កថិនក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា

២៦៩៧. វុត្ថវស្សានំ បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគន្ត្វា យាវ មហាបវារណា, តាវ រត្តិច្ឆេទំ អកត្វា វុត្ថវស្សានំ ភិក្ខូនំ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ អតិរេកានំ វា ភិក្ខូនំ បញ្ចន្នំ អានិសំសានំ វក្ខមានានំ អនាមន្តចារាទីនំ បញ្ចន្នំ អានិសំសានំ បដិលាភការណា មុនិបុង្គវោ សព្ពេសំ អគារិកាទិមុនីនំ សកលគុណគណេហិ ឧត្តមោ ភគវា កថិនត្ថារំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុត្ថានំ ភិក្ខូនំ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣០៦) អព្រ្វិ កថេសីតិ យោជនា.

ឯត្ថាយំ វិនិច្ឆយោ – ‘‘កថិនត្ថារំ កេ លភន្តិ, កេ ន លភន្តីតិ? គណនវសេន តាវ បច្ឆិមកោដិយា បញ្ច ជនា លភន្តិ, ឧទ្ធំ សតសហស្សម្បិ, បញ្ចន្នំ ហេដ្ឋា ន លភន្តី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៦) ឥទំ អដ្ឋកថាយ អត្ថារកស្ស ភិក្ខុនោ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សទានកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘វុត្ថវស្សវសេន បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគន្ត្វា បឋមបវារណាយ បវារិតា លភន្តិ, ឆិន្នវស្សា វា បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា វា ន លភន្តិ. អញ្ញស្មិំ វិហារេ វុត្ថវស្សាបិ ន លភន្តីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៦) ឥទំ អដ្ឋកថាយ អានិសំសលាភំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន កម្មំ.

ឥទានិ តទុភយំ វិភជិត្វា ទស្សេតិ –

‘‘បុរិមិកាយ ឧបគតានំ បន សព្ពេ គណបូរកា ហោន្តិ, អានិសំសំ ន លភន្តិ, អានិសំសោ ឥតរេសំយេវ ហោតិ. សចេ បុរិមិកាយ ឧបគតា ចត្តារោ វា ហោន្តិ, តយោ វា ទ្វេ វា ឯកោ វា, ឥតរេ គណបូរកេ កត្វា កថិនំ អត្ថរិតព្ពំ. អថ ចត្តារោ ភិក្ខូ ឧបគតា, ឯកោ បរិបុណ្ណវស្សោ សាមណេរោ, សោ ចេ បច្ឆិមិកាយ ឧបសម្បជ្ជតិ, គណបូរកោ ចេវ ហោតិ, អានិសំសញ្ច លភតិ. តយោ ភិក្ខូ ទ្វេ សាមណេរា, ទ្វេ ភិក្ខូ តយោ សាមណេរា, ឯកោ ភិក្ខុ ចត្តារោ សាមណេរាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បុរិមិកាយ ឧបគតា កថិនត្ថារកុសលា ន ហោន្តិ, អត្ថារកុសលា ខន្ធកភាណកត្ថេរា បរិយេសិត្វា អានេតព្ពា, កម្មវាចំ សាវេត្វា កថិនំ អត្ថរាបេត្វា ទានញ្ច ភុញ្ជិត្វា គមិស្សន្តិ, អានិសំសោ បន ឥតរេសំយេវ ហោតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៦).

កថិនំ កេន ទិន្នំ វដ្ដតីតិ? យេន កេនចិ ទេវេន វា មនុស្សេន វា បញ្ចន្នំ វា សហធម្មិកានំ អញ្ញតរេន ទិន្នំ វដ្ដតិ. កថិនទាយកស្ស វត្តំ អត្ថិ, សចេ សោ តំ អជានន្តោ បុច្ឆតិ ‘‘ភន្តេ, កថំ កថិនំ ទាតព្ព’’ន្តិ, តស្ស ឯវំ អាចិក្ខិតព្ពំ ‘‘តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរប្បហោនកំ សូរិយុគ្គមនសមយេ វត្ថំ ‘កថិនចីវរំ ទេមា’តិ ទាតុំ វដ្ដតិ, តស្ស បរិកម្មត្ថំ ឯត្តកា នាម សូចិយោ, ឯត្តកំ សុត្តំ, ឯត្តកំ រជនំ, បរិកម្មំ ករោន្តានំ ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ យាគុភត្តញ្ច ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ.

កថិនត្ថារកេនាបិ ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នំ កថិនំ អត្ថរន្តេន វត្តំ ជានិតព្ពំ. តន្តវាយគេហតោ ហិ អាភតសន្តានេនេវ ខលិមក្ខិតសាដកោបិ ន វដ្ដតិ, មលីនសាដកោបិ ន វដ្ដតិ, តស្មា កថិនត្ថារសាដកំ លភិត្វា សុទ្ធំ ធោវិត្វា សូចិអាទីនិ ចីវរកម្មូបករណានិ សជ្ជេត្វា ពហូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ តទហេវ សិព្ពិត្វា និដ្ឋិតសូចិកម្មំ រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា កថិនំ អត្ថរិតព្ពំ. សចេ តស្មិំ អនត្ថតេយេវ អញ្ញោ កថិនសាដកំ អត្ថរិតព្ពកំ អាហរតិ, អញ្ញានិ ច ពហូនិ កថិនានិសំសវត្ថានិ ទេតិ, យោ អានិសំសំ ពហុំ ទេតិ, តស្ស សន្តកេនេវ អត្ថរិតព្ពំ. ឥតរោ យថា តថា ឱវទិត្វា សញ្ញាបេតព្ពោ.

កថិនំ បន កេន អត្ថរិតព្ពំ? យស្ស សង្ឃោ កថិនចីវរំ ទេតិ. សង្ឃេន បន កស្ស ទាតព្ពំ? យោ ជិណ្ណចីវរោ ហោតិ. សចេ ពហូ ជិណ្ណចីវរា ហោន្តិ, វុឌ្ឍស្ស ទាតព្ពំ. វុឌ្ឍេសុបិ យោ មហាបរិវារោ តទហេវ ចីវរំ កត្វា អត្ថរិតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទាតព្ពំ. សចេ វុឌ្ឍោ ន សក្កោតិ, នវកតរោ សក្កោតិ, តស្ស ទាតព្ពំ. អបិ ច សង្ឃេន មហាថេរស្ស សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, គណ្ហថ, មយំ កត្វា ទស្សាមា’’តិ វត្តព្ពំ.

តីសុ ចីវរេសុ យំ ជិណ្ណំ ហោតិ, តទត្ថាយ ទាតព្ពំ. បកតិយា ទុបដ្ដចីវរស្ស ទុបដ្ដត្ថាយេវ ទាតព្ពំ. សចេបិស្ស ឯកបដ្ដចីវរំ ឃនំ ហោតិ, កថិនសាដកោ ច បេលវោ, សារុប្បត្ថាយ ទុបដ្ដប្បហោនកមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘អហំ អលភន្តោ ឯកបដ្ដំ បារុបាមី’’តិ វទន្តស្សាបិ ទុបដ្ដំ ទាតុំ វដ្ដតិ. យោ បន លោភបកតិកោ ហោតិ, តស្ស ន ទាតព្ពំ. តេនាបិ កថិនំ អត្ថរិត្វា ‘‘បច្ឆា វិសិព្ពិត្វា ទ្វេ ចីវរានិ ករិស្សាមី’’តិ ន គហេតព្ពំ.

យស្ស បន ទិយ្យតិ, តស្ស –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, ឥទំ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សំ ឧប្បន្នំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យ កថិនំ អត្ថរិតុំ, ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, ឥទំ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សំ ឧប្បន្នំ, សង្ឃោ ឥមំ កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេតិ កថិនំ អត្ថរិតុំ, យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥមស្ស កថិនទុស្សស្ស ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទានំ កថិនំ អត្ថរិតុំ, សោ តុណ្ហស្ស, យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘ទិន្នំ ឥទំ សង្ឃេន កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កថិនំ អត្ថរិតុំ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ៣០៧) –

ឯវំ ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ ទាតព្ពន្តិ ឯវំ ទិន្នំ.

២៦៩៨-៩. ន ឧល្លិខិតមត្តាទិ-ចតុវីសតិវជ្ជិតន្តិ បាឡិយំ អាគតេហិ ‘‘ន ឧល្លិខិតមត្តេន អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ (មហាវ. ៣០៨) ឧល្លិខិតមត្តាទីហិ ចតុវីសតិយា អាការេហិ វជ្ជិតំ. ចីវរន្តិ ‘‘អហតេន អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ (មហាវ. ៣០៩) បាឡិយំ អាគតានំ សោឡសន្នំ អាការានំ អញ្ញតរេន យុត្តំ កតបរិយោសិតំ ទិន្នំ កប្បពិន្ទុំ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរចីវរំ. តេ បន ចតុវីសតិ អាការា, សោឡសាការា ច បាឡិតោ (មហាវ. ៣០៨), អដ្ឋកថាតោ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៨) ច គហេតព្ពា. គន្ថគារវបរិហារត្ថមិធ ន វុត្តា.

ភិក្ខុនា វក្ខមានេ អដ្ឋធម្មេ ជានន្តេន អត្ថរកេន អាទាយ គហេត្វា បុរាណកំ អត្តនា បរិភុញ្ជិយមានំ អត្ថរិតព្ពចីវរេន ឯកនាមកំ បុរាណចីវរំ ឧទ្ធរិត្វា បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ អត្ថរិតព្ពំ ចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បុរាណបច្ចុទ្ធដចីវរស្ស នាមេន អធិដ្ឋហិត្វាវ តំ អន្តរវាសកំ ចេ, ‘‘ឥមិនា អន្តរវាសកេន កថិនំ អត្ថរាមិ’’ឥតិ វចសា វត្តព្ពន្តិ យោជនា. សចេ ឧត្តរាសង្គោ ហោតិ, ‘‘ឥមិនា ឧត្តរាសង្គេន កថិនំ អត្ថរាមិ’’, សចេ សង្ឃាដិ ហោតិ, ‘‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’’តិ វត្តព្ពំ.

២៧០០-១. ឥច្ចេវំ តិក្ខត្តុំ វុត្តេ កថិនំ អត្ថតំ ហោតីតិ យោជនា. តេន បន ភិក្ខុនា នវកេន កថិនចីវរំ អាទាយ សង្ឃំ ឧបសង្កម្ម ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិនំ, ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទថ’’ឥតិ វត្តព្ពន្តិ យោជនា.

២៧០២. អនុមោទកេសុ ច ថេរេហិ ‘‘អត្ថតំ, អាវុសោ, សង្ឃស្ស កថិនំ, ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទាមា’’តិ វត្តព្ពំ, នវេន បន ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិនំ, ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទាមី’’តិ ឥតិ បុន ឦរយេ កថេយ្យាតិ យោជនា. គាថាយ បន អនុមោទនបាឋស្ស អត្ថទស្សនមុខេន ‘‘សុអត្ថតំ តយា ភន្តេ’’តិ វុត្តំ, ន បាឋក្កមទស្សនវសេនាតិ វេទិតព្ពំ.

អត្ថារកេសុ ច អនុមោទកេសុ ច នវេហិ វុឌ្ឍានំ វចនក្កមោ វុត្តោ, វុឌ្ឍេហិ នវានំ វចនក្កមោ បន តទនុសារេន យថារហំ យោជេត្វា វត្តព្ពោតិ គាថាសុ ន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អត្ថារកេន ថេរេន វា នវេន វា គណបុគ្គលានំ វចនក្កមោ ច គណបុគ្គលេហិ អត្ថារកស្ស វចនក្កមោ ច វុត្តនយេន យថារហំ យោជេតុំ សក្កាតិ ន វុត្តោ.

ឯវំ អត្ថតេ បន កថិនេ សចេ កថិនចីវរេន សទ្ធិំ អាភតំ អានិសំសំ ទាយកា ‘‘យេន អម្ហាកំ កថិនំ គហិតំ, តស្សេវ ច ទេមា’’តិ ទេន្តិ, ភិក្ខុសង្ឃោ អនិស្សរោ. អថ អវិចារេត្វាវ ទត្វា គច្ឆន្តិ, ភិក្ខុសង្ឃោ ឥស្សរោ. តស្មា សចេ កថិនត្ថារកស្ស សេសចីវរានិបិ ទុព្ពលានិ ហោន្តិ, សង្ឃេន អបលោកេត្វា តេសម្បិ អត្ថាយ វត្ថានិ ទាតព្ពានិ, កម្មវាចាយ បន ឯកាយេវ វដ្ដតិ. អវសេសេ កថិនានិសំសេ ពលវវត្ថានិ វស្សាវាសិកឋិតិកាយ ទាតព្ពានិ, ឋិតិកាយ អភាវេ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ទាតព្ពានិ, គរុភណ្ឌំ ន ភាជេតព្ពំ. សចេ បន ឯកសីមាយ ពហូ វិហារា ហោន្តិ, សព្ពេ ភិក្ខូ សន្និបាតេត្វា ឯកត្ថ កថិនំ អត្ថរិតព្ពំ, វិសុំ វិសុំ អត្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ.

២៧០៣. ‘‘កថិនស្ស ច កិំ មូល’’ន្តិអាទីនិ សយមេវ វិវរិស្សតិ.

២៧០៦. អដ្ឋធម្មុទ្ទេសគាថាយ បុព្ពកិច្ចំ បុព្ព-វចនេនេវ ឧត្តរបទលោបេន វុត្តំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘បច្ចុទ្ធារ’’ឥតិ វត្តព្ពេ ‘‘បច្ចុទ្ធរ’’ឥតិ គាថាពន្ធវសេន រស្សោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បច្ចុទ្ធារោ’’តិ. អធិដ្ឋហនំ អធិដ្ឋានំ. បច្ចុទ្ធារោ ច អធិដ្ឋានញ្ច បច្ចុទ្ធរាធិដ្ឋានា. ឥតរីតរយោគេន ទ្វន្ទសមាសោ. អត្ថារោតិ ឯត្ថ ‘‘កថិនត្ថារោ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ.

‘‘មាតិកា’’តិ ឥមិនា ‘‘អដ្ឋ កថិនុព្ភារមាតិកា’’តិ បករណតោ វិញ្ញាយតិ. យថាហ – ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា កថិនស្ស ឧព្ភារាយា’’តិ (មហាវ. ៣១០). មាតិកាតិ មាតរោ ជនេត្តិយោ, កថិនុព្ភារំ ឯតា អដ្ឋ ជនេន្តីតិ អត្ថោ. ឧទ្ធារោតិ កថិនស្ស ឧទ្ធារោ. អានិសំសាតិ ឯត្ថ ‘‘កថិនស្សា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ. កថិនស្ស អានិសំសាតិ ឥមេ អដ្ឋ ធម្មាតិ យោជនា. យថាហ ‘‘អត្ថតកថិនានំ វោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច កប្បិស្សន្តី’’តិអាទិ (មហាវ. ៣០៦). ‘‘អានិសំសេនា’’តិបិ បាឋោ. អានិសំសេន សហ ឥមេ អដ្ឋ ធម្មាតិ យោជនា.

២៧០៧. ‘‘ន ឧល្លិខិតមត្តាទិ-ចតុវីសតិវជ្ជិត’’ន្តិអាទិនា កថិនំ អត្ថរិតុំ កតបរិយោសិតំ ចីវរំ ចេ លទ្ធំ, តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេត្វា សចេ អកតសិព្ពនាទិកម្មំ វត្ថមេវ លទ្ធំ, តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិំ បុព្ពកិច្ចវសេន ទស្សេតុមាហ ‘‘ធោវន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ធោវនន្តិ កថិនទុស្សស្ស សេតភាវករណំ. វិចារោតិ ‘‘បញ្ចកំ វា សត្តកំ វា នវកំ វា ឯកាទសកំ វា ហោតូ’’តិ វិចារណំ. ឆេទនន្តិ យថាវិចារិតស្ស វត្ថស្ស ឆេទនំ. ពន្ធនន្តិ មោឃសុត្តការោបនំ. សិព្ពនន្តិ សព្ពសូចិកម្មំ. រជនន្តិ រជនកម្មំ. កប្បន្តិ កប្បពិន្ទុទានំ. ‘‘បុព្ពកិច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ ឥទំ សព្ពំ កថិនត្ថារស្ស បឋមមេវ កត្តព្ពត្តា.

២៧០៨. អន្តរវាសកោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. សង្ឃាដិ, ឧត្តរាសង្គោ, អថោ អន្តរវាសកោតិ ឯសមេវ តុ បច្ចុទ្ធារោបិ អធិដ្ឋានម្បិ អត្ថារោបិ វុត្តោតិ យោជនា.

២៧០៩. អដ្ឋមាតិកា (មហាវ. ៣១០-៣១១; បរិ. ៤១៥; មហាវ. អដ្ឋ. ៣១០-៣១១) ទស្សេតុមាហ ‘‘បក្កមនញ្ចា’’តិអាទិ. បក្កមនំ អន្តោ ឯតស្សាតិ បក្កមនន្តិកាតិ វត្តព្ពេ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បក្កមន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អដ្ឋិមាតិ ឯត្ថ ‘‘មាតិកា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ. ឥមា អដ្ឋ មាតិកាតិ យោជនា.

២៧១០. ឧទ្ទេសានុក្កមេន និទ្ទិសិតុមាហ ‘‘កតចីវរមាទាយា’’តិអាទិ. ‘‘កតចីវរមាទាយា’’តិ ឥមិនា ចីវរបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ. ‘‘អាវាសេ និរបេក្ខកោ’’តិ ឥមិនា ទុតិយោ អាវាសបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ. ឯត្ថ សព្ពវាក្យេសុ ‘‘អត្ថតកថិនោ យោ ភិក្ខុ សចេ បក្កមតី’’តិ សេសោ. អតិក្កន្តាយ សីមាយាតិ វិហារសីមាយ អតិក្កន្តាយ. ហោតិ បក្កមនន្តិកាតិ ឯត្ថ ‘‘តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ សេសោ, តស្ស ភិក្ខុនោ បក្កមនន្តិកា នាម មាតិកា ហោតីតិ អត្ថោ.

២៧១១-២. អានិសំសំ នាម វុត្ថវស្សេន លទ្ធំ អកតសូចិកម្មវត្ថំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ករោតី’’តិអាទិ. ‘‘វិហារេ អនបេក្ខកោ’’តិ ឥមិនា ឯត្ថ បឋមំ អាវាសបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ. សុខវិហរណំ បយោជនមស្សាតិ សុខវិហារិកោ, វិហារោតិ. តត្ថ តស្មិំ វិហារេ វិហរន្តោវ តំ ចីវរំ យទិ ករោតិ, តស្មិំ ចីវរេ និដ្ឋិតេ និដ្ឋានន្តា និដ្ឋានន្តិកាតិ វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘និដ្ឋិតេចីវរេ’’តិ ឥមិនា ចីវរបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ.

២៧១៣. តមស្សមន្តិ តំ វុត្ថវស្សាវាសំ. ធុរនិក្ខេបេតិ ឧភយធុរនិក្ខេបវសេន ចិត្តប្បវត្តក្ខណេ. សន្និដ្ឋានំ នាម ធុរនិក្ខេបោ. ឯត្ថ បលិពោធទ្វយស្ស ឯកក្ខណេយេវ ឧបច្ឆេទោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ ‘‘សន្និដ្ឋានន្តិកេ ទ្វេបិ បលិពោធា ‘នេវិមំ ចីវរំ ការេស្សំ, ន បច្ចេស្ស’ន្តិ ចិន្តិតមត្តេយេវ ឯកតោ ឆិជ្ជន្តី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១១).

២៧១៤. កថិនច្ឆាទនន្តិ កថិនានិសំសំ ចីវរវត្ថុំ. ន បច្ចេស្សន្តិ ន បច្ចាគមិស្សាមិ. ករោន្តស្សេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ បករណតោ លព្ភតិ. ‘‘កថិនច្ឆាទន’’ន្តិ ឥទំ វា សម្ពន្ធនីយំ. ករោន្តស្សាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ. នដ្ឋន្តិ ចោរេហិ ហដត្តា វា ឧបចិកាទីហិ ខាទិតត្តា វា នដ្ឋំ. ទឌ្ឍំ វាតិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ វា. នាសនន្តិកាតិ ឯវំ ចីវរស្ស នាសនន្តេ លព្ភមានា អយំ មាតិកា នាសនន្តិកា នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ‘‘ន បច្ចេស្ស’’ន្តិ ឥមិនា បឋមំ អាវាសបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ. ‘‘ករោន្តស្សេវា’’តិ ឥមិនា ទុតិយំ ចីវរបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ.

២៧១៥. លទ្ធានិសំសោតិ លទ្ធកថិនានិសំសចីវរោ. អានិសំសេ ចីវរេ សាបេក្ខោ អបេក្ខវា ពហិសីមគតោ វស្សំវុត្ថសីមាយ ពហិសីមគតោ តំ ចីវរំ ករោតិ, សោ កតចីវរោ អន្តរុព្ភារំ អន្តរា ឧព្ភារំ សុណាតិ ចេ, សវនន្តិកា នាម ហោតីតិ យោជនា. ‘‘ពហិសីមគតោ’’តិអាទិនា ទុតិយបលិពោធុបច្ឆេទោ ទស្សិតោ. ឯត្ថ ‘‘កតចីវរោ’’តិ វុត្តត្តា ចីវរបលិពោធុបច្ឆេទោ បឋមំ ហោតិ, ឥតរោ បន ‘‘សហ សវនេន អាវាសបលិពោធោ ឆិជ្ជតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១១) អដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា បច្ឆា ហោតិ.

២៧១៦-៧. ចីវរាសាយ វស្សំវុត្ថោ អាវាសតោ បក្កន្តោ ‘‘តុយ្ហំ ចីវរំ ទស្សាមី’’តិ កេនចិ វុត្តោ ពហិសីមគតោ បន សវតិ, បុន ‘‘តវ ចីវរំ ទាតុំ ន សក្កោមី’’តិ វុត្តោ អាសាយ ឆិន្នមត្តាយ ចីវរេ បច្ចាសាយ ឧបច្ឆិន្នមត្តាយ អាសាវច្ឆេទិកា នាម មាតិកាតិ មតា ញាតាតិ យោជនា. អាសាវច្ឆាទិកេ កថិនុព្ភារេ អាវាសបលិពោធោ បឋមំ ឆិជ្ជតិ, ចីវរាសាយ ឧបច្ឆិន្នាយ ចីវរបលិពោធោ ឆិជ្ជតិ.

២៧១៨-២០. យោ វស្សំវុត្ថវិហារម្ហា អញ្ញំ វិហារំ គតោ ហោតិ, សោ អាគច្ឆំ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ កថិនុទ្ធារំ អតិក្កមេយ្យ, តស្ស សោ កថិនុទ្ធារោ សីមាតិក្កន្តិកោ មតោតិ យោជនា. តត្ថ សីមាតិក្កន្តិកេ កថិនុព្ភារេ ចីវរបលិពោធោ បឋមំ ឆិជ្ជតិ, តស្ស ពហិសីមេ អាវាសបលិពោធោ ឆិជ្ជតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘សីមាតិក្កន្តិកោ នាម ចីវរកាលសីមាតិក្កន្តិកោ’’តិ កេនចិ វុត្តំ. ‘‘ពហិសីមាយំ ចីវរកាលសមយស្ស អតិក្កន្តត្តា សីមាតិក្កន្តិកោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. មហាវ. ៣១១) សារត្ថទីបនិយំ វុត្តំ. ‘‘អាគច្ឆំ អន្តរាមគ្គេ, តទុទ្ធារមតិក្កមេ’’តិ វុត្តត្តា បន សង្ឃេន ករិយមានំ អន្តរុព្ភារំ អាគច្ឆន្តោ វិហារសីមំ អសម្បត្តេយេវ កថិនុព្ភារស្ស ជាតត្តា តំ ន សម្ភុណេយ្យ, តស្សេវំ សីមមតិក្កន្តស្សេវ សតោ បុន អាគច្ឆតោ អន្តរាមគ្គេ ជាតោ កថិនុព្ភារោ សីមាតិក្កន្តិកោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ.

កថិនានិសំសចីវរំ អាទាយ សចេ អាវាសេ សាបេក្ខោវ គតោ ហោតិ, បុន អាគន្ត្វា កថិនុទ្ធារំ កថិនស្ស អន្តរុព្ភារមេវ សម្ភុណាតិ ចេ យទិ បាបុណេយ្យ, តស្ស សោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ, សោ ‘‘សហុព្ភារោ’’តិ វុច្ចតីតិ យោជនា. សហុព្ភារេ ទ្វេ បលិពោធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឆិជ្ជន្តិ.

២៧២១. ‘‘សីមាតិក្កន្តិកេនា’’តិ វត្តព្ពេ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘សីមតោ’’តិ វុត្តំ. បក្កមនញ្ច និដ្ឋានញ្ច សន្និដ្ឋានញ្ច សីមតោ សីមាតិក្កន្តិកេន សហ ឥមេ ចត្តារោ កថិនុព្ភារា បុគ្គលាធីនា បុគ្គលាយត្តា សហុព្ភារសង្ខាតោ អន្តរុព្ភារោ សង្ឃាធីនោតិ យោជនា. ‘‘អន្តរុព្ភរោ’’តិ គាថាពន្ធវសេន រស្សត្តំ.

២៧២២. នាសនន្តិ នាសនន្តិកោ. សវនន្តិ សវនន្តិកោ. អាសាវច្ឆេទិកាបិ ចាតិ តយោបិ កថិនុព្ភារា. ន តុ សង្ឃា ន ភិក្ខុតោតិ សង្ឃតោបិ ន ហោន្តិ, បុគ្គលតោបិ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. ចីវរស្ស វិនាសោ សង្ឃស្ស វា ចីវរសាមិកស្ស វា បយោគេន ន ជាតោតិ នាសនកោ តាវ កថិនុព្ភារោ ឧភតោបិ ន ហោតីតិ វុត្តោ. សវនញ្ច ឧភយេសំ បយោគតោ ន ជាតន្តិ តថា វុត្តំ. តថា អាសាវច្ឆេទិកាបិ.

២៧២៣. អាវាសោយេវ បលិពោធោតិ វិគ្គហោ. បលិពោធោ ច ចីវរេតិ ឯត្ថ ចីវរេតិ ភេទវចនិច្ឆាយ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ចីវរនិមិត្តបលិពោធោតិ អត្ថោ, ចីវរសង្ខាតោ បលិពោធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សច្ចាទិគុណយុត្តំ មុសាវាទាទិទោសវិមុត្តំ អត្ថំ វទតិ សីលេនាតិ យុត្តមុត្តត្ថវាទី, តេន.

២៧២៤. អដ្ឋន្នំ មាតិកានន្តិ ពហិសីមគតានំ វសេន វុត្តា បក្កមនន្តិកាទយោ សត្ត មាតិកា, ពហិសីមំ គន្ត្វា អន្តរុព្ភារំ សម្ភុណន្តស្ស វសេន វុត្តោ សហុព្ភារោតិ ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ វសេន ច. អន្តរុព្ភារតោបិ វាតិ ពហិសីមំ អគន្ត្វា តត្ថេវ វសិត្វា កថិនុព្ភារកម្មេន ឧព្ភារកថិនានំ វសេន លព្ភនតោ អន្តរុព្ភារតោ ចាតិ មហេសិនា កថិនស្ស ទុវេ ឧព្ភារាបិ វុត្តាតិ យោជនា. ពហិសីមំ គន្ត្វា អាគតស្ស វសេន សហុព្ភារោ, ពហិសីមំ អាគតានំ វសេន អន្តរុព្ភារោតិ ឯកោយេវ ឧព្ភារោ ទ្វិធា វុត្តោ, តស្មា អន្តរុព្ភារំ វិសុំ អគ្គហេត្វា អដ្ឋេវ មាតិកា បាឡិយំ (មហាវ. ៣១០) វិភត្តាតិ វេទិតព្ពា.

២៧២៥. អនាមន្តចារោ ឧត្តរបទលោបវសេន ‘‘អនាមន្តា’’ ឥតិ វុត្តោ. យាវ កថិនំ ន ឧទ្ធរីយតិ, តាវ អនាមន្តេត្វា ចរណំ កប្បិស្សតិ, ចារិត្តសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

អសមាទានចារោ ‘‘អសមាទាន’’ន្តិ ឧត្តរបទលោបេន វុត្តោ. អសមាទានចារោតិ តិចីវរំ អសមាទាយ ចរណំ, ចីវរវិប្បវាសោ កប្បិស្សតីតិ អត្ថោ.

‘‘គណតោ’’តិ ឥមិនា ឧត្តរបទលោបេន គណភោជនំ ទស្សិតំ. គណភោជនម្បិ កប្បិស្សតិ, តំ សរូបតោ បាចិត្តិយកណ្ឌេ វុត្តំ.

‘‘យាវទត្ថិក’’ន្តិ ឥមិនា យាវទត្ថចីវរំ វុត្តំ. យាវទត្ថចីវរន្តិ យាវតកេន ចីវរេន អត្ថោ, តាវតកំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ កប្បិស្សតីតិ អត្ថោ.

‘‘តត្ថ យោ ចីវរុប្បាទោ’’តិ ឥមិនា ‘‘យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោ’’តិ (មហាវ. ៣០៦) វុត្តោ អានិសំសោ ទស្សិតោ. យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោតិ តត្ថ កថិនត្ថតសីមាយំ មតកចីវរំ វា ហោតុ សង្ឃស្ស ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ វា សង្ឃិកេន តត្រុប្បាទេន អាភតំ វា, យេន កេនចិ អាការេន យំ សង្ឃិកំ ចីវរំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តេសំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ឥមេ បញ្ច កថិនានិសំសា ច វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ.

កថិនក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា.