ឧបោសថក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា

២៥៥១-២. យា ឯកាទសហិ សីមាវិបត្តីហិ វជ្ជិតា តិសម្បត្តិសំយុតា និមិត្តេន និមិត្តំ ឃដេត្វា សម្មតា, សា អយំ ពទ្ធសីមា នាម សិយាតិ យោជនា. តត្ថ អតិខុទ្ទកា, អតិមហតី, ខណ្ឌនិមិត្តា, ឆាយានិមិត្តា, អនិមិត្តា, ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា, នទិយា សម្មតា, សមុទ្ទេ សម្មតា, ជាតស្សរេ សម្មតា, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតាតិ ‘‘ឥមេហិ ឯកាទសហិ អាការេហិ សីមតោ កម្មានិ វិបជ្ជន្តី’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វចនតោ ឥមា ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ នាម, វិបន្នសីមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ អតិខុទ្ទកា នាម យត្ថ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ ន សក្កោន្តិ. អតិមហតី នាម យា អន្តមសោ កេសគ្គមត្តេនាបិ តិយោជនំ អតិក្កមិត្វា សម្មតា. ខណ្ឌនិមិត្តា នាម អឃដិតនិមិត្តា វុច្ចតិ. បុរត្ថិមាយ ទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេត្វា អនុក្កមេនេវ ទក្ខិណាយ, បច្ឆិមាយ, ឧត្តរាយ ទិសាយ កិត្តេត្វា បុន បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បុព្ពកិត្តិតំ បដិកិត្តេត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អខណ្ឌនិមិត្តា ហោតិ. សចេ បន អនុក្កមេន អាហរិត្វា ឧត្តរាយ ទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេត្វា តត្ថេវ ឋបេតិ, ខណ្ឌនិមិត្តា នាម ហោតិ. អបរាបិ ខណ្ឌនិមិត្តា នាម យា អនិមិត្តុបគំ តចសាររុក្ខំ វា ខាណុកំ វា បំសុបុញ្ជវាលិកាបុញ្ជានំ វា អញ្ញតរំ អន្តរា ឯកំ និមិត្តំ កត្វា សម្មតា. ឆាយានិមិត្តា នាម បព្ពតច្ឆាយាទីនំ យំ កិញ្ចិ ឆាយំ និមិត្តំ កត្វា សម្មតា. អនិមិត្តា នាម សព្ពេន សព្ពំ និមិត្តានិ អកិត្តេត្វា សម្មតា. ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា នាម និមិត្តានិ កិត្តេត្វា និមិត្តានំ ពហិ ឋិតេន សម្មតា.

នទិយា សមុទ្ទេ ជាតស្សរេ សម្មតា នាម ឯតេសុ នទិអាទីសុ សម្មតា. សា ហិ ឯវំ សម្មតាបិ ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា, សព្ពោ សមុទ្ទោ អសីមោ, សព្ពោ ជាតស្សរោ អសីមោ’’តិ (មហាវ. ១៤៨) វចនតោ អសម្មតាវ ហោតិ. សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា នាម អត្តនោ សីមាយ បរេសំ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា. សចេ ហិ បោរាណកស្ស វិហារស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ អម្ពោ ចេវ ជម្ពូ ចាតិ ទ្វេ រុក្ខា អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋវិដបា ហោន្តិ, តេសុ អម្ពស្ស បច្ឆិមទិសាភាគេ ជម្ពូ, វិហារសីមា ច ជម្ពុំ អន្តោ កត្វា អម្ពំ កិត្តេត្វា ពទ្ធា ហោតិ, អថ បច្ឆា តស្ស វិហារស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ វិហារេ កតេ សីមំ ពន្ធន្តា ភិក្ខូ តំ អម្ពំ អន្តោ កត្វា ជម្ពុំ កិត្តេត្វា ពន្ធន្តិ, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្នា ហោតិ. សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា នាម អត្តនោ សីមាយ បរេសំ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា. សចេ ហិ បរេសំ ពទ្ធសីមំ សកលំ វា តស្សា បទេសំ វា អន្តោ កត្វា អត្តនោ សីមំ សម្មន្នតិ, សីមាយ សីមា អជ្ឈោត្ថរិតា នាម ហោតីតិ. ឥតិ ឥមាហិ ឯកាទសហិ វិបត្តិសីមាហិ វជ្ជិតាតិ អត្ថោ.

តិសម្បត្តិសំយុតាតិ និមិត្តសម្បត្តិ, បរិសាសម្បត្តិ, កម្មវាចាសម្បត្តីតិ ឥមាហិ តីហិ សម្បត្តីហិ សមន្នាគតា. តត្ថ និមិត្តសម្បត្តិយុត្តា នាម ‘‘បព្ពតនិមិត្តំ, បាសាណនិមិត្តំ, វននិមិត្តំ, រុក្ខនិមិត្តំ, មគ្គនិមិត្តំ, វម្មិកនិមិត្តំ, នទិនិមិត្តំ, ឧទកនិមិត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៨) ឯវំ វុត្តេសុ អដ្ឋសុ និមិត្តេសុ តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ យថាលទ្ធានិ និមិត្តុបគានិ និមិត្តានិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ? បព្ពតោ, ភន្តេ, ឯសោ បព្ពតោ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន សម្មា កិត្តេត្វា សម្មតា.

បរិសាសម្បត្តិយុត្តា នាម សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សន្និបតិត្វា យាវតិកា តស្មិំ គាមខេត្តេ ពទ្ធសីមំ វា នទិសមុទ្ទជាតស្សរេ វា អនោក្កមិត្វា ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សព្ពេ ហត្ថបាសេ វា កត្វា, ឆន្ទំ វា អាហរិត្វា សម្មតា.

កម្មវាចាសម្បត្តិយុត្តា នាម ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យាវតា សមន្តា និមិត្តា កិត្តិតា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៩) នយេន វុត្តាយ បរិសុទ្ធាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មតា. ឯវំ ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ អតិក្កមិត្វា តិវិធសម្បត្តិយុត្តា និមិត្តេន និមិត្តំ ឃដេត្វា សម្មតា សីមា ពទ្ធសីមាតិ វេទិតព្ពា.

២៥៥៣-៤. ខណ្ឌសមានសំវាសអវិប្បវាសា អាទយោ អាទិភូតា, អាទិម្ហិ វា យាសំ សីមានំ តា ខណ្ឌសមានសំវាសាវិប្បវាសាទី, តាសំ, តាហិ វា បភេទោ ខណ្ឌសមានសំវាសាទិភេទោ, តតោ ខណ្ឌសមានសំវាសាទិភេទតោ, ខណ្ឌសីមា, សមានសំវាសសីមា, អវិប្បវាសសីមាតិ ឥមាសំ សីមានំ ឯតាហិ វា ករណភូតាហិ, ហេតុភូតាហិ វា ជាតេន វិភាគេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. សមានសំវាសាវិប្បវាសានមន្តរេ ខណ្ឌា បរិច្ឆិន្នា តាហិ អសង្ករា សីមា ខណ្ឌសីមា នាម. សមានសំវាសេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ ឧបោសថាទិកោ សំវាសោ ឯត្ថ ករីយតីតិ សមានសំវាសា នាម. អវិប្បវាសាយ លក្ខណំ ‘‘ពន្ធិត្វា’’តិអាទិនា វក្ខតិ. ឥតិ ពទ្ធា តិធា វុត្តាតិ ឯវំ ពទ្ធសីមា តិប្បភេទា វុត្តា.

ឧទកុក្ខេបាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. សត្តន្នំ អព្ភន្តរានំ សមាហារា សត្តព្ភន្តរា, តតោបិ ច. អពទ្ធាបិ តិវិធាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ តាសុ តីសុ អពទ្ធសីមាសុ. គាមបរិច្ឆេទោតិ សព្ពទិសាសុ សីមំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ឥមស្ស បទេសស្ស ឯត្តកោ ករោ’’តិ ឯវំ ករេន និយមិតោ គាមប្បទេសោ. យថាហ – ‘‘យត្តកេ បទេសេ តស្ស គាមស្ស ភោជកា ពលិំ ហរន្តិ, សោ បទេសោ អប្បោ វា ហោតុ មហន្តោ វា, ‘គាមសីមា’ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. យម្បិ ឯកស្មិំយេវ គាមក្ខេត្តេ ឯកំ បទេសំ ‘អយំ វិសុំ គាមោ ហោតូ’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតិ, សោបិ វិសុំគាមសីមា ហោតិយេវា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧).

‘‘គាមបរិច្ឆេទោ’’តិ ឥមិនា ច នគរបរិច្ឆេទោ ច សង្គហិតោ. យថាហ – ‘‘គាមគ្គហណេន ចេត្ថ នគរម្បិ គហិតមេវ ហោតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧). និគមសីមាយ វិសុំយេវ វុត្តត្តា តស្សា ឥធ សង្គហោ ន វត្តព្ពោ. វុត្តញ្ហិ បាឡិយំ ‘‘យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. យា តស្ស វា គាមស្ស គាមសីមា, និគមស្ស វា និគមសីមា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកុបោសថា’’តិ (មហាវ. ១៤៧). ឥមិស្សា វិសុំយេវ លក្ខណស្ស វុត្តត្តា គាមសីមាលក្ខណេនេវ ឧបលក្ខិតា.

២៥៥៥. ‘‘ជាតស្សរេ’’តិអាទីសុ ជាតស្សរាទីនំ លក្ខណំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – យោ បន កេនចិ ខណិត្វា អកតោ សយំជាតោ សោព្ភោ សមន្តតោ អាគតេន ឧទកេន បូរិតោ តិដ្ឋតិ, យត្ថ នទិយំ វក្ខមានប្បការេ វស្សកាលេ ឧទកំ សន្តិដ្ឋតិ, អយំ ជាតស្សរោ នាម. យោបិ នទិំ វា សមុទ្ទំ វា ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តឧទកេន ខណិតោ សោព្ភោ ឯតំ លក្ខណំ បាបុណាតិ, អយម្បិ ជាតស្សរោយេវ. សមុទ្ទោ បាកដោយេវ.

យស្សា ធម្មិកានំ រាជូនំ កាលេ អន្វឌ្ឍមាសំ អនុទសាហំ អនុបញ្ចាហំ អនតិក្កមិត្វា ទេវេ វស្សន្តេ វលាហកេសុ វិគតមត្តេសុ សោតំ បច្ឆិជ្ជតិ, អយំ នទិសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. យស្សា បន ឦទិសេ សុវុដ្ឋិកាលេ វស្សានស្ស ចតុមាសេ សោតំ ន បច្ឆិជ្ជតិ, យត្ថ តិត្ថេន វា អតិត្ថេន វា សិក្ខាករណីយេ អាគតលក្ខណេន តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេត្វា អន្តរវាសកំ អនុក្ខិបិត្វា ឧត្តរន្តិយា ភិក្ខុនិយា ឯកទ្វង្គុលមត្តម្បិ អន្តរវាសកោ តេមិយតិ, អយំ សមុទ្ទំ វា បវិសតុ តឡាកំ វា, បភវតោ បដ្ឋាយ នទី នាម.

សមន្តតោតិ សមន្តា. មជ្ឈិមស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស. ឧទកុក្ខេបោតិ វក្ខមានេន នយេន ថាមប្បមាណេន ខិត្តស្ស ឧទកស្ស វា វាលុកាយ វា បតិតដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នោ អន្តោបទេសោ. យថា អក្ខធុត្តា ទារុគុឡំ ខិបន្តិ, ឯវំ ឧទកំ វា វាលុកំ វា ហត្ថេន គហេត្វា ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន សព្ពថាមេន ខិបិតព្ពំ, តត្ថ យត្ថ ឯវំ ខិត្តំ ឧទកំ វា វាលុកា វា បតតិ, អយំ ឧទកុក្ខេបោ នាមាតិ. ឧទកុក្ខេបសញ្ញិតោតិ ‘‘ឧទកុក្ខេបោ’’តិ សល្លក្ខិតោ.

២៥៥៦. អគាមកេ អរញ្ញេតិ វិញ្ឈាដវិសទិសេ គាមរហិតេ មហាអរញ្ញេ. សមន្តតោ សត្តេវព្ភន្តរាតិ អត្តនោ ឋិតដ្ឋានតោ បរិក្ខិបិត្វា សត្តេវ អព្ភន្តរា យស្សា សីមាយ បរិច្ឆេទោ, អយំ សត្តព្ភន្តរនាមិកា សីមា នាម.

២៥៥៧. គុឡុក្ខេបនយេនាតិ អក្ខធុត្តកានំ ទារុគុឡុក្ខិបនាការេន. ឧទកុក្ខេបកាតិ ឧទកុក្ខេបសទិសវសេន.

២៥៥៨. ឥមាសំ ទ្វិន្នំ សីមានំ វឌ្ឍនក្កមំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អព្ភន្តរូទកុក្ខេបា, ឋិតោកាសា បរំ សិយុ’’ន្តិ. ឋិតោកាសា បរន្តិ បរិសាយ ឋិតដ្ឋានតោ បរំ, បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សត្តព្ភន្តរា ច មិនិតព្ពា, ឧទកុក្ខេបោ ច កាតព្ពោតិ អត្ថោ.

២៥៥៩-៦០. អន្តោបរិច្ឆេទេតិ ឧទកុក្ខេបេន វា សត្តព្ភន្តរេហិ វា បរិច្ឆិន្នោកាសស្ស អន្តោ. ហត្ថបាសំ វិហាយ ឋិតោ វា បរំ តត្តកំ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កម្ម ឋិតោ វាតិ យោជនា, សីមន្តរិកត្ថាយ ឋបេតព្ពំ ឯកំ ឧទកុក្ខេបំ វា សត្តព្ភន្តរំ ឯវ វា អនតិក្កម្ម ឋិតោតិ អត្ថោ.

កម្មំ វិកោបេតីតិ អន្តោ ឋិតោ កម្មស្ស វគ្គភាវករណតោ, ពហិ តត្តកំ បទេសំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោ អញ្ញស្ស សង្ឃស្ស គណបូរណភាវំ គច្ឆន្តោ សីមាយ សង្ករភាវករណេន កម្មំ វិកោបេតិ. ឥតិ យស្មា អដ្ឋកថានយោ, តស្មា សោ អន្តោសីមាយ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោ ហត្ថបាសេ វា កាតព្ពោ, សីមន្តរិកត្ថាយ បរិច្ឆិន្នោកាសតោ ពហិ វា កាតព្ពោ. តត្តកំ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោ យថាឋិតោវ សចេ អញ្ញស្ស កម្មស្ស គណបូរកោ ន ហោតិ, កម្មំ ន កោបេតីតិ គហេតព្ពំ.

២៥៦១-២. សណ្ឋានន្តិ តិកោដិសណ្ឋានំ. និមិត្តន្តិ បព្ពតាទិនិមិត្តំ. ទិសកិត្តនន្តិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា ទិសាកិត្តនំ. បមាណន្តិ តិយោជនបរមំ បមាណំ. សោធេត្វាតិ យស្មិំ គាមក្ខេត្តេ សីមំ ពន្ធតិ, តត្ថ វសន្តេ ឧបសម្បន្នភិក្ខូ ពទ្ធសីមវិហារេ វសន្តេ សីមាយ ពហិ គន្តុំ អទត្វា, អពទ្ធសីមវិហារេ វសន្តេ ហត្ថបាសំ ឧបនេតព្ពេ ហត្ថបាសំ នេត្វា អវសេសេ ពហិសីមាយ កត្វា សព្ពមគ្គេសុ អារក្ខំ វិទហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. សីមន្តិ ខណ្ឌសីមំ.

កីទិសន្តិ អាហ ‘‘តិកោណ’’ន្តិអាទិ. បណវូបមន្តិ បណវសណ្ឋានំ មជ្ឈេ សំខិត្តំ ឧភយកោដិយា វិត្ថតំ. ‘‘វិតានាការំ ធនុកាការ’’ន្តិ អាការ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. ធនុកាការន្តិ អារោបិតធនុសណ្ឋានំ, ‘‘មុទិង្គូបមំ សកដូបម’’ន្តិ ឧបមា-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. មុទិង្គូបមន្តិ មជ្ឈេ វិត្ថតំ ឧភយកោដិយា តនុកំ តុរិយវិសេសំ មុទិង្គន្តិ វទន្តិ, តាទិសន្តិ អត្ថោ. សីមំ ពន្ធេយ្យាតិ យោជនា.

២៥៦៣. បព្ពតាទិនិមិត្តុបគនិមិត្តានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘បព្ពត’’ន្តិអាទិ. ឥតិ អដ្ឋ និមិត្តានិ ទីបយេតិ យោជនា. តត្រេវំ សង្ខេបតោ និមិត្តុបគតា វេទិតព្ពា – សុទ្ធបំសុសុទ្ធបាសាណឧភយមិស្សកវសេន (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) តិវិធោបិ ហិ បព្ពតោ ហត្ថិប្បមាណតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ និមិត្តុបគោ, តតោ ឱមកតរោ ន វដ្ដតិ. អន្តោសារេហិ វា អន្តោសារមិស្សកេហិ វា រុក្ខេហិ ចតុបញ្ចរុក្ខមត្តម្បិ វនំ និមិត្តុបគំ, តតោ ឩនតរំ ន វដ្ដតិ. បាសាណនិមិត្តេ អយគុឡម្បិ បាសាណសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ, តស្មា យោ កោចិ បាសាណោ ឧក្កំសេន ហត្ថិប្បមាណតោ ឱមកតរំ អាទិំ កត្វា ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌបរិមាណោ និមិត្តុបគោ, ន តតោ ខុទ្ទកតរោ. បិដ្ឋិបាសាណោ បន អតិមហន្តោបិ វដ្ដតិ. រុក្ខោ ជីវន្តោយេវ អន្តោសារោ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតោ អន្តមសោ ឧព្ពេធតោ អដ្ឋង្គុលោ បរិណាហតោ សូចិទណ្ឌប្បមាណោបិ និមិត្តុបគោ, ន តតោ ឱរំ វដ្ដតិ. មគ្គោ ជង្ឃមគ្គោ វា ហោតុ សកដមគ្គោ វា, យោ វិនិវិជ្ឈិត្វា ទ្វេ តីណិ គាមក្ខេត្តានិ គច្ឆតិ, តាទិសោ ជង្ឃសកដសត្ថេហិ វឡញ្ជិយមានោយេវ និមិត្តុបគោ, អវឡញ្ជោ ន វដ្ដតិ. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន តំទិវសំ ជាតោ អដ្ឋង្គុលុព្ពេធោ គោវិសាណមត្តោបិ វម្មិកោ និមិត្តុបគោ, តតោ ឱរំ ន វដ្ដតិ. ឧទកំ យំ អសន្ទមានំ អាវាដបោក្ខរណិតឡាកជាតស្សរលោណិសមុទ្ទាទីសុ ឋិតំ, តំ អាទិំ កត្វា អន្តមសោ តង្ខណំយេវ បថវិយំ ខតេ អាវាដេ ឃដេហិ អាហរិត្វា បូរិតម្បិ យាវ កម្មវាចាបរិយោសានា សណ្ឋហនកំ និមិត្តុបគំ, ឥតរំ សន្ទមានកំ, វុត្តបរិច្ឆេទកាលំ អតិដ្ឋន្តំ, ភាជនគតំ វា ន វដ្ដតិ. យា អពទ្ធសីមាលក្ខណេ នទី វុត្តា, សា និមិត្តុបគា, អញ្ញា ន វដ្ដតីតិ.

២៥៦៤. តេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តីណីតិ និទ្ធារិតព្ពទស្សនំ, ឥមិនា ឯកំ វា ទ្វេ វា និមិត្តានិ ន វដ្ដន្តីតិ ទស្សេតិ. យថាហ – ‘‘សា ឯវំ សម្មន្និត្វា ពជ្ឈមានា ឯកេន, ទ្វីហិ វា និមិត្តេហិ អពទ្ធា ហោតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨). សតេនាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនាយំ ទដ្ឋព្ពោ, តេន វីសតិយា, តិំសាយ វា និមិត្តេហិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទីបេតិ.

២៥៦៥. តិយោជនំ បរំ ឧក្កដ្ឋោ បរិច្ឆេទោ ឯតិស្សាតិ តិយោជនបរា. ‘‘វីសតី’’តិអាទីនំ សង្ខ្យានេ, សង្ខ្យេយ្យេ ច វត្តនតោ ឥធ សង្ខ្យានេ វត្តមានំ វីសតិ-សទ្ទំ គហេត្វា ឯកវីសតិ ភិក្ខូនន្តិ ភិន្នាធិករណនិទ្ទេសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឯកវីសតិ’’ន្តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន និគ្គហីតលោបោ, វីសតិវគ្គករណីយបរមត្តា សង្ឃកម្មស្ស កម្មារហេន សទ្ធិំ ភិក្ខូនំ ឯកវីសតិំ គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ, ឥទញ្ច និសិន្នានំ វសេន វុត្តំ. ហេដ្ឋិមន្តតោ ហិ យត្ថ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ សក្កោន្តិ, តត្តកេ បទេសេ សីមំ ពន្ធិតុំ វដ្ដតីតិ.

២៥៦៦. យា ឧក្កដ្ឋាយបិ យា ច ហេដ្ឋិមាយបិ កេសគ្គមត្តតោបិ អធិកា វា ឩនា វា, ឯតា ទ្វេបិ សីមាយោ ‘‘អសីមា’’តិ អាទិច្ចពន្ធុនា វុត្តាតិ យោជនា.

២៥៦៧. សមន្តតោ សព្ពមេវ និមិត្តំ កិត្តេត្វាតិ បុព្ពទិសានុទិសាទីសុ បរិតោ សព្ពទិសាសុ យថាលទ្ធំ និមិត្តោបគំ សព្ពនិមិត្តំ ‘‘វិនយធរេន បុច្ឆិតព្ពំ ‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’ន្តិ? ‘បព្ពតោ, ភន្តេ’តិ. បុន វិនយធរេន ‘ឯសោ បព្ពតោ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន និមិត្តេន និមិត្តំ ឃដេត្វា កិត្តេត្វា. ញត្តិ ទុតិយា យស្សាតិ វិគ្គហោ, ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យាវតា សមន្តា និមិត្តា កិត្តិតា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៩) បទភាជនេ វុត្តេន ញត្តិទុតិយេន កម្មេនាតិ អត្ថោ. អរហតិ បហោតិ វិនយធរោតិ អធិប្បាយោ.

២៥៦៨. ពន្ធិត្វាតិ យថាវុត្តលក្ខណនយេន សមានសំវាសសីមំ បឋមំ ពន្ធិត្វា. អនន្តរន្តិ កិច្ចន្តរេន ព្យវហិតំ អកត្វា, កាលក្ខេបំ អកត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ, សីមំ សមូហនិតុកាមានំ បច្ចត្តិកានំ ឱកាសំ អទត្វាតិ អធិប្បាយោ. បច្ឆាតិ សមានសំវាសសម្មុតិតោ បច្ឆា. ចីវរាវិប្បវាសកំ សម្មន្និត្វាន យា ពទ្ធា, សា ‘‘អវិប្បវាសា’’តិ វុច្ចតីតិ យោជនា.

តត្ថ ចីវរាវិប្បវាសកំ សម្មន្និត្វាន យា ពទ្ធាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យា សា សង្ឃេន សីមា សម្មតា សមានសំវាសា ឯកុបោសថា…បេ… ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តនយេន ចីវរេន អវិប្បវាសំ សម្មន្និត្វា យា ពទ្ធា. សា អវិប្បវាសាតិ វុច្ចតីតិ តត្ថ វសន្តានំ ភិក្ខូនំ ចីវរេន វិប្បវាសនិមិត្តាបត្តិយា អភាវតោ តថា វុច្ចតិ, ‘‘អវិប្បវាសសីមា’’តិ វុច្ចតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៥៦៩. ‘‘យា កាចិ នទិលក្ខណប្បត្តា នទី និមិត្តានិ កិត្តេត្វា ‘ឯតំ ពទ្ធសីមំ ករោមា’តិ កតាបិ អសីមាវ ហោតី’’តិអាទិកំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) អដ្ឋកថានយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘នទី…បេ… ន វោត្ថរតី’’តិ, ន បត្ថរតិ សីមាភាវេន ព្យាបិនី ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនេវាតិ យេន ន វោត្ថរតិ, តេនេវ ការណេន. អព្រវីតិ ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា, សព្ពោ សមុទ្ទោ អសីមោ, សព្ពោ ជាតស្សរោ អសីមោ’’តិ (មហាវ. ១៤៧) អវោច.

សីមាកថាវណ្ណនា.

២៥៧០. អដ្ឋមិយាបិ ឧបោសថវោហារត្តា ទិនវសេន ឧបោសថានំ អតិរេកត្តេបិ ឥធ អធិប្បេតេយេវ ឧបោសថេ គហេត្វា អាហ ‘‘នវេវា’’តិ.

២៥៧១-៣. តេ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘ចាតុទ្ទសោ…បេ… កម្មេនុបោសថា’’តិ. ចតុទ្ទសន្នំ បូរណោ ចាតុទ្ទសោ. បន្នរសន្នំ បូរណោ បន្នរសោ. យទា បន កោសម្ពក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១ អាទយោ) អាគតនយេន ភិន្នេ សង្ឃេ ឱសារិតេ តស្មិំ ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃោ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, តទា ‘‘តាវទេវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៤៧៥) វចនតោ ឋបេត្វា ចាតុទ្ទសបន្នរសេ អញ្ញោបិ យោ កោចិ ទិវសោ សាមគ្គី ឧបោសថោតិ. ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ចាតុទ្ទសោ, បន្នរសោ, សាមគ្គី ច ឧបោសថោតិ ឯតេ តយោបិ ឧបោសថា ទិវសេនេវ និទ្ទិដ្ឋា ទិវសេនេវ វុត្តាតិ យោជនា.

សង្ឃេឧបោសថោតិ សង្ឃេន កាតព្ពឧបោសថោ. គណេបុគ្គលុបោសថោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សាធ្យសាធនលក្ខណស្ស សម្ពន្ធស្ស លព្ភមានត្តា ‘‘សង្ឃេ’’តិអាទីសុ សាមិវចនប្បសង្គេ ភុម្មនិទ្ទេសោ. ឧបោសថោ សាធ្យោ កម្មភាវតោ, សង្ឃគណបុគ្គលា សាធនំ ការកភាវតោ.

សុត្តស្ស ឧទ្ទេសោ សុត្តុទ្ទេសោ, សុត្តុទ្ទេសោតិ អភិធានំ នាមំ យស្ស សោ សុត្តុទ្ទេសាភិធានោ. កម្មេនាតិ កិច្ចវសេន.

២៥៧៤. ‘‘អធិដ្ឋាន’’ន្តិ វាច្ចលិង្គមបេក្ខិត្វា ‘‘និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ. វាច្ចលិង្គា ហិ តព្ពាទយោតិ បាតិមោក្ខោ និទ្ទិដ្ឋោ, បារិសុទ្ធិ និទ្ទិដ្ឋាតិ បុមិត្ថិលិង្គេន យោជេតព្ពា.

២៥៧៥. វុត្តាតិ ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសា, និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ បឋមោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៥០) ទេសិតា, សយញ្ច តេសញ្ច ឧទ្ទេសេ សង្ខេបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘និទាន’’ន្តិអាទិ. សាវេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុតេនា’’តិ សេសោ. សេសកន្តិ អនុទ្ទិដ្ឋដ្ឋានំ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ…បេ… អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតីតិ ឥមំ និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ, តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមិ កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា, ទុតិយម្បិ បុច្ឆាមិ…បេ… ឯវមេតំ ធារយាមី’តិ វត្វា ‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ. សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហិ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា…បេ… អវិវទមានេហិ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៥០) –

អដ្ឋកថាយ វុត្តនយេន អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ.

២៥៧៦. សេសេសុបីតិ ឧទ្ទិដ្ឋាបេក្ខាយ សេសេសុ បារាជិកុទ្ទេសាទីសុបិ. ‘‘អយមេវ នយោ ញេយ្យោ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ‘‘វិត្ថារេនេវ បញ្ចមោ’’តិ វចនតោ វិត្ថារុទ្ទេសេ ‘‘សាវេតព្ពំ តុ សេសក’’ន្តិ អយំ នយោ ន លព្ភតិ. ‘‘សាវេតព្ពំ តុ សេសក’’ន្តិ វចនតោ បារាជិកុទ្ទេសាទីសុ យស្មិំ វិប្បកតេ អន្តរាយោ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ. និទានុទ្ទេសេ បន អនុទ្ទិដ្ឋេ សុតេន សាវេតព្ពំ នាម នត្ថិ. ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខេ អនិយតុទ្ទេសស្ស បរិហីនត្តា ‘‘ភិក្ខុនីនញ្ច ចត្តារោ’’តិ វុត្តំ. ឧទ្ទេសា នវិមេ បនាតិ ភិក្ខូនំ បញ្ច, ភិក្ខុនីនំ ចត្តារោតិ ឧភតោបាតិមោក្ខេ ឥមេ នវ ឧទ្ទេសា វុត្តាតិ អត្ថោ.

២៥៧៧. ឧបោសថេតិ សង្ឃុបោសថេ. អន្តរាយន្តិ រាជន្តរាយាទិកំ ទសវិធំ អន្តរាយំ. យថាហ – ‘‘រាជន្តរាយោ ចោរន្តរាយោ អគ្យន្តរាយោ ឧទកន្តរាយោ មនុស្សន្តរាយោ អមនុស្សន្តរាយោ វាឡន្តរាយោ សរីសបន្តរាយោ ជីវិតន្តរាយោ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ’’តិ (មហាវ. ១៥០).

តត្ថ សចេ ភិក្ខូសុ ‘‘ឧបោសថំ ករិស្សាមា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៥០) និសិន្នេសុ រាជា អាគច្ឆតិ, អយំ រាជន្តរាយោ. ចោរា អាគច្ឆន្តិ, អយំ ចោរន្តរាយោ. ទវទាហោ អាគច្ឆតិ វា, អាវាសេ វា អគ្គិ ឧដ្ឋហតិ, អយំ អគ្យន្តរាយោ. មេឃោ វា ឧដ្ឋេតិ, ឱឃោ វា អាគច្ឆតិ, អយំ ឧទកន្តរាយោ. ពហូ មនុស្សា អាគច្ឆន្តិ, អយំ មនុស្សន្តរាយោ. ភិក្ខុំ យក្ខោ គណ្ហាតិ, អយំ អមនុស្សន្តរាយោ. ព្យគ្ឃាទយោ ចណ្ឌមិគា អាគច្ឆន្តិ, អយំ វាឡន្តរាយោ. ភិក្ខុំ សប្បាទយោ ឌំសន្តិ, អយំ សរីសបន្តរាយោ. ភិក្ខុ គិលានោ វា ហោតិ, កាលំ វា ករោតិ, វេរិនោ វា តំ មារេតុំ គណ្ហន្តិ, អយំ ជីវិតន្តរាយោ. មនុស្សា ឯកំ វា ពហុំ វា ភិក្ខូ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុកាមា គណ្ហន្តិ, អយំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ.

‘‘ចេវា’’តិ ឥមិនា អន្តរាយេវ អន្តរាយសញ្ញិនា វិត្ថារុទ្ទេសេ អកតេបិ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. អនុទ្ទេសោតិ វិត្ថារេន អនុទ្ទេសោ. និវារិតោតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសតិ អន្តរាយេ សំខិត្តេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៥០) បដិសិទ្ធោ. ឥមិនា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សតិ អន្តរាយេ សំខិត្តេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៥០) ឥទម្បិ វិភាវិតំ ហោតិ.

២៥៧៨. តស្សាតិ បាតិមោក្ខស្ស. ឥស្សរណស្ស ហេតុមាហ ‘‘‘ថេរាធេយ្យ’ន្តិ បាឋតោ’’តិ. ថេរាធេយ្យន្តិ ថេរាធីនំ, ថេរាយត្តន្តិ អត្ថោ. បាឋតោតិ បាឡិវចនតោ. ‘‘យោ តត្ថ ភិក្ខុ ព្យត្តោ បដិពលោ, តស្សាធេយ្យំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ (មហាវ. ១៥៥) វចនតោ អាហ ‘‘អវត្តន្តេនា’’តិអាទិ. អវត្តន្តេនាតិ អន្តមសោ ទ្វេបិ ឧទ្ទេសេ ឧទ្ទិសិតុំ អសក្កោន្តេន. ថេរេន យោ អជ្ឈិដ្ឋោ, ឯវមជ្ឈិដ្ឋស្ស យស្ស បន ថេរស្ស, នវស្ស, មជ្ឈិមស្ស វា សោ បាតិមោក្ខោ វត្តតិ បគុណោ ហោតិ, សោ ឥស្សរោតិ សម្ពន្ធោ.

អជ្ឈិដ្ឋោតិ ‘‘ត្វំ, អាវុសោ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសា’’តិ អាណត្តោ, ឥមិនា អនាណត្តស្ស ឧទ្ទិសិតុំ សាមត្ថិយា សតិបិ អនិស្សរភាវោ ទីបិតោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘សចេ ថេរស្ស បញ្ច វា ចត្តារោ វា តយោ វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសា នាគច្ឆន្តិ, ទ្វេ បន អខណ្ឌា សុវិសទា វាចុគ្គតា ហោន្តិ, ថេរាយត្តោវ បាតិមោក្ខោ. សចេ បន ឯត្តកម្បិ វិសទំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ព្យត្តស្ស ភិក្ខុនោ អាយត្តោ ហោតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៥៥).

២៥៧៩. ឧទ្ទិសន្តេតិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តេ. សមា វាតិ អាវាសិកេហិ គណនេន សមា វា. អប្បា វាតិ ឩនា វា. អាគច្ឆន្តិ សចេ បនាតិ សចេ បន អាគន្តុកា ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ. សេសកន្តិ អនុទ្ទិដ្ឋដ្ឋានំ.

២៥៨០. ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេតិ ឧទ្ទិដ្ឋក្ខណេយេវ កថារម្ភតោ បុព្ពមេវ. ‘‘វា’’តិ ឥទំ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពំ, ឥមិនា អវុត្តំ ‘‘អវុដ្ឋិតាយ វា’’តិ ឥមំ វិកប្បំ សម្បិណ្ឌេតិ. អវុដ្ឋិតាយ បរិសាយាតិ ច ភិក្ខុបរិសាយ អញ្ញមញ្ញំ សុខកថាយ និសិន្នាយយេវាតិ អត្ថោ. បរិសាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកច្ចាយា’’តិ ច ‘‘សព្ពាយា’’តិ ច សេសោ. ភិក្ខូនំ ឯកច្ចាយ បរិសាយ វុដ្ឋិតាយ វា សព្ពាយ បរិសាយ វុដ្ឋិតាយ វាតិ យោជនា. តេសន្តិ វុត្តប្បការានំ អាវាសិកានំ. មូលេតិ សន្តិកេ. បារិសុទ្ធិ កាតព្ពាតិ យោជនា. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ…បេ… អាគច្ឆន្តិ ពហុតរា, តេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ បុន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តនយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សចេ ពហូ’’តិ. ឯត្ថ ‘‘បុន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ សេសោ. សព្ពវិកប្បេសុ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា បុន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ សេសវិនិច្ឆយោ –

‘‘បន្នរសោវាសិកានំ, ឥតរានំ សចេតរោ;

សមានេតរេនុវត្តន្តុ, បុរិមានំ សចេធិកា;

បុរិមា អនុវត្តន្តុ, តេសំ សេសេប្យយំ នយោ.

‘‘បាដិបទោវាសិកានំ,

ឥតរានំ ឧបោសថោ;

សមថោកានំ សាមគ្គិំ,

មូលដ្ឋា ទេន្តុ កាមតោ.

ពហិ គន្ត្វាន កាតព្ពោ,

នោ ចេ ទេន្តិ ឧបោសថោ;

ទេយ្យានិច្ឆាយ សាមគ្គី,

ពហូសុ ពហិ វា វជេ.

‘‘បាដិបទេគន្តុកានំ, ឯវមេវ អយំ នយោ;

សាវេយ្យ សុត្តំ សញ្ចិច្ច, អស្សាវេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ.

២៥៨១. វិនិទ្ទិដ្ឋស្សាតិ អាណត្តស្ស, ឥមិនា ឥតរេសំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. ឥធ ‘‘អគិលានស្សា’’តិ សេសោ. ថេរេន អាណាបេន្តេន ‘‘កិញ្ចិ កម្មំ ករោន្តោ វា សទាកាលមេវ ឯកោ វា ភារនិត្ថរណកោ វា សរភាណកធម្មកថិកាទីសុ អញ្ញតរោ វា ន ឧបោសថាគារសម្មជ្ជនត្ថំ អាណាបេតព្ពោ, អវសេសា បន វារេន អាណាបេតព្ពា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៥៩) អដ្ឋកថាយ វុត្តវិធិនា អាណាបេតព្ពោ. សចេ អាណត្តោ សម្មជ្ជនិំ តាវកាលិកម្បិ ន លភតិ, សាខាភង្គំ កប្បិយំ ការេត្វា សម្មជ្ជិតព្ពំ. តម្បិ អលភន្តស្ស លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ.

អាសនបញ្ញាបនាណត្តិយម្បិ វុត្តនយេនេវ អាណាបេតព្ពោ. អាណាបេន្តេន ច សចេ ឧបោសថាគារេ អាសនានិ នត្ថិ, សង្ឃិកាវាសតោបិ អាហរិត្វា បញ្ញបេត្វា បុន អាហរិតព្ពានិ. អាសនេសុ អសតិ កដសារកេបិ តដ្ដិកាយោបិ បញ្ញបេតុំ វដ្ដតិ, តដ្ដិកាសុបិ អសតិ សាខាភង្គានិ កប្បិយំ ការេត្វា បញ្ញបេតព្ពានិ, កប្បិយការកំ អលភន្តស្ស លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ.

បទីបករណេបិ វុត្តនយេនេវ អាណាបេតព្ពោ. អាណាបេន្តេន ច ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឱកាសេ តេលំ វា វដ្ដិ វា កបល្លិកា វា អត្ថិ, តំ គហេត្វា ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ តេលាទីនិ នត្ថិ, ភិក្ខាចារេនបិ បរិយេសិតព្ពានិ. បរិយេសិត្វា អលភន្តស្ស លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ. អបិច កបាលេ អគ្គិបិ ជាលេតព្ពោ.

២៥៨២. ទីបន្តិ ឯត្ថ ‘‘ជាលេត្វា’’តិ សេសោ. អថ វា ‘‘កត្វា’’តិ ឥមិនា ច យោជេតព្ពំ. គណញត្តិំ ឋបេត្វាតិ ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តា, អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, មយំ អញ្ញមញ្ញំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យាមា’’តិ ឯវំ គណញត្តិំ និក្ខិបិត្វា. កត្តព្ពោ តីហុបោសថោតិ តីហិ ភិក្ខូហិ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. តីសុ ថេរេន ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ កត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ទ្វេ ឯវំ តិក្ខត្តុមេវ វត្តព្ពោ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, អាវុសោ, ‘បរិសុទ្ធោ’តិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨). ទុតិយេន, តតិយេន ច យថាក្កមំ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, ភន្តេ, ‘បរិសុទ្ធោ’តិ មំ ធារេថា’’តិ តិក្ខត្តុមេវ វត្តព្ពំ.

២៥៨៣. បុព្ពកិច្ចាទីនិ កត្វា ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា ថេរេន នវោ ឯវំ តិក្ខត្តុមេវ វត្តព្ពោ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, អាវុសោ, ‘បរិសុទ្ធោ’តិ មំ ធារេហី’’តិ (មហាវ. ១៦៨), នវេន ថេរោបិ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, ភន្តេ, ‘បរិសុទ្ធោ’តិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨) តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពោ. ឥមស្មិំ បន វារេ ញត្តិយា អដ្ឋបនញ្ច ‘‘ធារេហី’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសោ ចាតិ ឯត្តកោវ វិសេសោតិ តំ អនាទិយិត្វា បុគ្គលេន កាតព្ពំ ឧបោសថវិធិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បុព្ពកិច្ចំ សមាបេត្វា, អធិដ្ឋេយ្យ បនេកកោ’’តិ. អធិដ្ឋេយ្យាតិ ‘‘អជ្ជ មេ ឧបោសថោ, បន្នរសោ’តិ វា ‘ចាតុទ្ទសោ’តិ វា អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋេយ្យ. អស្សាតិ អវសានេ វុត្តបុគ្គលំ សន្ធាយ ឯកវចននិទ្ទេសោ. យថាវុត្តោ សង្ឃោបិ តយោបិ ទ្វេបិ អត្តនោ អត្តនោ អនុញ្ញាតំ ឧបោសថំ អន្តរាយំ វិនា សចេ ន ករោន្តិ, ឯវមេវ អាបត្តិមាបជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពោ.

២៥៨៤-៥. ឥទានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថកម្មានិ, អធម្មេន វគ្គំ ឧបោសថកម្ម’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៤៩) នយេន វុត្តំ កម្មចតុក្កំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អធម្មេន ច វគ្គេនា’’តិអាទិ. អធម្មេន វគ្គេន កម្មំ, អធម្មតោ សមគ្គេន កម្មំ, ធម្មេន វគ្គេន កម្មំ, ធម្មតោ សមគ្គេន កម្មន្តិ ឯតានិ ចត្តារិ ឧបោសថស្ស កម្មានីតិ ជិនោ អព្រវីតិ យោជនា. ចតូស្វបិ បនេតេសូតិ ឯតេសុ ចតូសុ កម្មេសុ បន. ចតុត្ថន្តិ ‘‘សមគ្គេន ច ធម្មតោ’’តិ វុត្តំ ចតុត្ថំ ឧបោសថកម្មំ ‘‘ធម្មកម្ម’’ន្តិ អធិប្បេតំ.

២៥៨៦-៧. តានិ កម្មានិ វិភាវេតុមាហ ‘‘អធម្មេនិធា’’តិអាទិ. ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ ឯត្ថ ឯតេសុ ចតូសុ ឧបោសថេសុ. អធម្មេន វគ្គោ ឧបោសថោ កតមោតិ កថេតុកាមតាបុច្ឆា. យត្ថ យស្សំ ឯកសីមាយំ ភិក្ខុនោ ចត្តារោ វសន្តីតិ យោជនា.

តត្រ ឯកស្ស បារិសុទ្ធិំ អានយិត្វា តេ តយោ ជនា បារិសុទ្ធិំ ឧបោសថំ ករោន្តិ ចេ, ឯវំ កតោ ឧបោសថោ អធម្មោ វគ្គុបោសថោ នាមាតិ យោជនា, ឯកសីមដ្ឋេហិ ចតូហិ សង្ឃុបោសថេ កាតព្ពេ គណុបោសថស្ស កតត្តា អធម្មោ ច សង្ឃមជ្ឈំ វិនា គណមជ្ឈំ បារិសុទ្ធិយា អគមនតោ តស្ស ហត្ថបាសំ អនុបគមនេន វគ្គោ ច ហោតីតិ អត្ថោ.

២៥៨៨. អធម្មេន សមគ្គោតិ ឯត្ថ ‘‘ឧបោសថោ កតមោ’’តិ អនុវត្តេតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុនោ ឯកតោ’’តិ បទច្ឆេទោ. ‘‘ហោតិ អធម្មិកោ’’តិ បទច្ឆេទោ. ចតូហិ សមគ្គេហិ សង្ឃុបោសថេ កាតព្ពេ គណុបោសថករណំ អធម្មោ, ហត្ថបាសុបគមនតោ សមគ្គោ ហោតិ.

២៥៨៩-៩០. យោ ឧបោសថោ ធម្មេន វគ្គោ ហោតិ, សោ កតមោតិ យោជនា. យត្ថ យស្សំ ឯកសីមាយំ ចត្តារោ ភិក្ខុនោ វសន្តិ, តត្រ ឯកស្ស បារិសុទ្ធិំ អានយិត្វា តេ តយោ ជនា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តេ ចេ, ធម្មេន វគ្គោ ឧបោសថោ ហោតីតិ យោជនា. ឯកសីមដ្ឋេហិ ចតូហិ សង្ឃុបោសថស្ស កតត្តា ធម្មោ, ឯកស្ស ហត្ថបាសំ អនុបគមនេន វគ្គោ ច ហោតីតិ អត្ថោ.

២៥៩១. យោ ធម្មតោ សមគ្គោ, សោ កតមោតិ យោជនា. ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ ចត្តារោ ភិក្ខុនោ ឯកតោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ ចេ, អយំ ធម្មតោ សមគ្គោ ឧបោសថោតិ មតោ អធិប្បេតោតិ យោជនា. ចតូហិ សង្ឃុបោសថស្ស កតត្តា ធម្មោ, ឯកស្សាបិ ហត្ថបាសំ អវិជហនេន សមគ្គោតិ អធិប្បាយោ.

២៥៩២. វគ្គេ សង្ឃេ វគ្គោតិ សញ្ញិនោ, សមគ្គេ ច សង្ឃេ វគ្គោតិ សញ្ញិនោ ឧភយត្ថ វិមតិស្ស វា ឧបោសថំ ករោន្តស្ស ទុក្កដំ អាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា.

២៥៩៣. ភេទាធិប្បាយតោតិ ‘‘នស្សន្តេតេ, វិនស្សន្តេតេ, កោ តេហិ អត្ថោ’’តិ ឯវំ ភេទបុរេក្ខារតាយ ‘‘ឧបោសថំ ករោន្តស្សា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. តស្ស ភិក្ខុនោ ថុល្លច្ចយំ ហោតិ អកុសលពលវតាយ ច ថុល្លច្ចយំ ហោតីតិ. យថាហ – ‘‘ភេទបុរេក្ខារបន្នរសកេ អកុសលពលវតាយ ថុល្លច្ចយំ វុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៧៦). វគ្គេ វា សមគ្គេ វា សង្ឃេ សមគ្គោ ឥតិ សញ្ញិនោ ឧបោសថំ ករោន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា. អវសេសោ បនេត្ថ វត្តព្ពវិនិច្ឆយោ បវារណវិនិច្ឆយាវសានេ ‘‘បារិសុទ្ធិប្បទានេនា’’តិអាទីហិ (វិ. វិ. ២៦៤២) ឯកតោ វត្តុមិច្ឆន្តេន ន វុត្តោ.

២៥៩៤-៥. ‘‘ឧក្ខិត្តេនា’’តិអាទិកានិ ករណវចនន្តានិ បទានិ ‘‘សហា’’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ ‘‘ឧបោសថោ ន កាតព្ពោ’’តិ បទេន បច្ចេកំ យោជេតព្ពានិ. ឧក្ខិត្តេនាតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិត្តកោ, អាបត្តិយា អប្បដិកម្មេ ឧក្ខិត្តកោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ឧក្ខិត្តកោតិ តិវិធេន ឧក្ខិត្តេន. ឯតេសុ ហិ តិវិធេ ឧក្ខិត្តកេ សតិ ឧបោសថំ ករោន្តោ សង្ឃោ បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ.

‘‘គហដ្ឋេនា’’តិ ឥមិនា តិត្ថិយោបិ សង្គហិតោ. សេសេហិ សហធម្មិហីតិ ភិក្ខុនី, សិក្ខមានា, សាមណេរោ, សាមណេរីតិ ចតូហិ សហធម្មិកេហិ. ចុតនិក្ខិត្តសិក្ខេហីតិ ឯត្ថ ចុតោ ច និក្ខិត្តសិក្ខោ ចាតិ វិគ្គហោ. ចុតោ នាម អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នកោ. និក្ខិត្តសិក្ខោ នាម សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ.

ឯកាទសហីតិ បណ្ឌកោ, ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, តិរច្ឆានគតោ, មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, ភិក្ខុនិទូសកោ, សង្ឃភេទកោ, លោហិតុប្បាទកោ, ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេហិ ឯកាទសហិ អភព្ពេហិ.

សភាគាបត្តិកេន វា សហ ឧបោសថោ ន កាតព្ពោ, បារិវុត្ថេន ឆន្ទេន ឧបោសថោ ន កាតព្ពោ, ករោតោ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា. ឯវំ ឧក្ខិត្តវជ្ជិតេសុ សព្ពវិកប្បេសុ ទុក្កដមេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘យំ ទ្វេបិ ជនា វិកាលភោជនាទិនា សភាគវត្ថុនា អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, ឯវរូបា វត្ថុសភាគា ‘សភាគា’តិ វុច្ចតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៩) វចនតោ ‘‘សភាគាបត្តី’’តិ វត្ថុសភាគាបត្តិយេវ គហេតព្ពា.

ឧបោសថទិវសេ សព្ពោវ សង្ឃោ សចេ សភាគាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ,

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, អញ្ញតរស្មិំ អាវាសេ តទហុបោសថេ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ, តេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ ឯកោ ភិក្ខុ សាមន្តា អាវាសា សជ្ជុកំ បាហេតព្ពោ ‘គច្ឆាវុសោ, តំ អាបត្តិំ បដិករិត្វា អាគច្ឆ, មយំ តេ សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ចេតំ លភេថ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ លភេថ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ – ‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, យទា អញ្ញំ ភិក្ខុំ សុទ្ធំ អនាបត្តិកំ បស្សិស្សតិ, តទា តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’’តិ (មហាវ. ១៧១) ច,

វេមតិកោ ចេ ហោតិ,

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សតិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’’តិ (មហាវ. ១៧១) ច,

វុត្តនយេន ឧបោសថោ កាតព្ពោ.

ឯត្ថ ច សជ្ឈុកន្តិ តទហេវាគមនត្ថាយ. គណុបោសថាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាគណ្ឋិបទេ ‘‘យថា សង្ឃោ សភាគំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា សុទ្ធំ អលភិត្វា ‘យទា សុទ្ធំ បស្សិស្សតិ, តទា តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’តិ វត្វា ឧបោសថំ កាតុំ លភតិ, ឯវំ ទ្វីហិបិ អញ្ញមញ្ញំ អារោចេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯកេនាបិ ‘បរិសុទ្ធំ លភិត្វា បដិករិស្សាមី’តិ អាភោគំ កត្វា កាតុំ វដ្ដតិ កិរា’’តិ. កិរាតិ ចេត្ថ អនុស្សវត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ, ន បនារុចិយំ.

បារិវុត្ថេន ឆន្ទេនាតិ ឆន្ទំ អាហរិត្វា កម្មំ កាតុំ និសិន្នេនបិ ‘‘អសុភលក្ខណតាទិនា កេនចិ ការណេន ន ករិស្សាមី’’តិ វិស្សដ្ឋេ ឆន្ទេ សចេ បុន ករិស្សតិ, បុន ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា កាតព្ពំ. យថាហ – ‘‘ឯតស្មិំ បារិវាសិយេ បុន ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អនានេត្វា កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៦៧).

២៥៩៦. អទេសេត្វា បនាបត្តិន្តិ អាបន្នំ អាបត្តិំ អទេសេត្វា. នាវិកត្វាន វេមតិន្តិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលាសុ អាបត្តីសុ វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តទា តា អាបត្តិយោ បដិករិស្សាមី’’តិ វិមតិំ អនារោចេត្វា. ‘‘យទា និព្ពេមតិកោតិ ឯត្ថ សចេ បនេស និព្ពេមតិកោ ន ហោតិ, វត្ថុំ កិត្តេត្វាវ ទេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៩) អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តត្រាយំ ទេសនាវិធិ – សចេ មេឃច្ឆន្នេ សូរិយេ ‘‘កាលោ នុ ខោ, វិកាលោ’’តិ វេមតិកោ ភុញ្ជតិ, តេន ភិក្ខុនា ‘‘អហំ, ភន្តេ, វេមតិកោ ភុញ្ជិំ, សចេ កាលោ អត្ថិ, សម្ពហុលា ទុក្កដា អាបត្តិយោ អាបន្នោម្ហិ. នោ ចេ អត្ថិ, សម្ពហុលា បាចិត្តិយាបត្តិយោ អាបន្នោម្ហី’’តិ ឯវំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, យា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សម្ពហុលា ទុក្កដា វា បាចិត្តិយា វា អាបត្តិយោ អាបន្នោ, តា តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯសេវ នយោ សព្ពាបត្តីសូតិ.

គណ្ឋិបទេសុ បនេវំ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ – ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’តិ វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បាតិមោក្ខំ សោតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៧០) វចនតោ យាវ និព្ពេមតិកោ ន ហោតិ, តាវ សភាគាបត្តិំ បដិគ្គហេតុំ ន លភតិ. អញ្ញេសញ្ច កម្មានំ បរិសុទ្ធោ នាម ហោតិ. ‘‘បុន និព្ពេមតិកោ ហុត្វា ទេសេតព្ពមេវា’’តិ (កង្ខា. អភិ. ដី. និទានវណ្ណនា) នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ អត្ថិ, ទេសិតេ បន ន ទោសោ. ‘‘ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ (មហាវ. ១៧០) ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោតិ.

២៥៩៧. ឧបោសថេតិ ទិនការកកត្តព្ពាការវសេន បន្នរសី, សង្ឃុបោសថោ, សុត្តុទ្ទេសោតិ ឥមេហិ តីហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតេ ឧបោសថេ. សភិក្ខុម្ហា ច អាវាសាតិ ‘‘យស្មិំ ឧបោសថេ កិច្ច’’ន្តិអាទិនា វក្ខមានប្បការា សភិក្ខុកា អាវាសា. ឥធ ‘‘អនាវាសា’’តិ សេសោ. អាវាសោ វា អនាវាសោ វាតិ ឯត្ថ ‘‘អភិក្ខុកោ វា នានាសំវាសកេហិ សភិក្ខុកោ វា’’តិ ច ន គន្តព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘អញ្ញត្រ សង្ឃេន អញ្ញត្រ អន្តរាយា’’តិ ច សេសោ. ‘‘អនាវាសោ’’តិ ឧទោសិតាទយោ វុត្តា. ភិក្ខុនា ឧបោសថេ សភិក្ខុម្ហា អាវាសា វា អនាវាសា វា អភិក្ខុកោ វា នានាសំវាសកេហិ សភិក្ខុកោ វា អាវាសោ វា អនាវាសោ វា អញ្ញត្រ សង្ឃេន អញ្ញត្រ អន្តរាយា កុទាចនំ កទាចិបិ ន គន្តព្ពោតិ យោជនា.

២៥៩៨. យស្មិំ អាវាសេ បន ឧបោសថេ កិច្ចំ សចេ វត្តតិ, សោ អាវាសោ ‘‘សភិក្ខុកោ នាមា’’តិ បកាសិតោតិ យោជនា, ឥមិនា សចេ យត្ថ ឧបោសថោ ន វត្តតិ, សោ សន្តេសុបិ ភិក្ខូសុ អភិក្ខុកោ នាមាតិ ទីបេតិ.

២៥៩៩. ឧបោសថស្ស បយោជនំ, តប្បសង្គេន បវារណាយ ច និទ្ធារេតុកាមតាយាហ ‘‘ឧបោសថោ កិមត្ថាយា’’តិអាទិ.

២៦០០. បដិក្កោសេយ្យាតិ និវារេយ្យ. អទេន្តស្សបិ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ ‘‘កោបេតុំ ធម្មិកំ កម្ម’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

២៦០១. សោ ចាតិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ចតុវគ្គាទិប្បភេទេន បញ្ចវិធោ សោ សង្ឃោ ច. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន កត្តព្ពកម្មានំ វសេន បរិទីបិតោ, ន ឆព្ពគ្គាទីនំ កាតុំ អយុត្តតាទស្សនវសេន.

២៦០២. ចតុវគ្គាទិភេទនិពន្ធនំ កម្មំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បវារណ’’ន្តិអាទិ. បវារណញ្ច តថា អព្ភានញ្ច ឧបសម្បទញ្ច ឋបេត្វា ចតុវគ្គេន អកត្តព្ពំ កម្មំ ន វិជ្ជតីតិ យោជនា.

២៦០៣. មជ្ឈទេសេ ឧបសម្បទា មជ្ឈទេសូបសម្បទា, តំ. អព្ភានំ, មជ្ឈទេសូបសម្បទញ្ច វិនា បញ្ចវគ្គេន សព្ពំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

២៦០៤. កិញ្ចិបិ កម្មំ ន ន កត្តព្ពន្តិ យោជនា, សព្ពម្បិ កម្មំ កត្តព្ពមេវាតិ អត្ថោ. ទ្វេ បដិសេធា បកតត្ថំ គមយន្តីតិ. វីសតិវគ្គេន សង្ឃេន សព្ពេសម្បិ កម្មានំ កត្តព្ពភាវេ កិមត្ថំ អតិរេកវីសតិវគ្គស្ស គហណន្តិ អាហ ‘‘ឩនេ ទោសោតិ ញាបេតុំ, នាធិកេ អតិរេកតា’’តិ. យថាវុត្តេ ចតុព្ពិធេ សង្ឃេ គណនតោ ឩនេ ទោសោ ហោតិ, អធិកេ ទោសោ ន ហោតីតិ ញាបេតុំ អតិរេកតា ទស្សិតា, អតិរេកវីសតិវគ្គសង្ឃោ ទស្សិតោតិ អធិប្បាយោ.

២៦០៥. ចតុវគ្គេន កត្តព្ពេ បកតត្តាវ ចត្តារោ កម្មប្បត្តាតិ ទីបិតាតិ យោជនា. សេសា បកតត្តា ឆន្ទារហាតិ សេសោ. បកតត្តាតិ អនុក្ខិត្តា ចេវ អន្តិមវត្ថុំ អនជ្ឈាបន្នា ច គហេតព្ពា. សេសេសុ ចាតិ បញ្ចវគ្គាទីសុបិ.

២៦០៦. ចតុវគ្គាទិកត្តព្ពកម្មំ អសំវាសបុគ្គលំ គណបូរំ កត្វា ករោន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតិ. ន កេវលំ ទុក្កដមេវ, កតញ្ច កម្មំ កុប្បតីតិ យោជនា.

២៦០៧. បរិវាសាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន មូលាយបដិកស្សនាទីនំ គហណំ. តត្រដ្ឋន្តិ បរិវាសាទីសុ ឋិតំ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘កតំ កុប្បតិ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥទំ អនុវត្តេតិ. សេសំ តូតិ បរិវាសាទិកម្មតោ អញ្ញំ បន ឧបោសថាទិកម្មំ. វដ្ដតីតិ តេ បារិវាសិកាទយោ គណបូរកេ កត្វា កាតុំ វដ្ដតិ.

ឧបោសថក្ខន្ធកកថាវណ្ណនា.