កម្មដ្ឋានវិភាវនាវិធានកថាវណ្ណនា

៣១២៥. ‘‘អាទិម្ហិ សីលំ ទស្សេយ្យ.

មជ្ឈេ មគ្គំ វិភាវយេ;

បរិយោសានេ ច និព្ពានំ;

ឯសា កថិកសណ្ឋិតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៩១; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៦៤) –

វុត្តំ ធម្មកថិកលក្ខណំ សមនុស្សរន្តោយមាចរិយោ បាតិមោក្ខសំវរសីលបរិទីបកំ វិនិច្ឆយំ នាតិសង្ខេបវិត្ថារមុខេន ទស្សេត្វា តំមូលកានំ ឥតរេសញ្ច តិណ្ណំ សីលានំ តំទស្សនេនេវ ទស្សិតភាវញ្ច សីលវិសុទ្ធិមូលិកា ចិត្តវិសុទ្ធិអាទិយោ បញ្ចវិសុទ្ធិយោ ច តំមូលិកញ្ច អរិយមគ្គសង្ខាតំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ តទធិគមនីយំ និព្ពានញ្ច ទស្សេត្វា យថារទ្ធំ វិនយកថំ បរិយោសាបេតុកាមោ អាហ ‘‘បាមោក្ខេ’’តិអាទិ. តត្ថ បាមោក្ខេតិ សមាធិអាទីនំ អនវជ្ជធម្មានំ បតិដ្ឋាភាវេន ឧត្តមេ. មោក្ខប្បវេសនេតិ អមតមហានិព្ពាននគរស្ស បវេសននិមិត្តេ. មុខេ អសហាយទ្វារភូតេ. យថាហ –

‘‘សគ្គារោហណសោបានំ, អញ្ញំ សីលសមំ កុតោ;

ទ្វារំ វា បន និព្ពាន-នគរស្ស បវេសនេ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៩; ពុ. ពំ. អដ្ឋ. ៣.ទីបង្ករពុទ្ធវំសវណ្ណនា);

សព្ពទុក្ខក្ខយេតិ ជាតិទុក្ខាទិសព្ពទុក្ខានំ ខយស្ស អរិយមគ្គស្ស អធិគមូបាយត្តា ផលូបចារេន សព្ពទុក្ខក្ខយសង្ខាតេ. ‘‘បាមោក្ខេ’’តិ ច ‘‘មោក្ខប្បវេសនេ មុខេ’’តិ ច ‘‘សព្ពទុក្ខក្ខយេ’’តិ ច ‘‘បាតិមោក្ខស្មិ’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ. វុត្តេតិ បារាជិកតោ បដ្ឋាយ នានប្បការតោ និទ្ទិដ្ឋេ សតិ. ឥតរត្តយំ វុត្តមេវាតិ សម្ពន្ធោ. ឥន្ទ្រិយសំវរសីលអាជីវបារិសុទ្ធិសីលបច្ចយសន្និស្សិតសីលសង្ខាតំ ឥតរំ សីលត្តយំ វុត្តមេវ ហោតិ ‘‘រាជា អាគតោ’’តិ វុត្តេ បរិសាយ អាគមនំ វិយ, តស្មា តំ ន វក្ខាមាតិ អធិប្បាយោ.

៣១២៦. ឥទំ ចតុព្ពិធំ សីលន្តិ បាតិមោក្ខសំវរសីលាទិំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ញត្វាតិ លក្ខណាទិតោ, វោទានតោ, ហានភាគិយដ្ឋិតិភាគិយវិសេសភាគិយនិព្ពេធភាគិយាទិប្បការតោ ច ជានិត្វា. តត្ថាតិ ចតុព្ពិធសីលេ. បតិដ្ឋិតោតិ អច្ឆិទ្ទាទិអង្គសមន្នាគតភាវមាបាទនេន បតិដ្ឋិតោ. សមាធិន្តិ ឧបចារប្បនាភេទលោកិយសមាធិំ. ភាវេត្វាតិ សមចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ បុនប្បុនំ អនុយោគវសេន វឌ្ឍេត្វា. បញ្ញាយាតិ តិលក្ខណាការាទិបរិច្ឆេទិកាយ លោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ហេតុភូតាយ, ករណភូតាយ ច. បរិមុច្ចតីតិ សព្ពកិលេសពន្ធនំ ឆេត្វា សំសារចារកា សមន្តតោ មុច្ចតិ, អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតីតិ អធិប្បាយោ.

៣១២៧. ឯវំ សមាសតោ វុត្តមេវត្ថំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘ទសានុស្សតិយោ’’តិអាទិ. ទស អនុស្សតិយោ ច ទស កសិណា ច ទស អសុភា ច ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ ច តថា ចត្តារោ អារុប្បា ច វុត្តា. អបរំ កម្មដ្ឋានទ្វយញ្ច វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថ ទសានុស្សតិយោ នាម ‘‘ពុទ្ធានុស្សតិ, ធម្មានុស្សតិ, សង្ឃានុស្សតិ, សីលានុស្សតិ, ចាគានុស្សតិ, ទេវតានុស្សតិ, កាយគតាសតិ, មរណានុស្សតិ, អានាបានសតិ, ឧបសមានុស្សតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧) ឯវំ វុត្តា ទស អនុស្សតិយោ.

ទស កសិណា នាម ‘‘បថវីកសិណំ, អាបោកសិណំ, តេជោកសិណំ, វាយោកសិណំ, នីលកសិណំ, បីតកសិណំ, លោហិតកសិណំ, ឱទាតកសិណំ, អាលោកកសិណំ, បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧) វុត្តា ឥមេ ទស កសិណា.

ទស អសុភា នាម ‘‘ឧទ្ធុមាតកំ, វិនីលកំ, វិបុព្ពកំ, វិច្ឆិទ្ទកំ, វិក្ខាយិតកំ, វិក្ខិត្តកំ, ហតវិក្ខិត្តកំ, លោហិតកំ, បុឡុវកំ, អដ្ឋិក’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧) វុត្តា ឥមេ ទស អសុភា.

ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ នាម ‘‘មេត្តា, ករុណា, មុទិតា, ឧបេក្ខា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧) វុត្តា ឥមេ អប្បមញ្ញាយោ.

ចត្តារោ អារុប្បា នាម ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧) វុត្តា ឥមេ អារុប្បា. អបរំ កម្មដ្ឋានទ្វយំ នាម ‘‘អាហារេបដិក្កូលសញ្ញា, ចតុធាតុវវត្ថាន’’ន្តិ វុត្តំ ដ្ឋានឧភយំ.

៣១២៨. ឥច្ចេវំ ចត្តាលីសវិធំ មនោភុនោ កម្មដ្ឋានំ សព្ពម្បិ កម្មដ្ឋានំ សមុទ្ទិដ្ឋំ សិយាតិ យោជនា. កម្មស្ស យោគសង្ខាតស្ស ឋានំ អារម្មណភាវេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កម្មដ្ឋានំ. តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ការណំ, កម្មស្ស វិបស្សនាយ ឋានំ ការណំ កម្មដ្ឋានំ, កស្សាតិ អាហ ‘‘មនោភុនោ’’តិ. មនោ អភិភវតីតិ មនោភូ, តស្ស មនោភុនោ, កុសលចិត្តប្បវត្តិនិវារណេន តថាលទ្ធនាមស្ស កាមទេវស្សាតិ អត្ថោ. ឥមិនា កម្មដ្ឋានគណនាបរិច្ឆេទោ ទស្សិតោ.

៣១២៩-៣០. ឥមេសំ កម្មដ្ឋានានំ ភាវនាមយំ ភិន្ទិត្វា ទស្សេតុំ មាតិកំ តាវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបចារប្បនាតោ’’តិអាទិ. តត្ថ ឧបចារប្បនាតោតិ ‘‘ឯត្តកានិ កម្មដ្ឋានានិ ឧបចារាវហានិ, ឯត្តកានិ អប្បនាវហានី’’តិ ឯវំ ឧបចារប្បនាវសេន ច. ឈានភេទាតិ ‘‘ឯត្តកានិ បឋមជ្ឈានិកានិ, ឯត្តកានិ តិកចតុក្កជ្ឈានិកានិ, ឯត្តកានិ បញ្ចកជ្ឈានិកានី’’តិអាទិនា ឈានភេទា ច. អតិក្កមាតិ អង្គានំ, អារម្មណានញ្ច អតិក្កមតោ. វឌ្ឍនាវឌ្ឍនា ចាបីតិ អង្គុលទ្វង្គុលាទិវសេន វឌ្ឍេតព្ពា, អវឌ្ឍេតព្ពា ច. អារម្មណភូមិតោតិ និមិត្តារម្មណាទិអារម្មណតោ ចេវ លព្ភមានាលព្ភមានភូមិតោ ច.

គហណាតិ ទិដ្ឋាទិវសេន គហេតព្ពតោ. បច្ចយាតិ តំតំឋានានំ បច្ចយភាវតោ ច. ភិយ្យោតិ បុន-សទ្ទត្ថនីហារត្ថោ. ចរិយានុកូលតោតិ រាគចរិយាទីនំ អនុកូលភាវតោតិ អយំ វិសេសោ អយំ ភេទោ. ឯតេសុ ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ.

៣១៣១. ឯវំ មាតិកំ និទ្ទិសិត្វា យថាក្កមំ និទ្ទិសន្តោ បឋមំ តាវ ឧបចារាវហាទយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘អដ្ឋានុស្សតិយោ’’តិអាទិ. តត្ថាតិ តិស្សំ មាតិកាយំ, តេសុ វា ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ. អដ្ឋានុស្សតិយោតិ កាយគតាសតិអានាបានសតិទ្វយវជ្ជិតា ពុទ្ធានុស្សតិអាទិកា អដ្ឋ អនុស្សតិយោ ច. សញ្ញា អាហារេបដិក្កូលសញ្ញា ច. វវត្ថានញ្ច ចតុធាតុវវត្ថានញ្ចាតិ ឥមេ ទស. ឧបចារាវហាតិ ពុទ្ធគុណាទីនំ បរមត្ថភាវតោ, អនេកវិធត្តា, ឯកស្សាបិ គម្ភីរភាវតោ ច ឯតេសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ អប្បនាវសេន សមាធិស្ស បតិដ្ឋាតុមសក្កុណេយ្យត្តា អប្បនាភាវនាប្បត្តោ សមាធិ ឧបចារភាវេយេវ បតិដ្ឋាតិ, តស្មា ឯតេ ឧបចារាវហា.

ននុ ចេត្ថ ទុតិយចតុត្ថារុប្បសមាធិ, លោកុត្តរោ ច សមាធិ បរមត្ថធម្មេ អប្បនំ បាបុណាតិ, តស្មា ‘‘បរមត្ថភាវតោ’’តិ ហេតុ អប្បនមបាបុណនេ ការណភាវេន ន វុច្ចតីតិ? ន, តស្ស ភាវនាវិសេសេន បរមត្ថធម្មេ បវត្តិសម្ភវតោ, ឥមស្ស ច រូបាវចរចតុត្ថភាវនាវិសេសសម្ភវតោ ច. តថា ហិ ទុតិយចតុត្ថារុប្បសមាធិ អប្បនាបត្តស្ស អរូបាវចរសមាធិស្ស ចតុត្ថជ្ឈានស្ស អារម្មណសមតិក្កមមត្តភាវនាវសេន សភាវារម្មណេបិ អប្បនំ បាបុណាតិ. វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមពលេន លោកុត្តរោ សមាធិ អប្បនំ បាបុណាតីតិ.

៣១៣២. តត្ថាតិ តេសុ ឈានាវហេសុ តិំសកម្មដ្ឋានេសុ. អសុភាតិ ឧទ្ធុមាតកាទយោ ទស អសុភា. កាយគតាសតីតិ កាយគតាសតិ ចាតិ ឥមេ ឯកាទស. បឋមជ្ឈានិកាតិ ឥមេសំ បដិក្កូលារម្មណត្តា, បដិក្កូលារម្មណេ ច ចិត្តស្ស ចណ្ឌសោតាយ នទិយា អរិត្តពលេន នាវាដ្ឋានំ វិយ វិតក្កពលេនេវ បវត្តិសម្ភវតោ អវិតក្កានំ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ អសម្ភវោតិ សវិតក្កស្ស បឋមជ្ឈានស្សេវ សម្ភវតោ បឋមជ្ឈានិកា. អានាបានញ្ច កសិណា ចាតិ ឥមេ ឯកាទស ចតុក្កជ្ឈានិកា រូបាវចរចតុក្កជ្ឈានិកា ច ចតុក្កនយេន, បញ្ចកជ្ឈានិកា ច.

៣១៣៣. តិស្សោវ អប្បមញ្ញាតិ មេត្តា, ករុណា, មុទិតាតិ អប្បមញ្ញា តិស្សោវ. សាមញ្ញនិទ្ទេសេ ឯតាសមេវ គហណំ កថំ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘អថ បច្ឆិមា’’តិអាទិនា ចតុត្ថាយ អប្បមញ្ញាយ ចតុត្ថជ្ឈានិកភាវស្ស វក្ខមានត្តា បារិសេសតោ តំ វិញ្ញាយតិ. តិកជ្ឈានានីតិ តិកជ្ឈានិកា. ‘‘តិកជ្ឈានា’’តិ វត្តព្ពេ លិង្គវិបល្លាសេន ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មេត្តាទីនំ ទោមនស្សសហគតព្យាបាទវិហិំសានភិរតីនំ បហាយកត្តា ទោមនស្សបដិបក្ខេន សោមនស្សេនេវ សហគតតា វុត្តាតិ ចតុក្កនយេន តិកជ្ឈានិកតា វុត្តា, បញ្ចកនយេន ចតុក្កជ្ឈានិកតា ច.

‘‘អថា’’តិ ឥទំ ‘‘បច្ឆិមា’’តិ បទស្ស ‘‘តិស្សោ’’តិ ឥមិនា បុរិមបទេន សម្ពន្ធនិវត្តនត្ថំ. បច្ឆិមា អប្បមញ្ញា, ចត្តារោ អារុប្បា ច ចតុត្ថជ្ឈានិកា មតា ចតុក្កនយេន, បញ្ចមជ្ឈានិកា ច. ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តុ, ទុក្ខា មុច្ចន្តុ, លទ្ធសុខសម្បត្តិតោ មា វិគច្ឆន្តូ’’តិ មេត្តាទិតិវិធវសប្បវត្តំ ព្យាបារត្តយំ បហាយ កម្មស្សកតាទស្សនេន សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បត្តភាវនានិព្ពត្តាយ តត្រមជ្ឈត្តោបេក្ខាយ ពលវតរត្តា អប្បនាប្បត្តស្ស ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស សុខសហគតតាសម្ភវតោ ឧបេក្ខាសហគតតា វុត្តា.

៣១៣៤. អង្គារម្មណតោ អតិក្កមោ ទ្វិធា វុត្តោតិ យោជនា. ចតុក្កតិកជ្ឈានេសូតិ ទសកសិណា, អានាបានសតីតិ ឯកាទសសុ ចតុក្កជ្ឈានិកេសុ ចេវ មេត្តាទិបុរិមព្រហ្មវិហារត្តយសង្ខាតេសុ តិកជ្ឈានិកេសុ ច កម្មដ្ឋានេសុ. អង្គាតិក្កមតាតិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ វិតក្កាទិឈានង្គ សមតិក្កមេន បឋមជ្ឈានាទីនំ អារម្មណេយេវ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ ឧប្បត្តិតោ អង្គាតិក្កមោ អធិប្បេតោតិ អត្ថោ. អង្គាតិក្កមោយេវ អង្គាតិក្កមតា.

៣១៣៥. អង្គាតិក្កមតោតិ តតិយជ្ឈានសម្បយុត្តសោមនស្សាតិក្កមនតោ. អារម្មណមតិក្កម្មាតិ បដិភាគនិមិត្តកសិណុគ្ឃាដិមាកាសតព្ពិសយបឋមារុប្បវិញ្ញាណតទភាវសង្ខាតានិ ចត្តារិ អារម្មណានិ យថាក្កមំ អតិក្កមិត្វា. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសតព្ពិសយបឋមារុប្បវិញ្ញាណតទភាវតព្ពិសយតតិយារុប្បវិញ្ញាណសង្ខាតេសុ ចតូសុ អារម្មណេសុ អារុប្បា អាកាសានញ្ចាយតនាទីនិ ចត្តារិ អរូបាវចរជ្ឈានានិ ជាយរេ ឧប្បជ្ជន្តិ.

៣១៣៦. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ អារម្មណេសុ. វឌ្ឍេតព្ពានីតិ ‘‘យត្តកំ ឱកាសំ កសិណេន ផរតិ, តទព្ភន្តរេ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សទ្ទំ សោតុំ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបំ បស្សិតុំ, បរសត្តានញ្ច ចេតសា ចិត្តំ អញ្ញាតុំ សមត្ថោ ហោតី’’តិ វុត្តប្បយោជនំ សន្ធាយ អង្គគណនាទិវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា យត្តកំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ វឌ្ឍេតព្ពានិ. សេសំ អសុភាទិ សព្ពំ តំ កម្មដ្ឋានំ បយោជនាភាវា ន វឌ្ឍេតព្ពមេវាតិ យោជនា.

៣១៣៧. តត្ថ តេសុ កម្មដ្ឋានេសុ ទស កសិណា ច ទស អសុភា ច កាយគតាសតិ, អានាបានសតីតិ ឥមេ ពាវីសតិ កម្មដ្ឋានានិ បដិភាគារម្មណានីតិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘កសិណា’’តិអាទិនា តទារម្មណានិ ឈានានិ គហិតានិ.

៣១៣៨. ធាតុវវត្ថនន្តិ ចតុធាតុវវត្ថានំ, គាថាពន្ធវសេន រស្សត្តំ. វិញ្ញាណញ្ចាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. នេវសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. ទស ទ្វេតិ ទ្វាទស. ភាវគោចរាតិ សភាវធម្មគោចរា, បរមត្ថធម្មាលម្ពណាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣១៣៩. ទ្វេ ច អារុប្បមានសាតិ អាកាសានញ្ចាយតនអាកិញ្ចញ្ញាយតនសង្ខាតា អរូបាវចរចិត្តុប្បាទា ទ្វេ ច. ឆ ឥមេ ធម្មា នវត្តព្ពគោចរា និទ្ទិដ្ឋាតិ យោជនា ចតុន្នំ អប្បមញ្ញានំ សត្តបញ្ញត្តិយា, បឋមារុប្បស្ស កសិណុគ្ឃាដិមាកាសបញ្ញត្តិយា, តតិយារុប្បស្ស បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវបញ្ញត្តិយា ច អារម្មណត្តា.

៣១៤០. បដិក្កូលសញ្ញាតិ អាហារេបដិក្កូលសញ្ញា. កាយគតាសតីតិ ទ្វាទសេវ ភូមិតោ ទេវេសុ កាមាវចរទេវេសុ កុណបានំ, បដិក្កូលារហស្ស ច អសម្ភវា ន បវត្តន្តីតិ យោជនា.

៣១៤១. តានិ ទ្វាទស ច. ភិយ្យោតិ អធិកត្ថេ និបាតោ, តតោ អធិកំ អានាបានសតិ ចាតិ តេរស រូបារូបលោកេ អស្សាសបស្សាសានញ្ច អភាវា សព្ពសោ ន ជាយរេតិ យោជនា.

៣១៤២. អរូបាវចរេ អរូបភវេ ចតុរោ អារុប្បេ ឋបេត្វា អញ្ញេ ឆត្តិំស ធម្មា រូបសមតិក្កមាភាវា ន ជាយន្តីតិ យោជនា. សព្ពេ សមចត្តាលីស ធម្មា មានុសេ មនុស្សលោកេ សព្ពេសមេវ លព្ភមានត្តា ជាយន្តិ.

៣១៤៣. ចតុត្ថកសិណំ ហិត្វាតិ វាយោកសិណំ ទិដ្ឋផុដ្ឋេន គហេតព្ពត្តា តំ វជ្ជេត្វា នវ កសិណា ច ទស អសុភា ចាតិ តេ ឯកូនវីសតិ ធម្មា ទិដ្ឋេនេវ ចក្ខុវិញ្ញាណេន បុព្ពភាគេ បរិកម្មកាលេ គហេតព្ពា ភវន្តីតិ យោជនា. បុព្ពភាគេ ចក្ខុនា ឱលោកេត្វា បរិកម្មំ កតំ, តេន ឧគ្គហិតនិមិត្តំ តេសំ គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៣១៤៤. ផុដ្ឋេនាតិ នាសិកគ្គេ, ឧត្តរោដ្ឋេ វា ផុដ្ឋវសេន. កាយគតាសតិយំ តចបញ្ចកំ ទិដ្ឋេន គហេតព្ពំ. មាលុតោតិ វាយោកសិណំ ទិដ្ឋផុដ្ឋេន គហេតព្ពំ ឧច្ឆុសស្សាទីនំ បត្តេសុ ចលមានវណ្ណគ្គហណមុខេន, កាយប្បសាទឃដ្ដនេន ច គហេតព្ពត្តា. ឯត្ថ ឯតេសុ កម្មដ្ឋានេសុ. សេសកន្តិ វុត្តាវសេសំ. ពុទ្ធានុស្សតិអាទិកា អដ្ឋានុស្សតិយោ, ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, ចត្តារោ អារុប្បា, អាហារេបដិក្កូលសញ្ញា, ចតុធាតុវវត្ថានំ, កាយគតាសតិយំ វក្កបញ្ចកាទីនិ ចាតិ សព្ពមេតំ បរតោ សុត្វា គហេតព្ពត្តា សុតេនេវ គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ.

៣១៤៥. ឯត្ថ ឯតេសុ កម្មដ្ឋានេសុ អាកាសកសិណំ ឋបេត្វា នវ កសិណា បឋមារុប្បចិត្តស្ស អារម្មណភូតកសិណុគ្ឃាដិមាកាសស្ស ហេតុភាវតោ បច្ចយា ជាយរេ បច្ចយា ភវន្តីតិ យោជនា.

៣១៤៦. ទសបិ កសិណា អភិញ្ញានំ ទិព្ពចក្ខុញាណាទីនំ បច្ចយា ភវន្តីតិ យោជនា. ចតុត្ថស្សាតិ ចតុត្ថស្ស ព្រហ្មវិហារស្ស.

៣១៤៧. ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមារុប្បន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនាទិកំ. បរស្ស ច បរស្ស ចាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទិឧត្តរជ្ឈានស្ស បច្ចយោតិ បកាសិតន្តិ យោជនា. នេវសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. និរោធស្សាតិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធស្ស, តាយ និរោធសមាបត្តិយា.

៣១៤៨. សព្ពេតិ សមចត្តាលីសកម្មដ្ឋានធម្មា. សុខវិហារស្សាតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស. ភវនិស្សរណស្ស ចាតិ វិភវូបនិស្សយតាយ វិបស្សនាបាទកត្តេន អាសវក្ខយញាណេន អធិគន្តព្ពស្ស និព្ពានស្ស ច. ភវសុខានញ្ចាតិ បរិកម្មោបចារភាវនាវសប្បវត្តានិ កាមាវចរកុសលចិត្តានិ កាមសុគតិភវសុខានំ, រូបាវចរប្បនាវសបវត្តានិ រូបាវចរចិត្តានិ រូបាវចរភវសុខានំ, ឥតរានិ អរូបាវចរភូតានិ អរូបាវចរភវសុខានញ្ច បច្ចយាតិ ទីបិតា.

៣១៤៩. ទស អសុភា, កាយគតាសតីតិ ឥមេ ឯកាទស រាគចរិតស្ស វិសេសតោ អនុកូលា វិញ្ញេយ្យាតិ យោជនា. ‘‘វិសេសតោ’’តិ ឥមិនា រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភាវេន ច អតិសប្បាយតោ ច វុត្តោ, ឥតរេ ច អបដិក្ខិត្តាតិ ទីបេតិ. វុត្តញ្ហេតំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘សព្ពញ្ចេតំ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន ច អតិសប្បាយវសេន ច វុត្តំ, រាគាទីនំ បន អវិក្ខម្ភិកា, សទ្ធាទីនំ វា អនុបការា កុសលភាវនា នាម នត្ថី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧).

៣១៥០. សវណ្ណកសិណាតិ ចតូហិ វណ្ណកេហិ កសិណេហិ សហិតា. ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោតិ ឥមេ អដ្ឋ ទោសចរិតស្ស អនុកូលាតិ បកាសិតាតិ យោជនា.

៣១៥១. មោហប្បកតិនោតិ មោហចរិតស្ស. ‘‘អានាបានសតិ ឯកាវា’’តិ បទច្ឆេទោ.

៣១៥២. មរណូបសមេតិ មរណញ្ច ឧបសមោ ច មរណូបសមំ, តស្មិំ មរណូបសមេ. សតីតិ មរណានុស្សតិ, ឧបសមានុស្សតិ ចាតិ ឯតេ ចត្តារោ ធម្មា. បញ្ញាបកតិនោតិ ពុទ្ធិចរិតស្ស.

៣១៥៣. អាទិអនុស្សតិច្ឆក្កន្តិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសីលចាគទេវតានុស្សតិសង្ខាតំ ឆក្កំ. សទ្ធាចរិតវណ្ណិតន្តិ សទ្ធាចរិតស្ស អនុកូលន្តិ កថិតំ. អារុប្បាតិ ចត្តារោ អារុប្បា. សេសា កសិណាតិ ភូតកសិណអាលោកាកាសកសិណានំ វសេន ឆ កសិណាតិ សេសា ទស ធម្មា. សព្ពានុរូបកាតិ សព្ពេសំ ឆន្នំ ចរិយានំ អនុកូលាតិ អត្ថោ.

៣១៥៤-៨. ឯវំ យថានិក្ខិត្តមាតិកានុក្កមេន កម្មដ្ឋានប្បភេទំ វិភាវេត្វា ឥទានិ ភាវនានយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. ឯវំ បភេទតោ ញត្វា កម្មដ្ឋានានីតិ យថាវុត្តភេទនយមុខេន ភាវនាមយារម្ភទស្សនំ. បណ្ឌិតោតិ តិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ បញ្ញវា ភព្ពបុគ្គលោ. តេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. មេធាវីតិ បារិហារិយបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. ទឡ្ហំ គហេត្វានាតិអាទិមជ្ឈបរិយោសានេ សុដ្ឋុ សល្លក្ខន្តេន ទឡ្ហំ អដ្ឋិំ កត្វា សក្កច្ចំ ឧគ្គហេត្វា. កល្យាណមិត្តកោតិ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ;

វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា;

នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៣៧; នេត្តិ. ១១៣) –

វុត្តលក្ខណកោ សីលសុតបញ្ញាទិគុណសមន្នាគតកល្យាណមិត្តកោ.

បឋមមេវ បលិពោធានំ ឧច្ឆេទំ កត្វាតិ យោជនា. បឋមន្តិ ភាវនារម្ភតោ បឋមមេវ. បលិពោធានំ ឧច្ឆេទំ កត្វាតិ –

‘‘អាវាសោ ច កុលំ លាភោ;

គណោ កម្មញ្ច បញ្ចមំ;

អទ្ធានំ ញាតិ អាពាធោ;

គន្ថោ ឥទ្ធីតិ តេ ទសា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) –

វុត្តានំ ទសមហាបលិពោធានំ, ទីឃកេសនខលោមច្ឆេទនចីវររជនបត្តបចនាទីនំ ខុទ្ទកបអពោធានញ្ចាតិ ឧភយេសំ បលិពោធានំ ឧច្ឆេទំ កត្វា និដ្ឋាបនេន វា អាលយបរិច្ចាគេន វា ឧច្ឆេទំ កត្វា. ឥទ្ធិ បនេត្ថ វិបស្សនាយ បលិពោធោ ហោតិ, ន សមាធិភាវនាយ. វុត្តញ្ហេតំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘ឥទ្ធីតិ បោថុជ្ជនិកា ឥទ្ធិ. សា ហិ ឧត្តានសេយ្យកទារកោ វិយ, តរុណសស្សំ វិយ ច ទុប្បរិហារា ហោតិ, អប្បមត្តកេនេវ ភិជ្ជតិ. សា បន វិបស្សនាយ បលិពោធោ ហោតិ, ន សមាធិស្ស សមាធិំ បត្វា បត្តព្ពត្តា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤១).

ទោសវជ្ជិតេ, អនុរូបេ ច វិហារេ វសន្តេនាតិ យោជនា. ទោសវជ្ជិតេតិ –

‘‘មហាវាសំ នវាវាសំ, ជរាវាសញ្ច បន្ថនិំ;

សោណ្ឌិំ បណ្ណញ្ច បុប្ផញ្ច, ផលំ បត្ថិតមេវ ច.

‘‘នគរំ ទារុនា ខេត្តំ, វិសភាគេន បដ្ដនំ;

បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ, យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ.

‘‘អដ្ឋារសេតានិ ឋានានិ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ បដិភយំ យថា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៥២) –

អដ្ឋកថាសុ វុត្តេហិ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ ទោសេហិ គជ្ជិតេ.

អនុរូបេ វសន្តេនាតិ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ, រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ យេ តេ ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ, តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានិំ ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខដ្ឋានីយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១) –

ឯវំ ភគវតា វណ្ណិតេហិ បញ្ចហិ គុណេហិ សមន្នាគតត្តា អនុរូបេ ភាវនាកម្មានុគុណេ វិហារេ វិហរន្តេនាតិ អត្ថោ. បឋមាទីនីតិ បឋមទុតិយាទីនិ រូបាវចរជ្ឈានានិ. សព្ពសោ ភាវេត្វាតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘សព្ពំ ភាវនាវិធានំ អបរិហាបេន្តេន ភាវេតព្ពោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) និក្ខិត្តស្ស មាតិកាបទស្ស វិត្ថារក្កមេន ភាវេត្វា, ចិត្តវិសុទ្ធិំ សម្បាទេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សប្បញ្ញោតិ កម្មជតិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ ចេវ កម្មដ្ឋានមនសិការសប្បាយានិ បរិគ្គហេត្វា អសប្បាយំ បរិវជ្ជេត្វា សប្បាយសេវនោបការាយ បារិហារិយបញ្ញាយ ច សមន្នាគតោ យោគាវចរោ. តតោតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវជ្ជិតរូបារូបជ្ឈានំ វិបស្សនាបាទកភាវេន សមាបជ្ជិត្វា អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាបាទកជ្ឈានានមញ្ញតរតោ ឈានា វុដ្ឋាយ. តេនាហ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសរូបារូបាវចរជ្ឈានានំ អញ្ញតរតោ វុដ្ឋាយា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦៣).

នាមរូបវវត្ថានំ កត្វាតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន បញ្ចក្ខន្ធាទិមុខេសុ យថិច្ឆិតេន មុខេន បវិសិត្វា នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា ‘‘ឥទំ នាមំ, ឥទំ រូបំ, ឥមម្ហា នាមរូបតោ ព្យតិរិត្តំ អត្តាទិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ នត្ថី’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា, ឥមិនា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ទស្សិតា.

កង្ខំ វិតីរិយាតិ យថាទិដ្ឋនាមរូបធម្មានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៧៨ អាទយោ) វុត្តនយេន បញ្ចធា បរិគ្គហេត្វា ‘‘ន តាវិទំ នាមរូបំ អហេតុកំ, ន អត្តាទិហេតុក’’ន្តិ យាថាវតោ នាមរូបស្ស បញ្ចធា ទស្សនេន អទ្ធត្តយគតំ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) សោឡសវិធំ កង្ខំ, ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ (ធ. ស. ១០០៨) អដ្ឋវិធញ្ច កង្ខំ វីរិយេន តរិត្វា បជហិត្វា, ឥមិនា កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ ទស្សិតា ហោតិ.

ឯវំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិនិប្ផាទនេន ញាតបរិញ្ញាយ ឋិតោ យោគាវចរោ សប្បាយំ នាមរូបំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា កង្ខាវូបសមញាណេន មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៩២ អាទយោ) វុត្តនយេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ ឱភាសោ, ញាណំ, បីតិ, បស្សទ្ធិ, សុខំ, អធិមោក្ខោ, បគ្គហោ, ឧបដ្ឋានំ, ឧបេក្ខា, និកន្តីតិ ទសសុ ឧបក្កិលេសេសុ បាតុភូតេសុ តថា បាតុភូតេ ឱភាសាទយោ ទស ឧបក្កិលេសេ ‘‘អមគ្គោ’’តិ មគ្គវីថិបដិបន្នំ វិបស្សនាញាណមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ បណ្ឌិតោ បញ្ញវា យោគាវចរោ ជានាតីតិ អត្ថោ, ឥមិនា មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ សង្ខេបតោ ទស្សិតា ហោតិ.

៣១៥៩. ឯត្តាវតា តេសំ តិណ្ណំ វវត្ថានេតិ យោជនា. ឯត្តាវតាតិ ‘‘នាមរូបវវត្ថានំ កត្វា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ ទស្សិតនយេន. តេសំ តិណ្ណន្តិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ តីហិ វិសុទ្ធីហិ សកសកវិបស្សនានំ នាមរូបតប្បច្ចយមគ្គាមគ្គានំ តិណ្ណំ. វវត្ថានេ កតេ និយមេ កតេ. តិណ្ណំ សច្ចានន្តិ ទុក្ខសមុទយមគ្គសង្ខអាតានំ តិណ្ណំ សច្ចានំ. វវត្ថានំ កតំ សិយាតិ ញាតតីរណបរិញ្ញាសង្ខាតេន លោកិយេនេវ ញាណេន អនុពោធវសេន និច្ឆយោ កតោ ហោតីតិ អត្ថោ. កថំ? នាមរូបវវត្ថានសង្ខាតេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិញាណេន ទុក្ខសច្ចវវត្ថានំ កតំ ហោតិ, បច្ចយបរិគ្គហសង្ខាតេន កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិញាណេន សមុទយសច្ចវវត្ថានំ, មគ្គាមគ្គវវត្ថានសង្ខាតេន មគ្គាមគ្គញាណទស្សនេន មគ្គសច្ចវវត្ថានំ.

៣១៦០-១. ឯវំ ញាតតីរណបរិញ្ញាទ្វយំ សង្ខេបតោ ទស្សេត្វា បហានបរិញ្ញាយ សរីរភូតានិ នវ ញាណានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧទយព្ពយា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧទយព្ពយាតិ ឧប្បាទភង្គានុបស្សនាវសប្បវត្តា ឧត្តរបទលោបេន ‘‘ឧទយព្ពយា’’តិ វុត្តា. តត្ថ ឧទយំ មុញ្ចិត្វា វយេ វា បវត្តា ភង្គានុបស្សនា ‘‘ភង្គា’’តិ វុត្តា. ភយញ្ច អាទីនវោ ច និព្ពិទា ច ភយាទីនវនិព្ពិទា, សង្ខារានំ ភយតោ អនុបស្សនវសេន បវត្តា ភយានុបស្សនា ច ទិដ្ឋភយានំ អាទីនវតោ បេក្ខនវសេន បវត្តា អាទីនវានុបស្សនា ច ទិដ្ឋាទីនវេសុ និព្ពេទវសេន បវត្តា និព្ពិទានុបស្សនា ច តថា វុត្តា. និព្ពិន្ទិត្វា សង្ខារេហិ មុច្ចិតុកាមតាវសេនេវ បវត្តំ ញាណំ មុច្ចិតុកាមតាញាណំ. មុច្ចនស្ស ឧបាយសម្បដិបាទនត្ថំ បុន សង្ខារត្តយបដិគ្គហវសបវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនា.

សង្ខារធម្មេ ភយនន្ទិវិវជ្ជនវសេន អជ្ឈុបេក្ខិត្វា បវត្តញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ, សច្ចានុលោមោ តទធិគមាយ ឯកន្តបច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘សច្ចានុលោមិក’’ន្តិ ច កលាបសម្មសនញាណាទីនំ បុរិមានំ នវន្នំ កិច្ចនិប្ផត្តិយា, ឧបរិ ច សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ច អនុលោមនតោ ‘‘អនុលោមញាណ’’ន្តិ ច វុត្តំ នវមំ ញាណញ្ចាតិ យា នវានុបុព្ពវិបស្សនាសង្ខាតា បហានបរិញ្ញា ទស្សិតា, អយំ ‘‘បដិបទាញាណទស្សន’’ន្តិ បកាសិតាតិ យោជនា.

៣១៦២. តតោ អនុលោមញាណតោ បរំ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយំ ហុត្វា និព្ពានមាលម្ពិត្វា ឧប្បន្នស្ស បុថុជ្ជនគោត្តស្ស អភិភវនតោ, អរិយគោត្តស្ស ភាវនតោ វឌ្ឍនតោ ច ‘‘គោត្រភូ’’តិ សង្ខំ គតស្ស ចិត្តស្ស សមនន្តរមេវ ច. សន្តិមារម្មណំ កត្វាតិ សព្ពកិលេសទរថានញ្ច សង្ខារទុក្ខគ្គិនោ ច វូបសមនិមិត្តត្តា ‘‘សន្តិ’’ន្តិ សង្ខាតំ និរោធមាលម្ពិត្វា. ញាណទស្សនន្តិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន ជាននដ្ឋេន ញាណំ, ចក្ខុនា វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ទស្សនន្តិ សង្ខំ គតំ សោតាបត្តិមគ្គញាណសង្ខាតំ សត្តមវិសុទ្ធិញាណំ ជាយតេ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

៣១៦៣. បច្ចវេក្ខណបរិយន្តន្តិ បច្ចវេក្ខណជវនបរិយោសានំ. តស្សាតិ ញាណទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គស្ស. ផលន្តិ ផលចិត្តំ អនុ បច្ឆា មគ្គានន្តរំ ហុត្វា ជាយតេ.

ឯត្ថ ‘‘បច្ចវេក្ខណបរិយន្ត’’ន្តិ ឥទំ ‘‘ផល’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ, កិរិយាវិសេសនំ វា, បច្ចវេក្ខណជវនំ មរិយាទំ កត្វាតិ អត្ថោ. មគ្គានន្តរំ ផលេ ទ្វិក្ខត្តុំ, តិក្ខត្តុំ វា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ តទនន្តរមេវ ភវង្គំ ហោតិ, ភវង្គំ អាវដ្ដេត្វា បច្ចវេក្ខិតព្ពំ មគ្គមាលម្ពិត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បច្ចវេក្ខណជវនានិ. ឯវំ ផលចិត្តំ ភវង្គបរិយន្តមេវ ហោតិ, ន បច្ចវេក្ខណបរិយន្តំ. តថាបិ អញ្ញេន ជវនេន អនន្តរិកំ ហុត្វា ផលជវនានមនន្តរំ បច្ចវេក្ខណជវនមេវ បវត្តតីតិ ទស្សនត្ថំ ផលបច្ចវេក្ខណជវនានន្តរេ ឧប្បន្នានិ ភវង្គាវជ្ជនានិ អព្ពោហារិកានិ កត្វា ‘‘បច្ចវេក្ខណបរិយន្តំ, ផលំ តស្សានុជាយតេ’’តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

បច្ចវេក្ខណញ្ច មគ្គផលនិព្ពានបហីនកិលេសអវសិដ្ឋកិលេសានំ បច្ចវេក្ខណវសេន បញ្ចវិធំ ហោតិ. តេសុ ឯកេកំ ឯកេកេន ជវនវារេន បច្ចវេក្ខតីតិ បញ្ច បច្ចវេក្ខណជវនវារានិ ហោន្តិ. តានិ បច្ចវេក្ខណគ្គហណេន សាមញ្ញតោ ទស្សិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

៣១៦៤. តេនេវ ច ឧបាយេនាតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាទិវិបស្សនានំ បឋមំ មគ្គោ អធិគតោ, តេនេវ ឧបាយេន. សោ ភិក្ខូតិ សោ យោគាវចរោ ភិក្ខុ. បុនប្បុនំ ភាវេន្តោតិ បុនប្បុនំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា. យថា បឋមមគ្គផលានិ បត្តោ, តថា. សេសមគ្គផលានិ ចាតិ ទុតិយាទិមគ្គផលានិ ច បាបុណាតិ.

៣១៦៥. ឥច្ចេវំ យថាវុត្តនយេន ឧប្បាទវយន្តាតីតកត្តា អច្ចន្តំ អមតំ ធម្មំ អវេច្ច បដិវិជ្ឈិត្វា អសេសំ អកុសលំ វិទ្ធំសយិត្វា សមុច្ឆេទប្បហានេន បជហិត្វា តយោ ភវេ កាមភវាទីសុ តីសុ ភវេសុ និកន្តិយា សោសនវសេន តយោ ភវេ វិសេសេន សោសយិត្វា សោ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ បឋមំ កិលេសបរិនិព្ពានេ សោសិតវិបាកក្ខន្ធកដត្តារូបសង្ខាតឧបាទិសេសរហិតត្តា និរុបាទិសេសំ និព្ពានធាតុំ ឧបេតិ អធិគច្ឆតីតិ យោជនា.

ឥច្ចេវំ សង្ខេបតោ កម្មដ្ឋានភាវនានយោ អាចរិយេន ទស្សិតោតិ គន្ថភីរុជនានុគ្គហវសេន វិត្ថារវណ្ណនំ អនាមសិត្វា អនុបទវណ្ណនាមត្តមេវេត្ថ កតំ. វិត្ថារវណ្ណនា បនស្ស វិសុទ្ធិមគ្គតោ, តព្ពណ្ណនតោ ច គហេតព្ពា.

៣១៦៦-៧. វិញ្ញាសក្កមតោ វាបីតិ អក្ខរបទវាក្យសង្ខាតគន្ថរចនក្កមតោ វា. បុព្ពាបរវសេន វាតិ វត្តព្ពានមត្ថវិសេសានំ បដិបាដិវសេន វា. អក្ខរពន្ធេ វាតិ សទ្ទសត្ថអលង្ការសត្ថឆន្ទោវិចិតិសត្ថានុបាតេន កាតព្ពាយ អក្ខរបទរចនាយ, គាថាពន្ធេតិ អត្ថោ. អយុត្តំ វិយ យទិ ទិស្សតីតិ យោជនា.

តន្តិ តំ ‘‘អយុត្ត’’ន្តិ ទិស្សមានដ្ឋានំ. តថា ន គហេតព្ពន្តិ ទិស្សមានាការេនេវ អយុត្តន្តិ ន គហេតព្ពំ. កថំ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘គហេតព្ពមទោសតោ’’តិ. តស្ស ការណមាហ ‘‘មយា ឧបបរិក្ខិត្វា, កតត្តា បន សព្ពសោ’’តិ. យោ យោ បនេត្ថ ទោសោ ទិស្សតិ ខិត្តទោសោ វា ហោតុ វិបល្លាសគ្គហណទោសោ វា, នាបរំ ទោសោតិ ទីបេតិ. តេនេតំ បករណំ សព្ពេសំ តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទាយតនពហុស្សុតានំ សិក្ខាកាមានំ ថេរានំ អត្តនោ បមាណភូតតំ សូចេតិ. អត្តនោ បមាណសូចនេន អត្តនា វិរចិតស្ស វិនយវិនិច្ឆយស្សាបិ បមាណតំ វិភាវេន្តោ តស្ស សវនុគ្គហធារណាទីសុ សោតុជនំ និយោជេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ

កម្មដ្ឋានភាវនាវិធានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថាវណ្ណនា

៣១៦៨-៧៨. ឯវំ ‘‘វិនយោ សំវរត្ថាយ, សំវរោ អវិប្បដិសារត្ថាយ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយ, បាមោជ្ជំ បីតត្ថាយ, បីតិ បស្សទ្ធត្ថាយ, បស្សទ្ធិ សុខត្ថាយ, សុខំ សមាធត្ថាយ, សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនត្ថាយ, យថាភូតញាណទស្សនំ និព្ពិទត្ថាយ, និព្ពិទា វិរាគត្ថាយ, វិរាគោ វិមុត្តត្ថាយ, វិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនត្ថាយ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ អនុបាទាបអនិព្ពានត្ថាយា’’តិ (បរិ. ៣៦៥) ទស្សិតានិសំសបរម្បរានិទ្ធារណមុខេន អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុបរិយន្តំ សានិសំសំ វិនយកថំ កថេត្វា តស្សា បមាណតញ្ច វិភាវេត្វា អត្តនោ សុតពុទ្ធត្តា ‘‘សនិទានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (អ. និ. ៣.១២៦; កថា. ៨០៦) វចនតោ ភគវតោ ចរិតមនុវត្តន្តោ តស្ស ទេសកាលាទិវសេន និទានំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សេដ្ឋស្សា’’តិអាទិ.

តត្ថ សេដ្ឋស្សាតិ ធនធញ្ញវត្ថាលង្ការាទិឧបភោគបរិភោគសម្បត្តិយា ចេវ គាមរាជធានិខេត្តវត្ថុនទិតឡាការាមាទិសម្បត្តិយា ច បសត្ថតរស្ស. នាភិភូតេតិ មជ្ឈវត្តិតាយ នាភិសទិសេ. និរាកុលេតិ មជ្ឈវត្តិតាយេវ បរិមណ្ឌលាទិសម្ភវតោ វិលោបាទិអាកុលរហិតេ. សព្ពស្ស បន លោកស្ស រាមណីយកេ សម្បិណ្ឌិតេ វិយ រមណីយតរេ ភូតមង្គលេ គាមេតិ សម្ពន្ធោ.

បុនបិ កិំវិសិដ្ឋេតិ អាហ ‘‘កទលី’’តិអាទិ. កទលី ច សាលញ្ច តាលញ្ច ឧច្ឆុ ច នាឡិកេរា ច កទលី…បេ… នាឡិកេរា, តេសំ វនានិ កទលី…បេ… នាឡិកេរវនានិ, តេហិ អាកុលេ អាកិណ្ណេតិ អត្ថោ. កមលានិ ច ឧប្បលានិ ច កមលុប្បលានិ, តេហិ សញ្ឆន្នា កមលុប្បលសញ្ឆន្នា, សលិលស្ស អាសយា សលិលាសយា, កមលុប្បលសញ្ឆន្នា ច តេ សលិលាសយា ចាតិ កមល…បេ… សលិលាសយា, តេហិ សោភិតោ កមលុប្បលសញ្ឆន្នសលិលាសយសោភិតោ, តស្មិំ.

កាវេរិយា ជលំ កាវេរិជលំ, កាវេរិជលស្ស សម្បាតោ បវត្តនំ កាវេរិជលសម្បាតោ, តេន បរិ សមន្តតោ ភូតំ បវត្តិតំ មហីតលំ ឯតស្សាតិ កាវេរិជលសម្បាតបរិភូតមហីតលោ, តស្មិំ. ឥទ្ធេតិ នានាសម្បត្តិយា សមិទ្ធេ. សព្ពង្គសម្បន្នេតិ សព្ពសុខោបករណសម្បន្នេ. មង្គលេតិ ជនានំ ឥទ្ធិវុទ្ធិការណភូតេ. ភូតមង្គលេតិ ឯវំនាមកេ គាមេ.

បវរោ តិរតារីណតលាទិគណេហិ កុលាចលចក្កភោគិនា ភោគវលយសីទន្តរសាគរាទិ អាការោ ឯតាសន្តិ បវរាការា, បាការា ច បរិខា ច បាការបរិខា, បវរាការា ច តា បាការបរិខា ចាតិ បវរាការបាការបរិខា, តាហិ បរិវារិតោ បវរាការបាការបរិខាបរិវារិតោ, តស្មិំ. ទស្សនីយេតិ ទស្សនារហេ. មនោ រមតិ ឯត្ថាតិ មនោរមោ, តស្មិំ.

តីរស្ស អន្តោ តីរន្តោ, តីរមេវ វា អន្តោ តីរន្តោ, បោក្ខរណិសោព្ភឧទកវាហកបរិខាទីនំ កូលប្បទេសោ, តីរន្តេ រុហិំសុ ជាយិំសូតិ តីរន្តរុហា, តីរន្តរុហា ច តេ ពហុត្តា អតីរា អបរិច្ឆេទា ចាតិ តីរន្តរុហវាតីរា. វ-ការោ សន្ធិជោ, តរូនំ រាជានោ តរុរាជានោ, តីរន្តរុហវាតីរា ច តេ តរុរាជានោ ចាតិ តីរន្តរុហវាតីរតរុរាជានោ, តេហិ វិរាជិតោ តីរន្ត…បេ… វិរាជិតោ, តស្មិំ, បុប្ផូបគផលូបគឆាយូបគេហិ មហារុក្ខេហិ បដិមណ្ឌិតេតិ អត្ថោ. ‘‘តីរន្តរុហវានតរុរាជិវិរាជិតេ’’តិ វា បាឋោ, តីរន្តរុហានំ វានតរូនំ វេតរូបរុក្ខានំ រាជីហិ បន្តីហិ បដិមណ្ឌិតេតិ អត្ថោ. ទិជានំ គណា ទិជគណា, នានា ច តេ ទិជគណា ចាតិ នានាទិជគណា, តេ តតោ តតោ អាគន្ត្វា រមន្តិ ឯត្ថាតិ នានាទិជគណារាមោ, តស្មិំ, សុកកោកិលមយូរាទិសកុណានំ អាគន្ត្វា រមនដ្ឋានភូតេតិ អត្ថោ. នានារាមមនោរមេតិ នានា អនេកេ អារាមា បុប្ផផលារាមា នានារាមា, តេហិ មនោរមោតិ នានារាមមនោរមោ, តស្មិំ.

ចារូ ច តេ បង្កជា ចាតិ ចារុបង្កជា, កមលុប្បលកុមុទាទយោ, ចារុបង្កជេហិ សំកិណ្ណា សញ្ឆន្នា ចារុបង្កជសំកិណ្ណា, ចារុបង្កជសំកិណ្ណា ច តេ តឡាកា ចេតិ ចារុបង្កជសំកិណ្ណតឡាកា, តេហិ សមលង្កតោ វិភូសិតោ ចារុ…បេ… សមលង្កតោ, តស្មិំ. សុន្ទរោ មធុរោ រសោ អស្សាតិ សុរសំ, សុរសញ្ច តំ ឧទកញ្ចាតិ សុរសោទកំ, សុរសោទកេន សម្បុណ្ណា សុរសោទកសម្បុណ្ណា, វរា ច តេ កូបា ចាតិ វរកូបា, សុរសោទកសម្បុណ្ណា ច តេ វរកូបា ចេតិ សុរសោទកសម្បុណ្ណវរកូបា, តេហិ ឧបសោភិតោ សុរសោ…បេ… កូបសោភិតោ, តស្មិំ.

វិសេសេន ចិត្រាតិ វិចិត្រា, វិចិត្រា ច តេ វិបុលា ចាតិ វិចិត្រវិបុលា, វិចិត្រវិបុលា ច តេ មណ្ឌបា ចាតិ…បេ… មណ្ឌបា, អតិសយេន ឧគ្គតា អច្ចុគ្គតា, អច្ចុគ្គតា ច តេ វរមណ្ឌបា ចាតិ អច្ចុគ្គវរមណ្ឌបា, គាថាពន្ធវសេន វណ្ណលោបោ, វិចិត្រវិបុលា ច តេ អច្ចុគ្គវរមណ្ឌបា ចាតិ វិចិត្រវិបុលអច្ចុគ្គវរមណ្ឌបា, តេហិ មណ្ឌិតោ វិភូសិតោ វិចិត្រ…បេ… មណ្ឌិតោ, តស្មិំ. មណ្ឌំ សូរិយរស្មិំ បាតិ រក្ខតីតិ មណ្ឌបោ. តតោ តតោ អាគម្ម វសន្តិ ឯត្ថាតិ អាវាសោ, បាសាទហម្មិយមាឡាទយោ. អនេកេហីតិ ពហូហិ. អច្ចន្តន្តិ អតិសយេន.

ធរណីតលំ ភេត្វា ឧគ្គតេន វិយ, ខរំ ផរុសំ កេលាសសិខរំ ជិត្វា អវហសន្តេន វិយ ថូបេន ច ឧបសោភិតេ វិហារេតិ យោជនា.

អម្ពុំ ទទាតីតិ អម្ពុទោ, សរទេ អម្ពុទោ សរទម្ពុទោ, ថុល្លនតមហន្តភាវសាមញ្ញេន សរទម្ពុទេន សង្កាសោ សរទម្ពុទសង្កាសោ, តស្មិំ. សម្មា ឧស្សិតោ ឧគ្គតោតិ សមុស្សិតោ, តស្មិំ. ឱលោកេន្តានំ, វសន្តានញ្ច បសាទំ ចិត្តស្ស តោសំ ជនេតីតិ បសាទជននំ, តស្មិំ. ឯត្តាវតា វិនយវិនិច្ឆយកថាយ បវត្តិតទេសំ ទស្សេតិ, ‘‘វសតា មយា’’តិ កត្តារំ.

ទេវទត្តចិញ្ចមាណវិកាទីហិ កតាបរាធស្ស, សីតុណ្ហាទិបរិស្សយស្ស ច សហនតោ, សសន្តានគតកិលេសាទីនំ ហននតោ ច សីហោ វិយាតិ សីហោ, ពុទ្ធោ ច សោ សីហោ ចាតិ ពុទ្ធសីហោ. សេដ្ឋបរិយាយោ វា សីហ-សទ្ទោ, ពុទ្ធសេដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. វុត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. វិនយស្ស វិនយបិដកស្ស. វិនិច្ឆយោតិ បាឋាគតោ ចេវ អដ្ឋកថាគតោ ច អាចរិយបរម្បរាភតោ ច វិនិច្ឆយោ. ពុទ្ធសីហន្តិ ឯវំនាមកំ មហាថេរំ. សមុទ្ទិស្សាតិ ឧទ្ទិសិត្វា, តេន កតអាយាចនំ បដិច្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ពាហិរនិមិត្តំ ទស្សិតំ.

អយំ វិនិច្ឆយោ មម សទ្ធិវិហារិកំ ពុទ្ធសីហំ សមុទ្ទិស្ស ភិក្ខូនំ ហិតត្ថាយ សមាសតោ វរបាសាទេ វសតា មយា កតោតិ យោជនា.

កិមត្ថាយាតិ អាហ ‘‘វិនយស្សាវពោធត្ថំ, សុខេនេវាចិរេន ចា’’តិ, អនុបាទិសេសេន និព្ពានបរិយន្តានិសំសស្ស វិនយបិដកស្ស បករណស្ស គន្ថវសេន សមាសេត្វា អត្ថវសេន សុដ្ឋុ វិនិច្ឆិតត្តា សុខេន ចេវ អចិរេន ច អវពោធនត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភិក្ខូនន្តិ បធាននិទស្សនំ, ឯកសេសនិទ្ទេសោ វា ហេដ្ឋា –

‘‘ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច ហិតត្ថាយ សមាហិតោ. បវក្ខាមី’’តិ (វិ. វិ. គន្ថារម្ភកថា ២) –

អារទ្ធត្តា. ឥមិនា បយោជនំ ទស្សិតំ.

៣១៧៩. ឯវំ ទេសកត្តុនិមិត្តបយោជនានិ ទស្សេត្វា កាលនិយមំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អច្ចុតា’’តិអាទិ. វិក្កមនំ វិក្កន្តោ, វិក្កមោតិ អត្ថោ. អច្ចុតំ កេនចិ អនភិភូតំ, តញ្ច តំ វិក្កន្តញ្ចាតិ អច្ចុតវិក្កន្តំ, អច្ចុតស្ស នារាយនស្ស វិយ អច្ចុតវិក្កន្តំ ឯតស្សាតិ អច្ចុតច្ចុតវិក្កន្តោ. កោ សោ? រាជា, តស្មិំ. កលម្ភកុលំ នន្ទយតីតិ កលម្ភកុលនន្ទនោ, តស្មិំ. ឥមិនា តស្ស កុលវំសោ និទស្សិតោ. កលម្ភកុលវំសជាតេ អច្ចុតច្ចុតវិក្កន្តនាមេ ចោឡរាជិនិ មហិំ ចោឡរដ្ឋំ សមនុសាសន្តេ សម្មា អនុសាសន្តេ សតិ តស្មិំ ចោឡរាជិនិ រជ្ជំ ការេន្តេ សតិ អយំ វិនិច្ឆយោ មយា អារទ្ធោ ចេវ សមាបិតោ ចាតិ. ឥមិនា កាលំ និទស្សេតិ.

៣១៨០. ឥទានិ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយប្បករណំ ករោន្តេន អត្តនោ បុញ្ញសម្បទំ សកលលោកហិតត្ថាយ បរិណាមេន្តោ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. អយំ វិនយវិនិច្ឆយោ អន្តរាយំ វិនា យថា សិទ្ធិំ និប្ផត្តិំ បត្តោ, តថា សត្តានំ ធម្មសំយុតា កុសលនិស្សិតា សង្កប្បា ចិត្តុប្បាទា, អធិប្បេតត្ថា វា សព្ពេ អន្តរាយំ វិនា សិជ្ឈន្តុ និប្បជ្ជន្តូតិ យោជនា.

៣១៨១. តេនេវ បុញ្ញប្ផលភាវេន សកលលោកហិតេកហេតុនោ ភគវតោ សាសនស្ស ចិរដ្ឋិតិមាសីសន្តោ អាហ ‘‘យាវ តិដ្ឋតី’’តិអាទិ. ‘‘មន្ទារោ’’តិ វុច្ចតិ សីតសិនិទ្ធឯកបព្ពតរាជា. កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន ទារិតោ និគ្គមប្បទេសោ ‘‘កន្ទរោ’’តិ វុច្ចតិ. សីតសិនិទ្ធវិបុលបុលិនតលេហិ, សន្ទមានសាតសីតលបសន្នសលិលេហិ, កីឡមាននានប្បការមច្ឆគុម្ពេហិ, ឧភយតីរបុប្ផផលបល្លវាលង្កតតរុលតាវនេហិ, កូជមានសុកសាលិកកឱកិលមយូរហំសាទិសកុន្តាភិរុតេហិ, តត្ថ តត្ថ បរិភមន្តភមរាមវជ្ជាហិ ច ចារុ មនុញ្ញា កន្ទរា ឯតស្សាតិ ចារុកន្ទរោ. កលិ វុច្ចតិ អបរាធោ, តំ សាសតិ ហិំសតិ អបនេតីតិ កលិសាសនំ. ‘‘កលុសាសន’’ន្តិ វា បាឋោ. កលុសំ វុច្ចតិ បាបំ, តំ អសតិ វិក្ខិបតិ ទូរមុស្សារយតីតិ កលុសាសនំ, បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធសង្ខាតំ តិវិធសាសនំ.

៣១៨២. ឯវំ ឱកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថហិតសាធកស្ស សាសនស្ស ចិរដ្ឋិតិំ បត្ថេត្វា តេនេវ បុញ្ញកម្មានុភាវេន លោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកត្ថហេតុមាសីសន្តោ អាហ ‘‘កាលេ’’តិអាទិ. កាលេតិ សស្សសមិទ្ធីនំ អនុរូបេ កាលេ. សម្មា បវស្សន្តូតិ អវុដ្ឋិអតិវុដ្ឋិទោសរហិតា យថា សស្សាទីនិ សម្បជ្ជន្តិ, តថា វស្សំ វុដ្ឋិធារំ បវស្សន្តូតិ អត្ថោ. វស្សវលាហកាតិ វស្សវលាហកាធិដ្ឋិតា បជ្ជុន្នទេវបុត្តា. មហីបាលាតិ រាជានោ. ធម្មតោតិ ទសរាជធម្មតោ. សកលំ មហិន្តិ បថវិនិស្សិតសព្ពជនកាយំ.

៣១៨៣. ឯវំ សព្ពលោកស្ស លោកិយលោកុត្តរសម្បត្តិសាធនត្ថាយ អត្តនោ បុញ្ញបរិណាមំ កត្វា ឥទានិ វិទិតលោកុត្តរសម្បត្តិនិប្ផាទនវសេនេវ បុញ្ញបរិណាមំ ករោន្តោ អាហ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិ. ឥមិនា អត្តនោ វិរចិតំ បច្ចក្ខំ វិនិច្ឆយមាហ. សារភូតន្តិ សីលសារាទិតិវិធសិក្ខាសារស្ស បកាសនតោ ហត្ថសារមិវ ភូតំ. ហិតន្តិ តទត្ថេ បដិបជ្ជន្តានំ អនុបាទិសេសនិព្ពានាវសានស្ស ហិតស្ស អាវហនតោ, សំសារទុក្ខស្ស ច វូបសមនតោ អមតោសធំ វិយ ហិតំ. អត្ថយុត្តន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថានំ វិនយនាទីហិ យុត្តត្តា អត្ថយុត្តំ. ករោន្តេនាតិ រចយន្តេន មយា. យំ បុញ្ញំ បត្តន្តិ ការកំ បុនាតីតិ បុញ្ញំ, បុជ្ជភវផលនិប្ផាទនតោ វា ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ សង្ខំ គតំ យំ កុសលកម្មំ អបរិមេយ្យភវបរិយន្តំ បសុតំ អធិគតំ. តេន បុញ្ញេន ហេតុភូតេន. អយំ លោកោតិ អយំ សកលោបិ សត្តលោកោ. មុនិន្ទប្បយាតន្តិ មុនិន្ទេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្បត្តំ. វីតសោកន្តិ វិគតសោកំ. សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សឧបាយាសាទីហិ វិគតត្តា, តេសំ និក្កមននិមិត្តត្តា ច អបគតសោកាទិសំសារទុក្ខំ. សិវំ បុរំ និព្ពានបុរំ បាបុណាតុ សច្ឆិករោតុ, កិលេសបរិនិព្ពានេន, អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ច បរិនិព្ពាតូតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥតិ តម្ពបណ្ណិយេនាតិអាទិ បករណការកស្ស បភវសុទ្ធិពាហុសច្ចាទិគុណមុខេន បករណេ គារវំ ជនេតុកាមេន ឯតស្ស សិស្សេន ឋបិតំ វាក្យំ.

តត្ថ តម្ពបណ្ណិយេនាតិ តម្ពបណ្ណិម្ហិ ជាតោ, តត្ថ វិទិតោ, តតោ អាគតោតិ វា តម្ពបណ្ណិយោ, តេន. ព្យាករណមវេច្ច អធីតវាតិ វេយ្យាករណោ, បរមោ ច ឧត្តមោ ច សោ វេយ្យាករណោ ចាតិ បរមវេយ្យាករណោ, តេន. តីណិ បិដកានិ សមាហដានិ, តិណ្ណំ បិដកានំ សមាហារោ វា តិបិដកំ, នីយន្តិ ពុជ្ឈីយន្តិ សេយ្យត្ថិកេហីតិ នយា, នយន្តិ វា ឯតេហិ លោកិយលោកុត្តរសម្បត្តិំ វិសេសេនាតិ នយា, បាឡិនយអត្ថនយឯកត្តនយាទយោវ, តិបិដកេ អាគតា នយា តិបិដកនយា, វិធានំ បសាសនំ, បវត្តនំ វា វិធិ, តិបិដកនយានំ វិធិ តិបិដកនយវិធិ, តិបិដកនយវិធិម្ហិ កុសលោ តិបិដកនយវិធិកុសលោ, តេន.

បរមា ច តេ កវិជនា ចាតិ បរមកវិជនា, បរមកវិជនានំ ហទយានិ បរមកវិជនហទយានិ, បទុមានំ វនានិ បទុមវនានិ, បរមកវិជនហទយានិ ច តានិ បទុមវនានិ ចាតិ បរមកវិជនហទយបទុមវនានិ, តេសំ វិកសនំ ពោធំ សូរិយោ វិយ ករោតីតិ បរមកវិជនហទយបទុមវនវិកសនករោ, តេន. កវី ច តេ វរា ចាតិ កវិវរា, កវីនំ វរាតិ វា កវិវរា, កវិវរានំ វសភោ ឧត្តមោ កវិវរវសភោ, តេន, កវិរាជរាជេនាតិ អត្ថោ.

បរមា ច សា រតិ ចាតិ បរមរតិ, បរមរតិំ ករោន្តីតិ បរមរតិករានិ, វរានិ ច តានិ មធុរានិ ចាតិ វរមធុរានិ, វរមធុរានិ ច តានិ វចនានិ ចាតិ វរមធុរវចនានិ, បរមរតិករានិ ច តានិ វរមធុរវចនានិ ចាតិ បរមរតិករវរមធុរវចនានិ, ឧគ្គិរណំ កថនំ ឧគ្គារោ, បរមរតិករវរមធុរវចនានំ ឧគ្គារោ ឯតស្សាតិ បរម…បេ… វចនុគ្គារោ, តេន. ឧរគបុរំ បរមបវេណិគាមោ អស្ស និវាសោតិ ឧរគបុរោ, តេន. ពុទ្ធទត្តេនាតិ ឯវំនាមកេន ថេរេន, អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេនាតិ អត្ថោ. អយំ វិនយវិនិច្ឆយោ រចិតោតិ សម្ពន្ធោ.

និដ្ឋិតា ចាយំ វិនយត្ថសារសន្ទីបនី នាម

វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនា.

វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា សមត្តា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស