សមថក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា

២៧៦០. ឥទានិ សមថវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ យេសុ អធិករណេសុ សន្តេសុ សមថេហិ ភវិតព្ពំ, តានិ តាវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិវាទាធារតា’’តិអាទិ. វិវាទាធារតាតិ វិវាទាធិករណំ. អាបត្តាធារតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អាធារតាតិ អធិករណបរិយាយោ. អាធារីយតិ អភិភុយ្យតិ វូបសម្មតិ សមថេហីតិ អាធារោ, វិវាទោ ច សោ អាធារោ ចាតិ វិវាទាធារោ, សោ ឯវ វិវាទាធារតា. ឯវមាធារាធិករណ-សទ្ទានំ វិវាទាទិសទ្ទេហិ សហ កម្មធារយសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. អធិករីយតិ អភិភុយ្យតិ វូបសម្មតិ សមថេហីតិ អធិករណន្តិ វិវាទាទិចតុព្ពិធមេវ បាឡិយំ ទស្សិតំ. អយមត្ថោ ‘‘ឯតេសំ តុ ចតុន្នម្បិ, សមត្តា សមថា មតា’’តិ វក្ខមានេន វិញ្ញាយតិ.

២៧៦១. ឯតានិ ចត្តារិ អធិករណានិ ច ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ វិវទន្តិ ‘ធម្មោ’តិ វា ‘អធម្មោ’តិ វា’’តិ (ចូឡវ. ២១៥) អដ្ឋារស ភេទការកវត្ថូនិ ច មហេសិនា វុត្តានិ. តត្ថ តេសុ ចតូសុ អធិករណេសុ វិវាទោ អធិករណសង្ខាតោ ឯតានិ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សិតោ និស្សាយ បវត្តោតិ យោជនា.

២៧៦២. វិបត្តិយោ ចតស្សោវាតិ ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អនុវទន្តិ សីលវិបត្តិយា វា អាចារវិបត្តិយា វា ទិដ្ឋិវិបត្តិយា វា អាជីវវិបត្តិយា វា’’តិ (ចូឡវ. ២១៥) វុត្តា ចតស្សោ វិបត្តិយោ. ទិដ្ឋាទីនំ អនុគន្ត្វា សីលវិបត្តិអាទីហិ វទនំ ចោទនា អនុវាទោ. ឧបាគតោតិ និស្សិតោ, អនុវាទោ ចតស្សោ វិបត្តិយោ និស្សាយ បវត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘តត្ថា’’តិ បឋមមេវ និទ្ធារណស្ស វុត្តត្តា ឥធ បុនវចនេ បយោជនំ ន ទិស្សតិ, ‘‘សម្ភវា’’តិ វចនស្សាបិ ន កោចិ អត្ថវិសេសោ ទិស្សតិ. តស្មា ‘‘អាបត្តាធារតា តត្ថ, សត្តអាបត្តិសម្ភវា’’តិ បាឋោ ន យុជ្ជតិ, ‘‘អាបត្តាធារតា នាម, សត្ត អាបត្តិយោ មតា’’តិ បាឋោ យុត្តតរោ, អាបត្តាធារតា នាម អាបត្តាធិករណំ នាម សត្ត អាបត្តិយោ មតា សត្ត អាបត្តិយោវ អធិប្បេតាតិ អត្ថោ.

២៧៦៣. សង្ឃកិច្ចានិ និស្សាយាតិ អបលោកនកម្មាទីនិ ចត្តារិ សង្ឃកម្មានិ ឧបាទាយ កិច្ចាធិករណាភិធានំ សិយា, កិច្ចាធិករណំ នាម ចត្តារិ សង្ឃកម្មានីតិ អត្ថោ. ឯតេសំ តុ ចតុន្នម្បីតិ ឯតេសំ បន ចតុន្នម្បិ អធិករណានំ. សមត្តាតិ វូបសមហេតុត្តា. សមថា មតាតិ សម្មុខាវិនយាទយោ សត្ត អធិករណសមថាតិ អធិប្បេតា. អធិករណានិ សមេន្តិ, សម្មន្តិ វា ឯតេហីតិ ‘‘សមថា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ‘‘សមត្តា សមថា មតា’’តិ ឥមិនា សមថ-សទ្ទស្ស អន្វត្ថំ ទីបេតិ.

២៧៦៤-៥. តេ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘សម្មុខា’’តិអាទិ. ‘‘វិនយោ’’តិ ឥទំ សម្មុខាទិបទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ ‘‘សម្មុខាវិនយោ សតិវិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ’’តិ. ‘‘បដិញ្ញាវិនយោ’’តិ ច បដិញ្ញាតករណំ វុត្តំ. សត្តមោ វិនយោតិ សមថោ អធិប្បេតោ. តិណវត្ថារកោតិ ឥមេ សត្ត សមថា ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា វុត្តាតិ យោជនា.

២៧៦៦. ចតូសុ អធិករណេសុ យំ អធិករណំ យត្តកេហិ សមថេហិ សម្មតិ, តេ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិវាទោ’’តិអាទិ.

២៧៦៧-៩. ‘‘វិវាទោ’’តិអាទិនា ឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘ឆដ្ឋេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ឯតេសុ ចតូសុ អធិករណេសុ, សមថេសុ ច កិំ កេន សម្មតីតិ ចេ? វិវាទោ វិវាទាធិករណំ ឆដ្ឋេន យេភុយ្យសិកាយ, បឋមេន សមថេន សម្មុខាវិនយេន ចាតិ ទ្វីហិ សមថេហិ សម្មតិ. យស្សា កិរិយាយ ធម្មវាទិនោ ពហុតរា, ឯសា យេភុយ្យសិកា. ‘‘សង្ឃសម្មុខតា, ធម្មសម្មុខតា, វិនយសម្មុខតា, បុគ្គលសម្មុខតា’’តិ (ចូឡវ. ២២៩, ២៣៤, ២៣៦, ២៣៧, ២៤២) វុត្តានំ សង្ឃាទីនំ ចតុន្នំ សន្និធានេន វា គណបុគ្គលេហិ សមិយមានំ វិវាទាធិករណំ សង្ឃសម្មុខតំ វិនា ឥតរេហិ តីហិ វា សម្មតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច ការកសង្ឃស្ស សង្ឃសាមគ្គិវសេន សម្មុខីភាវោ សង្ឃសម្មុខតា, សមេតព្ពស្ស វត្ថុនោ ភូតតា ធម្មសម្មុខតា, យថា តំ សមេតព្ពំ, តថេវស្ស សមនំ វិនយសម្មុខតា, យោ ច វិវទតិ, យេន ច វិវទតិ, តេសំ ឧភិន្នំ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ សម្មុខីភាវោ បុគ្គលសម្មុខតា.

‘‘អនុវាទោ ចតូហិបី’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘សម្មុខា’’តិអាទិ. អនុបុព្ពេនាតិ អនុបដិបាដិយា. សម្មុខាវិនយាទីហិ តីហិបីតិ សម្មុខាវិនយសតិវិនយអមូឡ្ហវិនយេហិ តីហិបិ. តថេវាតិ យថា តីហិ, តថា បញ្ចមេន តស្សបាបិយសិកាសមថេនាបិ អនុវាទោ សម្មតិ, បគេវ ចតូហីតិ អត្ថោ.

យោ បាបុស្សន្នតាយ បាបិយោ បុគ្គលោ, តស្ស កត្តព្ពតោ ‘‘តស្សបាបិយសិកា’’តិ កម្មំ វុច្ចតិ. អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស វិយ សតិវេបុល្លប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស កតា អមូលិកា សីលវិបត្តិចោទនា សម្មុខាវិនយេន, ញត្តិចតុត្ថាយ កម្មវាចាយ ទិន្នេន សតិវិនយេន ច សម្មតិ. ឧម្មត្តកស្ស ភិក្ខុនោ កតា អាបត្តិចោទនា សម្មុខាវិនយេន ច តថេវ ទិន្នេន អមូឡ្ហវិនយេន ច សម្មតិ. សង្ឃមជ្ឈេ អាបត្តិយា ចោទិយមានស្ស អវជានិត្វា បដិជាននាទិំ ករោន្តស្ស បាបភិក្ខុនោ ពហុលាបត្តិចោទនា សម្មុខាវិនយេន ចេវ តថេវ បកតេន តស្សបាបិយសិកាកម្មេន ច វូបសម្មតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘អាបត្តិ បន តីហេវា’’តិ ឧទ្ទេសស្ស និទ្ទេសមាហ ‘‘សម្មុខេនា’’តិអាទិ. សម្មុខេន សម្មុខាវិនយេន, បដិញ្ញាយ បដិញ្ញាតករណេន, តិណវត្ថារកេន វា ឥមេហិ តីហិ ឯវ សមថេហិ សា អាបត្តិ អាបត្តាធិករណំ ឧបសមំ យាតីតិ យោជនា. ឯត្ថ បដិញ្ញាតករណំ នាម អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហន្តេន ‘‘បស្សសី’’តិ វុត្តេ អាបត្តិំ ទេសេន្តេន ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ សម្បដិច្ឆនំ. តិណវត្ថារកំ បន សយមេវ វក្ខតិ.

តីហេវ សមថេហីតិ ឯត្ថ គរុកាបត្តិ សម្មុខាវិនយេន, បដិញ្ញាតករណេន ចាតិ ទ្វីហិ, លហុកាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា សង្ឃេ វា គណេ វា បុគ្គលេ វា ទេសនាយ សម្មុខាវិនយេន ចេវ បដិញ្ញាតករណេន ច, កោសម្ពកានំ វិគ្គហសទិសំ មហាវិគ្គហំ ករោន្តេហិ អាបន្នា អនេកវិធា អាបត្តិយោ សចេ ហោន្តិ, តាសុ វក្ខមានសរូបំ ថុល្លវជ្ជាទិំ ឋបេត្វា អវសេសា សព្ពា អាបត្តិយោ សម្មុខាវិនយេន, តិណវត្ថារកេន ច សម្មន្តីតិ អត្ថោ.

កិច្ចំ កិច្ចាធិករណំ ឯកេន សម្មុខាវិនយេនេវ សម្មតីតិ យោជនា.

២៧៧០. យេភុយ្យសិកកម្មេតិ ឯត្ថ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ. សលាកំ គាហយេតិ វិនិច្ឆយការកេ សង្ឃេ ធម្មវាទីនំ ពហុត្តំ វា អប្បតរត្តំ វា ជានិតុំ វក្ខមានេន នយេន សលាកំ គាហាបេយ្យ. ពុធោតិ ‘‘ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ…បេ… គហិតាគហិតញ្ច ជានាតី’’តិ វុត្តំ បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ បុគ្គលំ ទស្សេតិ. ‘‘គូឡ្ហេនា’’តិអាទិនា សលាកគ្គាហប្បការោ ទស្សិតោ. កណ្ណជប្បេនាតិ ឯត្ថ កណ្ណេ ជប្បោ យស្មិំ សលាកគ្គាហបយោគេតិ វិគ្គហោ. ឯត្ថ គូឡ្ហសលាកគ្គាហោ នាម ធម្មវាទិសលាកា ច អធម្មវាទិសលាកា ច វិសុំ វិសុំ ចីវរកណ្ណេ បក្ខិបិត្វា បុគ្គលានំ សន្តិកំ វិសុំ វិសុំ ឧបសង្កមិត្វា សលាកា វិសុំ វិសុំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥតោ តវ រុច្ចនកំ គណ្ហាហី’’តិ រហោ ឋត្វា គាហាបនំ. វិវដកំ នាម ធម្មវាទីនំ ពហុភាវំ ញត្វា សព្ពេសុ ជានន្តេសុ បុគ្គលានំ សន្តិកំ គាហាបនំ. កណ្ណជប្បនំ នាម ឯវមេវ កណ្ណមូលេ រហោ ឋត្វា គាហាបនំ.

២៧៧១. អលជ្ជុស្សទេតិ ឯត្ថ ‘‘សង្ឃេ’’តិ សេសោ. លជ្ជិសុ ពាលេសូតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឧស្សទេសូ’’តិ វត្តព្ពំ.

២៧៧២. សកេន កម្មុនាយេវាតិ អត្តនោ យំ កិច្ចំ, តេនេវាតិ.

២៧៧៣-៥. ‘‘អាបជ្ជតី’’តិអាទិ ‘‘អលជ្ជី, លជ្ជី, ពាលោ’’តិ ជាននស្ស ហេតុភូតកម្មទស្សនំ. ទុច្ចិន្តិតោតិ អភិជ្ឈាទិតិវិធមនោទុច្ចរិតវសេន ទុដ្ឋុ ចិន្តេន្តោ. ទុព្ភាសីតិ មុសាវាទាទិចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតវសេន វចីទ្វារេ បញ្ញត្តានំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមវសេន ទុដ្ឋុ ភាសនសីលោ. ទុក្កដការិកោតិ បាណាតិបាតាទិតិវិធកាយទុច្ចរិតវសេន កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានំ វីតិក្កមវសេន កុច្ឆិតកម្មស្ស ករណសីលោ. ឥតិ លក្ខណេនេវាតិ យថាវុត្តំ អលជ្ជីលជ្ជីពាលលក្ខណំ និគមេតិ.

២៧៧៦. ‘‘យេភុយ្យសិកា’’តិអាទិគាថាហិ និទ្ទិដ្ឋមេវ អត្ថំ និគមេតុមាហ ‘‘តិធា’’តិអាទិ. តិធាសលាកគាហេនាតិ តិវិធស្ស សលាកគាហស្ស អញ្ញតរេន. ពហុកា ធម្មវាទិនោ យទិ សិយុន្តិ យោជនា. កាតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘វិវាទាធិករណវូបសមន’’ន្តិ សេសោ.

២៧៧៧. យោ បុគ្គលោ អលជ្ជី ច ហោតិ សានុវាទោ ច កម្មតោ កាយកម្មតោ, វចីកម្មតោ ច អសុចិ ច សម្ពុទ្ធជិគុច្ឆនីយោតិ អត្ថោ. សោ ឯវំវិធោ បាបបុគ្គលោ តស្ស បាបិយសិកកម្មស្ស យោគោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សានុវាទោតិ ឯត្ថ អនុវាទោ នាម ចោទនា, សហ អនុវាទេន វត្តតីតិ សានុវាទោ, បាបគរហិតបុគ្គលេហិ កាតព្ពចោទនាយ អនុរូបោតិ អត្ថោ.

២៧៧៨-៩. ភណ្ឌនេតិ កលហស្ស បុព្ពភាគេ. កលហេតិ កាយវចីទ្វារប្បវត្តេ ហត្ថបរាមសាទិកេ កលហេ ច. វិវាទម្ហិ អនប្បកេតិ ពហុវិធេ វិវាទេ ជាតេ. ពហុអស្សាមណេ ចិណ្ណេតិ សមណានំ អននុច្ឆវិកេ នានប្បការេ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមេ ច កតេ. អនគ្គេតិ អនន្តេ. ភស្សកេតិ កុច្ឆិតេ អមនាបវចនេ ចិណ្ណេតិ យោជនា, ភាសិតេតិ អត្ថោ. គវេសន្តន្តិ គវេសិយមានំ, អាបត្តាធិករណន្តិ សេសោ. វាឡន្តិ ចណ្ឌំ. កក្ខឡន្តិ អាសជ្ជំ. កាតព្ពន្តិ វូបសមេតព្ពំ.

២៧៨០-២. យថា ច វូបសម្មតិ, តថា តិណវត្ថារកេ សុទ្ធោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ថុល្លវជ្ជន្តិ បារាជិកញ្ចេវ សង្ឃាទិសេសញ្ច. គិហីហិ បដិសំយុតន្តិ គិហីនំ ជាតិអាទីហិ បាឡិយា អាគតេហិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ, អដ្ឋកថាគតេហិ ច តទញ្ញេហិ អក្កោសវត្ថូហិ ខុំសនវម្ភនបច្ចយា ច ធម្មិកបដិស្សវស្ស អសច្ចាបនបច្ចយា ច អាបន្នាបត្តិំ. ឯសា ឯវ ហិ អាបត្តិ គិហិបដិសំយុត្តា នាម បរិវារេ ‘‘អត្ថិ គិហិបដិសំយុត្តា, អត្ថិ នគិហិបដិសំយុត្តា’’តិ ទុកំ និក្ខិបិត្វា ‘‘គិហិបដិសំយុត្តាតិ សុធម្មត្ថេរស្ស អាបត្តិ, យា ច ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ អាបត្តិ. អវសេសា នគិហិបដិសំយុត្តា’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២១) វចនតោ.

សុធម្មត្ថេរស្ស អាបត្តីតិ ច តេន ចិត្តស្ស គហបតិនោ ជាតិំ បដិច្ច ខុំសនវម្ភនបច្ចយា អាបន្នា ឱមសវាទសិក្ខាបទវិភាគគតា ទុក្កដាបត្តិ គហេតព្ពា. ឥទញ្ច ឧបលក្ខណមត្តំ, តស្មា ឥតរេហិបិ អក្កោសវត្ថូហិ គិហិំ ខុំសេន្តានំ វម្ភេន្តានំ ឥតរេសំ ភិក្ខូនំ សា អាបត្តិ គិហិបដិសំយុត្តាវាតិ វេទិតព្ពំ. តថា អាបន្នំ អាបត្តិំ ទេសាបេន្តេន ទស្សនូបចារំ អវិជហាបេត្វា សវនូបចារំ ជហាបេត្វា ឯកំសេ ឧត្តរាសង្គំ ការាបេត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទាបេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាបេត្វា សា អាបត្តិ ទេសាបេតព្ពា.

ទិដ្ឋាវិកម្មិកន្តិ ទិដ្ឋាវិកម្មេ និយុត្តោ ទិដ្ឋាវិកម្មិកោ, តំ, អដ្ឋកថាយំ ‘‘យេ បន ‘ន មេតំ ខមតី’តិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋាវិកម្មំ ករោន្តី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២១៤) យេ បុគ្គលា ទស្សិតា, តេសមញ្ញតរស្សេវ គហណំ.

យោតិ ភណ្ឌនការកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ មហន្តំ វិគ្គហំ កត្វា សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបន្នោ យោ ភិក្ខុ. តត្ថាតិ តស្មិំ តិណវត្ថារកសមថការកេ ភិក្ខុសមូហេ. ន ហោតីតិ ឆន្ទំ ទត្វា តំ ភិក្ខុបរិសំ អនាគតត្តា ន សំវិជ្ជតិ. តញ្ច ឋបេត្វាតិ យោជនា.

តិណវត្ថារកេ កតេ សតិ យាវ ឧបសម្បទមាឡតោ បភុតិ អាបន្នាយ សេសាយ អាបត្តិយា និរាបត្តិ ហុត្វា សុទ្ធោ ហោតិ សង្ឃោតិ យោជនា.

សមថក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា.