ចម្មក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា

២៦៥០. ឯឡកា ច អជា ច មិគា ចាតិ វិគ្គហោ. បសូនំ ទ្វន្ទេ ឯកត្តនបុំសកត្តស្ស វិភាសិតត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ. ឯឡកានញ្ច អជានញ្ច មិគានំ រោហិតេណិកុរុង្គានញ្ច. បសទា ច មិគមាតា ច បសទមិគមាតា, ‘‘បសទមិគមាតុយា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន ‘‘បសទ’’ន្តិ និគ្គហិតាគមោ. បសទមិគមាតុយា ច ចម្មំ ភិក្ខុនោ វដ្ដតីតិ យោជនា. ‘‘មិគាន’’ន្តិ ឥមិនា គហិតានមេវេត្ថ វិភាគទស្សនំ ‘‘រោហិតេណី’’តិអាទិ. រោហិតាទយោ មិគវិភាគវិសេសា.

២៦៥១. ឯតេសំ យថាវុត្តសត្តានំ ចម្មំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ចម្មំ ទុក្កដាបត្តិយា វត្ថុភូតន្តិ អត្ថោ. អញ្ញន្តិ ច –

‘‘មក្កដោ កាឡសីហោ ច, សរភោ កទលីមិគោ;

យេ ច វាឡមិគា ហោន្តិ, តេសំ ចម្មំ ន វដ្ដតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៩) –

អដ្ឋកថាយ បដិក្ខិត្តំ ចម្មមាហ. មក្កដោ នាម សាខមិគោ. កាឡសីហោ នាម មហាមុខវានរជាតិកោ. វាឡមិគា នាម សីហព្យគ្ឃាទយោ. យថាហ – ‘‘តត្ថ វាឡមិគាតិ សីហព្យគ្ឃអច្ឆតរច្ឆា, ន កេវលញ្ច ឯតេយេវ, យេសំ បន ចម្មំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា អន្តមសោ គោមហិំសស្សមិឡារាទយោបិ សព្ពេ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘វាឡមិគា’ត្វេវ វេទិតព្ពា’’តិ.

ថវិកា ច ឧបាហនា ច ថវិកោបាហនំ. អមានុសំ មនុស្សចម្មរហិតំ សព្ពំ ចម្មំ ថវិកោបាហនេ វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯត្ថ ថវិកាតិ ឧបាហនាទិកោសកស្ស គហណំ. យថាហ ‘‘មនុស្សចម្មំ ឋបេត្វា យេន កេនចិ ចម្មេន ឧបាហនា វដ្ដតិ. ឧបាហនាកោសកសត្ថកកោសកកុញ្ជិកាកោសកេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៩).

២៦៥២. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពបច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ គុណង្គុណូបាហន’’ន្តិ (មហាវ. ២៥៩) វចនតោ ‘‘វដ្ដន្តិ មជ្ឈិមេ ទេសេ, ន គុណង្គុណូបាហនា’’តិ វុត្តំ. មជ្ឈិមេ ទេសេតិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ២៥៩) វុត្តសីមាបរិច្ឆេទេ មជ្ឈិមទេសេ. គុណង្គុណូបាហនាតិ ចតុបដលតោ បដ្ឋាយ ពហុបដលា ឧបាហនា. យថាហ – ‘‘គុណង្គុណូបាហនាតិ ចតុបដលតោ បដ្ឋាយ វុច្ចតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤៥). មជ្ឈិមទេសេ គុណង្គុណូបាហនា ន វដ្ដន្តីតិ យោជនា. អន្តោអារាមេតិ ឯត្ថ បករណតោ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ លព្ភតិ, គិលានានមិតរេសញ្ច សព្ពេសន្តិ អត្ថោ. សព្ពត្ថាបិ ចាតិ អន្តោអារាមេ, ពហិ ចាតិ សព្ពត្ថាបិ. រោគិនោតិ គិលានស្ស វដ្ដន្តីតិ យោជនា.

២៦៥៣. បុដពទ្ធា ខល្លកពទ្ធាចាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. វិសេសោ បនេតាសំ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តោ ‘‘បុដពទ្ធាតិ យោនកឧបាហនា វុច្ចតិ, យា យាវជង្ឃតោ សព្ពបាទំ បដិច្ឆាទេតិ. ខល្លកពទ្ធាតិ បណ្ហិបិធានត្ថំ តលេ ខល្លកំ ពន្ធិត្វា កតា’’តិ. បាលិគុណ្ឋិមា ច ‘‘បលិគុណ្ឋិត្វា កតា, យា ឧបរិ បាទមត្តមេវ បដិច្ឆាទេតិ, ន ជង្ឃ’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតាវ. តូលបុណ្ណាតិ តូលបិចុនា បូរេត្វា កតា.

សព្ពាវ នីលា សព្ពនីលា, សា អាទិ យាសំ តា សព្ពនីលាទយោ. អាទិ-សទ្ទេន មហានាមរត្តបរិយន្តានំ គហណំ. ឯតាសំ សរូបំ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ ‘‘នីលិកា ឧមាបុប្ផវណ្ណា ហោតិ, បីតិកា កណិការបុប្ផវណ្ណា, លោហិតិកា ជយសុមនបុប្ផវណ្ណា, មញ្ជិដ្ឋិកា មញ្ជិដ្ឋវណ្ណា ឯវ, កណ្ហា អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណា, មហារង្គរត្តា សតបទិបិដ្ឋិវណ្ណា, មហានាមរត្តា សម្ភិន្នវណ្ណា ហោតិ បណ្ឌុបលាសវណ្ណា. កុរុន្ទិយំ បន ‘បទុមបុប្ផវណ្ណា’តិ វុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤៦). សព្ពនីលាទយោបិ ចាតិ អបិ-សទ្ទេន នីលាទិវទ្ធិកានំ គហណំ.

២៦៥៤. ចិត្រាតិ វិចិត្រា. មេណ្ឌវិសាណូបមវទ្ធិកាតិ មេណ្ឌានំ វិសាណសទិសវទ្ធិកា, កណ្ណិកដ្ឋានេ មេណ្ឌសិង្គសណ្ឋានេ វទ្ធេ យោជេត្វា កតាតិ អត្ថោ. ‘‘មេណ្ឌវិសាណូបមវទ្ធិកា’’តិ ឥទំ អជវិសាណូបមវទ្ធិកានំ ឧបលក្ខណំ. មោរស្ស បិញ្ឆេន បរិសិព្ពិតាតិ តលេសុ វា វទ្ធេសុ វា មោរបិញ្ឆេហិ សុត្តកសទិសេហិ បរិសិព្ពិតា. ឧបាហនា ន ច វដ្ដន្តីតិ យោជនា.

២៦៥៥. មជ្ជារាតិ ពិឡារា. កាឡកា រុក្ខកណ្ដកា. ឩលូកា បក្ខិពិឡាលា. សីហាតិ កេសរសីហាទយោ សីហា. ឧទ្ទាតិ ចតុប្បទជាតិកា. ទីបី សទ្ទលា. អជិនស្សាតិ ឯវំនាមិកស្ស. បរិក្ខដាតិ ឧបាហនបរិយន្តេ ចីវរេ អនុវាតំ វិយ វុត្តប្បការំ ចម្មំ យោជេត្វា កតា.

២៦៥៦. សចេ ឦទិសា ឧបាហនា លភន្តិ, តាសំ វឡញ្ជនប្បការំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បុដាទិំ អបនេត្វា’’តិអាទិ. បុដាទិំ សព្ពសោ ឆិន្ទិត្វា វា អបនេត្វា វា ឧបាហនា ធារេតព្ពាតិ យោជនា. ឯវមកត្វា លទ្ធនីហារេនេវ ធារេន្តស្ស ទុក្កដំ. យថាហ – ‘‘ឯតាសុ យំ កិញ្ចិ លភិត្វា សចេ តានិ ខល្លកាទីនិ អបនេត្វា សក្កា ហោន្តិ វឡញ្ជិតុំ, វឡញ្ជេតព្ពា, តេសុ បន សតិ វឡញ្ជន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤៦).

វណ្ណភេទំ តថា កត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកទេសេនា’’តិ សេសោ. ‘‘សព្ពសោ វា’’តិ អាហរិត្វា សព្ពសោ វា ឯកទេសេន វា វណ្ណភេទំ កត្វា សព្ពនីលាទយោ ឧបាហនា ធារេតព្ពាតិ យោជនា. តថា អកត្វា ធារេន្តស្ស ទុក្កដំ. យថាហ ‘‘ឯតាសុ យំ កិញ្ចិ លភិត្វា រជនំ ចោឡកេន បុញ្ឆិត្វា វណ្ណំ ភិន្ទិត្វា ធារេតុំ វដ្ដតិ. អប្បមត្តកេបិ ភិន្នេ វដ្ដតិយេវា’’តិ. នីលវទ្ធិកាទយោបិ វណ្ណភេទំ កត្វា ធារេតព្ពា.

២៦៥៧. តត្ថ ឋានេ បស្សាវបាទុកា, វច្ចបាទុកា, អាចមនបាទុកាតិ តិស្សោ បាទុកាយោ ឋបេត្វា សព្ពាបិ បាទុកា តាលបត្តិកាទិភេទា សព្ពាបិ សង្កមនីយា បាទុកា ធារេតុំ ន វដ្ដន្តីតិ យោជនា.

២៦៥៨. អតិក្កន្តបមាណំ ឧច្ចាសយនសញ្ញិតំ អាសន្ទិញ្ចេវ បល្លង្កញ្ច សេវមានស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា. អាសន្ទី វុត្តលក្ខណាវ. បល្លង្កោតិ បាទេសុ អាហរិមានិ វាឡរូបានិ ឋបេត្វា កតោ, ឯកស្មិំយេវ ទារុម្ហិ កដ្ឋកម្មវសេន ឆិន្ទិត្វា កតានិ អសំហារិមានិ តត្រដ្ឋានេវ វាឡរូបានិ យស្ស បាទេសុ សន្តិ, ឯវរូបោ បល្លង្កោ កប្បតីតិ ‘‘អាហរិមេនា’’តិ ឥមិនាវ ទីបិតំ. ‘‘អកប្បិយរូបកតោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោ’’តិ ហិ សារសមាសេ វុត្តំ.

២៦៥៩. គោនកន្តិ ទីឃលោមកមហាកោជវំ. ចតុរង្គុលាធិកានិ កិរ តស្ស លោមានិ, កាឡវណ្ណញ្ច ហោតិ. ‘‘ចតុរង្គុលតោ ឩនកប្បមាណលោមោ កោជវោ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. កុត្តកន្តិ សោឡសន្នំ នាដកិត្ថីនំ ឋត្វា នច្ចនយោគ្គំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ចិត្តន្តិ ភិត្តិច្ឆិទ្ទាទិកវិចិត្រំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. បដិកន្តិ ឧណ្ណាមយំ សេតត្ថរណំ. បដលិកន្តិ ឃនបុប្ផកំ ឧណ្ណាមយំ លោហិតត្ថរណំ, យោ ‘‘អាមលកបត្តោ’’តិបិ វុច្ចតិ.

ឯកន្តលោមិន្តិ ឧភតោ ឧគ្គតលោមំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. វិកតិន្តិ សីហព្យគ្ឃាទិរូបវិចិត្រំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ‘‘ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ ទីឃនិកា. តូលិកន្តិ រុក្ខតូលលតាតូលបោដកិតូលសង្ខាតានំ តិណ្ណំ តូលានំ អញ្ញតរបុណ្ណំ បកតិតូលិកំ. ឧទ្ទលោមិកន្តិ ឯកតោ ឧគ្គតលោមំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឧភតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សារសមាសេ បន ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឯកតោ ឧគ្គតបុប្ផំ. ឯកន្តលោមីតិ ឧភតោ ឧគ្គតបុប្ផ’’ន្តិ វុត្តំ.

២៦៦០. កដ្ដិស្សន្តិ រតនបរិសិព្ពិតំ កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយំ បច្ចត្ថរណំ. ‘‘កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ កោសេយ្យកសដមយ’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៥) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, កន្តិតកោសេយ្យបុដមយន្តិ អត្ថោ. កោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពិតំ កោសិយសុត្តមយំ បច្ចត្ថរណំ. រតនបរិសិព្ពនរហិតំ សុទ្ធកោសេយ្យំ បន វដ្ដតិ.

ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បនេត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តូលិក’’ន្តិ ឯតេន រតនបរិសិព្ពនរហិតាបិ តូលិកា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’’តិ ឥមិនា បន យានិ រតនបរិសិព្ពិតានិ, តានិ ភូមត្ថរណវសេន យថានុរូបំ មញ្ចាទីសុ ច ឧបនេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច វិនយបរិយាយំ បត្វា គរុកេ ឋាតព្ពត្តា ឥធ វុត្តនយេនេវេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សុត្តន្តិកទេសនាយំ បន គហដ្ឋានម្បិ វសេន វុត្តត្តា នេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ…បេ… វដ្ដន្តីតិ វុត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) អបរេ.

ហត្ថិអស្សរថត្ថរន្តិ ហត្ថិបិដ្ឋេ អត្ថរិតំ អត្ថរណំ ហត្ថត្ថរណំ នាម. អស្សរថត្ថរេបិ ឯសេវ នយោ. កទលិមិគបវរ-បច្ចត្ថរណកម្បិ ចាតិ កទលិមិគចម្មំ នាម អត្ថិ, តេន កតំ បវរបច្ចត្ថរណន្តិ អត្ថោ. តំ កិរ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ កទលិមិគចម្មំ បត្ថរិត្វា សិព្ពេត្វា ករោន្តិ. បិ-សទ្ទេន អជិនប្បវេណី គហិតា. អជិនប្បវេណី នាម អជិនចម្មេហិ មញ្ចបមាណេន សិព្ពេត្វា កតា បវេណី. តានិ កិរ ចម្មានិ សុខុមតរានិ, តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អជិនប្បវេណី’’តិ.

២៦៦១. រត្តវិតានស្ស ហេដ្ឋាតិ កុសុម្ភាទិរត្តស្ស លោហិតវិតានស្ស ហេដ្ឋា កប្បិយបច្ចត្ថរណេហិ អត្ថតំ សយនាសនញ្ច. កសាវរត្តវិតានស្ស បន ហេដ្ឋា កប្បិយបច្ចត្ថរណេន អត្ថតំ វដ្ដតិ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ហេដ្ឋា អកប្បិយេ’’តិអាទិ.

ទ្វិធា រត្តូបធានកន្តិ សីសបស្សេ, បាទបស្សេ ចាតិ ឧភតោបស្សេ បញ្ញត្តរត្តពិព្ពោហនវន្តញ្ច សយនាសនំ. ឥទំ សព្ពំ អកប្បិយំ បរិភុញ្ជតោ ទុក្កដំ ហោតិ. ‘‘យំ បន ឯកមេវ ឧបធានំ ឧភោសុ បស្សេសុ រត្តំ វា ហោតិ បទុមវណ្ណំ វា វិចិត្រំ វា, សចេ បមាណយុត្តំ, វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៤) អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយោ ឯតេនេវ ព្យតិរេកតោ វុត្តោ ហោតិ. ‘‘យេភុយ្យរត្តានិបិ ទ្វេ ពិព្ពោហនានិ ន វដ្ដន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តេនេវ យេភុយ្យេន រត្តវិតានម្បិ ន វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ ‘‘អលោហិតកានិ ទ្វេបិ វដ្ដន្តិយេវ, តតោ ឧត្តរិ លភិត្វា អញ្ញេសំ ទាតព្ពានិ, ទាតុំ អសក្កោន្តោ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ លភតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) អវិសេសេន វុត្តំ. សេនាសនក្ខន្ធកសំវណ្ណនាយំ បន ‘‘អគិលានស្ស សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ ទ្វយមេវ វដ្ដតិ, គិលានស្ស ពិព្ពោហនានិ សន្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧) វុត្តត្តា គិលានោយេវ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា និបជ្ជិតុំ លភតីតិ វេទិតព្ពំ.

២៦៦២. ឧទ្ធំ សេតវិតានម្បិ ហេដ្ឋា អកប្បិយេ បច្ចត្ថរណេ សតិ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. តស្មិន្តិ អកប្បិយបច្ចត្ថរណេ.

២៦៦៣. ‘‘ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា អាសន្ទាទិត្តយស្ស វដ្ដនាការោ នត្ថីតិ ទីបេតិ. សេសំ សព្ពន្តិ គោនកាទិ ទ្វិធារត្តូបធានកបរិយន្តំ សព្ពំ. គិហិសន្តកន្តិ គិហីនំ សន្តកំ តេហិយេវ បញ្ញត្តំ, ឥមិនា បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរេន វា តេសំ អាណត្តិយា វា បញ្ញត្តំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. លភតេតិ និសីទិតុំ លភតិ.

២៦៦៤. តំ កត្ថ លភតីតិ បទេសនិយមំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ធម្មាសនេ’’តិអាទិ. ធម្មាសនេតិ ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យទិ ធម្មាសនេ សង្ឃិកម្បិ គោនកាទិំ ភិក្ខូហិ អនាណត្តា អារាមិកាទយោ សយមេវ បញ្ញាបេន្តិ ចេវ នីហរន្តិ ច, ឯតំ គិហិវិកតនីហារំ នាម. ឥមិនា គិហិវិកតនីហារេន វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២០; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. បកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថា ៥៦ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ. ភត្តគ្គេ វាតិ វិហារេ និសីទាបេត្វា បរិវេសនដ្ឋានេ វា ភោជនសាលាយំ វា. អបិសទ្ទេន គិហីនំ គេហេបិ តេហិ បញ្ញត្តេ គោនកាទិម្ហិ និសីទិតុំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. ធម្មាសនាទិបទេសនិយមនេន តតោ អញ្ញត្ថ គិហិបញ្ញត្តេបិ តត្ថ និសីទិតុំ ន វដ្ដតីតិ ព្យតិរេកតោ វិញ្ញាយតិ.

ភូមត្ថរណកេតិ ឯត្ថ ‘‘កតេ’’តិ សេសោ. តត្ថាតិ សង្ឃិកេ វា គិហិសន្តកេ វា គោនកាទិម្ហិ សហធម្មិកេហិ អនាណត្តេហិ គិហីហិ ឯវ ភូមត្ថរណេ កតេ. សយិតុន្តិ ឧបរិ អត្តនោ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អបិ-សទ្ទេន និសីទិតុម្បិ វាតិ សមុច្ចិនោតិ. ‘‘ភូមត្ថរណកេ’’តិ ឥមិនា គិហីហិ ឯវ មញ្ចាទីសុ សយនត្ថំ អត្ថតេ ឧបរិ អត្តនោ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា សយិតុំ វា និសីទិតុំ វា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ.

ចម្មក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា.