ្ញេន កប្បិយំ កត្វា ទិន្នានី’’តិ សេសោ.

ចតុត្ថបាដិទេសនីយកថាវណ្ណនា.

ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ

បាដិទេសនីយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សេខិយកថាវណ្ណនា

១៨៧០. ឯវំ បាដិទេសនីយវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋានំ សេខិយានំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យោ អនាទរិយេនេវា’’តិអាទិ. យោតិ ថេរោ វា នវោ វា មជ្ឈិមោ វា. ឯត្ថ អនាទរិយំ នាម សញ្ចិច្ច អាបត្តិអាបជ្ជនំ, និវាសនាទិវត្ថស្ស ឧគ្គហណេ និរុស្សាហញ្ច. បច្ឆតោបិ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន ‘‘បស្សតោបិ វា’’តិ ឥទំ សង្គណ្ហាតិ. តស្ស ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ វក្ខមានសមុច្ចយោ.

១៨៧១. ន កេវលំ វុត្តនយេន និវាសេន្តស្សេវ ហោតិ, ខន្ធកាគតហត្ថិសោណ្ឌាទិអាការេនាបិ និវាសេន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថិសោណ្ឌាទី’’តិអាទិ. ហត្ថិសោណ្ឌាទិនិវាសនំ បរតោ ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៨០) អាវិ ភវិស្សតិ. បរិមណ្ឌលន្តិ សមន្តតោ មណ្ឌលំ កត្វា. វត្ថព្ពន្តិ និវត្ថព្ពំ និវាសេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

១៨៧២. ជាណុមណ្ឌលតោ ហេដ្ឋាតិ ឯត្ថ ‘‘ជង្ឃដ្ឋិសីសតោ បដ្ឋាយា’’តិ សេសោ. អដ្ឋង្គុលប្បមាណកន្តិ វឌ្ឍកិអង្គុលេន អដ្ឋង្គុលមត្តន្តិ អាចរិយា. ‘‘យោ បន សុក្ខជង្ឃោ វា មហាបិណ្ឌិកមំសោ វា ហោតិ, តស្ស សារុប្បត្ថាយ ជាណុមណ្ឌលតោ អដ្ឋង្គុលាធិកម្បិ ឱតារេត្វា និវាសេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៧៦) អដ្ឋកថំ សង្គណ្ហិតុមាហ ‘‘តតោ ឩនំ ន វដ្ដតី’’តិ.

១៨៧៣. អសញ្ចិច្ច អបរិមណ្ឌលំ និវាសេន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា. ឯវមុបរិបិ. អសញ្ចិច្ចាតិ ‘‘អបរិមណ្ឌលំ និវាសេស្សាមី’’តិ ឯវំ អសញ្ចិច្ច, អថ ខោ ‘‘បរិមណ្ឌលំយេវ និវាសេស្សាមី’’តិ វិរជ្ឈិត្វា អបរិមណ្ឌលំ និវាសេន្តស្ស អនាបត្តិ. អសតិស្សាបីតិ អញ្ញវិហិតស្សាបិ តថា និវាសេន្តស្ស អនាបត្តិ. អជានន្តស្សាតិ កេវលំ បរិមណ្ឌលំ និវាសេតុំ អជានន្តស្ស អនាបត្តិ. អបិច និវាសនវត្តំ ឧគ្គហេតព្ពំ. ឧគ្គហិតវត្តោបិ សចេ ‘‘អារុឡ្ហ’’ន្តិ វា ‘‘ឱរុឡ្ហ’’ន្តិ វា ន ជានាតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិយេវ. គិលានស្សាតិ យស្ស ជង្ឃាយ វា បាទេ វា វណោ ហោតិ, តស្ស ឧក្ខិបិត្វា វា ឱតារេត្វា វា និវាសេន្តស្ស អនាបត្តិ. បាទោតិ ចេត្ថ បាទសមីបំ អធិប្បេតំ. អាបទាសូតិ វាឡា វា ចោរា វា អនុពន្ធន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ អនាបត្តិ.

បរិមណ្ឌលកថាវណ្ណនា.

១៨៧៤. ឧភោ កោណេ សមំ កត្វាតិ បារុបនស្ស ឯកំសេ កតស្ស បិដ្ឋិបស្សេ, ឧទរបស្សេ ច ឱលម្ពមានេ ឧភោ កណ្ណេ ហត្ថិបិដ្ឋេ គណ្ឌា វិយ សមំ កត្វា. បរិមណ្ឌលំ កត្វាតិ ឯតស្សេវ អត្ថបទំ. សាទរន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. សាទរំ វា បារុបិតព្ពន្តិ យោជនា, សាទរំ បារុបនំ កត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវំ អករោន្តស្សាតិ បារុបនវត្តេ អាទរំ ជនេត្វា ឯវំ អបារុបន្តស្ស.

១៨៧៥. ‘‘បរិមណ្ឌលំ និវាសេស្សាមីតិ សិក្ខា ករណីយា’’តិ (បាចិ. ៥៧៦) វា ‘‘បរិមណ្ឌលំ បារុបិស្សាមីតិ សិក្ខា ករណីយា’’តិ (បាចិ. ៥៧៧) វា ‘‘អន្តរឃរេ’’តិ អវិសេសេត្វា វុត្តត្តា អាហ ‘‘អវិសេសេន វុត្ត’’ន្តិ. ឥទំ សិក្ខាបទទ្វយំ យស្មា អវិសេសេន វុត្តំ, តស្មា ឃរេ, វិហារេ វា កាតព្ពំ បរិមណ្ឌលន្តិ យោជនា. ឃរេតិ អន្តរឃរេ. វិហារេ វាតិ ពុទ្ធុបដ្ឋានាទិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិមណ្ឌលំ កត្តព្ពន្តិ បរិមណ្ឌលមេវ និវាសេតព្ពំ បារុបិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ទុតិយំ.

១៨៧៦. ឧភោ កោណេ សមំ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. គីវមេវ ច អនុវាតេន ឆាទេត្វាតិ យោជនា.

១៨៧៧. តថា អកត្វាតិ យថាវុត្តវិធានំ អកត្វា. ជត្តូនិបីតិ ឧភោ អំសកូដានិបិ. ឧរម្បិ ចាតិ ហទយម្បិ. វិវរិត្វាតិ អប្បដិច្ឆាទេត្វា. យថាកាមន្តិ ឥច្ឆានុរូបំ. គច្ឆតោតិ ឯត្ថ ‘‘អន្តរឃរេ’’តិ សេសោ. អន្តរឃរំ នាម គាមេ វា ហោតុ វិហារេ វា, បចិត្វា ភុញ្ជិត្វា គិហីនំ វសនដ្ឋានំ.

តតិយំ.

១៨៧៨-៩. ‘‘មណិពន្ធតោ’’តិ ឥមិនាបិ ‘‘ហេដ្ឋា’’តិ យោជេតព្ពំ. វាសូបគស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘កាយំ វិវរិត្វា និសីទតោ’’តិ សេសោ. វាសូបគោ នាម រត្តិវាសត្ថាយ ឧបគតោ, ឯតេន វាសត្ថាយ អន្តរឃរំ ឧបគច្ឆន្តេន សុប្បដិច្ឆន្នេនេវ ឧបគន្តព្ពន្តិ ទីបិតំ ហោតិ, ឯតេនេវ វាសូបគតស្ស សន្តិកំ ឧបគតស្ស យថាកាមំ គមនេ ន ទោសោតិ ច វុត្តមេវ ហោតិ. តេនាហ គណ្ឋិបទេ ‘‘ឯកទិវសម្បិ វាសូបគតស្ស សន្តិកំ យថាសុខំ គន្តុំ វដ្ដតិ, កោ បន វាទោ ចតុបញ្ចាហំ វាសមធិដ្ឋាយ វសិតភិក្ខូនំ សន្តិក’’ន្តិ.

ចតុត្ថំ.

១៨៨០. សុវិនីតេនាតិ ហត្ថបាទានំ អកីឡាបនេនេវ សុដ្ឋុ វិនីតេន.

បញ្ចមំ.

១៨៨១. គាថាពន្ធវសេន ‘‘សតីមតា’’តិ ទីឃោ កតោ. អវិការេនាតិ តំតទវលោកាសហិតេន. យុគំ មត្តា បមាណំ ឯតស្សាតិ យុគមត្តំ, រថយុគំ ចតុហត្ថប្បមាណំ, តត្តកំ បទេសំ. បេក្ខិនាតិ ឱលោកេន្តេន. ‘‘ភិក្ខុនា ឱក្ខិត្តចក្ខុនា’’តិ បទច្ឆេទោ.

១៨៨២. អន្តរឃរេ យត្ថ កត្ថចិបិ ឯកស្មិម្បិ ឋានេ ឋត្វាតិ យោជនា. ឯវំ វុត្តេបិ តថារូបេ អន្តរាយេ សតិ គច្ឆតោបិ ឱលោកេតុំ លព្ភតិ. ឯកស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វាតិ ឯត្ថ គច្ឆន្តោបិ បរិស្សយាភាវំ ឱលោកេតុំ លព្ភតិយេវ. ‘‘តថា គាមេ បូជ’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. បិ-សទ្ទោ បន-សទ្ទត្ថោ, ឱលោកេតុំ បន វដ្ដតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៨៨៣. ឱលោកេន្តោ តហំ តហន្តិ យោ អនាទរិយំ បដិច្ច តំ តំ ទិសាភាគំ បាសាទំ កូដាគារំ វីថិំ ឱលោកេន្តោ.

សត្តមំ.

១៨៨៤. ឯកតោ វាបីតិ ឯកអំសកូដតោ វា. ឧភតោ វាបីតិ ឧភយំសកូដតោ វា. ឥន្ទខីលកតោ អន្តោតិ គាមទ្វារិន្ទខីលតោ អន្តោ, ឃរេតិ វុត្តំ ហោតិ.

នវមំ.

១៨៨៥. តថា និសិន្នកាលេបីតិ ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ និសិន្នកាលេបិ. កុណ្ឌិកំ នីហរន្តេន ច ចីវរំ អនុក្ខិបិត្វា ទាតព្ពា កុណ្ឌិកាតិ យោជនា. កុណ្ឌិកន្តិ ច ឧបលក្ខណមត្តំ. ធម្មករណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.

១៨៨៦. គន្តុញ្ចេវ និសីទិតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ច-សទ្ទោ កិរិយាសមុច្ចយោ. ហសនីយស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ ហាសជនកេ ការណេ. សិតមត្តន្តិ មន្ទហាសំ.

បឋមទុតិយានិ.

១៨៨៧. អប្បសទ្ទេនាតិ ‘‘កិត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតិ? ទ្វាទសហត្ថេ គេហេ អាទិម្ហិ សង្ឃត្ថេរោ, មជ្ឈេ ទុតិយត្ថេរោ, អន្តេ តតិយត្ថេរោតិ ឯវំ និសិន្នេសុយំ សង្ឃត្ថេរោ ទុតិយត្ថេរេន សទ្ធិំ មន្តេតិ, ទុតិយត្ថេរោ តស្ស សទ្ទញ្ចេវ សុណាតិ, កថញ្ច វវត្ថបេតិ. តតិយត្ថេរោ បន សទ្ទមេវ សុណាតិ, កថំ ន វវត្ថបេតិ. ឯត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតី’’តិ (បាចិ. ៥៨៨) វុត្តអប្បសទ្ទយុត្តេន. សចេ បន តតិយត្ថេរោ កថញ្ច វវត្ថបេតិ, មហាសទ្ទោ នាម ហោតីតិ.

តតិយំ.

១៨៨៨. កាយប្បចាលកំ កត្វាតិ កាយំ ចាលេត្វា ចាលេត្វា. ឧបរិបិ ឯសេវ នយោ. ហត្ថស្ស វុត្តលក្ខណត្តា ‘‘ពាហូ’’តិ មណិពន្ធតោ យាវ អំសកូដា គហេតព្ពា.

១៨៨៩. ឧជុំ បគ្គហេត្វាតិ ឧជុំ ឋបេត្វា. អាសិតព្ពន្តិ និសីទិតព្ពំ. ‘‘សមេន ឥរិយាបថេន តូ’’តិ បទច្ឆេទោ.

១៨៩០. ឥត្ថម្ភូតេ ករណវចនំ. គមនបដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ គមនស្ស អសម្ភវោតិ អាហ ‘‘និសីទនេន យុត្តេសូ’’តិ.

បញ្ចមឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមនវមានិ.

ទុតិយោ វគ្គោ.

១៨៩១. ខម្ភំ កត្វាតិ កដិយា ឯកបស្សេ វា ទ្វីសុ វា បស្សេសុ កប្បរសន្ធិតោ អាភុជិត្វា ហត្ថំ ឋបេត្វា. យថាហ – ‘‘ខម្ភកតោ នាម កដិយំ ហត្ថំ ឋបេត្វា កតខម្ភោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៩៦). ឧក្កុដិកាយ វា គច្ឆតោតិ យោជនា. ឧក្កុដិកា វុច្ចតិ បណ្ហិយោ ឧក្ខិបិត្វា អគ្គបាទេហិ វា អគ្គបាទេ ឧក្ខិបិត្វា បណ្ហីហិ ឯវ វា ភូមិំ ផុសន្តស្ស គមនំ.

១៨៩២. ទុស្សបល្លត្ថិកាយាតិ អាយោគបល្លត្ថិកាយ. អន្តរឃរេ និសីទន្តស្ស តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

១៨៩៣. ទុតិយេ ចាតិ ‘‘ន ខម្ភកតោ អន្តរឃរេ និសីទិស្សាមី’’តិ (បាចិ. ៥៩៧) សិក្ខាបទេ ច. ចតុត្ថេ ចាតិ ‘‘ន ឱគុណ្ឋិតោ អន្តរឃរេ និសីទិស្សាមី’’តិ (បាចិ. ៥៩៩) សិក្ខាបទេ ច. ឆដ្ឋេតិ ‘‘ន បល្លត្ថិកាយ អន្តរឃរេ’’ឥច្ចាទិ (បាចិ. ៦០១) សិក្ខាបទេ ច. ឥតិ ឯវំ សារុប្បា សមណាចារានុច្ឆវិកា ឆព្ពីសតិ សិក្ខាបទានិ បកាសិតានិ.

បឋមទុតិយតតិយចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋានិ.

១៨៩៤. វិញ្ញុនា ភិក្ខុនា សក្កច្ចំ សតិយុត្តេន, បត្តសញ្ញិនា ច ហុត្វា សមសូបោវ បិណ្ឌបាតោ គហេតព្ពោតិ យោជនា. ឯវំ ឯតាយ គាថាយ សិក្ខាបទត្តយំ សង្គហិតំ. សក្កច្ចន្តិ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. ‘‘សតិយុត្តេនា’’តិ ឥទំ ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថបទំ. ‘‘សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦០២) ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. បត្តេ សញ្ញា បត្តសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ បត្តសញ្ញី, អនញ្ញវិហិតេន អត្តនោ ភាជនេយេវ ឧបនិពទ្ធសញ្ញិនាតិ អត្ថោ.

១៨៩៥. ភត្តចតុព្ភាគោតិ ភត្តស្ស ចតុព្ភាគប្បមាណោ. តតោ អធិកំ គណ្ហតោ ទុក្កដំ.

១៨៩៦. ‘‘រសរសេ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘រសេរសេ’’តិ គាថាពន្ធវសេន វុត្តំ. ទ្វេ សូបេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ឱលោណិសាកសូបេយ្យមច្ឆរសមំសរសាទីនិ រសរសាតិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឱលោណីតិ ទធិកតំ គោរស’’ន្តិ កេចិ. ‘‘ឯកា ព្យញ្ជនវិកតី’’តិ អបរេ. ‘‘យោ កោចិ សុទ្ធោ កញ្ជិកតក្កាទិរសោ’’តិ អញ្ញេ. សាកសូបេយ្យគ្គហណេន យា កាចិ សូបេយ្យសាកេហិ កតា ព្យញ្ជនវិកតិ វុត្តា. មំសរសាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អវសេសា សព្ពាបិ ព្យញ្ជនវិកតិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ញាតកាទីនន្តិ ឯត្ថ ‘‘សន្តកំ គណ្ហន្តស្សា’’តិ សេសោ. អញ្ញត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘កតំ គណ្ហន្តស្សា’’តិ សេសោ. ធនេនាតិ ឯត្ថ ‘‘អត្តនោ’’តិ ច ‘‘កីត’’ន្តិ ច ‘‘គណ្ហន្តស្សា’’តិ ច សេសោ. ញាតកាទីនំ សន្តកំ គណ្ហន្តស្ស, អញ្ញត្ថាយ កតំ គណ្ហន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន កីតំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ.

សត្តមដ្ឋមនវមានិ.

១៨៩៧. អធិដ្ឋានូបគស្ស បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា អន្តោលេខាបមាណេន បូរិតោវ គហេតព្ពោតិ យោជនា.

១៨៩៨. អនាបត្តិវិសយំ ទស្សេត្វា អាបត្តិវិសយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ អធិដ្ឋានូបគេ បត្តេ. ថូបីកតំ កត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ទិយ្យមាន’’ន្តិ សេសោ. យថាវុត្តលេខាតិក្កមោ យថា ហោតិ, ឯវំ ថូបីកតំ ទិយ្យមានំ គណ្ហតោ អាបត្តិ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា បឋមំ ថូបីកតស្ស អធិដ្ឋានូបគបត្តស្ស បច្ឆា បដិគ្គហណញ្ច បឋមបដិគ្គហិតបត្តេ បច្ឆា ភោជនស្ស ថូបីកតស្ស បដិគ្គហណញ្ច និវារិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៨៩៩. កាលិកត្តយមេវ ច ថូបីកតំ វដ្ដតេវាតិ យោជនា. សេសេតិ អនធិដ្ឋានូបគេ បត្តេ. សព្ពន្តិ ចតុព្ពិធំ កាលិកំ ថូបីកតំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

១៩០០. បេសេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ សេសោ. ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ យទិ បេសេតីតិ យោជនា. ‘‘វិហារំ បេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦០៥) អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខូន’’ន្តិ វចនេន បដិគ្គហណំ អវិជហិត្វា ភិក្ខុនា ឯវ បេសិតំ គណ្ហន្តានំ ភិក្ខូនំ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. អញ្ញថា ‘‘បូរេតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ វិញ្ញាយតិ.

១៩០១. បក្ខិប្បមានន្តិ មុខវដ្ដិតោ ឧច្ចំ កត្វា មជ្ឈេ បក្ខិបិយមានំ. ផលាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឱទនាទិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ហេដ្ឋា ឱរោហតីតិ សមន្តា ឱកាសសម្ភវតោ ចាលិយមានំ មុខវដ្ដិប្បមាណតោ ហេដ្ឋា ភស្សតិ.

១៩០២. តក្កោលកាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បូគផលាទីនំ សង្គហោ. ឋបេត្វាតិ ភត្តមត្ថកេ និក្ខិបិត្វា. វដំសកន្តិ អវដំសកំ.

១៩០៣. បូវស្សាតិ វិការសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ, បូវវដំសកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បូវស្ស យាវកាលិកត្តា អាហ ‘‘ឥទំ ថូបីកតំ សិយា’’តិ.

១៩០៤. បណ្ណានំ វិសុំ ភាជនត្តា អាហ ‘‘វដ្ដតី’’តិ.

១៩០៥. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. តំ តុ សព្ពន្តិ ‘‘ថូបីកតត្តា ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ តំ បន សព្ពំ. គហិតំ សុគហិតន្តិ វិរាធេត្វា បដិគ្គហិតំ ចេ, សុប្បដិគ្គហិតំ.

ទសមំ.

តតិយោ វគ្គោ.

១៩០៦. ‘‘ឧបរិ ឱធិ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. ឧបរីតិ ភត្តស្ស ឧបរិ. ឱធិន្តិ បរិច្ឆេទំ. បដិបាដិយាតិ អត្តនោ ទិសាយ បរិយន្តតោ បដ្ឋាយ អនុក្កមេន.

១៩០៧. អញ្ញេសន្តិ ឯត្ថ ‘‘ទេន្តោ’’តិ សេសោ. អត្តនោ ភត្តំ អញ្ញេសំ ទេន្តោ អញ្ញស្ស ភាជនេ អាកិរំ អាកិរន្តោ បន បដិបាដិំ វិនាបិ តហិំ តហិំ ឱមសតិ ចេ, នត្ថិ ទោសោតិ យោជនា. ឧត្តរិភង្គកំ តថា អាកិរន្តោ តត្ថ តត្ថ ឱមសតិ, នត្ថិ ទោសោតិ យោជនា. ភុញ្ជនត្ថាយ គណ្ហន្តោបិ ចេត្ថ វត្តព្ពោ. ឧត្តរិភង្គំ នាម ព្យញ្ជនំ.

តតិយំ.

១៩០៨. មត្ថកំ ឱមទ្ទិត្វា បរិភុញ្ជតោ ទោសោតិ យោជនា. ‘‘ថូបកតោតិ មត្ថកតោ, វេមជ្ឈតោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦១០) អដ្ឋកថាវចនតោ មត្ថកន្តិ ឯត្ថ ភត្តមត្ថកមាហ. ឱមទ្ទិត្វាតិ ហត្ថេន ភត្តំ អវមទ្ទិត្វា.

១៩០៩. សេសកេ បរិត្តេបិ ចាតិ អវសិដ្ឋេ អប្បកេបិ ច. សំកឌ្ឍិត្វានាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ឋិតំ សំហរិត្វា. ឯកតោ បន មទ្ទិត្វា ភុញ្ជតោ អនាបត្តីតិ យោជនា.

បញ្ចមំ.

១៩១០. ភិយ្យោកម្យតាហេតូតិ បុន គណ្ហិតុកាមតាហេតុ. សូបំ វាតិ មុគ្គាទិសូបំ វា. ព្យញ្ជនំ វាតិ ឧត្តរិភង្គំ វា.

ឆដ្ឋំ.

១៩១១. វិញ្ញត្តិយន្តិ សូបោទនវិញ្ញត្តិយំ. ‘‘ញាតកានំ វា បវារិតានំ វា អញ្ញស្ស អត្ថាយ វា អត្តនោ ធនេន វា’’តិ ឥទំ អនាបត្តិយំ អធិកំ. គិលានោបិ ហុត្វា បរេសំ បត្តំ ឧជ្ឈានសញ្ញាយ ឱលោកេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧជ្ឈានេ គិលានោបិ ន មុច្ចតី’’តិ. ឧជ្ឈានេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ.

១៩១២. ទស្សាមីតិ ឥមស្ស ភត្តំ ឱលោកេត្វា ‘‘យំ តត្ថ នត្ថិ, តំ ទស្សាមី’’តិ វា ‘‘ទាបេស្សាមី’’តិ វា. អវមញ្ញិត្វា ឧជ្ឈាយនចិត្តំ ឧជ្ឈានំ, ឧជ្ឈានេ សញ្ញា ឧជ្ឈានសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ វិគ្គហោ. នឧជ្ឈានសញ្ញិនោ ច អនាបត្តីតិ ញាតព្ពន្តិ យោជនា.

សត្តមដ្ឋមានិ.

១៩១៣. ‘‘តេសំ មជ្ឈប្បមាណេនា’’តិ ឥមិនា អសារុប្បវសេន ខុទ្ទកបដិក្ខេបោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘នាតិមហន្ត’’ន្តិ ច អតិមហន្តស្សេវ បដិក្ខិត្តត្តា ខុទ្ទកេ អាបត្តិ ន ទិស្សតីតិ. កពឡោតិ អាលោបោ.

១៩១៤. មូលខាទនីយាទិកេ សព្ពត្ថ ខជ្ជកេ បនាតិ យោជនា. ផលាផលេតិ ខុទ្ទកេ, មហន្តេ ច ផលេ.

នវមំ.

១៩១៥. ទសមេ នត្ថិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ.

ទសមំ.

ចតុត្ថោ វគ្គោ.

១៩១៦. ‘‘អនាហដេ’’តិ ឯតស្ស អត្ថបទំ ‘‘មុខទ្វារំ អប្បត្តេ’’តិ. យថាហ ‘‘អនាហដេតិ អនាហរិតេ, មុខទ្វារំ អសម្បាបិតេតិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦១៧). ‘‘មុខទ្វារំ វិវរន្តស្សា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ មុខទ្វារ-សទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា កស្សាតិ អបេក្ខាយ ‘‘មុខទ្វារំ វិវរិស្សាមី’’តិ អត្តនោបទេកវចនេន ព្យញ្ជិតមេវត្ថំ បកាសេតុំ អត្តនោ-គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ច-សទ្ទោ ឯវការត្ថោ, អប្បត្តេ វាតិ យោជេតព្ពោ, អសម្បត្តេយេវាតិ អត្ថោ.

បឋមំ.

១៩១៧. សកលំ ហត្ថន្តិ ឯត្ថ ហត្ថ-សទ្ទោ តទេកទេសេសុ អង្គុលីសុ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ហត្ថមុទ្ទា’’តិអាទីសុ វិយ សមុទាយេ បវត្តវោហារស្ស អវយវេបិ បវត្តនតោ ឯកង្គុលិម្បិ មុខេ បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ.

១៩១៨. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. ព្យាហរន្តស្សាតិ កថេន្តស្ស.

ទុតិយតតិយានិ.

១៩២០. បិណ្ឌុក្ខេបកន្តិ បិណ្ឌំ ឧក្ខិបិត្វា ឧក្ខិបិត្វា. ឥធាបិ ខជ្ជកផលាផលេសុ អនាបត្តិ. កពឡច្ឆេទកម្បិ វាតិ កពឡំ ឆិន្ទិត្វា. ឥធ ខជ្ជកផលាផលេហិ សទ្ធិំ ឧត្តរិភង្គេបិ អនាបត្តិ. គណ្ឌេ កត្វាតិ ឯត្ថ ផលាផលមត្តេយេវ អនាបត្តិ.

ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋានិ.

១៩២១-២. ហត្ថំ និទ្ធុនិត្វានាតិ ហត្ថំ និទ្ធុនិត្វា ភត្តំ ភុញ្ជតោតិ ច សម្ពន្ធោ. សិត្ថាវការកន្តិ សិត្ថានិ អវកិរិត្វា អវកិរិត្វា. ជិវ្ហានិច្ឆារកំ វាបីតិ ជិវ្ហំ និច្ឆារេត្វា និច្ឆារេត្វា. ចបុ ចបូតិ វាតិ ‘‘ចបុ ចបូ’’តិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា. សត្តមេតិ ‘‘ន ហត្ថនិទ្ធុនក’’ន្តិ សិក្ខាបទេ. អដ្ឋមេតិ ‘‘ន សិត្ថាវការក’’ន្តិ សិក្ខាបទេ. កចវរុជ្ឈនេតិ កចវរាបនយនេ.

សត្តមដ្ឋមនវមទសមានិ.

បញ្ចមោ វគ្គោ.

១៩២៣. ‘‘សុរុ សុរូ’’តិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា ន ភោត្តព្ពន្តិ យោជនា. ហត្ថនិល្លេហកំ វាបីតិ ហត្ថំ និល្លេហិត្វា និល្លេហិត្វា.

១៩២៤. ផាណិតំ, ឃនយាគុំ វា អង្គុលីហិ គហេត្វា អង្គុលិយោ មុខេ បវេសេត្វាបិ តំ ភោត្តុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

១៩២៥. ឯកាយ អង្គុលិកាយបិ បត្តោ ន លេហិតព្ពោវ. ជិវ្ហាយ ឯកឱដ្ឋោបិ ន និល្លេហិតព្ពកោតិ យោជនា. ពហិ ឱដ្ឋញ្ច ជិវ្ហាយ ន លេហិតព្ពំ. ឱដ្ឋេ លគ្គំ សិត្ថាទិំ យំ កិញ្ចិ ឧភោហិ ឱដ្ឋមំសេហិយេវ គហេត្វា អន្តោ កាតុំ វដ្ដតិ.

បឋមទុតិយតតិយចតុត្ថានិ.

១៩២៦-៨. ន ច គហេតព្ពំ, បដិក្កូលវសេន បដិក្ខិត្តន្តិ យោជនា. ហិ-ឥតិ ‘‘យស្មា’’តិ ឯតស្ស អត្ថេ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តស្មា’’តិ. ‘‘បានីយថាលក’’ន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ សង្ខាទីនម្បិ តថា នគហេតព្ពត្តា. សរាវំ វាតិ តដ្ដកំ វា.

អនាមិសេន ហត្ថេនាតិ អាមិសរហិតេន ហត្ថេកទេសេន. យថាហ ‘‘សចេ បន ហត្ថស្ស

ឯកទេសោ អាមិសមក្ខិតោ ន ហោតិ, តេន បទេសេន គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៣១). អាមិសមក្ខិតេនេវ ហត្ថេន ‘‘ធោវិស្សាមី’’តិ វា ‘‘ធោវាបេស្សាមី’’តិ វា គណ្ហន្តស្ស បន អនាបត្តិ.

បញ្ចមំ.

១៩២៩. ឧទ្ធរិត្វាតិ សសិត្ថកា បត្តធោវនា សិត្ថកានិ ឧទ្ធរិត្វា តំ បត្តធោវនោទកំ ឃរា ពហិ អន្តរឃរេ ឆឌ្ឌេន្តស្ស អនាបត្តិ. ភិន្ទិត្វាតិ សសិត្ថកេ បត្តធោវនេ សិត្ថកានិ មទ្ទិត្វា ឧទកេន សម្ភិន្ទិត្វា ឧទកគតិកានេវ កត្វា តំ ឧទកំ ឃរា ពហិ អន្តរឃរេ ឆឌ្ឌេន្តស្ស អនាបត្តិ. គហេត្វាតិ សសិត្ថកំ បត្តធោវនោទកំ គហេត្វា បដិគ្គហេ ឆឌ្ឌេន្តស្ស អនាបត្តិ. សសិត្ថកំ បត្តធោវនោទកំ ឃរា ពហិ នីហរិត្វា អន្តរឃរេ ឆឌ្ឌេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អជ្ឈាហារយោជនា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ បដិគ្គហោ នាម ខេឡមល្លាទិកោ ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថធោវនភាជនវិសេសោ.

ឆដ្ឋំ.

១៩៣០. ឆត្តំ យំ កិញ្ចីតិ ‘‘ឆត្តំ នាម តីណិ ឆត្តានិ សេតច្ឆត្តំ កិលញ្ជច្ឆត្តំ បណ្ណច្ឆត្តំ មណ្ឌលពទ្ធំ សលាកពទ្ធ’’ន្តិ (បាចិ. ៦៣៤) វុត្តេសុ តីសុ ឆត្តេសុ អញ្ញតរំ. ឯត្ថ ច សេតច្ឆត្តន្តិ វត្ថបលិគុណ្ឋិតំ បណ្ឌរច្ឆត្តំ. កិលញ្ជច្ឆត្តន្តិ វិលីវច្ឆត្តំ. បណ្ណច្ឆត្តន្តិ តាលបណ្ណាទីហិ យេហិ កេហិចិ កតំ. ‘‘មណ្ឌលពទ្ធំ សលាកពទ្ធ’’ន្តិ ឥទំ បន តិណ្ណម្បិ ឆត្តានំ បញ្ជរទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តានិ ហិ មណ្ឌលពទ្ធានិ ចេវ ហោន្តិ សលាកពទ្ធានិ ច. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ អនវសេសបរិគ្គហវចនេន ‘‘យម្បិ ច តត្ថជាតទណ្ឌេន កតំ ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ ហោតិ, តម្បិ ឆត្តមេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៣៤) អដ្ឋកថាយ វុត្តំ ឆត្តវិសេសំ គណ្ហាតិ. ហត្ថេនាតិ ឯត្ថ ‘‘អមុញ្ចិត្វា’’តិ សេសោ. សរីរាវយវេនាតិ ឯត្ថ ‘‘គហេត្វា’’តិ សេសោ. វា-សទ្ទោ អបិ-សទ្ទត្ថោ. អំសកូដាទិសរីរាវយវេន គហេត្វាបិ ហត្ថេន អមុញ្ចិត្វា ធារេន្តស្សាតិ អត្ថោ.

សចេ បនស្ស អញ្ញោ ឆត្តំ ធារេតិ, ឆត្តបាទុកាយ វា ឋិតំ ហោតិ, បស្សេ វា ឋិតំ ហោតិ,

ហត្ថតោ អបគតមត្តេ ឆត្តបាណិ នាម ន ហោតិ, តស្ស ធម្មំ ទេសេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘ន ឆត្តបាណិស្ស អគិលានស្សា’’តិ វចនតោ, ឥធ ‘‘សព្ពត្ថ អគិលានស្សា’’តិ វក្ខមានត្តា ច ឯត្ថ ‘‘អគិលានស្សា’’តិ លព្ភតិ. ធម្មបរិច្ឆេទោ ចេត្ថ បទសោធម្មេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឯវមុបរិបិ.

សត្តមំ.

១៩៣១. ទណ្ឌបាណិម្ហីតិ ឯត្ថ ទណ្ឌោ បាណិម្ហិ អស្សាតិ វិគ្គហោ. កិត្តកប្បមាណោ ទណ្ឌោតិ អាហ ‘‘ចតុហត្ថប្បមាណោ’’តិអាទិ. មជ្ឈិមហត្ថតោតិ បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ហត្ថតោ, យោ ‘‘វឌ្ឍកិហត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ.

អដ្ឋមំ.

១៩៣២. សត្ថបាណិស្សាតិ ឯត្ថាបិ វិគ្គហោ វុត្តនយោវ. វក្ខមានំ សកលំ ធនុវិកតិំ, សរវិកតិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ ខគ្គាទិ សត្ថំ នាម. ខគ្គំ សន្នហិត្វា ឋិតោបិ សត្ថបាណិ នុ ខោតិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថមាហ ‘‘សត្ថបាណី’’តិអាទិ. ‘‘ន ហោតិ អសិ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ.

នវមំ.

១៩៣៣-៥. សរេន សទ្ធិំ ធនុំ វា សុទ្ធធនុំ វា សុទ្ធសរំ វា សជិយំ ធនុទណ្ឌំ វា និជិយំ ធនុទណ្ឌំ វា គហេត្វា ឋិតស្សាបិ វា និសិន្នស្សាបិ វា និបន្នស្សាបិ វា សចេ យោ តថា បទសោធម្មេ វុត្តលក្ខណំ សទ្ធម្មំ ទេសេតិ, តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា. សចេ បនស្ស ធនុ ខន្ធេ បដិមុក្កំ ហោតិ, យាវ ន គណ្ហាតិ, តាវ វដ្ដតិ. ជិយាយ សហ វត្តតីតិ សជិយំ.

ទសមំ.

ឆដ្ឋោ វគ្គោ.

១៩៣៦. បាទុការុឡ្ហកស្សាតិ បាទុកំ អារុឡ្ហោ បាទុការុឡ្ហោ, សោយេវ បាទុការុឡ្ហកោ, តស្ស. កថំ អារុឡ្ហស្សាតិ អាហ ‘‘អក្កមិត្វា’’តិអាទិ. អក្កមិត្វា ឋិតស្សាតិ ឆត្តទណ្ឌកេ អង្គុលន្តរំ អប្បវេសេត្វា កេវលំ បាទុកំ អក្កមិត្វា ឋិតស្ស. បដិមុក្កស្ស វាតិ បដិមុញ្ចិត្វា ឋិតស្ស. ឯតំ ទ្វយម្បិ ‘‘បាទុការុឡ្ហកស្សា’’តិ ឯតស្ស អត្ថបទំ. យថាហ ‘‘ន បាទុការុឡ្ហស្ស អគិលានស្ស ធម្មោ ទេសេតព្ពោ. យោ អនាទរិយំ បដិច្ច អក្កន្តស្ស វា បដិមុក្កស្ស វា ឱមុក្កស្ស វា អគិលានស្ស ធម្មំ ទេសេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៦៣៨).

បឋមំ.

១៩៣៧-៤០. ឧបាហនគតស្សាបីតិ អក្កន្តាទិអាការេន ឧបាហនារុឡ្ហស្ស ច. យថាហ ‘‘អក្កន្តស្ស វា បដិមុក្កស្ស វា’’តិ. សព្ពត្ថាតិ ឆត្តបាណិអាទីសុ សព្ពសិក្ខាបទេសុ. អគិលានស្សាតិ ឥទំ យោជេតព្ពន្តិ សេសោ. យានេ វា គតស្ស អគិលានស្ស ធម្មំ ទេសេតិ, ទុក្កដន្តិ យោជនា. តត្ថ យានេ វា គតស្សាតិ សចេ ទ្វីហិ ជនេហិ ហត្ថសង្ឃាតេន គហិតោ, សាដកេ វា ឋបេត្វា វំសេន វយ្ហតិ, អយុត្តេ វា វយ្ហាទិកេ យានេ, វិសង្ខរិត្វា វា ឋបិតេ ចក្កមត្តេបិ និសិន្នោ ហោតិ, យានគតោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ.

សយនេបិ វា អន្តមសោ កដសារកេ វា ឆមាយ វា និបន្នស្សាបិ អគិលានស្សាតិ យោជនា. យថាហ ‘‘សយនគតស្សាតិ អន្តមសោ កដសារកេបិ បកតិភូមិយម្បិ និបន្នស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៤១). ឧច្ចេ បីឋេ វា ឧច្ចេ មញ្ចេបិ វា និសិន្នេន, ឋិតេន វា និបន្នស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ‘‘ឋត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘និសីទិត្វា’’តិ ឥទញ្ច សង្គហិតមេវ. សយនេសុ គតស្ស ច ទេសេន្តេន សយនេសុ គតេនាបិ សមានេ វាបិ ឧច្ចេ វា និបន្នេនេវ វដ្ដតីតិ យោជនា.

១៩៤១. ‘‘តថេវ ចា’’តិ ឥមិនា ‘‘វដ្ដតី’’តិ ឥទំ គហិតំ.

ទុតិយតតិយចតុត្ថានិ.

១៩៤២. ‘‘បល្លត្ថិកាយ និសិន្នស្សា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន យការស្ស លោបំ កត្វា ‘‘បល្លត្ថិកា និសិន្នស្សា’’តិ វុត្តំ, អាយោគបល្លត្ថិកាយ វា ហត្ថបល្លត្ថិកាយ វា ទុស្សបល្លត្ថិកាយ វា យាយ កាយចិ បល្លត្ថិកាយ និសិន្នស្សាតិ អត្ថោ. វេឋិតសីសស្សាតិ ទុស្សវេឋនេន វា មោលិអាទីហិ វា យថា កេសន្តោ ន ទិស្សតិ, ឯវំ វេឋិតសីសស្ស.