ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា

២៧៨៣. កុដ្ដេតិ ឥដ្ឋកាសិលាទារុកុដ្ដានំ អញ្ញតរស្មិំ. អដ្ដានេតិ ឯត្ថ អដ្ដានំ នាម រុក្ខេ ផលកំ វិយ តច្ឆេត្វា អដ្ឋបទាការេន រាជិយោ ឆិន្ទិត្វា នហានតិត្ថេ និខណន្តិ, តត្ថ ចុណ្ណានិ អាកិរិត្វា មនុស្សា កាយំ ឃំសន្តិ.

២៧៨៤. គន្ធព្ពហត្ថេនាតិ នហានតិត្ថេ ឋបិតេន ទារុមយហត្ថេន. តេន កិរ ចុណ្ណានិ គហេត្វា មនុស្សា សរីរំ ឃំសន្តិ. កុរុវិន្ទកសុត្តិយាតិ កុរុវិន្ទកបាសាណចុណ្ណានិ លាខាយ ពន្ធិត្វា កតគុឡិកកលាបកោ វុច្ចតិ, តំ ឧភោសុ អន្តេសុ គហេត្វា សរីរំ ឃំសន្តិ. មល្លកេនាតិ មករទន្តកំ ឆិន្ទិត្វា មល្លកមូលសណ្ឋានេន កតេន មល្លកេន, ឥទំ គិលានស្សាបិ ន វដ្ដតិ. អញ្ញមញ្ញញ្ច កាយតោតិ អញ្ញមញ្ញំ សរីរេន ឃំសេយ្យ.

២៧៨៥. អកតំ មល្លកំ នាម មករទន្តេ អច្ឆិន្ទិត្វា កតំ, ឥទំ អគិលានស្ស ន វដ្ដតិ.

២៧៨៦. កបាលិដ្ឋកខណ្ឌានីតិ កបាលខណ្ឌឥដ្ឋកខណ្ឌានិ. សព្ពស្សាតិ គិលានាគិលានស្ស សរីរេ ឃំសិត្វា ឧព្ពដ្ដេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘បុថុបាណិក’’ន្តិ ហត្ថបរិកម្មំ វុច្ចតិ, តស្មា សព្ពស្ស ហត្ថេន បិដ្ឋិបរិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. ‘‘វត្ថវដ្ដី’’តិ ឥទំ បាឡិយំ វុត្តឧក្កាសិកស្ស បរិយាយំ, តស្មា នហាយន្តស្ស យស្ស កស្សចិ នហានសាដកវដ្ដិយាបិ ឃំសិតុំ វដ្ដតិ.

២៧៨៧. ផេណកំ នាម សមុទ្ទផេណំ. កថលន្តិ កបាលខណ្ឌំ. បាទឃំសនេ វុត្តា អនុញ្ញាតា. កតកំ នាម បទុមកណ្ណិកាការំ បាទឃំសនត្ថំ កណ្ដកេ ឧដ្ឋាបេត្វា កតំ, ឯតំ នេវ បដិគ្គហេតុំ, ន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

២៧៨៨. យំ កិញ្ចិបិ អលង្ការន្តិ ហត្ថូបគាទិអលង្ការេសុ យំ កិញ្ចិ អលង្ការំ.

២៧៨៩. ឱសណ្ឋេយ្យាតិ អលង្ការត្ថំ សង្ខរោន្តោ នមេយ្យ. ហត្ថផណកេនាតិ ហត្ថេនេវ ផណកិច្ចំ ករោន្តា អង្គុលីហិ ឱសណ្ឋេន្តិ. ផណកេនាតិ ទន្តមយាទីសុ យេន កេនចិ. កោច្ឆេនាតិ ឧសិរមយេន វា មុញ្ជបព្ពជមយេន វា កោច្ឆេន.

២៧៩០. សិត្ថតេលោទតេលេហីតិ សិត្ថតេលញ្ច ឧទកតេលញ្ចាតិ វិគ្គហោ, តេហិ. តត្ថ សិត្ថតេលំ នាម មធុសិត្ថកនិយ្យាសាទិ យំ កិញ្ចិ ចិក្កណំ. ចិក្កណំ នាម និយ្យាសំ. ឧទកតេលំ នាម ឧទកមិស្សកំ តេលំ. កត្ថចិ បោត្ថកេសុ ‘‘សិដ្ឋា’’តិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. អនុលោមនិបាតត្ថន្តិ នលាដាភិមុខំ អនុលោមេន បាតនត្ថំ. ឧទ្ធលោមេនាតិ ឧទ្ធគ្គំ ហុត្វា ឋិតលោមេន.

២៧៩១. ហត្ថំ តេលេន តេមេត្វាតិ ករតលំ តេលេន មក្ខេត្វា. សិរោរុហា កេសា. ឧណ្ហាភិតត្តស្សាតិ ឧណ្ហាភិតត្តរជសិរស្ស. អល្លហត្ថេន សិរោរុហេ បុញ្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

២៧៩២. អាទាសេ ឧទបត្តេ វាតិ ឯត្ថ កំសបត្តាទីនិបិ, យេសុ មុខនិមិត្តំ បញ្ញាយតិ, សព្ពានិ អាទាសសង្ខមេវ គច្ឆន្តិ, កញ្ជិយាទីនិបិ ច ឧទបត្តសង្ខមេវ, តស្មា យត្ថ កត្ថចិ ឱលោកេន្តស្ស ទុក្កដំ.

២៧៩៣. យេន ហេតុនា មុខំ ឱលោកេន្តស្ស អនាបត្តិ, តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សញ្ឆវិ’’ន្តិអាទិ. អាពាធបច្ចយា ‘‘មេ មុខេ វណោ សញ្ឆវិ នុ ខោ, ឧទាហុ ន សញ្ឆវី’’តិ មុខំ ទដ្ឋុញ្ច ‘‘អហំ ជិណ្ណោ នុ ខោ, ឧទាហុ នោ’’តិ អត្តនោ អាយុសង្ខារជាននត្ថញ្ច មុខំ ទដ្ឋុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

២៧៩៤. នច្ចំ វាតិ យំ កិញ្ចិ នច្ចំ អន្តមសោ មោរនច្ចម្បិ. គីតន្តិ យំ កិញ្ចិ នដគីតំ វា សាធុគីតំ វា អន្តមសោ ទន្តគីតម្បិ, យំ ‘‘គាយិស្សាមា’’តិ បុព្ពភាគេ ឱកូជន្តា ករោន្តិ, ឯតម្បិ ន វដ្ដតិ. វាទិតន្តិ យំ កិញ្ចិ វាទិតំ. ទដ្ឋុំ វា បន សោតុំ វាតិ នច្ចំ ទដ្ឋុំ វា គីតំ វាទិតំ សោតុំ វា.

២៧៩៥. សយំ នច្ចន្តស្ស វា នច្ចាបេន្តស្ស វា គាយន្តស្ស វា គាយាបេន្តស្ស វា វាទេន្តស្ស វា វាទាបេន្តស្ស វា ទុក្កដមេវ អដ្ឋកថាយ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៤៨) វុត្តន្តិ តទេកទេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទដ្ឋុមន្តមសោ’’តិអាទិ.

២៧៩៦. សុណាតីតិ គីតំ វា វាទិតំ វា. បស្សតីតិ នច្ចំ បស្សតិ.

២៧៩៧. បស្សិស្សាមីតិ ឯត្ថ ‘‘សុណិស្សាមី’’តិ សេសោ. ‘‘នច្ចំ បស្សិស្សាមិ, គីតំ, វាទិតំ វា សុណិស្សាមី’’តិ វិហារតោ វិហារំ គច្ឆតោ វាបិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

២៧៩៨. ឧដ្ឋហិត្វាន គច្ឆតោតិ ‘‘នច្ចំ បស្សិស្សាមី’’តិ, ‘‘គីតំ, វាទិតំ វា សុណិស្សាមី’’តិ និសិន្នដ្ឋានតោ ឧដ្ឋហិត្វា អន្តោវិហារេបិ តំ តំ ទិសំ គច្ឆតោ អាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា. វីថិយំ ឋត្វា គីវំ បសារេត្វា បស្សតោបិ ច អាបត្តីតិ យោជនា.

២៧៩៩. ទីឃាតិ ទ្វង្គុលតោ ទីឃា. ន ធារេយ្យាតិ ន ធារេតព្ពា. ទ្វង្គុលំ វា ទុមាសំ វាតិ ឯត្ថ ទ្វេ អង្គុលានិ បរិមាណំ ឯតស្សាតិ ទ្វង្គុលោ, កេសោ. ទ្វេ មាសា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទុមាសោ. កេសំ ធារេន្តោ ទ្វង្គុលំ វា ធារេយ្យ ទុមាសំ វា. តតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតីតិ តតោ ទ្វង្គុលតោ វា ទុមាសតោ វា កេសតោ ឧទ្ធំ កេសំ ធារេតុំ ន វដ្ដតិ.

អថ វា ទ្វេ អង្គុលានិ សមាហដានិ ទ្វង្គុលំ, ទ្វេ មាសា សមាហដា ទុមាសំ, ឧភយត្ថ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. កេសេ ធារេន្តោ ទ្វង្គុលមត្តំ វា ធារេយ្យ ទុមាសមត្តំ វា, តតោ កាលបរិមាណតោ ឧទ្ធំ កេសេ ធារេតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. សចេ កេសេ អន្តោទ្វេមាសេ ទ្វង្គុលេ បាបុណន្តិ, អន្តោទ្វេមាសេយេវ ឆិន្ទិតព្ពា. ទ្វង្គុលេ ហិ អតិក្កមេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេបិ ន ទីឃា, ទ្វេមាសតោ ឯកទិវសម្បិ អតិក្កមេតុំ ន លភតិយេវ. ឯវមយំ ឧភយេនបិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេនេវ វុត្តោ, តតោ ឱរំ បន នវដ្ដនភាវោ នាម នត្ថិ.

២៨០០. ទីឃេ នខេ, ទីឃានិ នាសិកលោមានិ ច ន ធារយេតិ យោជនា, ន ធារេយ្យ, ឆិន្ទេយ្យាតិ អត្ថោ. វីសតិមដ្ឋន្តិ វីសតិយា នខានំ មដ្ឋំ លិខិតមដ្ឋភាវំ កាតុំ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. សត្ថកេន តច្ឆេត្វា ចុណ្ណកេន បមជ្ជិត្វា ផលិកមណីនំ វិយ ឧជ្ជលករណំ លិខិតមដ្ឋំ នាម. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មលមត្តំ អបកឌ្ឍិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៤) អនុញ្ញាតត្តា មុគ្គផលតចាទីហិ នខមលំ អបនេតុំ វដ្ដតិ.

២៨០១. កប្បាបេយ្យ វិសុំ មស្សុន្តិ យោ កេសច្ឆិន្នោ វិសុំ មស្សុំ កប្បាបេយ្យ. ទាឋិកំ ឋបេយ្យាតិ កេសេ ឆិន្ទាបេត្វា មស្សុំ អកប្បាបេត្វា វិសុំ ឋបេយ្យ. សម្ពាធេតិ ឧបកច្ឆកមុត្តករណសង្ខាតេ សម្ពាធដ្ឋានេ. លោមំ សំហរាបេយ្យវាតិ សត្ថេន វា សណ្ឌាសេន វា អញ្ញេន យេន កេនចិ បរេន ឆិន្ទាបេយ្យ, សយំ វា ឆិន្ទេយ្យ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាពាធបច្ចយា សម្ពាធេ លោមំ សំហរាបេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៥) អនុញ្ញាតត្តា យថាវុត្តសម្ពាធេ គណ្ឌបិឡកវណាទិកេ អាពាធេ សតិ លោមំ សំហរាបេតុំ វដ្ដតិ.

២៨០២. អគិលានស្ស ឆិន្ទតោ ទុក្កដំ វុត្តំ. អញ្ញេន វា បុគ្គលេន តថា កត្តរិយា ឆិន្ទាបេន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៨០៣. សេសង្គឆេទនេតិ អង្គុលិយាទិអវសេសសរីរាវយវានំ ឆេទនេ. អត្តវធេតិ អត្តុបក្កមេន វា អាណត្តិយា ឧបក្កមេន វា អត្តនោ ជីវិតនាសេ.

២៨០៤. អង្គន្តិ អង្គជាតតោ អវសេសំ សរីរាវយវំ. អហិកីដាទិទដ្ឋស្ស តប្បដិការវសេន អង្គំ ឆិន្ទតោ ន ទោសោ. តាទិសាពាធបច្ចយា តប្បដិការវសេន អង្គំ ឆិន្ទតោ ន ទោសោ. លោហិតំ មោចេន្តស្សាបិ ន ទោសោតិ យោជនា.

២៨០៥. អបរិស្សាវនោ ភិក្ខុ សចេ មគ្គំ គច្ឆតិ, ទុក្កដំ. មគ្គេ អទ្ធានេ តំ បរិស្សាវនំ យាចមានស្ស យោ ន ទទាតិ, តស្ស អទទតោ អទេន្តស្សាបិ តថេវ ទុក្កដមេវាតិ យោជនា. យោ បន អត្តនោ ហត្ថេ បរិស្សាវនេ វិជ្ជមានេបិ យាចតិ, តស្ស ន អកាមា ទាតព្ពំ.

២៨០៦. ‘‘នគ្គោ’’តិ បទំ ‘‘ន ភុញ្ជេ’’តិអាទិ កិរិយាបទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ន ភុញ្ជេតិ ភត្តាទិំ ភុញ្ជិតព្ពំ ន ភុញ្ជេយ្យ. ន បិវេតិ យាគុអាទិំ បាតព្ពំ ន បិវេយ្យ. ន ច ខាទេតិ មូលខាទនីយាទិកំ ខាទនីយំ ន ខាទេយ្យ. ន សាយយេតិ ផាណិតាទិកំ សាយិតព្ពញ្ច ន សាយេយ្យ ន លិហេយ្យ. ន ទទេតិ អញ្ញស្ស ភត្តាទិំ កិញ្ចិ ន ទទេយ្យ. ន គណ្ហេយ្យាតិ តថា សយំ នគ្គោ ហុត្វា ន បដិគ្គណ្ហេយ្យ. អញ្ជសំ មគ្គំ.

២៨០៧. បរិកម្មំ ន កាតព្ពន្តិ បិដ្ឋិបរិកម្មាទិបរិកម្មំ ន កាតព្ពំ. ការយេតិ សយំ នគ្គោ ហុត្វា អញ្ញេន បិដ្ឋិបរិកម្មាទិបរិកម្មំ ន ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ.

២៨០៨. បិដ្ឋិកម្មាទិកេ បរិកម្មេ ជន្តាឃរាទិកា តិស្សោ បដិច្ឆាទី វុត្តា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ បដិច្ឆាទិយោ ជន្តាឃរបដិច្ឆាទិំ ឧទកបដិច្ឆាទិំ វត្ថបដិច្ឆាទិ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦១) អនុញ្ញាតាតិ យោជនា. បដិច្ឆាទេតិ ហិរិកោបិនន្តិ បដិច្ឆាទិ, ជន្តាឃរមេវ បដិច្ឆាទិ ជន្តាឃរបដិច្ឆាទិ. ឧទកមេវ បដិច្ឆាទិ ឧទកបដិច្ឆាទិ. វត្ថមេវ បដិច្ឆាទិ វត្ថបដិច្ឆាទិ. ‘‘សព្ពត្ថ បន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ឥតរបដិច្ឆាទិទ្វយំ បរិកម្មេយេវ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. សព្ពត្ថាតិ ភោជនាទិសព្ពកិច្ចេសុ.

២៨០៩. យត្ថ កត្ថចិ បេឡាយន្តិ តម្ពលោហវដ្ដលោហកំសលោហកាឡលោហសុវណ្ណរជតាទីហិ កតាយ វា ទារុមយាយ វា យាយ កាយចិ បេឡាយ អាសិត្តកូបធានេ. ភុញ្ជិតុំ ន ច វដ្ដតីតិ ភាជនំ ឋបេត្វា ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. យថាហ – ‘‘អាសិត្តកូបធានំ នាម តម្ពលោហេន វា រជតេន វា កតាយ បេឡាយ ឯតំ អធិវចនំ, ‘ន ភិក្ខវេ អាសិត្តកូបធានេ ភុញ្ជិតព្ព’ន្តិ សាមញ្ញេន បដិក្ខិត្តត្តា បន ទារុមយាបិ ន វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៦៤). ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ មឡោរិក’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦៤) អនុញ្ញាតត្តា មឡោរិកាយ ឋបេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘មឡោរិកា’’តិ ច ទណ្ឌាធារកោ វុច្ចតិ, យំ តយោ, ចត្តារោ, ពហូ វា ទណ្ឌកេ ឧបរិ ច ហេដ្ឋា ច វិត្ថតំ មជ្ឈេ សង្កុចិតំ កត្វា ពន្ធិត្វា អាធារកំ ករោន្តិ. យដ្ឋិអាធារកបណ្ណាធារកបច្ឆិកបិដ្ឋឃដកកវាដកាទិភាជនមុខឧទុក្ខលាទីនិបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. យដ្ឋិអាធារកោតិ យដ្ឋិំយេវ ឧជុកំ ឋបេត្វា ពន្ធីកតអាធារកោ.

ឯកភាជនេ វិសុំ វិសុំ ភោជនស្សាបិ សម្ភវតោ ‘‘ភុញ្ជតោ ឯកភាជនេ’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ តស្សាបិ បសង្គោ សិយាតិ តន្និវត្តនត្ថមាហ ‘‘ឯកតោ’’តិ. ‘‘ភុញ្ជតោ’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណំ. ឯកតោ ឯកភាជនេ យាគុអាទិបានម្បិ ន វដ្ដតិ. យថាហ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯកថាលកេ បាតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦៤). អថ វា ភុញ្ជតោតិ អជ្ឈោហារសាមញ្ញេន បានម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ – សចេ ឯកោ ភិក្ខុ ភាជនតោ ផលំ វា បូវំ វា គហេត្វា គច្ឆតិ, តស្មិំ អបគតេ ឥតរស្ស សេសកំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឥតរស្សាបិ តស្មិំ ខណេ បុន គហេតុំ វដ្ដតីតិ.

២៨១០. យេ ទ្វេ វា តយោ វា ភិក្ខូ ឯកបាវុរណា វា ឯកត្ថរណា វា ឯកត្ថរណបាវុរណា វា និបជ្ជន្តិ, តេសញ្ច, យេ ឯកមញ្ចេបិ ឯកតោ និបជ្ជន្តិ, តេសញ្ច អាបត្តិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

២៨១១. សង្ឃាដិបល្លត្ថិកមុបាគតោតិ ឯត្ថ សង្ឃាដីតិ សង្ឃាដិនាមេន អធិដ្ឋិតចីវរមាហ. សង្ឃាដិបល្លត្ថិកំ ឧបគតេន យុត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ន និសីទេយ្យាតិ វិហារេ វា អន្តរឃរេ វា យត្ថ កត្ថចិ ន និសីទេយ្យ. ‘‘សង្ឃាដីតិ នាមេន អធិដ្ឋិតចីវរវោហារប្បត្តមធិដ្ឋិតចីវរំ ‘សង្ឃាដី’តិ វុត្ត’’ន្តិ និស្សន្ទេហេ, ខុទ្ទសិក្ខាវណ្ណនាយម្បិ ‘‘សង្ឃាដិយា ន បល្លត្ថេតិ អធិដ្ឋិតចីវរេន វិហារេ វា អន្តរឃរេ វា បល្លត្ថិកោ ន កាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អន្តោគាមេ វាសត្ថាយ ឧបគតេន អធិដ្ឋិតំ សង្ឃាដិំ វិនា សេសចីវរេហិ បល្លត្ថិកាយ និសីទិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

កិញ្ចិ កីឡំ ន កីឡេយ្យាតិ ជុតកីឡាទិកំ យំ កិញ្ចិ កាយិកវាចសិកកីឡិកំ ន កីឡេយ្យ. ន ច គាហយេតិ ន ច គាហាបេយ្យ, ន ហរាបេយ្យាតិ អត្ថោ.

២៨១២. ទាឋិកាយបីតិ មស្សុម្ហិ. ឧគ្គតន្តិ ឯត្ថ ‘‘ពីភច្ឆ’’ន្តិ សេសោ. អញ្ញន្តិ អបលិតំ. តាទិសន្តិ ពីភច្ឆំ.

២៨១៣. ‘‘អគិលានោ’’តិ ឥមិនា គិលានស្ស អនាបត្តិភាវំ ទីបេតិ. ‘‘ធារេយ្យា’’តិ ឥមិនា សុទ្ធកត្តុនិទ្ទេសេន អគិលានស្សបិ បរំ ធារាបនេ, បរស្ស ធារណសាទិយនេ ច អនាបត្តីតិ វិញ្ញាយតីតិ. អត្តនោ គុត្តត្ថំ, ចីវរាទីនំ គុត្តត្ថញ្ច វដ្ដតីតិ យោជនា. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៧០) – យស្ស កាយទាហោ វា បិត្តកោបោ វា ហោតិ, ចក្ខុ វា ទុព្ពលំ, អញ្ញោ វា កោចិ អាពាធោ វិនា ឆត្តេន ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស គាមេ វា អរញ្ញេ វា ឆត្តំ វដ្ដតិ. វាឡមិគចោរភយេសុ អត្តគុត្តត្ថំ, វស្សេ បន ចីវរគុត្តត្ថម្បិ វដ្ដតិ. ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ បន សព្ពត្ថេវ វដ្ដតិ. ‘‘ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ នាម តាលបត្ត’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តន្តិ.

២៨១៤. ហត្ថិសោណ្ឌាការោ អភេទោបចារេន ‘‘ហត្ថិសោណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តោ. ឯវមុបរិបិ. ចីវរស្ស នាមធេយ្យំ ‘‘វសន’’ន្តិ ឥទំ. ‘‘និវាសេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ បទទ្វយញ្ច ‘‘ហត្ថិសោណ្ឌ’’ន្តិអាទីហិ សព្ពបទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. វេល្លិយន្តិ ឯត្ថ គាថាពន្ធវសេន សំ-សទ្ទលោបោ, សំវេល្លិយន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ហត្ថិសោណ្ឌំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨០) នាម នាភិមូលតោ ហត្ថិសោណ្ឌសណ្ឋានំ ឱលម្ពកំ កត្វា និវត្ថំ ចោឡិកិត្ថីនំ និវាសនំ វិយ. ចតុក្កណ្ណំ នាម ឧបរិតោ ទ្វេ, ហេដ្ឋតោ ទ្វេតិ ឯវំ ចត្តារោ កណ្ណេ ទស្សេត្វា និវត្ថំ. មច្ឆវាឡកំ នាម ឯកតោ ទសន្តំ ឯកតោ បាសន្តំ ឱលម្ពេត្វា និវត្ថំ. សំវេល្លិយន្តិ មល្លកម្មការាទយោ វិយ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា និវាសនំ. តាលវណ្ដកំ នាម តាលវណ្ដាការេន សាដកំ ឱលម្ពេត្វា និវាសនំ. ច-សទ្ទេន សតវលិកំ សង្គណ្ហាតិ. សតវលិកំ នាម ទីឃសាដកំ អនេកក្ខត្តុំ ឱភញ្ជិត្វា ឱវដ្ដិកំ ករោន្តេន និវត្ថំ, វាមទក្ខិណបស្សេសុ វា និរន្តរំ វលិយោ ទស្សេត្វា និវត្ថំ. សចេ បន ជាណុតោ បដ្ឋាយ ឯកា វា ទ្វេ វា វលិយោ បញ្ញាយន្តិ, វដ្ដតិ. ឯវំ និវាសេតុំ គិលានស្សបិ មគ្គបដិបន្នស្សបិ ន វដ្ដតិ.

យម្បិ មគ្គំ គច្ឆន្តា ឯកំ វា ទ្វេ វា កោណេ ឧក្ខិបិត្វា អន្តរវាសកស្ស ឧបរិ លគ្គេន្តិ, អន្តោ វា ឯកំ កាសាវំ តថា និវាសេត្វា ពហិ អបរំ និវាសេន្តិ, សព្ពំ ន វដ្ដតិ. គិលានោ បន អន្តោកាសាវស្ស ឱវដ្ដិកំ ទស្សេត្វា អបរំ ឧបរិ និវាសេតុំ លភតិ. អគិលានេន ទ្វេ និវាសេន្តេន សគុណំ កត្វា និវាសេតព្ពានិ. ឥតិ យញ្ច ឥធ បដិក្ខិត្តំ, យញ្ច សេខិយវណ្ណនាយំ, តំ សព្ពំ វជ្ជេត្វា និព្ពិការំ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តេន បរិមណ្ឌលំ និវាសេតព្ពំ. យំ កិញ្ចិ វិការំ ករោន្តោ ទុក្កដា ន មុច្ចតិ.

២៨១៥. គិហិបារុបនន្តិ ‘‘សេតបដបារុតំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨០) បរិព្ពាជកបារុតំ ឯកសាដកបារុតំ សោណ្ឌបារុតំ អន្តេបុរិកបារុតំ មហាជេដ្ឋកបារុតំ កុដិបវេសកបារុតំ ព្រាហ្មណបារុតំ បាឡិការកបារុត’’ន្តិ ឯវមាទិបរិមណ្ឌលលក្ខណតោ អញ្ញថា បារុតំ, សព្ពមេតំ គិហិបារុតំ នាម. តស្មា យថា សេតបដា អឌ្ឍបាលកនិគណ្ឋា បារុបន្តិ, យថា ច ឯកច្ចេ បរិព្ពាជកា ឧរំ វិវរិត្វា ទ្វីសុ អំសកូដេសុ បាវុរណំ ឋបេន្តិ, យថា ច ឯកសាដកា មនុស្សា និវត្ថសាដកស្ស ឯកេនន្តេន បិដ្ឋិំ បារុបិត្វា ឧភោ កណ្ណេ ឧភោសុ អំសកូដេសុ ឋបេន្តិ, យថា ច សុរាសោណ្ឌាទយោ សាដកេន គីវំ បរិក្ខិបន្តា ឧភោ អន្តេ ឧទរេ វា ឱលម្ពេន្តិ, បិដ្ឋិយំ វា ខិបន្តិ, យថា ច អន្តេបុរិកាយោ អក្ខិតារកមត្តំ ទស្សេត្វា ឱគុណ្ឋិកំ បារុបន្តិ, យថា ច មហាជេដ្ឋា ទីឃសាដកំ និវាសេត្វា តស្សេវ ឯកេនន្តេន សកលសរីរំ បារុបន្តិ, យថា ច កស្សកា ខេត្តកុដិំ បវិសន្តា សាដកំ បលិវេឋេត្វា ឧបកច្ឆកេ បក្ខិបិត្វា តស្សេវ ឯកេនន្តេន សរីរំ បារុបន្តិ, យថា ច ព្រាហ្មណា ឧភិន្នំ ឧបកច្ឆកានំ អន្តរេន សាដកំ បវេសេត្វា អំសកូដេសុ បក្ខិបន្តិ, យថា ច បាឡិការកោ ភិក្ខុ ឯកំសបារុបនេន បារុតំ វាមពាហំ វិវរិត្វា ចីវរំ អំសកូដំ អារោបេតិ, ឯវំ អបារុបិត្វា សព្ពេបិ ឯតេ, អញ្ញេ ច ឯវរូបេ បារុបនទោសេ វជ្ជេត្វា និព្ពិការំ បរិមណ្ឌលំ បារុបិតព្ពំ. តថា អបារុបិត្វា អារាមេ វា អន្តរឃរេ វា អនាទរេន យំ កិញ្ចិ វិការំ ករោន្តស្ស ទុក្កដំ. បរិមណ្ឌលតោ វិមុត្តលក្ខណនិវាសនបារុបនទោសេ វជ្ជេត្វា បរិមណ្ឌលភាវោយេវ វុត្តលក្ខណោ អធិប្បេតោតិ អត្ថោ.

២៨១៦. លោកាយតំ ន វាចេយ្យាតិ ‘‘សព្ពំ ឧច្ឆិដ្ឋំ, សព្ពំ អនុច្ឆិដ្ឋំ, សេតោ កាកោ, កាឡោ ពកោ ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនា’’តិ ឯវមាទិនិរត្ថកការណបដិសំយុត្តំ តិត្ថិយសត្ថំ អញ្ញេសំ ន វាចេយ្យ. ន ច តំ បរិយាបុណេតិ តំ លោកាយតំ ន ច បរិយាបុណេយ្យ ន ឧគ្គណ្ហេយ្យ. តិរច្ឆានវិជ្ជាតិ ហត្ថិសិប្បអស្សសិប្បធនុសិប្បាទិកា បរោបឃាតករា វិជ្ជា ច. ភិក្ខុនា ន បរិយាបុណិតព្ពា, ន វាចេតព្ពាតិ យោជនា.

២៨១៧. សព្ពាចាមរិពីជនីតិ សេតាទិវណ្ណេហិ សព្ពេហិ ចមរវាលេហិ កតា ពីជនី. ន ចាលិម្បេយ្យ ទាយំ វាតិ ទវឌាហាទិឧបទ្ទវនិវារណាយ អនុញ្ញាតំ បដគ្គិទានការណំ វិនា អរញ្ញំ អគ្គិនា ន អាលិម្បេយ្យ. ទវឌាហេ បន អាគច្ឆន្តេ អនុបសម្បន្នេ អសតិ បដគ្គិំ ទាតុំ, អប្បហរិតករណេន វា បរិខាខណនេន វា បរិត្តាណំ កាតុំ, សេនាសនំ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា អគ្គិំ អល្លសាខំ ភញ្ជិត្វា និព្ពាបេតុញ្ច លភតិ. ឧទកេន បន កប្បិយេនេវ លភតិ, នេតរេន. អនុបសម្បន្នេ បន សតិ តេនេវ កប្បិយវោហារេន ការាបេតព្ពំ. មុខំ ន ច លញ្ជេតិ មនោសិលាទិនា មុខំ ន លិម្បេយ្យ, តិលកេន អង្គំ ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ.

២៨១៨. ឧភតោកាជន្តិ ឧភតោកោដិយា ភារវហនកោដិកាជំ. អន្តរកាជកន្តិ ឧភយកោដិយា ឋិតវាហកេហិ វហិតព្ពំ មជ្ឈេភារយុត្តកាជំ. សីសក្ខន្ធកដិភារាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តលក្ខណាវ.

២៨១៩. យោ ភិក្ខុ វឌ្ឍកិអង្គុលេន អដ្ឋង្គុលាធិកំ វា តេនេវ អង្គុលេន ចតុរង្គុលបច្ឆិមំ វា ទន្តកដ្ឋំ ខាទតិ, ឯវំ ខាទតោ តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

២៨២០. កិច្ចេ សតិបីតិ សុក្ខកដ្ឋាទិគ្គហណកិច្ចេ បន សតិ. បោរិសន្តិ បុរិសប្បមាណំ, ព្យាមមត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អាបទាសូតិ វាឡមិគាទយោ វា ទិស្វា មគ្គមូឡ្ហោ វា ទិសា ឱលោកេតុកាមោ ហុត្វា ទវឌាហំ វា ឧទកោឃំ វា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា វា ឯវរូបាសុ អាបទាសុ. វដ្ដតេវាភិរូហិតុន្តិ អតិឧច្ចម្បិ រុក្ខំ អារោហិតុំ វដ្ដតិ ឯវ.

២៨២១. សចេ អកល្លកោ គិលានោ ន សិយា, លសុណំ មាគធំ អាមកំ ភណ្ឌិកលសុណំ ន ច ខាទេយ្យ នេវ បរិភុញ្ជេយ្យាតិ យោជនា. ភណ្ឌិកលសុណំ នាម ចតុមិញ្ជតោ បដ្ឋាយ ពហុមិញ្ជំ. បលណ្ឌុកភញ្ជនកាទិលសុណេ មគធេសុ ជាតត្តេបិ ន ទោសោ. លសុណវិភាគោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោយេវ. គិលានស្ស បន លសុណំ ខាទិតុំ វដ្ដតិ. យថាហ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាពាធបច្ចយា លសុណំ ខាទិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨៩). អាពាធបច្ចយាតិ យស្ស អាពាធស្ស លសុណំ ភេសជ្ជំ ហោតិ, តប្បច្ចយាតិ អត្ថោ. ពុទ្ធវចនន្តិ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហា បិដកត្តយបាឡិ. អញ្ញថាតិ សក្កដាទិខលិតវចនមយំ វាចនាមគ្គំ ន រោបេតព្ពំ, តថា ន ឋបេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

២៨២២. ខិបិតេតិ យេន កេនចិ ខិបិតេ. ‘‘ជីវា’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ យោជនា. ភិក្ខុនា ខិបិតេ គិហិនា ‘‘ជីវថា’’តិ វុត្តេន បុន ‘‘ចិរំ ជីវា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. ‘‘ចិរ’’ន្តិ បទេ សតិបិ វដ្ដតិ.

២៨២៣. អាកោដេន្តស្សាតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធាទីហិ វា បហរន្តស្ស. បុប្ផសំកិណ្ណេតិ បុប្ផសន្ថតេ.

២៨២៤. ន្ហាបិតា បុព្ពកា ឯតស្សាតិ ន្ហាបិតបុព្ពកោ, ន្ហាបិតជាតិកោតិ អត្ថោ. ខុរភណ្ឌន្តិ ន្ហាបិតបរិក្ខារំ. ន គណ្ហេយ្យាតិ ន បរិហរេយ្យ. សចេ យោ ន្ហាបិតជាតិកោ ហោតិ, សោ ខុរភណ្ឌំ គហេត្វា ន ហរេយ្យាតិ អត្ថោ. អញ្ញស្ស ហត្ថតោ គហេត្វា កេសច្ឆេទាទិ កាតុំ វដ្ដតិ. ឧណ្ណីតិ កេសកម្ពលំ វិនា ឧណ្ណមយា បាវុរណជាតិ. ‘‘គោនកំ កុត្តកំ ចិត្តក’’មិច្ចាទិនា វុត្តភេទវន្តតាយ អាហ ‘‘សព្ពា’’តិ. ឧណ្ណមយំ អន្តោករិត្វា បារុបិតុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ពាហិរលោមិកា’’តិ. យថាហ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ពាហិរលោមី ឧណ្ណីធារេតព្ពា’’តិ (ចូឡវ. ២៤៩). សិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧណ្ណលោមានិ ពហិ កត្វា ឧណ្ណបាវារំ បារុបន្តិ, តថា ធារេន្តស្ស ទុក្កដំ. លោមានិ អន្តោ កត្វា បារុបិតុំ វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៤៩).

២៨២៥. អង្គរាគំ នាម កុង្កុមាទិ. ករោន្តស្សាតិ អព្ភញ្ជន្តស្ស. អកាយពន្ធនស្ស គាមំ បវិសតោបិ ទុក្កដំ សមុទីរិតន្តិ យោជនា. ឯត្ថ ច អសតិយា អពន្ធិត្វា និក្ខន្តេន យត្ថ សរតិ, តត្ថ ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘អាសនសាលាយ ពន្ធិស្សាមី’’តិ គន្តុំ វដ្ដតិ. សរិត្វា យាវ ន ពន្ធតិ, ន តាវ បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ.

២៨២៦. សព្ពំ អាយុធំ វិនា សព្ពំ លោហជំ លោហមយភណ្ឌញ្ច បត្តំ, សង្កមនីយបាទុកំ, យថាវុត្តលក្ខណំ បល្លង្កំ, អាសន្ទិញ្ច វិនា សព្ពំ ទារុជំ ទារុមយភណ្ឌញ្ច វុត្តលក្ខណមេវ កតកំ, កុម្ភការិកំ ធនិយស្សេវ សព្ពមត្តិកាមយំ កុដិញ្ច វិនា សព្ពំ មត្តិកាមយំ ភណ្ឌញ្ច កប្បិយន្តិ យោជនា.

ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា.