សេនាសនក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា

២៨២៧. អាសន្ទិកោតិ ចតុរស្សបីឋំ. អតិក្កន្តបមាណោតិ ហេដ្ឋា អដនិយា វឌ្ឍកិហត្ថតោ ឧច្ចតរប្បមាណបាទកោ. ឯកបស្សតោ ទីឃោ បន ឧច្ចបាទកោ ន វដ្ដតិ. យថាហ – ‘‘ឧច្ចកម្បិ អាសន្ទិកន្តិ វចនតោ ឯកតោភាគេន ទីឃបីឋមេវ ហិ អដ្ឋង្គុលាធិកបាទកំ ន វដ្ដតិ, ចតុរស្សអាសន្ទិកោ បន បមាណាតិក្កន្តោបិ វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧).

តថាតិ ឥមិនា ‘‘អតិក្កន្តបមាណោ’’តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ. បញ្ចង្គបីឋន្តិ ចត្តារោ បាទា, អបស្សេនន្តិ ឥមេហិ បញ្ចង្គេហិ យុត្តបីឋំ. សត្តង្គន្តិ តីសុ ទិសាសុ អបស្សយេ យោជេត្វា កតំ. តញ្ហិ ចតូហិ បាទេហិ, តីហិ អបស្សេហិ ច យុត្តត្តា ‘‘សត្តង្គបីឋ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯស នយោ មញ្ចេបិ. យថាហ – ‘‘សត្តង្គោ នាម តីសុ ទិសាសុ អបស្សយំ កត្វា កតមញ្ចោ, អយម្បិ បមាណាតិក្កន្តោ វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧).

២៨២៨. តូលោនទ្ធាតិ ឧបរិ តូលំ បក្ខិបិត្វា ពទ្ធា. ឃរេយេវាតិ គិហីនំ គេហេយេវ និសីទិតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘និសីទិតុ’’ន្តិ ឥមិនាវ សយនំ បដិក្ខិត្តំ. សីសបាទូបធានន្តិ សីសូបធានញ្ចេវ បាទូបធានញ្ច. ច-សទ្ទោ បិ-សទ្ទត្ថេ សោ ‘‘អគិលានស្សា’’តិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ, តេន អគិលានស្សាបិ តាវ វដ្ដតិ, បគេវ គិលានស្សាតិ ទីបេតិ.

២៨២៩. ន កេវលំ គិលានស្ស សីសបាទូបធានមេវ វដ្ដតិ, អថ ខោ ឥទម្បីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘សន្ថរិត្វា’’តិអាទិ. ឧបធានានិ សន្ថរិត្វាតិ ពហូ ឧបធានានិ អត្ថរិត្វា. តត្ថ ចាតិ តស្មិំ ឧបធានសន្ថរេ. បច្ចត្ថរណកំ ទត្វាតិ ឧបរិ បច្ចត្ថរណកំ អត្ថរិត្វា.

២៨៣០. តិរិយន្តិ វិត្ថារតោ. មុដ្ឋិរតនន្តិ បាកតិកមុដ្ឋិករតនំ. តំ បន វឌ្ឍកីនំ វិទត្ថិមត្តំ. មិតន្តិ បាកដិតំ បមាណយុត្តំ ហោតីតិ យោជនា. កត្ថចិ បោត្ថកេសុ ‘‘មត’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ ន គហេតព្ពោ. ទីឃតោតិ ពិម្ពោហនស្ស ទីឃតោ. ទិយឌ្ឍន្តិ ទិយឌ្ឍហត្ថំ វា ទ្វិហត្ថំ វា ហោតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥទមេវ ហិ ‘‘សីសប្បមាណពិម្ពោហន’’ន្តិ អធិប្បេតំ. យថាហ –

‘‘សីសប្បមាណំ នាម យស្ស វិត្ថារតោ តីសុ កណ្ណេសុ ទ្វិន្នំ កណ្ណានំ អន្តរំ មិនិយមានំ វិទត្ថិ ចេវ ចតុរង្គុលញ្ច ហោតិ, មជ្ឈដ្ឋានំ មុដ្ឋិរតនំ ហោតិ. ទីឃតោ បន ទិយឌ្ឍរតនំ វា ទ្វិរតនំ វាតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. អយំ សីសប្បមាណស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ, ឥតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតិ, ហេដ្ឋា បន វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧).

២៨៣១. ចោឡន្តិ បិលោតិកា. បណ្ណន្តិ រុក្ខលតានំ បណ្ណំ. ឧណ្ណាតិ ឯឡកាទីនំ លោមំ. តិណន្តិ ទព្ពតិណាទិ យំ កិញ្ចិ តិណំ. វាកន្តិ កទលិអក្កមកចិវាកាទិកំ. ឯតេហិ បញ្ចហិ បូរិតា ភិសិយោ តូលានំ គណនាវសា ហេតុគព្ភានំ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ គព្ភានំ គណនាវសេន បញ្ច ភាសិតាតិ យោជនា.

២៨៣២. ពិម្ពោហនគព្ភំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ភិសី’’តិអាទិ. បញ្ចេវាតិ យថាវុត្តចោឡាទិបញ្ចេវ. តថា តូលានិ តីណិបីតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តីណិ តូលានិ រុក្ខតូលំ លតាតូលំ បោដកិតូល’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៧) អនុញ្ញាតានិ តីណិបិ តូលានិ. ឯត្ថ ច រុក្ខតូលំ នាម សិម្ពលិរុក្ខាទីនំ យេសំ កេសញ្ចិ រុក្ខានំ តូលំ. លតាតូលំ នាម ខីរវល្លិអាទីនំ យាសំ កាសញ្ចិ វល្លីនំ តូលំ. បោដកិតូលំ នាម បោដកិតិណាទីនំ យេសំ កេសញ្ចិ តិណជាតិកានំ អន្តមសោ ឧច្ឆុនឡាទីនម្បិ តូលំ. លោមានិ មិគបក្ខីនន្តិ សីហាទិចតុប្បទានំ, មោរាទិបក្ខីនំ លោមានិ. ឥមេតិ ភិសិគព្ភាទយោ ឥមេ ទស ពិម្ពោហនស្ស គព្ភាតិ សម្ពន្ធោ.

២៨៣៣. ឯវំ កប្បិយំ ភិសិពិម្ពោហនគព្ភំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អកប្បិយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មនុស្សលោម’’ន្តិអាទិ. លោមេសុ មនុស្សលោមញ្ច បុប្ផេសុ ពកុលបិយង្គុបុប្ផាទិកំ សព្ពំ បុប្ផញ្ច បណ្ណេសុ ច សុទ្ធំ កេវលំ តមាលបត្តញ្ច ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ‘‘សុទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា តមាលបត្តំ សេសគព្ភេហិ មិស្សំ វដ្ដតីតិ ព្យតិរេកតោ ទីបេតិ.

២៨៣៤. មសូរកេតិ ចម្មឆវិភិសិពិម្ពោហនេ.

២៨៣៥. ‘‘សុទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា ព្យតិរេកតោ ទស្សិតមេវត្ថំ សរូបតោ វិភាវេតុមាហ ‘‘មិស្ស’’ន្តិអាទិ.

២៨៣៦. តិរច្ឆានគតស្ស វាតិ អន្តមសោ គណ្ឌុប្បាទស្សាបិ. ការេន្តស្សាតិ ចិត្តកម្មកដ្ឋកម្មាទិវសេន ការាបេន្តស្ស វា ករោន្តស្ស វា.

២៨៣៧. ជាតកន្តិ អបណ្ណកជាតកាទិជាតកញ្ច. វត្ថុន្តិ វិមានវត្ថុអាទិកំ បសាទជនកំ វា បេតវត្ថុអាទិកំ សំវេគជនកំ វា វត្ថុំ. វា-សទ្ទេន អដ្ឋកថាគតំ ឥធ ទស្សិតបករណំ សង្គណ្ហាតិ. បរេហិ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវធារណេ, តេន បរេហិ ការាបេតុមេវ វដ្ដតិ, ន សយំ កាតុន្តិ ទីបេតិ. សយំ កាតុម្បីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ បគេវ ការាបេតុន្តិ ទីបេតិ.

២៨៣៨. យោ បន ភិក្ខុ ទ្វីហិ វស្សេហិ វា ឯកេន វា វស្សេន យស្ស ភិក្ខុនោ វុឌ្ឍតរោ វា ហោតិ ទហរតរោ វា, សោ តេន ភិក្ខុនា សមានាសនិកោ នាម ហោតីតិ យោជនា.

២៨៣៩. ‘‘សត្តវស្សេន បញ្ចវស្សោ’’តិ ឥទំ ទ្វីហិ វស្សេហិ វុឌ្ឍនវកានំ សមានាសនិកត្តេ ឧទាហរណំ. ‘‘ឆ វស្សេន បញ្ចវស្សោ’’តិ ឥទំ ឯកវស្សេន វុឌ្ឍនវកានំ សមានាសនិកត្តេ ឧទាហរណំ.

២៨៤០. យំ តិណ្ណំ និសីទិតុំ បហោតិ, តំ ហេដ្ឋា ទីឃាសនំ នាមាតិ យោជនា. ‘‘សមានាសនិកា មញ្ចេ និសីទិត្វា មញ្ចំ ភិន្ទិំសុ, បីឋេ និសីទិត្វា បីឋំ ភិន្ទិំសូ’’តិ (ចូឡវ. ៣២០) អារោបិតេ វត្ថុម្ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទុវគ្គស្ស មញ្ចំ ទុវគ្គស្ស បីឋ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២០) អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ទ្វេ’’តិ សមានាសនិកេ ទ្វេ សន្ធាយ វុត្តំ.

២៨៤១. ឧភតោព្យញ្ជនំ, ឥត្ថិំ, បណ្ឌកំ ឋបេត្វា សព្ពេហិបិ គហដ្ឋេហិ, បព្ពជិតេហិ វា បុរិសេហិ សហ ទីឃាសនេ និសីទិតុំ អនុញ្ញាតន្តិ យោជនា. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ សាមិវចនន្តោ បាឋោ ទិស្សតិ, តតោ ‘‘សព្ពេហិបី’’តិ ករណវចនន្តោវ បាឋោ យុត្តតរោ. ករណវចនប្បសង្គេ វា សាមិវចននិទ្ទេសោតិ វេទិតព្ពំ. យថាហ ‘‘យំ តិណ្ណំ បហោតិ, តំ សំហារិមំ វា ហោតុ អសំហារិមំ វា, តថារូបេ អបិ ផលកខណ្ឌេ អនុបសម្បន្នេនាបិ សទ្ធិំ និសីទិតុំ វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២០).

២៨៤២. បុរិមិកោតិ ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ សម្មតេន ‘‘ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ…បេ… គហិតាគហិតញ្ច ជានេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ៣១៧) វុត្តេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា បុរិមវស្សូបនាយិកទិវសេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ភិក្ខូ គណេតុំ, បឋមំ ភិក្ខូ គណេត្វា សេយ្យា គណេតុំ, សេយ្យា គណេត្វា សេយ្យគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣១៨) នយេន អនុញ្ញាតនិយាមេនេវ សេនាសនគ្គាហាបនំ បុរិមិកោ នាម សេនាសនគ្គាហោ. ឯវមេវ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបនាយិកទិវសេ សេនាសនគ្គាហាបនំ បច្ឆិមិកោ នាម. ឯវមេវ មហាបវារណាទិវសស្ស អនន្តរទិវសេ ‘‘ភន្តេ, អន្តរាមុត្តកំ សេនាសនំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា វុឌ្ឍបដិបាដិយា សេនាសនគ្គាហាបនំ អន្តរាមុត្តកោ នាម. បកាសិតោ ‘‘អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយាបុរិមិកោ គាហាបេតព្ពោ, មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា បច្ឆិមិកោ គាហេតព្ពោ, អបរជ្ជុគតាយ បវារណាយ អាយតិំ វស្សាវាសត្ថាយ អន្តរាមុត្តកោ គាហេតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៣១៨) វុត្តោ.

២៨៤៣. វុត្តមេវត្ថំ និយមេត្វា ទស្សេតុមាហ ‘‘បុព្ពារុណា’’តិអាទិ. ឥធ បាដិបទា នាម ទ្វេ វស្សូបនាយិកទិវសា ចេវ មហាបវារណាយ អនន្តរទិវសោ ច. ឥមេសំ តិណ្ណំ បាដិបទទិវសានំ អរុណោ បុព្ពារុណោ នាម. តេ ទិវសេ អតិក្កម្ម ទុតិយតិថិបដិពទ្ធោ អរុណោ បុនារុណោ នាម. ឥទន្តិ ឧភយារុណានន្តរំ. សេនាសនគាហកស្សាតិ ឯត្ថ សកត្ថេ ក-បច្ចយោ, សេនាសនគ្គាហស្សាតិ អត្ថោ. យថាហ – ‘‘ឥទញ្ហិ សេនាសនគ្គាហស្ស ខេត្ត’’ន្តិ. វស្សូបគតេ វស្សូបគមេ កាតព្ពេ សតិ, សាធេតព្ពបយោជនេ ភុម្មំ. វស្សូបគតេតិ វា និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ. បុរិមិកាយ, ហិ បច្ឆិមិកាយ ច វស្សូបគមនស្ស តំ តទហុ សេនាសនគ្គាហោ និមិត្តំ, អន្តរាមុត្តកោ បន អាគមិនោ វស្សូបគមនស្សាតិ ឯវំ តិវិធោបិ សេនាសនគ្គាហោ វស្សូបគមនស្ស និមិត្តំ ហោតិ.

២៨៤៤. បាដិបទទិវសស្ស អរុណេ ឧគ្គតេយេវ សេនាសនេ បន គាហិតេ អញ្ញោ ភិក្ខុ អាគន្ត្វា សចេ សេនាសនបញ្ញាបកំ សេនាសនំ យាចតិ, សោ ភិក្ខុ សេនាសនបញ្ញាបកេន ‘‘សេនាសនំ គាហិត’’ន្តិ វត្តព្ពោតិ យោជនា.

២៨៤៥. វស្សាវាសស្ស ឥទំ វស្សាវាសិកំ, វស្សំវុត្ថានំ ទាតព្ពចីវរំ, គាថាពន្ធវសេន ‘‘វស្សវាសិក’’ន្តិ រស្សត្តំ. សង្ឃិកំ អបលោកេត្វា គហិតំ វស្សាវាសិកំ ចីវរំ សចេ តត្រជំ តត្រុប្បាទំ ហោតិ, អន្តោវស្សេ វិព្ភន្តោបិ លភតេតិ យោជនា. ‘‘តត្រជំ សចេ’’តិ ឥមិនា ចស្ស ទាយកានំ វស្សាវាសិកបច្ចយវសេន គាហិតំ បន ន លភតីតិ ទីបេតិ. យថាហ – ‘‘បច្ចយវសេន គាហិតំ បន ន លភតីតិ វទន្តី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨).

២៨៤៦-៨. សចេ វុត្ថវស្សោ យោ ភិក្ខុ អាវាសិកហត្ថតោ កិញ្ចិ តិចីវរាទិកំ កប្បិយភណ្ឌំ អត្តនោ គហេត្វា ‘‘អសុកស្មិំ កុលេ មយ្ហំ គហិតំ វស្សាវាសិកចីវរំ គណ្ហ’’ ឥតិ ឯវំ វត្វា តស្ស អាវាសិកស្ស ទត្វា ទិសំ គច្ឆតិ បក្កមតិ, សោ តត្ថ គតដ្ឋានេ សចេ ឧប្បព្ពជតិ គិហី ហោតិ, តស្ស ទិសំគតស្ស សម្បត្តំ តំ វស្សាវាសិកំ តេន តថា ទិន្នម្បិ អាវាសិកោ ភិក្ខុ គហេតុំ ន លភតិ, តស្ស បាបិតំ វស្សាវាសិកចីវរំ សង្ឃិកំយេវ សិយាតិ យោជនា. យថាហ – ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុត្ថោ ភិក្ខុ វិព្ភមតិ, សង្ឃស្សេវេត’’ន្តិ.

២៨៤៩. តស្មិំ កុលេ ទាយកេ មនុស្សេ សម្មុខា ចេ បដិច្ឆាបេតិ, តស្ស ទិសំគមិស្ស សម្បត្តំ វស្សាវាសិកចីវរំ អាវាសិកោ លភតីតិ យោជនា.

២៨៥០. តត្ថ អារាមោ នាម បុប្ផារាមោ វា ផលារាមោ វា. វិហារោ នាម យំ កិញ្ចិ បាសាទាទិសេនាសនំ. វត្ថូនិ ទុវិធស្សបីតិ អារាមវត្ថុ, វិហារវត្ថូតិ ទុវិធស្ស វត្ថូនិ ច. អារាមវត្ថុ នាម តេសំយេវ អារាមានំ អត្ថាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបិតោកាសោ, តេសុ វា អារាមេសុ វិនដ្ឋេសុ តេសំ បោរាណកភូមិភាគោ. វិហារវត្ថុ នាម តស្ស បតិដ្ឋានោកាសោ. ភិសិ នាម ឧណ្ណភិសិអាទីនំ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរា. ពិម្ពោហនំ នាម វុត្តប្បការានំ ពិម្ពោហនានំ អញ្ញតរំ. មញ្ចំ នាម មសារកោ ពុន្ទិកាពទ្ធោ, កុឡីរបាទកោ, អាហច្ចបាទកោតិ ឥមេសំ បុព្ពេ វុត្តានំ ចតុន្នំ មញ្ចានំ អញ្ញតរំ. បីឋំ នាម មសារកាទីនំយេវ ចតុន្នំ បីឋានំ អញ្ញតរំ.

២៨៥១. លោហកុម្ភី នាម កាឡលោហេន វា តម្ពលោហេន វា យេន កេនចិ លោហេន កតា កុម្ភី. កដាហោ បាកដោវ. ‘‘ភាណក’’ន្តិ អលញ្ជរោ វុច្ចតិ. អលញ្ជរោតិ ច ពហុឧទកគណ្ហនិកា មហាចាដិ, ជលំ គណ្ហិតុំ អលន្តិ អលញ្ជរោ. ‘‘វដ្ដចាដិ វិយ ហុត្វា ថោកំ ទីឃមុខោ មជ្ឈេ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា កតោ’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. វារកោតិ ឃដោ. កុ វុច្ចតិ បថវី, តស្សា ទាលនតោ វិទារណតោ ‘‘កុទាលោ’’តិ អយោមយឧបករណវិសេសោ វុច្ចតិ.

២៨៥២. វល្លិវេឡុអាទីសុ វេឡូតិ មហាវេណុ. តិណន្តិ គេហច្ឆាទនំ តិណំ. បណ្ណំ តាលបណ្ណាទិកំ. មុញ្ជន្តិ មុញ្ជតិណំ. បព្ពជន្តិ បព្ពជតិណំ, មត្តិកា បកតិមត្តិកា វា គេរុកាទិបញ្ចវណ្ណា វា មត្តិកា. អាហ ច អដ្ឋកថាចរិយោ.

២៨៥៣. ទ្វេតិ បឋមទុតិយគរុភណ្ឌានិ. ទ្វីហិ សង្គហិតានិ ‘‘អារោមោ, អារាមវត្ថុ, ឥទំ បឋមំ. វិហារោ, វិហារវត្ថុ, ឥទំ ទុតិយ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២១-៣២២) វុត្តត្តា. ចតុសង្គហន្តិ ចតូហិ ភិសិអាទីហិ សង្គហោ យស្សាតិ វិគ្គហោ. នវកោដ្ឋាសន្តិ លោហកុម្ភិអាទយោ នវ កោដ្ឋាសា អស្សាតិ វិគ្គហោ. អដ្ឋធា វល្លិអាទីហិ អដ្ឋហិ បការេហិ.

២៨៥៤. ឥតីតិ និទស្សនត្ថេ. ឯវំ វុត្តនយេន បញ្ចហិ រាសីហិ និទ្ទិដ្ឋានំ គរុភណ្ឌគណនានំ បិណ្ឌវសេន បញ្ចវីសតិវិធំ គរុភណ្ឌំ បញ្ចនិម្មលលោចនោ នាថោ បកាសយីតិ យោជនា. បញ្ច និម្មលានិ លោចនានិ យស្សាតិ វិគ្គហោ, មំសទិព្ពធម្មពុទ្ធសមន្តចក្ខុវសេន បញ្ចវិធវិប្បសន្នលោចនោតិ អត្ថោ.

២៨៥៥. វិស្សជ្ជេន្តោតិ ឥស្សរវតាយ បរស្ស វិស្សជ្ជេន្តោ. វិភាជេន្តោតិ វស្សគ្គេន បាបេត្វា វិភាជេន្តោ. ឥទញ្ហិ សព្ពម្បិ គរុភណ្ឌំ សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣២១) ‘‘អវិស្សជ្ជិយំ. កិដាគិរិវត្ថុម្ហិ (ចូឡវ. ៣២២) អវេភង្គិយ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ឧភយត្ថ អាគតវោហារភេទទស្សនមុខេន តត្ថ វិប្បដិបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភិក្ខុ ថុល្លច្ចយំ ផុសេ’’តិ. បរិវារេ បន –

អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិយំ, បញ្ច វុត្តា មហេសិនា;

វិស្សជ្ជេន្តស្ស បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតាតិ. (បរិ. ៤៧៩) –

អាគតំ. តស្មា មូលច្ឆេជ្ជវសេន អវិស្សជ្ជិយំ, អវេភង្គិយញ្ច, បរិវត្តនវសេន បន វិស្សជ្ជេន្តស្ស, បរិភុញ្ជន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ.

២៨៥៦. ភិក្ខុនា បុគ្គលេន វា សង្ឃេន វា គណេន វា គរុភណ្ឌំ តុ វិស្សជ្ជិតំ អវិស្សដ្ឋមេវ ហោតិ, វិភត្តញ្ច អវិភាជិតមេវ ហោតីតិ យោជនា.

២៨៥៧. ឯត្ថ ឯតេសុ បញ្ចសុ គរុភណ្ឌេសុ បុរិមេសុ តីសុ អគរុភណ្ឌកំ កិញ្ចិ ន ច អត្ថីតិ យោជនា. ចតុត្ថេ បន គរុភណ្ឌេ អដ្ឋកថាយ ‘‘លោហកុម្ភី, លោហភាណកំ, លោហកដាហន្តិ ឥមានិ តីណិ មហន្តានិ វា ហោន្តុ ខុទ្ទកានិ វា, អន្តមសោ បសតមត្តឧទកគណ្ហនកានិបិ គរុភណ្ឌានិយេវា’’តិ វុត្តនយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘លោហកុម្ភី’’តិអាទិ.

២៨៥៨. ឥទំ តិវិធន្តិ សម្ពន្ធោ. បាទគណ្ហនកោតិ ឯត្ថ បាទោ នាម មគធនាឡិយា បញ្ចនាឡិមត្តគណ្ហនកោ ភាជនវិសេសោ. ភាជនានំ បមាណំ ករោន្តា សីហឡទីបេ យេភុយ្យេន តេនេវ បាទេន មិនន្តិ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘សីហឡទីបេ បាទគណ្ហនកោ ភាជេតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វុត្តំ. លោហវារកោតិ កាឡលោហតម្ពលោហវដ្ដលោហកំសលោហានំ យេន កេនចិ កតោ. ភាជិយោតិ ភាជេតព្ពោ.

២៨៥៩. តតោ ឧទ្ធន្តិ តតោ បាទគណ្ហនកវារកតោ ឧទ្ធំ អធិកំ គណ្ហនកោ. ឯវំ បាឡិអាគតានំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា អដ្ឋកថាគតានំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) ទស្សេតុមាហ ‘‘ភិង្គារាទីនី’’តិអាទិ. ភិង្គារោ នាម ឧក្ខិត្តហត្ថិសោណ្ឌាការេន កតជលនិគ្គមកណ្ណិកោ ឧច្ចគីវោ មហាមុខឧទកភាជនវិសេសោ. អាទិ-សទ្ទេន អដ្ឋកថាគតានិ ‘‘បដិគ្គហឧឡុង្កទព្ពិកដច្ឆុបាតិតដ្ដកសរកសមុគ្គអង្គារកបល្លធូមកដច្ឆុអាទីនិ ខុទ្ទកានិ វា មហន្តានិ វា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វុត្តានិ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពានីតិ ខុទ្ទកានិ វា មហន្តានិ វា.

២៨៦០. តម្ពថាលកា អយថាលកា ភាជេតព្ពាតិ យោជនា. ច-សទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘ឋបេត្វា បន ភាជនវិកតិំ អញ្ញស្មិម្បិ កប្បិយលោហភណ្ឌេ អញ្ជនី អញ្ជនិសលាកា កណ្ណមលហរណី សូចិ បណ្ណសូចិ ខុទ្ទកោ បិប្ផលកោ ខុទ្ទកំ អារកណ្ដកំ កុញ្ចិកា តាឡំ កត្តរយដ្ឋិវេធកោ នត្ថុទានំ ភិន្ទិវាលោ លោហកូដោ លោហកុដ្ដិ លោហគុឡោ លោហបិណ្ឌិ លោហអរណី ចក្កលិកំ អញ្ញម្បិ វិប្បកតំ លោហភណ្ឌំ ភាជិយ’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វចនំ សង្គណ្ហាតិ. ធូមនេត្តន្តិ ធូមនាឡិកា. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ផាលទីបរុក្ខទីបកបល្លកឱលម្ពកទីបកឥត្ថិបុរិសតិរច្ឆានគតរូបកានិ បន អញ្ញានិ វា ភិត្តិច្ឆទនកវាដាទីសុ ឧបនេតព្ពានិ អន្តមសោ លោហខិលកំ ឧបាទាយ សព្ពានិ លោហភណ្ឌានិ គរុភណ្ឌានិយេវ ហោន្តី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វុត្តំ សង្គណ្ហាតិ.

២៨៦១. អត្តនា បដិលទ្ធន្តិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, អត្តនា បដិលទ្ធម្បីតិ អត្ថោ. ភិក្ខុនា អត្តនា បដិលទ្ធម្បិ តំ លោហភណ្ឌំ កិញ្ចិបិ បុគ្គលិកបរិភោគេន ន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា.

២៨៦២. កំសវដ្ដលោហានំ វិការភូតានិ តម្ពមយភាជនានិបិ បុគ្គលិកបរិភោគេន សព្ពសោ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តីតិ យោជនា.

២៨៦៣. ឯសេវ នយោតិ ‘‘ន បុគ្គលិកភោគេនា’’តិអាទិនា ទស្សិតនយោ. សង្ឃិកេសុ វា គិហីនំ សន្តកេសុ វា យថាវុត្តភណ្ឌេសុ បរិភោគបច្ចយា ទោសោ ន អត្ថីតិ យោជនា. ‘‘កំសលោហាទិភាជនំ សង្ឃស្ស ទិន្នម្បិ បារិហារិយំ ន វដ្ដតិ, គិហិវិកតនីហារេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច បារិហារិយំ ន វដ្ដតិ អត្តនោ សន្តកំ វិយ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ. ‘‘គិហិវិកតនីហារេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សចេ អារាមិកាទយោ បដិសាមេត្វា បដិទេន្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

២៨៦៤. ខីរបាសាណន្តិ មុទុកា បាណជាតិ. វុត្តញ្ហិ មាតិកាដ្ឋកថាគណ្ឋិបទេ ‘‘ខីរបាសាណោ នាម មុទុកោ បាសាណោ’’តិ. គរុកន្តិ គរុភណ្ឌំ. តដ្ដកាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សរកាទីនំ សង្គហោ. ឃដកោតិ ខីរបាសាណមយោយេវ វារកោ. ‘‘បាទគណ្ហនតោ ឧទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា បាទគណ្ហនកោ អគរុភណ្ឌន្តិ ទីបេតិ.

២៨៦៥. ‘‘សុវណ្ណរជតហារកូដជាតិផលិកភាជនានិ គិហិវិកតានិបិ ន វដ្ដន្តិ, បគេវ សង្ឃិកបរិភោគេន វា បុគ្គលិកបរិភោគេន វា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សិង្គី’’តិអាទិ. សិង្គីតិ សុវណ្ណំ. សជ្ឈុ រជតំ. ហារកូដំ នាម សុវណ្ណវណ្ណំ លោហជាតំ. ផលិកេន ឧព្ភវំ ជាតំ, ផលិកមយំ ភាជនន្តិ អត្ថោ. គិហីនំ សន្តកានិបីតិ អបិ-សទ្ទេន គិហិវិកតបរិភោគេនាបិ តាវ ន វដ្ដន្តិ, បគេវ សង្ឃិកបរិភោគេន វា បុគ្គលិកបរិភោគេន វាតិ ទីបេតិ. សេនាសនបរិភោគេ បន អាមាសម្បិ អនាមាសម្បិ សព្ពំ វដ្ដតិ.

២៨៦៦. ខុទ្ទាតិ យាយ វាសិយា ឋបេត្វា ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនំ វា ឧច្ឆុតច្ឆនំ វា អញ្ញំ មហាកម្មំ កាតុំ ន សក្កា, ឯវរូបា ខុទ្ទកា វាសិ ភាជនីយា. មហត្តរីតិ យថាវុត្តប្បមាណាយ វាសិយា មហន្តតរា យេន កេនចិ អាការេន កតវាសិ គរុភណ្ឌំ. វេជ្ជានំ សិរាវេធនកម្បិ ច ផរសុ តថា គរុភណ្ឌន្តិ យោជនា.

២៨៦៧. កុឋារីតិ ឯត្ថ ផរសុសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. យា បន អាវុធសង្ខេបេន កតា, អយំ អនាមាសា. កុទាលោ អន្តមសោ ចតុរង្គុលមត្តោបិ. សិខរន្តិ ធនុរជ្ជុតោ នាមេត្វា ទារុអាទីនំ វិជ្ឈនកកណ្ដកោ. តេនេវាតិ និខាទនេនេវ.

២៨៦៨. និខាទនស្ស ភេទវន្តតាយ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុមាហ ‘‘ចតុរស្សមុខំ ទោណិមុខ’’ន្តិ. ទោណិមុខន្តិ ទោណិ វិយ ឧភយបស្សេន នាមិតមុខំ. វង្កន្តិ អគ្គតោ នាមេត្វា កតនិខាទនំ. បិ-សទ្ទេន ឧជុកំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ ចាតិ តស្មិំ និខាទនេ. សទណ្ឌំ ខុទ្ទកញ្ច និខាទនំ សព្ពំ គរុភណ្ឌន្តិ យោជនា. ‘‘សទណ្ឌំ ខុទ្ទក’’ន្តិ ឥមិនា វិសេសនទ្វយេន អទណ្ឌំ ផលមត្តំ សិបាដិកាយ ឋបេត្វា បរិហរណយោគ្គំ សម្មជ្ជនិទណ្ឌវេធនកំ និខាទនំ អគរុភណ្ឌំ, តតោ មហន្តំ និខាទនំ អទណ្ឌម្បិ គរុភណ្ឌន្តិ ទីបេតិ. យេហិ មនុស្សេហិ វិហារេ វាសិអាទីនិ ទិន្នានិ ច ហោន្តិ, តេ ចេ ឃរេ ទឌ្ឍេ វា ចោរេហិ វា វិលុត្តេ ‘‘ទេថ នោ, ភន្តេ, ឧបករណេ បុន បាកតិកេ ករិស្សាមា’’តិ វទន្តិ, ទាតព្ពា. សចេ អាហរន្តិ, ន វារេតព្ពា, អនាហរន្តាបិ ន ចោទេតព្ពា.

២៨៦៩. ‘‘កម្មារតដ្ដការចុន្ទការនឡការមណិការបត្តពន្ធកានំ អធិករណិមុដ្ឋិកសណ្ឌាសតុលាទីនិ សព្ពានិ លោហមយឧបករណានិ សង្ឃេ ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌានិ. តិបុកោដ្ដកសុវណ្ណការចម្មការឧបករណេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – តិបុកោដ្ដកឧបករណេសុបិ តិបុច្ឆេទនសត្ថកំ, សុវណ្ណការឧបករណេសុ សុវណ្ណច្ឆេទនសត្ថកំ, ចម្មការឧបករណេសុ កតបរិកម្មចម្មឆិន្ទនកំ ខុទ្ទកសត្ថន្តិ ឥមានិ ភាជនីយភណ្ឌានី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អដ្ឋកថាគតំ វិនិច្ឆយេកទេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មុដ្ឋិក’’ន្តិអាទិ. តុលាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន កត្តរិអាទិឧបករណំ សង្គណ្ហាតិ.

២៨៧០. ‘‘នហាបិតតុន្នការានំ ឧបករណេសុបិ ឋបេត្វា មហាកត្តរិំ, មហាសណ្ឌាសំ, មហាបិប្ផលកញ្ច សព្ពំ ភាជនីយំ. មហាកត្តរិអាទីនិ គរុភណ្ឌានី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អដ្ឋកថាគតំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ន្ហាបិតកស្សា’’តិអាទិ. ន្ហាបិតកស្ស ឧបករណេសុ សណ្ឌាសោ, មហត្តរី កត្តរី ច តុន្នការានញ្ច ឧបករណេសុ មហត្តរី កត្តរី ច មហាបិប្ផលកញ្ច គរុភណ្ឌកន្តិ យោជនា.

២៨៧១. ឯត្តាវតា ចតុត្ថគរុភណ្ឌេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បញ្ចមគរុភណ្ឌេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វល្លី’’តិអាទិ. វេត្តលតាទិកា វល្លិ ទុល្លភដ្ឋានេ សង្ឃស្ស ទិន្នា វា តត្ថ សង្ឃស្ស ភូមិយំ ជាតា, រក្ខិតា គោបិតា វា អឌ្ឍពាហុប្បមាណា គរុភណ្ឌំ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘អឌ្ឍពាហូតិ កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អំសកូដ’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘អឌ្ឍពាហុ នាម វិទត្ថិចតុរង្គុល’’ន្តិបិ វទន្តិ. សចេ សា វល្លិ សង្ឃកម្មេ, ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកា ហោតិ, បុគ្គលិកកម្មេបិ ឧបនេតុំ វដ្ដតិ. អរក្ខិតា បន គរុភណ្ឌមេវ ន ហោតិ.

២៨៧២. អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តមកចិវាកនាឡិកេរហីរចម្មមយា រជ្ជុកា វា យោត្តានិ វា វាកេ ច នាឡិកេរហីរេ ច វដ្ដេត្វា កតា ឯកវដ្ដា វា ទ្វិវដ្ដា វា សង្ឃស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌំ. សុត្តំ បន អវដ្ដេត្វា ទិន្នំ, មកចិវាកនាឡិកេរហីរា ច ភាជនីយា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អាគតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សុត្តវាកាទិនិព្ពត្តា’’តិអាទិ. វាកាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មកចិវាកនាឡិកេរហីរចម្មានំ គហណំ. នាតិទីឃា រជ្ជុកា. អតិទីឃំ យោត្តកំ.

២៨៧៣. នាឡិកេរស្ស ហីរេ វា មកចិវាកេ វា វដ្ដេត្វា កតា ឯកវដ្ដាបិ គរុភណ្ឌកន្តិ យោជនា. យេហិ បនេតានិ រជ្ជុកយោត្តាទីនិ ទិន្នានិ ហោន្តិ, តេ អត្តនោ ករណីយេន ហរន្តា ន វារេតព្ពា.

២៨៧៤. វឌ្ឍកិអង្គុលេន អដ្ឋង្គុលាយតោ សូចិទណ្ឌមត្តោ បរិណាហតោ សីហឡទីបេ លេខកានំ លេខនិសូចិទណ្ឌមត្តោ សង្ឃស្ស ទិន្នោ វា តត្ថជាតកោ វា រក្ខិតោ គោបិតោ វេឡុ គរុភណ្ឌំ សិយាតិ យោជនា. ‘‘យំ មជ្ឈិមបុរិសស្ស កនិដ្ឋង្គុលិយា អគ្គប្បមាណំ, ឥទំ សីហឡទីបេ លេខកានំ លេខនិសូចិយា បមាណ’’ន្តិ វទន្តិ. សោ ច សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកោ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ.

២៨៧៥. ទណ្ឌោ ច សលាកា ច ទណ្ឌសលាកា, ឆត្តស្ស ទណ្ឌសលាកាតិ វិគ្គហោ. ឆត្តទណ្ឌោ នាម ឆត្តបិណ្ឌិ. ឆត្តសលាកាតិ ឆត្តបញ្ជរសលាកា. ទណ្ឌោតិ ឧបាហនទណ្ឌកោ. ‘‘ទណ្ឌោ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ អដ្ឋកថាគតេសុ សរូបេន ឥធាវុត្តោ ឧបាហនទណ្ឌោយេវ សាមញ្ញវចនេន បារិសេសតោ គហេតព្ពោតិ. ទឌ្ឍគេហមនុស្សា គណ្ហិត្វា គច្ឆន្តា ន វារេតព្ពា.

២៨៧៦. មុញ្ជាទីសុ គេហច្ឆទនារហេសុ តិណេសុ យំ កិញ្ចិ មុដ្ឋិមត្តំ តិណំ វា គេហច្ឆទនារហំ តាលបណ្ណាទិ ឯកម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នំ វា តត្ថ សង្ឃិកភូមិយំ ជាតំ វា គរុភណ្ឌំ សិយាតិ យោជេតព្ពា. តត្ថ មុដ្ឋិមត្តំ នាម ករឡមត្តំ. ឥទញ្ច ករឡំ កត្វា ឆាទេន្តានំ ឆទនករឡវសេន គហេតព្ពំ. តាលបណ្ណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន នាឡិកេរបណ្ណាទិគេហច្ឆទនបណ្ណានំ គហណំ. តម្បិ មុញ្ជាទិ សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកំ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ. ទឌ្ឍគេហមនុស្សា គហេត្វា គច្ឆន្តិ, ន វារេតព្ពាតិ.

២៨៧៧-៨. អដ្ឋង្គុលប្បមាណោតិ ទីឃតោ អដ្ឋង្គុលមត្តោ. កេចិ ‘‘បុថុលតោ’’តិ វទន្តិ. រិត្តបោត្ថកោតិ លេខាហិ សុញ្ញបោត្ថកោ, ន លិខិតបោត្ថកោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អដ្ឋង្គុលប្បមាណោ’’តិ ឥមិនា អដ្ឋង្គុលតោ ឩនប្បមាណោ ភាជិយោ, ‘‘រិត្តបោត្ថកោ’’តិ ឥមិនា អដ្ឋង្គុលតោ អតិរេកប្បមាណោបិ លិខិតបោត្ថកោ ភាជិយោតិ ទស្សេតិ.

‘‘មត្តិកា បកតិមត្តិកា វា ហោតុ បញ្ចវណ្ណា វា សុធា វា សជ្ជុរសកង្គុដ្ឋសិលេសាទីសុ វា យំ កិញ្ចិ ទុល្លភដ្ឋានេ អានេត្វា វា ទិន្នំ តត្ថជាតកំ វា រក្ខិតគោបិតំ តាលផលបក្កមត្តំ គរុភណ្ឌំ ហោតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អដ្ឋកថាគតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មត្តិកា’’តិអាទិ. បាកតិកា វា សេតគេរុកាទិបញ្ចវណ្ណា វាបិ មត្តិកាតិ យោជនា. សិលេសោ នាម កពិដ្ឋាទិសិលេសោ. អាទិ-សទ្ទេន សជ្ជុរសកង្គុដ្ឋាទីនំ គហណំ. តាលបក្កបមាណន្តិ ឯកដ្ឋិតាលផលបមាណាបិ. តម្បិ មត្តិកាទិ សង្ឃកម្មេ, ចេតិយកម្មេ ច និដ្ឋិតេ អតិរេកំ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ.

២៨៧៩-៨០. ‘‘វេឡុអាទិក’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. រក្ខិតំ គោបិតំ វាបិ គណ្ហតា សមកំ វា អតិរេកំ វា ថាវរំ អន្តមសោ តំអគ្ឃនកំ វាលិកមេវ វា ទត្វា គហេតព្ពន្តិ យោជនា.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘រក្ខិតគោបិតំ វេឡុំ គណ្ហន្តេន សមកំ វា អតិរេកំ វា ថាវរំ អន្តមសោ តំអគ្ឃនកវាលិកាយបិ ផាតិកម្មំ កត្វា គហេតព្ពោ. ផាតិកម្មំ អកត្វា គណ្ហន្តេន តត្ថេវ វឡញ្ជេតព្ពោ, គមនកាលេ សង្ឃិកេ អាវាសេ ឋបេត្វា គន្តព្ពំ. អសតិយា គហេត្វា គតេន បន បហិណិត្វា ទាតព្ពោ. ទេសន្តរគតេន សម្បត្តវិហារេ សង្ឃិកាវាសេ ឋបេតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វេឡុម្ហិយេវ អយំ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, ឥធ បន ‘‘វល្លិវេឡាទិកំ កិញ្ចី’’តិ វល្លិអាទីនម្បិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា តំ ឧបលក្ខណមត្តំ វល្លិអាទីសុបិ យថារហំ លព្ភតីតិ វេទិតព្ពំ.

២៨៨១. អញ្ជនន្តិ សិលាមយោ. ឯវំ ហរិតាលមនោសិលាបិ.

២៨៨២. ទារុភណ្ឌេ អយំ វិនិច្ឆយោ – បរិណាហតោ យថាវុត្ត សូចិទណ្ឌប្បមាណកោ អដ្ឋង្គុលទីឃោ យោ កោចិ ទារុភណ្ឌកោ ទារុទុល្លភដ្ឋានេ សង្ឃស្ស ទិន្នោ វា តត្ថជាតកោ វា រក្ខិតគោបិតោ គរុភណ្ឌំ ហោតីតិ យោជនា.

២៨៨៣. ឯវំ កុរុន្ទដ្ឋកថាយ អាគតវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា មហាអដ្ឋកថាយ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អាគតំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អាសន្ទិកសត្តង្គា វុត្តលក្ខណាវ. ‘‘ភទ្ទបីឋ’’ន្តិ វេត្តមយំ បីឋំ វុច្ចតិ. បីឋិកាតិ បិលោតិកាពទ្ធបីឋមេវ.

២៨៨៤. ឯឡកបាទបីឋំ នាម ទារុបដ្ដិកាយ ឧបរិ បាទេ ឋបេត្វា ភោជនបល្លង្កំ វិយ កតបីឋំ វុច្ចតិ. ‘‘អាមលកវដ្ដកបីឋ’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘អាមណ្ឌកវដ្ដក’’ន្តិ បរិយាយោ, តស្មា ឧភយេនាបិ អាមលកាការេន យោជិតំ ពហុបាទកបីឋំ វុច្ចតិ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘តថាមណ្ឌកបីឋក’’ន្តិ បាឋោ. គាថាពន្ធវសេន មណ្ឌក-សទ្ទបយោគោ. កោច្ឆំ ភូតគាមវគ្គេ ចតុត្ថសិក្ខាបទេ វុត្តសរូបំ. បលាលបីឋន្តិ និបជ្ជនត្ថាយ កតា បលាលភិសិ, ឥមិនា កទលិបត្តាទិមយបីឋម្បិ ឧបលក្ខណតោ ទស្សិតំ. យថាហ – ‘‘បលាលបីឋេន ចេត្ថ កទលិបត្តាទិបីឋានិបិ សង្គហិតានី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១). ធោវនេ ផលកន្តិ ចីវរធោវនផលកំ, ធោវនាទិសទ្ទានំ វិយេត្ថ វិភត្តិអលោបោ. ឥមេសុ តាវ យំ កិញ្ចិ ខុទ្ទកំ វា ហោតុ មហន្តំ វា, សង្ឃស្ស ទិន្នំ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. ព្យគ្ឃចម្មឱនទ្ធម្បិ វាឡរូបបរិក្ខិត្តំ រតនបរិសិព្ពិតំ កោច្ឆំ គរុភណ្ឌមេវ.

២៨៨៥. ភណ្ឌិកាតិ ទណ្ឌកដ្ឋច្ឆេទនភណ្ឌិកា. មុគ្គរោតិ ទណ្ឌមុគ្គរោ. ទណ្ឌមុគ្គរោ នាម យេន រជិតចីវរំ បោថេន្តិ. វត្ថឃដ្ដនមុគ្គរោតិ ចីវរឃដ្ដនមុគ្គរោ, យេន អនុវាតាទិំ ឃដ្ដេន្តិ. អម្ពណន្តិ ផលកេហិ បោក្ខរណិសទិសំ កតបានីយភាជនំ. មញ្ជូសា នាម ទោណិបេឡា. នាវា បោតោ. រជនទោណិកា នាម យត្ថ ចីវរំ រជន្តិ, បក្ករជនំ វា អាកិរន្តិ.

២៨៨៦. ឧឡុង្កោតិ នាឡិកេរផលកដាហាទិមយោ ឧឡុង្កោ. ឧភយំ បិធានសមកោ សមុគ្គោ. ‘‘ខុទ្ទកោ បរិវិធនោ ករណ្ឌ’’ន្តិ វទន្តិ. ករណ្ឌោ ច បាទគណ្ហនកតោ អតិរេកប្បមាណោ ឥធ អធិប្បេតោ. កដច្ឆូតិ ទព្ពិ. អាទិ-សទ្ទេន បានីយសរាវបានីយសង្ខាទីនំ គហណំ.

២៨៨៧. គេហសម្ភារន្តិ គេហោបករណំ. ថម្ភតុលាសោបានផលកាទិ ទារុមយំ, បាសាណមយម្បិ ឥមិនាវ គហិតំ. កប្បិយចម្មន្តិ ‘‘ឯឡកាជមិគាន’’ន្តិអាទិនា (វិ. វិ. ២៦៥០) ហេដ្ឋា ទស្សិតំ កប្បិយចម្មំ. តព្ពិបរិយាយំ អកប្បិយំ. អភាជិយំ គរុភណ្ឌត្តា. ភូមត្ថរណំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

២៨៨៨. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯឡកចម្មំ បន បច្ចត្ថរណគតិកមេវ ហោតិ, តម្បិ គរុភណ្ឌមេវា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វុត្តត្តា អាហ ‘‘ឯឡចម្មំ គរុំ វុត្ត’’ន្តិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘សព្ពំ មញ្ចប្បមាណំ ចម្មំ គរុភណ្ឌ’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘បច្ចត្ថរណគតិកមេវា’’តិ ឥមិនា មញ្ចបីឋេបិ អត្ថរិតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘បាវារាទិបច្ចត្ថរណម្បិ គរុភណ្ឌ’’ន្តិ ឯកេ, ‘‘នោ’’តិ អបរេ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. មញ្ចប្បមាណន្តិ ច បមាណយុត្តំ មញ្ចំ. បមាណយុត្តមញ្ចោ នាម យស្ស ទីឃសោ នវ វិទត្ថិយោ តិរិយញ្ច តទុបឌ្ឍំ. ឧទ្ធំ មុខមស្សាតិ ឧទុក្ខលំ. អាទិ-សទ្ទេន មុសលំ, សុប្បំ, និសទំ, និសទបោតោ, បាសាណទោណិ, បាសាណកដាហញ្ច សង្គហិតំ. បេសការាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ចម្មការាទីនំ គហណំ. តុរិវេមាទិ បេសការភណ្ឌញ្ច ភស្តាទិ ចម្មការភណ្ឌញ្ច កសិភណ្ឌញ្ច យុគនង្គលាទិ សង្ឃិកំ សង្ឃសន្តកំ គរុភណ្ឌន្តិ យោជនា.

២៨៨៩. ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘សង្ឃិក’’ន្តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ. អាធារកោតិ បត្តាធារោ. តាលវណ្ដន្តិ តាលវណ្ដេហិ កតំ. វេឡុទន្តវិលីវេហិ វា មោរបិញ្ឆេហិ វា ចម្មវិកតីហិ វា កតម្បិ តំសទិសំ ‘‘តាលវណ្ដ’’ន្តេវ វុច្ចតិ. វដ្ដវិធូបនានំ តាលវណ្ដេយេវ អន្តោគធត្តា ‘‘ពីជនី’’តិ ចតុរស្សវិធូបនញ្ច កេតកបារោហកុន្តាលបណ្ណាទិមយទន្តមយវិសាណមយទណ្ឌកមកសពីជនី ច វុច្ចតិ. បច្ឆិ បាកដាយេវ. បច្ឆិតោ ខុទ្ទកោ តាលបណ្ណាទិមយោ ភាជនវិសេសោ ចង្កោដកំ. សព្ពា សម្មជ្ជនីតិ នាឡិកេរហីរាទីហិ ពទ្ធា យដ្ឋិសម្មជ្ជនី, មុដ្ឋិសម្មជ្ជនីតិ ទុវិធា បរិវេណង្គណាទិសម្មជ្ជនី ច តថេវ ទុវិធា ខជ្ជូរិនាឡិកេរបណ្ណាទីហិ ពទ្ធា គេហសម្មជ្ជនី ចាតិ សព្ពាបិ សម្មជ្ជនី គរុភណ្ឌំ ហោតិ.

២៨៩០. ចក្កយុត្តកយានន្តិ ហត្ថវដ្ដកសកដាទិយុត្តយានញ្ច.

២៨៩១. ឆត្តន្តិ បណ្ណកិលញ្ជសេតច្ឆត្តវសេន តិវិធំ ឆត្តំ. មុដ្ឋិបណ្ណន្តិ តាលបណ្ណំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិសាណភាជនញ្ច តុម្ពភាជនញ្ចាតិ វិគ្គហោ, ឯកទេសសរូបេកសេសោ, គាថាពន្ធវសេន និគ្គហិតាគមោ ច. វិសាណមយំ, ភាជនំ តុម្ពមយំ ភាជនញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥធ ‘‘បាទគណ្ហនកតោ អតិរិត្តប្បមាណ’’ន្តិ សេសោ. អរណី អរណិសហិតំ. អាទិ-សទ្ទេន អាមលកតុម្ពំ អនុញ្ញាតវាសិយា ទណ្ឌញ្ច សង្គណ្ហាតិ. លហុ អគរុភណ្ឌំ, ភាជនីយន្តិ អត្ថោ. បាទគណ្ហនកតោ អតិរិត្តប្បមាណំ គរុភណ្ឌំ.

២៨៩២. វិសាណន្តិ គោវិសាណាទិ យំ កិញ្ចិ វិសាណំ. អតច្ឆិតំ យថាគតមេវ ភាជនីយំ. អនិដ្ឋិតំ មញ្ចបាទាទិ យំ កិញ្ចិ ភាជនីយន្តិ យោជនា. យថាហ – ‘‘មញ្ចបាទោ មញ្ចអដនី បីឋបាទោ បីឋអដនី វាសិផរសុអាទីនំ ទណ្ឌោតិ ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ វិប្បកតតច្ឆនកម្មំ អនិដ្ឋិតមេវ ភាជនីយំ, តច្ឆិតមដ្ឋំ បន គរុភណ្ឌំ ហោតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១).

២៨៩៣. និដ្ឋិតោ តច្ឆិតោ វាបីតិ តច្ឆិតនិដ្ឋិតោបិ. វិធោតិ កាយពន្ធនេ អនុញ្ញាតវិធោ. ហិង្គុករណ្ឌកោតិ ហិង្គុមយោ វា តទាធារោ វា ករណ្ឌកោ. អញ្ជនីតិ អញ្ជននាឡិកា ច អញ្ជនករណ្ឌកោ ច. សលាកាយោតិ អញ្ជនិសលាកា. ឧទបុញ្ឆនីតិ ហត្ថិទន្តវិសាណាទិមយា ឧទកបុញ្ឆនី. ឥទំ សព្ពំ ភាជនីយមេវ.

២៨៩៤. បរិភោគារហន្តិ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគយោគ្គំ. កុលាលភណ្ឌន្តិ ឃដបិឋរាទិកុម្ភការភណ្ឌម្បិ. បត្តង្គារកដាហន្តិ បត្តកដាហំ, អង្គារកដាហញ្ច. ធូមទានំ នាឡិកា. កបល្លិកាតិ ទីបកបល្លិកា.

២៨៩៥. ថុបិកាតិ បាសាទាទិថុបិកា. ទីបរុក្ខោតិ បទីបាធារោ. ចយនច្ឆទនិដ្ឋកាតិ បាការចេតិយាទីនំ ចយនិដ្ឋកា ច គេហាទីនំ ឆទនិដ្ឋកា ច. សព្ពម្បីតិ យថាវុត្តំ សព្ពម្បិ អនវសេសំ បរិក្ខារំ.

២៨៩៦. កញ្ចនកោតិ សរកោ. ឃដកោតិ បាទគណ្ហនកតោ អនតិរិត្តប្បមាណោ ឃដកោ. ‘‘យថា ច មត្តិកាភណ្ឌេ, ឯវំ លោហភណ្ឌេបិ កុណ្ឌិកា ភាជនីយកោដ្ឋាសមេវ ភជតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) អដ្ឋកថានយំ សង្គហេតុមាហ ‘‘លោហភណ្ឌេបិ កុណ្ឌិកាបិ ច ភាជិយា’’តិ.

២៨៩៧. គរុ នាម បច្ឆិមំ គរុភណ្ឌត្តយំ. ថាវរំ នាម បុរិមទ្វយំ. សង្ឃស្សាតិ សង្ឃេន. បរិវត្តេត្វាតិ បុគ្គលិកាទីហិ តាទិសេហិ តេហិ បរិវត្តេត្វា. តត្រាយំ បរិវត្តននយោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) – សង្ឃស្ស នាឡិកេរារាមោ ទូរេ ហោតិ, កប្បិយការកា តំ ពហុតរំ ខាទន្តិ, តតោ សកដវេតនំ ទត្វា អប្បមេវ អាហរន្តិ, អញ្ញេសំ បន តស្ស អារាមស្ស អវិទូរគាមវាសីនំ មនុស្សានំ វិហារស្ស សមីបេ អារាមោ ហោតិ, តេ សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា សកេន អារាមេន តំ អារាមំ យាចន្តិ, សង្ឃេន ‘‘រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ អបលោកេត្វា សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. សចេបិ ភិក្ខូនំ រុក្ខសហស្សំ ហោតិ, មនុស្សានំ បញ្ចសតានិ, ‘‘ននុ តុម្ហាកំ អារាមោ ខុទ្ទកោ’’តិ ន វត្តព្ពំ. កិញ្ចាបិ ហិ អយំ ខុទ្ទកោ, អថ ខោ ឥតរតោ ពហុតរំ អាយំ ទេតិ. សចេបិ សមកមេវ ទេតិ, ឯវម្បិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កាតិ គហេតព្ពមេវ.

សចេ បន មនុស្សានំ ពហុតរា រុក្ខា ហោន្តិ, ‘‘ននុ តុម្ហាកំ ពហុតរា រុក្ខា’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ‘‘អតិរេកំ អម្ហាកំ បុញ្ញំ ហោតុ, សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វទន្តិ, ជានាបេត្វា សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខូនំ រុក្ខា ផលធារិនោ, មនុស្សានំ រុក្ខា ន តាវ ផលំ គណ្ហន្តិ. កិញ្ចាបិ ន គណ្ហន្តិ, ន ចិរស្សេវ គណ្ហិស្សន្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេវ. មនុស្សានំ រុក្ខា ផលធារិនោ, ភិក្ខូនំ ន តាវ ផលំ គណ្ហន្តិ. ‘‘ននុ តុម្ហាកំ រុក្ខា ផលធារិនោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បុញ្ញំ ភវិស្សតី’’តិ វទន្តិ, ជានាបេត្វា សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ អារាមេន អារាមោ បរិវត្តេតព្ពោ. ឯតេនេវ នយេន អារាមវត្ថុបិ វិហារោបិ វិហារវត្ថុបិ អារាមេន បរិវត្តេតព្ពំ. អារាមវត្ថុនា ច មហន្តេន វា ខុទ្ទកេន វា អារាមអារាមវត្ថុវិហារវិហារវត្ថូនិ.

កថំ វិហារេន វិហារោ បរិវត្តេតព្ពោ? សង្ឃស្ស អន្តោគាមេ គេហំ ហោតិ, មនុស្សានំ វិហារមជ្ឈេ បាសាទោ, ឧភោបិ អគ្ឃេន សមកា, សចេ មនុស្សា តេន បាសាទេន តំ គេហំ យាចន្តិ, សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខូនំ ចេ មហគ្ឃតរំ គេហំ ហោតិ, ‘‘មហគ្ឃតរំ អម្ហាកំ គេហ’’ន្តិ វុត្តេ ច ‘‘កិញ្ចាបិ មហគ្ឃតរំ, បព្ពជិតានំ បន អសារុប្បំ, ន សក្កា តត្ថ បព្ពជិតេហិ វសិតុំ, ឥទំ បន សារុប្បំ, គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ឯវម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន មនុស្សានំ មហគ្ឃំ ហោតិ, ‘‘ននុ តុម្ហាកំ គេហំ មហគ្ឃ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បុញ្ញំ ភវិស្សតិ, គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បន សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ វិហារេន វិហារោ បរិវត្តេតព្ពោ. ឯតេនេវ នយេន វិហារវត្ថុបិ អារាមោបិ អារាមវត្ថុបិ វិហារេន បរិវត្តេតព្ពំ. វិហារវត្ថុនា ច មហគ្ឃេន វា អប្បគ្ឃេន វា វិហារវិហារវត្ថុអារាមអារាមវត្ថូនិ. ឯវំ តាវ ថាវរេន ថាវរបរិវត្តនំ វេទិតព្ពំ.

គរុភណ្ឌេន គរុភណ្ឌបរិវត្តនេ បន មញ្ចបីឋំ មហន្តំ វា ហោតុ ខុទ្ទកំ វា, អន្តមសោ ចតុរង្គុលបាទកំ គាមទារកេហិ បំស្វាគារកេសុ កីឡន្តេហិ កតម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. សចេបិ រាជរាជមហាមត្តាទយោ ឯកប្បហារេនេវ មញ្ចសតំ វា មញ្ចសហស្សំ វា ទេន្តិ, សព្ពេ កប្បិយមញ្ចា សម្បដិច្ឆិតព្ពា, សម្បដិច្ឆិត្វា វុឌ្ឍបដិបាដិយា ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ ទាតព្ពា, បុគ្គលិកវសេន ន ទាតព្ពា. អតិរេកមញ្ចេ ភណ្ឌាគារាទីសុ បញ្ញបេត្វា បត្តចីវរំ និក្ខិបិតុម្បិ វដ្ដតិ.

ពហិសីមាយ ‘‘សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទិន្នមញ្ចោ សង្ឃត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានេ ទាតព្ពោ. តត្ថ ចេ ពហូ មញ្ចា ហោន្តិ, មញ្ចេន កម្មំ នត្ថិ, យស្ស វសនដ្ឋានេ កម្មំ អត្ថិ, តត្ថ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ ទាតព្ពោ. មហគ្ឃេន សតគ្ឃនកេន, សហស្សគ្ឃនកេន វា មញ្ចេន អញ្ញំ មញ្ចសតំ លភតិ, បរិវត្តេត្វា គហេតព្ពំ. ន កេវលំ មញ្ចេន មញ្ចោយេវ, អារាមអារាមវត្ថុវិហារវិហារវត្ថុបីឋភិសិពិម្ពោហនានិបិ បរិវត្តេតុំ វដ្ដន្តិ. ឯស នយោ បីឋភិសិពិម្ពោហនេសុបិ ឯតេសុ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ វុត្តនយមេវ. តត្ថ អកប្បិយំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, កប្បិយំ សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អកប្បិយំ វា មហគ្ឃំ កប្បិយំ វា បរិវត្តេត្វា វុត្តវត្ថូនិ គហេតព្ពានិ, អគរុភណ្ឌុបគំ បន ភិសិពិម្ពោហនំ នាម នត្ថីតិ.

២៨៩៨. ភិក្ខុ អធោតេន បាទេន, អល្លបាទេន វា សេនាសនំ នក្កមេតិ សម្ពន្ធោ. សយន្តិ ឯត្ថ, អាសន្តិ ចាតិ សយនាសនំ, បរិកម្មកតភូមត្ថរណាទិ. អល្លបាទេន វាតិ យេន អក្កន្តដ្ឋានេ ឧទកំ បញ្ញាយតិ, ឯវរូបេន តិន្តបាទេន. យថាហ – ‘‘អល្លេហិ បាទេហីតិ យេហិ អក្កន្តដ្ឋានេ ឧទកំ បញ្ញាយតិ, ឯវរូបេហិ បាទេហិ បរិភណ្ឌកតភូមិ វា សេនាសនំ វា ន អក្កមិតព្ពំ. សចេ បន ឧទកសិនេហមត្តមេវ បញ្ញាយតិ, ន ឧទកំ, វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៤). សឧបាហនោតិ ឯត្ថ ‘‘ធោតបាទក’’ន្តិ វត្តព្ពំ. បាទេ បដិមុក្កាហិ ឧបាហនាហិ សឧបាហនោ ភិក្ខុ ធោតបាទកំ ធោតបាទេហិ អក្កមិតព្ពដ្ឋានំ តថេវ ន អក្កមេតិ យោជនា.

២៨៩៩. បរិកម្មកតាយាតិ សុធាទិបរិកម្មកតាយ. និដ្ឋុភន្តស្សាតិ ខេឡំ បាតេន្តស្ស. បរិកម្មកតំ ភិត្តិន្តិ សេតភិត្តិំ វា ចិត្តកម្មកតំ វា ភិត្តិំ. ន កេវលញ្ច ភិត្តិមេវ, ទ្វារម្បិ វាតបានម្បិ អបស្សេនផលកម្បិ បាសាណត្ថម្ភម្បិ រុក្ខត្ថម្ភម្បិ ចីវរេន វា កេនចិ វា អប្បដិច្ឆាទេត្វា អបស្សយិតុំ ន លភតិយេវ. ‘‘ទ្វារវាតបានាទយោ បន អបរិកម្មកតាបិ អបដិច្ឆាទេត្វា ន អបស្សយិតព្ពា’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

២៩០១. និទ្ទាយតោ តស្ស កោចិ សរីរាវយវោ បច្ចត្ថរណេ សង្កុដិតេ សហសា យទិ មញ្ចំ ផុសតិ, ទុក្កដន្តិ យោជនា.

២៩០២. លោមេសុ មញ្ចំ ផុសន្តេសុ. ហត្ថបាទានំ តលេន អក្កមិតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. មញ្ចបីឋំ នីហរន្តស្ស កាយេ បដិហញ្ញតិ, អនាបត្តិ.

‘‘ទាយកេហិ ‘កាយេន ផុសិត្វា យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’តិ ទិន្នសេនាសនំ, មញ្ចបីឋាទិញ្ច ទាយកេន វុត្តនិយាមេន បរិភុញ្ជន្តស្ស ទោសោ នត្ថី’’តិ មាតិកដ្ឋកថាយ សីហឡគណ្ឋិបទេ វុត្តត្តា តថា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ. ‘‘ឥមំ មញ្ចបីឋាទិំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ គរុភណ្ឌំ ហោតិ, ន ភាជេតព្ពំ សង្ឃស្ស បរាមដ្ឋត្តា. ‘‘ឥមំ មញ្ចបីឋាទិំ ភទន្តានំ វស្សគ្គេន គណ្ហិតុំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ សតិបិ គរុភណ្ឌភាវេ កប្បិយវត្ថុំ ភាជេត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, អកប្បិយភណ្ឌមេវ ភាជេត្វា គហេតុំ ន លព្ភតិ. ‘‘ឥមំ មញ្ចបីឋំ វស្សគ្គេន គហេតុំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ វស្សគ្គេន ភាជេត្វា គហេតព្ពំ វស្សគ្គេន ភាជនំ បឋមំ វត្វា បច្ឆា សង្ឃស្ស បរាមដ្ឋត្តា. ‘‘សង្ឃស្ស ឥមំ មញ្ចបីឋំ វស្សគ្គេន គណ្ហិតុំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បន គរុភណ្ឌំ ហោតិ បឋមំ សង្ឃស្ស បរាមដ្ឋត្តាតិ អយម្បិ វិសេសោ មាតិកដ្ឋកថា គណ្ឋិបទេយេវ វុត្តោ.

២៩០៣-៤. ឧទ្ទេសភត្តវិនិច្ឆយេកទេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សហស្សគ្ឃនកោ’’តិអាទិ. សហស្សគ្ឃនកោ សចីវរោ បិណ្ឌបាតោ អវស្សិកំ ភិក្ខុំ បត្តោ, តស្មិំ វិហារេ ច ‘‘ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ អវស្សិកំ ភិក្ខុំ បត្តោ’’តិ លិខិត្វា ឋបិតោបិ ច ហោតិ, តតោ សដ្ឋិវស្សានមច្ចយេ តាទិសោ សហស្សគ្ឃនកោ សចីវរោ កោចិ បិណ្ឌបាតោ សចេ ឧប្បន្នោ ហោតិ, តំ បិណ្ឌបាតំ ពុធោ វិនិច្ឆយកុសលោ ភិក្ខុ អវស្សិកដ្ឋិតិកាយ អទត្វា សដ្ឋិវស្សិកដ្ឋិតិកាយ ទទេយ្យាតិ យោជនា.

២៩០៥. ឧទ្ទេសភត្តំ ភុញ្ជិត្វាតិ ឧបសម្បន្នកាលេ អត្តនោ វស្សគ្គេន បត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ បរិភុញ្ជិត្វា. ជាតោ ចេ សាមណេរកោតិ សិក្ខាបច្ចក្ខានាទិវសេន សចេ សាមណេរោ ជាតោ. តន្តិ ឧបសម្បន្នកាលេ គហិតំ តទេវ ឧទ្ទេសភត្តំ. សាមណេរស្ស បាឡិយាតិ សាមណេរបដិបាដិយា អត្តនោ បត្តំ បច្ឆា គហេតុំ លភតិ.

២៩០៦. យោ សាមណេរោ សម្បុណ្ណវីសតិវស្សោ ‘‘ស្វេ ឧទ្ទេសំ លភិស្សតី’’តិ វត្តព្ពោ, អជ្ជ សោ ឧបសម្បន្នោ ហោតិ, ឋិតិកា អតីតា សិយាតិ យោជនា, ស្វេ បាបេតព្ពា សាមណេរដ្ឋិតិកា អជ្ជ ឧបសម្បន្នត្តា អតិក្កន្តា ហោតីតិ អត្ថោ, តំ ភត្តំ ន លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៩០៧. ឧទ្ទេសភត្តានន្តរំ សលាកភត្តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. សចេ សលាកា លទ្ធា, តំទិនេ ភត្តំ ន លទ្ធំ, បុនទិនេ តស្ស ភត្តំ គហេតព្ពំ, ន សំសយោ ‘‘គហេតព្ពំ នុ ខោ, ន គហេតព្ព’’ន្តិ ឯវំ សំសយោ ន កាតព្ពោតិ យោជនា.

២៩០៨. ឧត្តរិ ឧត្តរំ អតិរេកំ ភង្គំ ព្យញ្ជនំ ឯតស្សាតិ ឧត្តរិភង្គំ, តស្ស, អតិរេកព្យញ្ជនស្សាតិ អត្ថោ. ឯកចរស្សាតិ ឯកចារិកស្ស. សលាកាយេវ សលាកិកា.

២៩០៩. ឧត្តរិភង្គមេវ ឧត្តរិភង្គកំ.

២៩១០. យេន យេន ហីតិ គាហិតសលាកេន យេន យេន ភិក្ខុនា. យំ យន្តិ ភត្តព្យញ្ជនេសុ យំ យំ ភត្តំ វា យំ យំ ព្យញ្ជនំ វា.

២៩១១. សង្ឃុទ្ទេសាទិកន្តិ សង្ឃភត្តឧទ្ទេសភត្តាទិកំ. អាទិ-សទ្ទេន និមន្តនំ, សលាកំ, បក្ខិកំ, ឧបោសថិកំ, បាដិបទិកន្តិ បញ្ច ភត្តានិ គហិតានិ.

តត្ថ សព្ពសង្ឃស្ស ទិន្នំ សង្ឃភត្តំ នាម. ‘‘សង្ឃតោ ឯត្តកេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិសិត្វា ទេថា’’តិអាទិនា វត្វា ទិន្នំ ឧទ្ទេសភត្តំ. ‘‘សង្ឃតោ ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ ភត្តំ គណ្ហថា’’តិអាទិនា វត្វា ទិន្នំ និមន្តនំ នាម. អត្តនោ អត្តនោ នាមេន សលាកគាហកានំ ភិក្ខូនំ ទិន្នំ សលាកភត្តំ នាម. ចាតុទ្ទសិយំ ទិន្នំ បក្ខិកំ. ឧបោសថេ ទិន្នំ ឧបោសថិកំ. បាដិបទេ ទិន្នំ បាដិបទិកំ. តំតំនាមេន ទិន្នមេវ តថា តថា វោហរីយតិ. ឯតេសំ បន វិត្ថារកថា ‘‘អភិលក្ខិតេសូ’’តិអាទិនា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៥ បក្ខិកភត្តាទិកថា) អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. អាគន្តុកាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន គមិកភត្តំ, គិលានភត្តំ, គិលានុបដ្ឋាកភត្តន្តិ តីណិ គហិតានិ. អាគន្តុកានំ ទិន្នំ ភត្តំ អាគន្តុកភត្តំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុ.

២៩១២. វិហារន្តិ វិហារភត្តំ ឧត្តរបទលោបេន, វិហារេ តត្រុប្បាទភត្តស្សេតំ អធិវចនំ. វារភត្តន្តិ ទុព្ភិក្ខសមយេ ‘‘វារេន ភិក្ខូ ជគ្គិស្សាមា’’តិ ធុរគេហតោ បដ្ឋាយ ទិន្នំ. និច្ចន្តិ និច្ចភត្តំ ឧត្តរបទលោបេន, តញ្ច តថា វត្វាវ ទិន្នំ. កុដិភត្តំ នាម សង្ឃស្ស អាវាសំ កត្វា ‘‘អម្ហាកំ សេនាសនវាសិនោ អម្ហាកំ ភត្តំ គណ្ហន្តូ’’តិ ទិន្នំ. បន្នរសវិធំ សព្ពមេវ ភត្តំ ឥធ ឥមស្មិំ សេនាសនក្ខន្ធកេ ឧទ្ទិដ្ឋំ កថិតំ. ឯតេសំ វិត្ថារវិនិច្ឆយោ អត្ថិកេហិ សមន្តបាសាទិកាយ គហេតព្ពោ.

២៩១៣. បច្ចយភាជនេ មិច្ឆាបដិបត្តិយា មហាទីនវត្តា អប្បមត្តេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ បច្ចយភាជនកំ អនុសាសន្តោ អាហ ‘‘បាឡិ’’ន្តិអាទិ.

សេនាសនក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា.