ឧត្តរវិនិច្ឆយ-ដីកា

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

(ក)

ទេវាតិទេវំ សុគតំ, ទេវព្រហ្មិន្ទវន្ទិតំ;

ធម្មញ្ច វដ្ដុបច្ឆេទំ, នត្វា វដ្ដាតិតំ គណំ.

(ខ)

វន្ទនាមយបុញ្ញេន, កម្មេន រតនត្តយេ;

ឆេត្វា ឧបទ្ទវេ សព្ពេ, អារភិស្សំ សមាហិតោ.

(គ)

ថេរេន ពុទ្ធទត្តេន, រចិតស្ស សមាសតោ;

សំវណ្ណនមសំកិណ្ណំ, ឧត្តរស្ស យថាពលំ.

១. អថាយមាចរិយោ អត្តនោ វិរចិតេ វិនយេ តស្សុបនិស្សយេ វិនយបិដកេ ច ភិក្ខូនំ នានប្បការកោសល្លជននត្ថំ បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច អាគតវិនិច្ឆយំ សង្គហេត្វា ឧត្តរបករណំ វណ្ណយិតុកាមោ បឋមំ តាវ អន្តរាយនិវារណេន យថាធិប្បេតសាធនត្ថំ រតនត្តយំ វន្ទន្តោ អាហ ‘‘សព្ពសត្តុត្តម’’ន្តិអាទិ.

បករណារម្ភេ រតនត្តយវន្ទនាបយោជនំ តត្ថ តត្ថាចរិយេហិ ពហុធា បបញ្ចិតំ, អម្ហេហិ ច វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយំ សមាសតោ ទស្សិតន្តិ ន តំ ឥធ វណ្ណយិស្សាម. បករណាភិធេយ្យ ករណប្បការបយោជនានិបិ តត្ថ ទស្សិតនយានុសារេន ឥធាបិ វេទិតព្ពានិ. សម្ពន្ធាទិទស្សនមុខេន អនុត្តានបទវណ្ណនមេវេត្ថ ករិស្សាមិ.

ជិនំ, ធម្មញ្ច, គណញ្ច វន្ទិត្វា ឧត្តរំ ទានិ ករិស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ. កិំវិសិដ្ឋំ ជិនំ, ធម្មំ, គណញ្ច វន្ទិត្វាតិ អាហ ‘‘សព្ពសត្តុត្តម’’ន្តិអាទិ. តត្ថ សព្ពសត្តុត្តមន្តិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ សត្តា អាសត្តា វិសត្តា លគ្គិតាតិ សត្តា, បរមត្ថតោ សត្តបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតា ឧបាទានក្ខន្ធា វោហារតោ ខន្ធសន្តតិំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តា សម្មុតិ ‘‘សត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេ បន កាមាវចរាទិភូមិវសេន, និរយាទិបទេសវសេន, អហេតុកាទិបដិសន្ធិវសេនាតិ ឯវមាទីហិ អនន្តបភេទា. តេសុ ខីណាសវានំ យថាវុត្តនិព្ពចនត្ថេន សត្តវោហារោ ន លព្ភតិ. តថាបិ តេ ភូតបុព្ពគតិយា វា តំសទិសត្តា វា ‘‘សត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. សព្ពេ ច តេ សត្តា ចា តិ សព្ពសត្តា. ឧទ្ធដតមត្តា, ឧគ្គតតមត្តា, សេដ្ឋត្តា ច ឧត្តមោ, សព្ពសត្តានំ លោកិយលោកុត្តរេហិ រូបារូបគុណេហិ ឧត្តមោ, សព្ពសត្តេសុ វា ឧត្តមោ បវរោ សេដ្ឋោតិ សព្ពសត្តុត្តមោ. ‘‘ជិន’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ.

បុនបិ កិំវិសិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘ធីរ’’ន្តិ. ធី វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ ឦរតិ វត្តតីតិ ធីរោ, តំ. តាទិភាវេន ឥន្ទខីលសិនេរុអាទយោ វិយ អដ្ឋលោកធម្មសង្ខាតេន ភុសវាតេន អកម្បិយដ្ឋេន, ចតុវេសារជ្ជវសេន សទេវកេ លោកេ កេនចិ អកម្បនីយដ្ឋេន ច ធីរំ, ធិតិសម្បន្នន្តិ អត្ថោ. ឥទម្បិ តស្សេវ វិសេសនំ.

វន្ទិត្វាតិ កាយវចីមនោទ្វារេហិ អភិវាទេត្វាតិ អត្ថោ, យថាភុច្ចគុណសំកិត្តនេន ថោមេត្វា. សិរសាតិ ភត្តិភាវនតុត្តមង្គេន ករណភូតេន. ឥមិនា វិសេសតោ កាយបណាមោ ទស្សិតោ, គុណសំកិត្តនេន វចីបណាមោ, ឧភយបណាមេហិ នានន្តរិយកតាយ មនោបណាមោបិ ទស្សិតោ ច ហោតិ.

ជិនន្តិ ទេវបុត្តកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុខន្ធមារសង្ខាតេ បញ្ចវិធេ មារេ ពលវិធមនសមឧច្ឆេទបហានសហាយវេកល្លនិទានោបច្ឆេទវិសយាតិក្កមវសេន បញ្ចហិ អាការេហិ ជិតវាតិ ជិនោ, តំ.

‘‘ធម្ម’’ន្តិ ឯតស្ស និព្ពចនាទិវសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោវ. អធម្មវិទ្ធំសន្តិ ធម្មសង្ខាតស្ស កុសលស្ស បដិបក្ខត្តា អធម្មោ វុច្ចតិ អកុសលធម្មោ, តំ អកុសលសង្ខាតំ អធម្មំ វិទ្ធំសេតិ វិនាសេតិ បជហតិ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណប្បហានេនាតិ អធម្មវិទ្ធំសោ, សបរិយត្តិកោ នវលោកុត្តរោ ធម្មោ. បរិយត្តិ ហិ បញ្ចន្នំ បហានានំ មូលការណត្តា ផលូបចារេន តថា វុច្ចតិ, តំ អធម្មវិទ្ធំសំ. ‘‘ធម្ម’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ.

គណន្តិ អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ សមូហំ, សង្ឃន្តិ អត្ថោ. អង្គណនាសនន្តិ អត្តនោ និស្សយំ អង្គន្តិ មត្ថេន្តីតិ អង្គណា, កិលេសា រាគទោសមោហា, តេ អង្គណេ នាសេតិ យថាយោគំ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណប្បហានេហិ បជហតីតិ អង្គណនាសនោ, តំ. ‘‘គណ’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ.

២. មយា វិនយស្ស យោ សារោ វិនិច្ឆយោ រចិតោ, តស្ស វិនិច្ឆយស្សាតិ យោជនា. នត្ថិ តស្ស ឧត្តរោតិ អនុត្តរោ, សព្ពេសុ វិនិច្ឆយេសុ, សព្ពេសំ វា វិនិច្ឆយានំ អនុត្តរោ ឧត្តមោ វិនិច្ឆយោតិ សព្ពានុត្តរោ, តំ. ឧត្តរំ បករណំ ឥទានិ ករិស្សាមីតិ យោជនា.

៣. ភណតោតិ ភណន្តស្ស បគុណំ វាចុគ្គតំ ករោន្តស្ស. បឋតោតិ បឋន្តស្ស វាចុគ្គតំ សជ្ឈាយន្តស្ស. បយុញ្ជតោតិ តត្ថ បការេន យុញ្ជន្តស្ស, តំ អញ្ញេសំ វាចេន្តស្ស វា. សុណតោតិ បរេហិ វុច្ចមានំ សុណន្តស្ស. ចិន្តយតោតិ យថាសុតំ អត្ថតោ, សទ្ទតោ ច ចិន្តេន្តស្ស. ‘‘អពុទ្ធស្ស ពុទ្ធិវឌ្ឍន’’ន្តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន វិភត្តិលោបោ. អពុទ្ធស្ស ពាលស្ស វិនយេ អប្បកតញ្ញុនោ ភិក្ខុភិក្ខុនិជនស្ស. ពុទ្ធិវឌ្ឍនំ វិនយវិនិច្ឆយេ បញ្ញាវុទ្ធិនិប្ផាទកំ. អថ វា ពុទ្ធស្ស វិនិច្ឆយេ កតបរិចយត្តា បញ្ញវតោ ជនស្ស ពុទ្ធិវឌ្ឍនំ ពុទ្ធិយា បញ្ញាយ តិក្ខវិសទភាវាបាទនេន ភិយ្យោភាវសាធកំ. បរមំ ឧត្តមំ ឧត្តរំ នាម បករណំ វទតោ កថេន្តស្ស មេ មម សន្តិកា និរតា វិនិច្ឆយេ, តីសុ សិក្ខាសុ វា វិសេសេន រតា និពោធថ ជានាថ សុតមយញាណំ អភិនិប្ផាទេថាតិ សោតុជនំ សវនេ និយោជេតិ.