បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

២៤៤៤. ឥច្ចេវំ នាតិសង្ខេបវិត្ថារវសេន វិភង្គទ្វយេ, តទដ្ឋកថាយ ច អាគតំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ខន្ធកាគតំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមារភន្តោ អាហ ‘‘សីលក្ខន្ធាទី’’តិអាទិ. តត្ថ សីលក្ខន្ធាទិយុត្តេនាតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ គុណរាសីហិ យុត្តេន សមន្នាគតេន. សុភក្ខន្ធេនាតិ សុវណ្ណាលិង្គសទិសវដ្ដក្ខន្ធតាយ សុភោ សុន្ទរោ ខន្ធោ ឯតស្សាតិ សុភក្ខន្ធោ, ភគវា, តេន. ឥមិនា ពាត្តិំសលក្ខណានមេកទេសភូតស្ស សមវដ្ដក្ខន្ធតាលក្ខណស្ស បរិទីបកេន វចនេន លក្ខណាហារនយេន ពាត្តិំសលក្ខណាទិកា សព្ពាបិ រូបកាយសិរី សន្ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

ខន្ធកេតិ ខន្ធានំ សមូហោ ខន្ធកោ, ខន្ធានំ វា កាយនតោ ទីបនតោ ខន្ធកោ. ‘‘ខន្ធា’’តិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជូបសម្បទាទិវិនយកម្មសង្ខាតា, ចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទសង្ខាតា ច បញ្ញត្តិយោ អធិប្បេតា. បព្ពជ្ជាទីនិ ហិ ភគវតា បញ្ញត្តត្តា ‘‘បញ្ញត្តិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញត្តិយញ្ច ខន្ធ-សទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ទារុក្ខន្ធោ (សំ. និ. ៤.២៤១) អគ្គិក្ខន្ធោ (បដិ. ម. ១.១១៦) ឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៦.៣៧) វិយ. អបិច ភាគរាសត្ថតា ចេត្ថ យុជ្ជតិយេវ តាសំ បញ្ញត្តីនំ ភាគសោ, រាសិតោ ច វិភត្តត្តា. តស្មិំ ខន្ធកេ. បិ-សទ្ទោ វុត្តាបេក្ខាយ បញ្ចសតិកសត្តសតិកក្ខន្ធកេ ទ្វេ វជ្ជេត្វា បព្ពជ្ជក្ខន្ធកាទិកេ ភិក្ខុនិខន្ធកបរិយោសានេ វីសតិវិធេ ខន្ធកេ វុត្តវិនិច្ឆយស្ស ឥធ វក្ខមានត្តា. តទេវ សន្ធាយាហ ‘‘ខន្ធកេបិ បវក្ខាមិ, សមាសេន វិនិច្ឆយ’’ន្តិ.

២៤៤៥. ‘‘មាតរា បិតរា’’តិ ឥមិនា ជនកាយេវ អធិប្បេតា. ‘‘ភណ្ឌុកម្មំ, សមណករណំ, បព្ពាជនន្តិ ច បរិយាយ-សទ្ទា’’តិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃំ អបលោកេតុំ ភណ្ឌុកម្មាយា’’តិ (មហាវ. ៩៨) ឥមិស្សា បាឡិយា អដ្ឋកថាយ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៨) វុត្តំ. អាបុច្ឆិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘សង្ឃ’’ន្តិ សេសោ.

២៤៤៦. វាវដោតិ បសុតោ, យុត្តបយុត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘បព្ពាជេត្វា អានយ ឥតិ ចា’’តិ បទច្ឆេទោ. ឯត្ថ ច តិធា បព្ពាជនំ វេទិតព្ពំ កេសច្ឆេទនំ, កាសាយអច្ឆាទនំ, សរណទានន្តិ, ឥមានិ តីណិ ករោន្តោ ‘‘បព្ពាជេតី’’តិ វុច្ចតិ. តេសុ ឯកំ, ទ្វេ វាបិ ករោន្តោ តថា វោហរីយតិយេវ. តស្មា ‘‘បព្ពាជេត្វានយា’’តិ ឥមិនា កេសេ ឆិន្ទិត្វា កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា អានេហីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

២៤៤៧. អវុត្តោតិ ឧបជ្ឈាយេន អនុយ្យោជិតោ. សោ ទហរោ សចេ តំ សយមេវ កេសច្ឆេទនកាសាយច្ឆាទនេហិ បព្ពាជេតិ, វដ្ដតីតិ យោជនា.

២៤៤៨. តត្ថាតិ អត្តនោ សមីបេ. ខណ្ឌសីមំ នេត្វាតិ ភណ្ឌុកម្មារោចនបរិហារត្ថំ វុត្តំ. តេន សភិក្ខុកេ វិហារេ អញ្ញម្បិ ភិក្ខុំ ‘‘ឯតស្ស កេសេ ឆិន្ទា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. បព្ពាជេត្វាតិ កេសច្ឆេទនំ សន្ធាយ វទតិ.

២៤៥០. ‘‘បុរិសំ ភិក្ខុតោ អញ្ញោ, បព្ពាជេតិ ន វដ្ដតី’’តិ ឥទំ សរណទានំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘សាមណេរោ’’តិអាទិ.

២៤៥១. ឧភិន្នម្បិ ថេរថេរីនំ ‘‘ឥមេហិ ចីវរេហិ ឥមំ អច្ឆាទេហី’’តិ អាណត្តិយា សាមណេរោបិ វា ហោតុ, តថា សាមណេរី វា ហោតុ, តេ ឧភោ សាមណេរសាមណេរី កាសាយានិ ទាតុំ លភន្តីតិ យោជនា.

២៤៥២-៤. បព្ពាជេន្តេន ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ ‘‘តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា’’តិ វត្តព្ពំ ឯវញ្ហិ កត្វា កេសាបនយនស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘អាវុសោ, សុដ្ឋុ ឧបធារេហិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេហីតិ វត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. អាចិក្ខន្តេន ច វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន អសុចិជេគុច្ឆបដិក្កូលភាវំ, និជ្ជីវនិស្សត្តភាវំ វា បាកដំ ករោន្តេន អាចិក្ខិតព្ព’’ន្តិអាទិ. កិមត្ថមេវំ ករីយតីតិ ចេ? សចេ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតិ, តស្ស ខុរគ្គេយេវ អរហត្តបាបុណនត្ថំ. វុត្តញ្ចេតំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘យេ ហិ កេចិ ខុរគ្គេ អរហត្តំ បត្តា, សព្ពេ តេ ឯវរូបំ សវនំ លភិត្វា កល្យាណមិត្តេន អាចរិយេន ទិន្ននយំ និស្សាយ, នោ អនិស្សាយ, តស្មាស្ស អាទិតោវ ឯវរូបី កថា កថេតព្ពា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤).

ឯតេនេវ ព្យតិរេកតោ ឥតោ អញ្ញា អនិយ្យានិកកថា ន កថេតព្ពាតិ ទីបិតំ ហោតិ. គោមយាទិនាតិ គោមយចុណ្ណាទិនា. អាទិ-សទ្ទេន មត្តិកាទីនំ គហណំ. បីឡកា វាតិ ថុល្លបីឡកា វា. កច្ឆុ វាតិ សុខុមកច្ឆុ វា. និយំបុត្តន្តិ អត្តនោ បុត្តំ. ‘‘ភិក្ខុនា’’តិ ឥមស្ស បទស្ស ទូរត្តា ‘‘យតិនា’’តិ អាហ.

២៤៥៥-៦. កស្មា បន ឯវំ នហាបេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯត្តកេនាបី’’តិអាទិ. សោតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ. ឧបជ្ឈាយកាទិសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អាចរិយសមានុបជ្ឈាយកាទីនំ គហណំ. បាបុណន្តិ ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ យស្មា-បទត្ថេ វត្តតិ. យស្មា ឯត្តកេនាបិ ឧបជ្ឈាយាទីសុ សគារវោ ហោតិ, យស្មា ច ឯវរូបំ ឧបការំ លភិត្វា កុលបុត្តា ឧប្បន្នំ អនភិរតិំ បដិវិនោទេត្វា សិក្ខាយោ បរិបូរេត្វា និព្ពានំ បាបុណិស្សន្តិ, តស្មា ឯវរូបោ ឧបការោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ.

២៤៥៨. ឯកតោតិ សព្ពានិ ចីវរានិ ឯកតោ កត្វា.

២៤៥៩. អថាតិ អធិការន្តរារម្ភេ និបាតោ. តស្ស ហត្ថេ អទត្វាបិ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វាបិ សយមេវ តំ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ អច្ឆាទេតិ, វដ្ដតីតិ យោជនា.

២៤៦០. អទិន្នចីវរស្ស អគ្គហេតព្ពត្តា អាហ ‘‘អបនេត្វា តតោ សព្ពំ, បុន ទាតព្ពមេវ ត’’ន្តិ. តតោតិ តស្ស សរីរតោ. តន្តិ ចីវរំ.

២៤៦១-២. ឯតទេវ អាហ ‘‘ភិក្ខុនា’’តិអាទិនា. អទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ បព្ពជ្ជា ន រុហតីតិ វទន្តិ. តស្សេវ សន្តកំ វាបិ ចីវរំ អទិន្នំ ន វដ្ដតិ អត្តសន្តកេ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អត្តនោ សន្តកេ ចីវរេ កា កថា វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អត្ថោ. ភិក្ខូតិ យេ តត្ថ សន្និបតិតា. ការាបេត្វាន ឧក្កុដិន្តិ ឯត្ថ សព្ពធាត្វត្ថានុគតោ ករោតិ-សទ្ទោ គហិតោតិ ឧក្កុដិកំ និសីទាបេត្វាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ‘‘ឧក្កុដិក’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤) អដ្ឋកថាបាឋោ គាថាពន្ធសុខត្ថំ ឥធ ក-ការលោបេន និទ្ទិដ្ឋោ.

២៤៦៤. ឯកបទំ វាបីតិ ពុទ្ធមិច្ចាទិកំ ឯកម្បិ វា បទំ. ឯកក្ខរម្បិ វាតិ ពុការាទិអក្ខរេសុ ឯកម្បិ វា អក្ខរំ. បដិបាដិន្តិ ‘‘ពុទ្ធ’’មិច្ចាទិកំ បទបន្តិំ.

២៤៦៥. អកត្តព្ពប្បការន្តរំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តិក្ខត្តុំ យទិ វា’’តិអាទិ. តថា សេសេសូតិ យទិ វា ‘‘ធម្មំ សរណ’’ន្តិ តិក្ខត្តុំ ទេតិ, ‘‘សង្ឃំ សរណ’’ន្តិ យទិ វា តិក្ខត្តុំ ទេតិ, ឯវម្បិ តីណិ សរណានិ អទិន្នានេវ ហោន្តិ.

២៤៦៦. អនុនាសិកន្តានិ កត្វា ទាតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. អនុនាសិកន្តំ កត្វា ទានកាលេ អន្តរាវិច្ឆេទំ អកត្វា ទាតព្ពានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកាពទ្ធានិ វា បនា’’តិ វុត្តំ. វិច្ឆិន្ទិត្វា បទបដិបាដិតោ ម-ការន្តំ កត្វា ទានសមយេ វិច្ឆេទំ កត្វា. មន្តានីតិ ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ ឥច្ចាទិនា ម-ការន្តានិ. ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិអាទិនា នយេន និគ្គហិតន្តមេវ កត្វា ន ទាតព្ពន្តិ ‘‘អថា’’តិ អាហ.

២៤៦៧. សុទ្ធិ នាម អាចរិយស្ស ញត្តិយា, កម្មវាចាយ ច ឧច្ចារណវិសុទ្ធិ. បព្ពជ្ជាតិ សាមណេរសាមណេរិបព្ពជ្ជា. ឧភតោសុទ្ធិយា វិនាតិ ឧភតោសុទ្ធិំ វិនា អាចរិយន្តេវាសីនំ ឧភិន្នំ តីសុ សរណត្តយទានគ្គហណេសុ ឧច្ចារណសុទ្ធិំ វិនា, ឯកស្សាបិ អក្ខរស្ស វិបត្តិសព្ភាវេ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

២៤៦៨-៩. ‘‘បព្ពជ្ជាគុណមិច្ឆតា’’តិ ឥទំ ‘‘អាចរិយេន, អន្តេវាសិកេនា’’តិ បទទ្វយស្ស វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ, អន្តេវាសិកស្ស បព្ពជ្ជាគុណំ ឥច្ឆន្តេន អាចរិយេន, អត្តនោ បព្ពជ្ជាគុណំ ឥច្ឆន្តេន អន្តេវាសិកេន ច ពុ-ទ្ធ-ការាទយោ វណ្ណា ពុ-ការ ធ-ការាទយោ វណ្ណា អក្ខរា ឋានករណសម្បទំ កណ្ឋតាលុមុទ្ធទន្តឱដ្ឋនាសិកាភេទំ ឋានសម្បទញ្ច អក្ខរុប្បត្តិសាធកតមជិវ្ហាមជ្ឈាទិករណសម្បទញ្ច អហាបេន្តេន អបរិហាបេន្តេន វត្តព្ពាតិ យោជនា. កស្មា ឥទមេវ ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯកវណ្ណវិនាសេនា’’តិអាទិ. ហិ-សទ្ទោ យស្មា-បទត្ថេ, យស្មា ឯកស្សាបិ វណ្ណស្ស វិនាសេន អនុច្ចារណេន វា ទុរុច្ចារណេន វា បព្ពជ្ជា ន រុហតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

២៤៧០. យទិ សិទ្ធាតិ សាសង្កវចនេន ឧភតោឧច្ចារណសុទ្ធិយា ទុក្ករត្តំ ទីបេត្វា ‘‘អប្បមត្តេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧភិន្នំ អាចរិយន្តេវាសិកានំ អនុសិដ្ឋិ ទិន្នា ហោតិ. សរណគមនតោវាតិ អវធារណេន សាមណេរបព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា វិយ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ន ហោតិ, ឥទានិបិ សរណគមនេនេវ សិជ្ឈតីតិ ទីបេតិ. ហិ-សទ្ទោ បសិទ្ធិយំ. យថាហ –

‘‘យស្មា សរណគមនេន ឧបសម្បទា បរតោ បដិក្ខិត្តា, តស្មា សា ឯតរហិ សរណគមនមត្តេនេវ ន រុហតិ. សាមណេរស្ស បព្ពជ្ជា បន យស្មា បរតោបិ ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ តីហិ សរណគមនេហិ សាមណេរបព្ពជ្ជ’ន្តិ (មហាវ. ១០៥) អនុញ្ញាតា ឯវ, តស្មា សា ឯតរហិបិ សរណគមនមត្តេនេវ រុហតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤).

សរណគមនតោ ឯវ បព្ពជ្ជា យទិបិ កិញ្ចាបិ សិទ្ធា និប្ផន្នា, តថាបិ អស្ស សាមណេរស្ស ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយា បូរេតព្ពំ សីល’’ន្តិ ញត្វា បរិបូរណត្ថាយ ភិក្ខុនា ទស សីលានិ ទាតព្ពានីតិ យោជនា. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ. បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិអាទិ (មហាវ. ១០៦).

បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា.

២៤៧១. ឧបជ្ឈាយន្តិ វជ្ជាវជ្ជេ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបជ្ឈាយោ, តំ, ភគវតា វុត្តេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បរិបុណ្ណទសវស្សោ បុគ្គលោ. និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច សិរសិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អត្តនោ អភិមុខេ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, ហោហី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា អាយាចនាយ កតាយ ‘‘សាហុ, លហុ, ឱបាយិកំ, បដិរូបំ, បាសាទិកេន សម្បាទេហី’’តិ ឥមេសុ បញ្ចសុ បទេសុ អញ្ញតរំ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា វិញ្ញាបេត្វា តស្មិំ សម្បដិច្ឆិតេ បិតុដ្ឋានេ ឋត្វា អត្រជមិវ តំ គហេត្វា វជ្ជាវជ្ជំ ឧបបរិក្ខិត្វា ទោសេន និគ្គណ្ហិត្វា សទ្ធិវិហារិកេ សិក្ខាបេន្តោ ឧបជ្ឈាយោ នាម.

វិជ្ជាសិប្បំ, អាចារសមាចារំ វា សិក្ខិតុកាមេហិ អាទរេន ចរិតព្ពោ ឧបដ្ឋាតព្ពោតិ អាចរិយោ, តំ, ឧបជ្ឈាយេ វុត្តលក្ខណសមន្នាគតោយេវ បុគ្គលោ. វុត្តនយេនេវ និសីទិត្វា ‘‘អាចរិយោ មេ, ភន្តេ, ហោហិ, អាយស្មតោ និស្សាយ វច្ឆាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា អាយាចនាយ កតាយ ‘‘សាហូ’’តិអាទីសុ បញ្ចសុ អញ្ញតរំ វត្វា តស្មិំ សម្បដិច្ឆិតេ បិតុដ្ឋានេ ឋត្វា បុត្តដ្ឋានិយំ អន្តេវាសិំ សិក្ខាបេន្តោ អាចរិយោ នាម.

ឯត្ថ ច សាហូតិ សាធុ. លហូតិ អគរុ, មម តុយ្ហំ ឧបជ្ឈាយភាវេ ភារិយំ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឱបាយិកន្តិ ឧបាយបដិសំយុត្តំ, តំ ឧបជ្ឈាយគ្គហណំ ឥមិនា ឧបាយេន ត្វំ មេ ឥតោ បដ្ឋាយ ភារោ ជាតោសីតិ វុត្តំ ហោតិ. បដិរូបន្តិ អនុរូបំ តេ ឧបជ្ឈាយគ្គហណន្តិ អត្ថោ. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន កាយវចីបយោគេន. សម្បាទេហីតិ តិវិធំ សិក្ខំ និប្ផាទេហីតិ អត្ថោ. កាយេន វាតិ ហត្ថមុទ្ទាទិំ ទស្សេន្តោ កាយេន វា. នាមវិសេសំ វិនា បូរេតព្ពវត្តានំ សមតាយ ឧភោបិ ឯកតោ វុត្តា.

ឯតានិ វត្តានិ ឧបជ្ឈាយស្ស សទ្ធិវិហារិកេន, អាចរិយស្ស អន្តេវាសិកេនាបិ ឯវមេវ កាតព្ពានេវាតិ. វសតាតិ វសន្តេន. បិយសីលេនាតិ បិយំ សីលមេតស្សាតិ បិយសីលោ, តេន, សីលំ បរិបូរិតុកាមេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៤៧២-៣. អាសនំ បញ្ញបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា’’តិ (មហាវ. ៦៦) វុត្តា បុព្ពកិរិយា វត្តព្ពា. អាសនំ បញ្ញបេតព្ពន្តិ ទន្តកដ្ឋខាទនដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា និសីទនត្ថាយ អាសនំ បញ្ញបេតព្ពំ. ឥមិនា ច យាគុបានដ្ឋានាទីសុបិ អាសនានិ បញ្ញបេតព្ពានេវាតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

ទន្តកដ្ឋំ ទាតព្ពន្តិ មហន្តំ, មជ្ឈិមំ, ខុទ្ទកន្តិ តីណិ ទន្តកដ្ឋានិ ឧបនេត្វា តតោ យំ តីណិ ទិវសានិ គណ្ហាតិ, ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ តាទិសមេវ ទាតព្ពំ. សចេ អនិយមំ កត្វា យំ វា តំ វា គណ្ហាតិ, អថ យាទិសំ លភតិ, តាទិសំ ទាតព្ពំ.

មុខោទកំ ទាតព្ពន្តិ មុខធោវនោទកំ មុខោទកន្តិ មជ្ឈេបទលោបីសមាសោ, តំ ទេន្តេន សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច ឧទកំ ឧបនេត្វា តតោ យំ តីណិ ទិវសានិ វឡញ្ជេតិ, ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ តាទិសមេវ មុខធោវនោទកំ ទាតព្ពំ. សចេ អនិយមំ កត្វា យំ វា តំ វា គណ្ហាតិ, អថ យាទិសំ លភតិ, តាទិសំ ទាតព្ពំ. សចេ ទុវិធម្បិ វឡញ្ជេតិ, ទុវិធម្បិ ឧបនេតព្ពំ. ‘‘មុខោទកំ មុខធោវនដ្ឋានេ ឋបេត្វា អវសេសដ្ឋានានិ សម្មជ្ជិតព្ពានិ. សម្មជ្ជន្តេន ច វច្ចកុដិតោ បដ្ឋាយ សម្មជ្ជិតព្ពំ. ថេរេ វច្ចកុដិំ គតេ បរិវេណំ សម្មជ្ជិតព្ពំ, ឯវំ បរិវេណំ អសុញ្ញំ ហោតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៦៤ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តនយេនេវ សម្មជ្ជិតព្ពំ.

តតោ ឧត្តរិំ កត្តព្ពំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តស្ស កាលេនា’’តិអាទិ. តស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស វា អាចរិយស្ស វា. កាលេនាតិ យាគុបានកាលេ. ឥធាបិ ‘‘អាសនំ បញ្ញបេតព្ព’’ន្តិ សេសោ. យថាហ ‘‘ថេរេ វច្ចកុដិតោ អនិក្ខន្តេយេវ អាសនំ បញ្ញបេតព្ពំ. សរីរកិច្ចំ កត្វា អាគន្ត្វា តស្មិំ និសិន្នស្ស ‘សចេ យាគុ ហោតី’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ វត្តំ កាតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៦៤).

យាគុ តស្សុបនេតព្ពាតិ ឯត្ថ ‘‘ភាជនំ ធោវិត្វា’’តិ សេសោ. យថាហ – ‘‘ភាជនំ ធោវិត្វា យាគុ ឧបនាមេតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៦៦). សង្ឃតោ វាតិ សលាកាទិវសេន សង្ឃតោ លព្ភមានា វា. កុលតោបិ វាតិ ឧបាសកាទិកុលតោ វា.

‘‘បត្តេ វត្តញ្ច កាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ ‘‘យាគុំ បីតស្ស ឧទកំ ទត្វា ភាជនំ បដិគ្គហេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន ធោវិត្វា បដិសាមេតព្ពំ, ឧបជ្ឈាយម្ហិ វុដ្ឋិតេ អាសនំ ឧទ្ធរិតព្ពំ. សចេ សោ ទេសោ ឧក្លាបោ ហោតិ, សោ ទេសោ សម្មជ្ជិតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៦៦) អាគតវត្តំ សន្ធាយាហ. ទិវា ភុត្តបត្តេបិ កាតព្ពំ ឯតេនេវ ទស្សិតំ ហោតិ.

វត្តំ ‘‘គាមប្បវេសនេ’’តិ ឥទំ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយោ គាមំ បវិសិតុកាមោ ហោតិ, និវាសនំ ទាតព្ពំ, បដិនិវាសនំ បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (មហាវ. ៦៦) វត្តំ សន្ធាយាហ. ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពំ.

២៤៧៤. ចីវរេ យានិ វត្តានីតិ គាមំ បវិសិតុកាមស្ស ចីវរទានេ, បដិនិវត្តស្ស ចីវរគ្គហណសង្ឃរណបដិសាមនេសុ មហេសិនា យានិ វត្តានិ វុត្តានិ, តានិ ច កាតព្ពានិ. សេនាសនេ តថាតិ ‘‘យស្មិំ វិហារេ ឧបជ្ឈាយោ វិហរតី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦) វុត្តនយេន ‘‘សេនាសនេ កត្តព្ព’’ន្តិ ទស្សិតំ សេនាសនវត្តញ្ច.

បាទបីឋកថលិកាទីសុ តថាតិ យោជនា. ឧបជ្ឈាយេ គាមតោ បដិនិវត្តេ ច ជន្តាឃរេ ច ‘‘បាទោទកំ បាទបីឋំ បាទកថលិកំ ឧបនិក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦) ឯវមាគតំ វត្តញ្ច កាតព្ពំ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឧបជ្ឈាយោ បានីយេន បុច្ឆិតព្ពោ’’តិអាទិវត្តំ (មហាវ. ៦៦) សង្គណ្ហាតិ.

២៤៧៥. ឯវំ សព្ពត្ថ វត្តេសុ បាដិយេក្កំ ទស្សិយមានេសុ បបញ្ចោតិ ខន្ធកំ ឱលោកេត្វា សុខគ្គហណត្ថាយ គណនំ ទស្សេតុកាមោ អាហ ‘‘ឯវមាទីនី’’តិអាទិ. រោគតោ វុដ្ឋានាគមនន្តានីតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ រោគតោ វុដ្ឋានាគមនបរិយោសានានិ. សត្តតិំសសតំ សិយុន្តិ សត្តតិំសាធិកសតវត្តានីតិ អត្ថោ.

តានិ បន វត្តានិ ខន្ធកបាឡិយា (មហាវ. ៦៦) អាគតក្កមេន ឯវំ យថាវុត្តគណនាយ សមានេតព្ពានិ – ទន្តកដ្ឋទានំ, មុខោទកទានំ, អាសនបញ្ញាបនំ, សចេ យាគុ ហោតិ, ភាជនំ ធោវិត្វា យាគុយា ឧបនាមនំ, យាគុំ បីតស្ស ឧទកំ ទត្វា ភាជនំ បដិគ្គហេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន ធោវិត្វា បដិសាមនំ, ឧបជ្ឈាយម្ហិ វុដ្ឋិតេ អាសនស្ស ឧទ្ធរណំ, សចេ សោ ទេសោ ឧក្លាបោ ហោតិ, តស្ស សម្មជ្ជនំ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ គាមំ បវិសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស និវាសនទានំ, បដិនិវាសនបដិគ្គហណំ, កាយពន្ធនទានំ, សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិទានំ, ធោវិត្វា សោទកបត្តស្ស ទានំ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ បច្ឆាសមណំ អាកង្ខតិ, តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តេន បរិមណ្ឌលំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ បារុបិត្វា គណ្ឋិកំ បរិមុញ្ចិត្វា ធោវិត្វា បត្តំ គហេត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស បច្ឆាសមណេន គមនំ, នាតិទូរនច្ចាសន្នេ គមនំ, បត្តបរិយាបន្នស្ស បដិគ្គហណំ, ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្ស អន្តរន្តរា កថាឱបាតនំ, ឧបជ្ឈាយស្ស អាបត្តិសាមន្តា ភណមានស្ស ច និវារណំ, និវត្តន្តេន បឋមតរំ អាគន្ត្វា អាសនបញ្ញាបនំ, បាទោទកបាទបីឋបាទកថលិកានំ ឧបនិក្ខិបនំ, បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរបដិគ្គហណំ, បដិនិវាសនទានំ, និវាសនបដិគ្គហណំ, សចេ ចីវរំ សិន្នំ ហោតិ, មុហុត្តំ ឧណ្ហេ ឱតាបនំ, នេវ ឧណ្ហេ ចីវរស្ស និទហនំ, មជ្ឈេ យថា ភង្គោ ន ហោតិ, ឯវំ ចតុរង្គុលំ កណ្ណំ ឧស្សារេត្វា ចីវរស្ស សង្ឃរណំ, ឱភោគេ កាយពន្ធនស្ស ករណំ, សចេ បិណ្ឌបាតោ ហោតិ, ឧបជ្ឈាយោ ច ភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, ឧទកំ ទត្វា បិណ្ឌបាតស្ស ឧបនាមនំ, ឧបជ្ឈាយស្ស បានីយេន បុច្ឆនំ, ភុត្តាវិស្ស ឧទកំ ទត្វា បត្តំ បដិគ្គហេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា មុហុត្តំ ឧណ្ហេ ឱតាបនំ, ន ច ឧណ្ហេ បត្តស្ស និទហនំ, បត្តចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ –

ជន្តាឃរំ បវិសន្តេន មត្តិកាយ មុខំ មក្ខេត្វា បុរតោ ច បច្ឆតោ ច បដិច្ឆាទេត្វា ជន្តាឃរប្បវេសោ, ន ថេរានំ ភិក្ខូនំ អនុបខជ្ជ និសីទនំ, ន នវានំ ភិក្ខូនំ អាសនេន បដិពាហនំ, ជន្តាឃរេ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិកម្មស្ស ករណំ, ជន្តាឃរា និក្ខមន្តេន ជន្តាឃរបីឋំ អាទាយ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច បដិច្ឆាទេត្វា ជន្តាឃរា និក្ខមនំ, ឧទកេបិ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិកម្មករណំ, ន្ហាតេន បឋមតរំ ឧត្តរិត្វា អត្តនោ គត្តំ វោទកំ កត្វា និវាសេត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស គត្តតោ ឧទកស្ស បមជ្ជនំ, និវាសនទានំ, សង្ឃាដិទានំ, ជន្តាឃរបីឋំ អាទាយ បឋមតរំ អាគន្ត្វា អាសនស្ស បញ្ញាបនំ, បាទោទកបាទបីឋបាទកថលិកានំ ឧបនិក្ខិបនំ, ឧបជ្ឈាយស្ស បានីយេន បុច្ឆនំ, សចេ ឧទ្ទិសាបេតុកាមោ ហោតិ, ឧទ្ទិសាបនំ, សចេ បរិបុច្ឆិតុកាមោ ហោតិ, បរិបុច្ឆនំ, យស្មិំ វិហារេ ឧបជ្ឈាយោ វិហរតិ, សចេ សោ វិហារោ ឧក្លាបោ ហោតិ, សចេ ឧស្សហតិ, តស្ស សោធនំ, វិហារំ សោធេន្តេន បឋមំ បត្តចីវរស្ស នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, និសីទនបច្ចត្ថរណស្ស នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, ភិសិពិព្ពោហនស្ស នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, មញ្ចស្ស នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបីឋំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, បីឋស្ស នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបីឋំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, មញ្ចបដិបាទកានំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, ខេឡមល្លកស្ស នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, អបស្សេនផលកស្ស នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, ភូមត្ថរណស្ស យថាបញ្ញត្តស្ស សល្លក្ខេត្វា នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបនំ, សចេ វិហារេ សន្តានកំ ហោតិ, ឧល្លោកា បឋមំ ឱហារណំ, អាលោកសន្ធិកណ្ណភាគានំ បមជ្ជនំ, សចេ គេរុកបរិកម្មកតា ភិត្តិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជនំ, សចេ កាឡវណ្ណកតា ភូមិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជនំ, សចេ អកតា ហោតិ ភូមិ, ឧទកេន បរិប្ផោសិត្វា បមជ្ជនំ ‘‘មា វិហារោ រជេន ឧហញ្ញី’’តិ, សង្ការំ វិចិនិត្វា ឯកមន្តំ ឆឌ្ឌនំ, ភូមត្ថរណស្ស ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញាបនំ, មញ្ចបដិបាទកានំ ឱតាបេត្វា បមជ្ជិត្វា អតិហរិត្វា យថាដ្ឋានេ ឋបនំ, មញ្ចស្ស ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបីឋំ អតិហរិត្វា យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញាបនំ, បីឋស្ស ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អប្បដិឃំសន្តេន អសង្ឃដ្ដេន្តេន កវាដបីឋំ អតិហរិត្វា យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញាបនំ, ភិសិពិព្ពោហនស្ស ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញាបនំ, និសីទនបច្ចត្ថរណស្ស ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញាបនំ, ខេឡមល្លកស្ស ឱតាបេត្វា បមជ្ជិត្វា អតិហរិត្វា យថាដ្ឋានេ ឋបនំ, អបស្សេនផលកស្ស ឱតាបេត្វា បមជ្ជិត្វា អតិហរិត្វា យថាដ្ឋានេ ឋបនំ, បត្តចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ –

បត្តំ និក្ខិបន្តេន ឯកេន ហត្ថេន បត្តំ គហេត្វា ឯកេន ហត្ថេន ហេដ្ឋាមញ្ចំ វា ហេដ្ឋាបីឋំ វា បរាមសិត្វា បត្តស្ស និក្ខិបនំ, ន ច អនន្តរហិតាយ ភូមិយា បត្តស្ស និក្ខិបនំ, ចីវរំ និក្ខិបន្តេន ឯកេន ហត្ថេន ចីវរំ គហេត្វា ឯកេន ហត្ថេន ចីវរវំសំ វា ចីវររជ្ជុំ វា បមជ្ជិត្វា បារតោ អន្តំ ឱរតោ ភោគំ កត្វា ចីវរស្ស និក្ខិបនំ, សចេ បុរត្ថិមាយ សរជា វាតា វាយន្តិ, បុរត្ថិមានំ វាតបានានំ ថកនំ, តថា បច្ឆិមានំ, តថា ឧត្តរានំ, តថា ទក្ខិណានំ វាតបានានំ ថកនំ, សចេ សីតកាលោ ហោតិ, ទិវា វាតបានានំ វិវរណំ, រត្តិំ ថកនំ, សចេ ឧណ្ហកាលោ ហោតិ, ទិវា វាតបានានំ ថកនំ, រត្តិំ វិវរណំ, សចេ បរិវេណំ ឧក្លាបំ ហោតិ, បរិវេណស្ស សម្មជ្ជនំ, សចេ កោដ្ឋកោ ឧក្លាបោ ហោតិ, កោដ្ឋកស្ស សម្មជ្ជនំ, សចេ ឧបដ្ឋានសាលា ឧក្លាបា ហោតិ, តស្សា សម្មជ្ជនំ, សចេ អគ្គិសាលា ឧក្លាបា ហោតិ, តស្សា សម្មជ្ជនំ, សចេ វច្ចកុដិ ឧក្លាបា ហោតិ, តស្សា សម្មជ្ជនំ, សចេ បានីយំ ន ហោតិ, បានីយស្ស ឧបដ្ឋាបនំ, សចេ បរិភោជនីយំ ន ហោតិ, បរិភោជនីយស្ស ឧបដ្ឋាបនំ, សចេ អាចមនកុម្ភិយា ឧទកំ ន ហោតិ, អាចមនកុម្ភិយា ឧទកស្ស អាសិញ្ចនំ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស អនភិរតិ ឧប្បន្នា ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន វូបកាសនំ វូបកាសាបនំ វា, ធម្មកថាយ វា តស្ស ករណំ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស កុក្កុច្ចំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន វិនោទនំ វិនោទាបនំ វា, ធម្មកថាយ វា តស្ស ករណំ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន វិវេចនំ វិវេចាបនំ វា, ធម្មកថាយ វា តស្ស ករណំ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ គរុធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ បរិវាសារហោ, សទ្ធិវិហារិកេន ឧស្សុក្កករណំ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សង្ឃោ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិវាសំ ទទេយ្យា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ មូលាយបដិកស្សនារហោ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន ឧស្សុក្កករណំ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សង្ឃោ ឧបជ្ឈាយំ មូលាយ បដិកស្សេយ្យា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ មានត្តារហោ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន ឧស្សុក្កករណំ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សង្ឃោ ឧបជ្ឈាយស្ស មានត្តំ ទទេយ្យា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ អព្ភានារហោ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន ឧស្សុក្កករណំ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សង្ឃោ ឧបជ្ឈាយំ អព្ភេយ្យា’’តិ, សចេ សង្ឃោ ឧបជ្ឈាយស្ស កម្មំ កត្តុកាមោ ហោតិ តជ្ជនីយំ វា និយស្សំ វា បព្ពាជនីយំ វា បដិសារណីយំ វា ឧក្ខេបនីយំ វា, សទ្ធិវិហារិកេន ឧស្សុក្កករណំ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សង្ឃោ ឧបជ្ឈាយស្ស កម្មំ ន ករេយ្យ, លហុកាយ វា បរិណាមេយ្យា’’តិ, កតំ វា បនស្ស ហោតិ សង្ឃេន កម្មំ តជ្ជនីយំ វា និយស្សំ វា បព្ពាជនីយំ វា បដិសារណីយំ វា ឧក្ខេបនីយំ វា, សទ្ធិវិហារិកេន ឧស្សុក្កករណំ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ ឧបជ្ឈាយោ សម្មា វត្តេយ្យ, លោមំ បាតេយ្យ, នេត្ថារំ វត្តេយ្យ, សង្ឃោ តំ កម្មំ បដិប្បស្សម្ភេយ្យា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ ធោវិតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន ធោវនំ ឧស្សុក្កករណំ វា ‘‘កិន្តិ នុ ខោ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ ធោវិយេថា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ កាតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន ករណំ ឧស្សុក្កករណំ វា ‘‘កិន្តិ នុ ខោ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ ករិយេថា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស រជនំ បចិតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន បចនំ ឧស្សុក្កករណំ វា ‘‘កិន្តិ នុ ខោ ឧបជ្ឈាយស្ស រជនំ បចិយេថា’’តិ, សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ រជេតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន រជនំ ឧស្សុក្កករណំ វា ‘‘កិន្តិ នុ ខោ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ រជិយេថា’’តិ, ចីវរំ រជន្តេន សាធុកំ សម្បរិវត្តកំ សម្បរិវត្តកំ រជនំ, ន ច អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមនំ, ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា ន ឯកច្ចស្ស បត្តទានំ, ន ឯកច្ចស្ស បត្តបដិគ្គហណំ, ន ឯកច្ចស្ស ចីវរទានំ, ន ឯកច្ចស្ស ចីវរបដិគ្គហណំ, ន ឯកច្ចស្ស បរិក្ខារទានំ, ន ឯកច្ចស្ស បរិក្ខារបដិគ្គហណំ, ន ឯកច្ចស្ស កេសច្ឆេទនំ, ន ឯកច្ចេន កេសានំ ឆេទាបនំ, ន ឯកច្ចស្ស បរិកម្មករណំ, ន ឯកច្ចេន បរិកម្មស្ស ការាបនំ, ន ឯកច្ចស្ស វេយ្យាវច្ចករណំ, ន ឯកច្ចេន វេយ្យាវច្ចស្ស ការាបនំ, ន ឯកច្ចស្ស បច្ឆាសមណេន គមនំ, ន ឯកច្ចស្ស បច្ឆាសមណស្ស អាទានំ, ន ឯកច្ចស្ស បិណ្ឌបាតស្ស នីហរណំ, ន ឯកច្ចេន បិណ្ឌបាតនីហរាបនំ, ន ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា គាមប្បវេសនំ, ន សុសានគមនំ, ន ទិសាបក្កមនំ, សចេ ឧបជ្ឈាយោ គិលានោ ហោតិ, យាវជីវំ ឧបដ្ឋានំ, វុដ្ឋានមស្ស អាគមនន្តិ តេសុ កានិចិ វត្តានិ សវិភត្តិកានិ, កានិចិ អវិភត្តិកានិ, តេសុ អវិភត្តិកានំ វិភាគេ វុច្ចមានេ យថាវុត្តគណនាយ អតិរេកតរានិ ហោន្តិ, តំ បន វិភាគំ អនាមសិត្វា បិណ្ឌវសេន គហេត្វា យថា អយំ គណនា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

២៤៧៦. អករោន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘វត្ត’’ន្តិ សេសោ. អនាទរវសេនេវ វត្តំ អករោន្តស្ស ភិក្ខុនោ តេន វត្តភេទេន វត្តាករណេន សព្ពត្ថ សត្តតិំសាធិកសតប្បភេទដ្ឋានេ តត្តកំយេវ ទុក្កដំ បកាសិតន្តិ យោជនា.

ឧបជ្ឈាយាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា.

២៤៧៧. ឯវំ ឧបជ្ឈាយាចរិយវត្តានិ សង្ខេបេន ទស្សេត្វា ឧបជ្ឈាយាចរិយេហិ សទ្ធិវិហារិកន្តេវាសីនំ កាតព្ពវត្តានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស វត្តានី’’តិអាទិ. ឧបជ្ឈាយស្ស វត្តានីតិ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិវិហារិកស្ស យុត្តបត្តកាលេ កត្តព្ពត្តា ឧបជ្ឈាយាយត្តវត្តានីតិ អត្ថោ. តថា សទ្ធិវិហារិកេតិ យថា សទ្ធិវិហារិកេន ឧបជ្ឈាយស្ស កាតព្ពានិ, តថា ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិវិហារិកេ កាតព្ពានិ.

ឧបជ្ឈាយាចរិយវត្តេសុ គាមប្បវេសេ បច្ឆាសមណេន ហុត្វា នាតិទូរនច្ចាសន្នគមនំ, ន អន្តរន្តរា កថាឱបាតនំ, អាបត្តិសាមន្តា ភណមានស្ស និវារណំ, បត្តបរិយាបន្នបដិគ្គហណន្តិ ចត្តារិ វត្តានិ, ន ឯកច្ចស្ស បត្តទានាទិអនាបុច្ឆាទិសាបក្កមនាវសានានិ វីសតិ បដិក្ខេបា ចេតិ ឯតានិ ចតុវីសតិ វត្តានិ ឋបេត្វា អវសេសានិ តេរសាធិកសតវត្តានិ សន្ធាយាហ ‘‘សតំ តេរស ហោន្តេវា’’តិ, តេរសាធិកសតវត្តានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. អាចរិយេន អន្តេវាសិកេបិ ច កាតព្ពវត្តានិ តថា តត្តកានេវាតិ អត្ថោ.

សទ្ធិវិហារិកន្តេវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា.

២៤៧៨. ឧបជ្ឈាយាចរិយេហិ សទ្ធិវិហារិកន្តេវាសិកានំ និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិប្បការំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បក្កន្តេ វាបី’’តិអាទិ. បក្កន្តេ វាបិ វិព្ភន្តេ វាបិ បក្ខសង្កន្តេ វាបិ មតេ វាបិ អាណត្តិយា វាបិ ឯវំ បញ្ចធា ឧបជ្ឈាយា សទ្ធិវិហារិកេន គហិតោ និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតីតិ យោជនា. បក្កន្តេតិ តទហុ អបច្ចាគន្តុកាមតាយ ទិសំ គតេ. វិព្ភន្តេតិ គិហិភាវំ បត្តេ. បក្ខសង្កន្តកេតិ តិត្ថិយាយតនំ គតេ. មតេតិ កាលកតេ. អាណត្តិយាតិ និស្សយបណាមនេន.

២៤៧៩-៨០. អាចរិយម្ហាបិ អន្តេវាសិកេន គហិតនិស្សយស្ស ភេទនំ ឆធា ឆប្បការេន ហោតីតិ យោជនា. កថន្តិ អាហ ‘‘បក្កន្តេ ចា’’តិអាទិ. តំ ឧបជ្ឈាយតោ និស្សយភេទេ វុត្តនយមេវ. វិសេសំ បន សយមេវ វក្ខតិ ‘‘អាណត្តិយ’’ន្តិអាទិនា. អាណត្តិយន្តិ ឯត្ថ វិសេសត្ថជោតកោ បន-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ឧភិន្នម្បិ ធុរនិក្ខេបនេបិ ចាតិ អាចរិយស្ស និស្សយបណាមនេ បន ឧភិន្នំ អាចរិយន្តេវាសិកានំយេវ អញ្ញមញ្ញនិរាលយភាវេ សតិ និស្សយភេទោ ហោតិ, ន ឯកស្សាតិ អត្ថោ. តមេវត្ថំ ព្យតិរេកតោ ទឡ្ហីករោតិ ‘‘ឯកេកស្សា’’តិអាទិនា. ឯកេកស្ស វា ឧភិន្នំ វា អាលយេ សតិ ន ភិជ្ជតីតិ យោជនា. យថាហ –

‘‘អាណត្តិយំ បន សចេបិ អាចរិយោ មុញ្ចិតុកាមោវ ហុត្វា និស្សយបណាមនាយ បណាមេតិ, អន្តេវាសិកោ ច ‘កិញ្ចាបិ មំ អាចរិយោ បណាមេតិ, អថ ខោ ហទយេន មុទុកោ’តិ សាលយោវ ហោតិ, និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិយេវ. សចេបិ អាចរិយោ សាលយោ, អន្តេវាសិកោ និរាលយោ ‘ន ទានិ ឥមំ និស្សាយ វសិស្សាមី’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, ឯវម្បិ ន បដិប្បស្សម្ភតិ. ឧភិន្នំ សាលយភាវេ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិយេវ. ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបេន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៣).

អយំ បន វិសេសោ អាចរិយាណត្តិយា និស្សយភេទេយេវ ទស្សិតោ, ន ឧបជ្ឈាយាណត្តិយា. សារត្ថទីបនិយំ បន ‘‘សចេបិ អាចរិយោ មុញ្ចិតុកាមោវ ហុត្វា និស្សយបណាមនាយ បណាមេតីតិអាទិ សព្ពំ ឧបជ្ឈាយស្ស អាណត្តិយម្បិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

២៤៨១. ឯវំ បញ្ច សាធារណង្គានិ ទស្សេត្វា អសាធារណង្គំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧបជ្ឈាយសមោធាន-គតស្សាបិ ច ភិជ្ជតី’’តិ. តត្ថ សមោធានគមនំ សរូបតោ, បភេទតោ ច ទស្សេតុមាហ ‘‘ទស្សនំ សវនញ្ចាតិ, សមោធានំ ទ្វិធា មត’’ន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៣) គហេតព្ពោ. គន្ថវិត្ថារភីរូនំ អនុគ្គហាយ បន ឥធ ន វិត្ថារិតោ.

២៤៨២-៣. សភាគេ ទាយកេ អសន្តេ អទ្ធិកស្ស ច គិលានស្ស ច ‘‘គិលានេន មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ យាចិតស្ស គិលានុបដ្ឋាកស្ស ច និស្សយំ វិនា វសិតុំ ទោសោ នត្ថីតិ យោជនា. ‘‘គិលានុបដ្ឋាកស្សា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន រស្សត្តំ. ឥមិនា សភាគេ និស្សយទាយកេ សន្តេ ឯកទិវសម្បិ បរិហារោ ន លព្ភតីតិ ទីបេតិ. អត្តនោ វនេ ផាសុវិហារតំ ជានតាតិ អត្តនោ សមថវិបស្សនាបដិលាភស្ស វនេ ផាសុវិហារំ ជានន្តេនបិ. ‘‘សភាគេ ទាយកេ អសន្តេ’’តិ បទច្ឆេទោ. សព្ពមេតំ វិធានំ អន្តោវស្សតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ គហេតព្ពោ.

និស្សយបដិប្បស្សម្ភនកថាវណ្ណនា.

២៤៨៤. កុដ្ឋមស្ស អត្ថីតិ កុដ្ឋី, តំ. ‘‘គណ្ឌិ’’ន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. រត្តសេតាទិភេទេន យេន កេនចិ កុដ្ឋេន វេវណ្ណិយំ បត្តសរីរន្តិ អត្ថោ. យថាហ –

‘‘រត្តកុដ្ឋំ វា ហោតុ កាឡកុដ្ឋំ វា, យំ កិញ្ចិ កិដិភទទ្ទុកច្ឆុអាទិប្បភេទម្បិ សព្ពំ កុដ្ឋមេវាតិ វុត្តំ. តញ្ចេ នខបិដ្ឋិប្បមាណម្បិ វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, ន បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ បន និវាសនបារុបនេហិ បកតិបដិច្ឆន្នដ្ឋានេ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, វដ្ដតិ. មុខេ, បន ហត្ថបាទបិដ្ឋេសុ វា សចេបិ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ នខបិដ្ឋិតោ ខុទ្ទកបមាណម្បិ ន វដ្ដតិយេវាតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. តំ តិកិច្ឆាបេត្វា បព្ពាជេន្តេនាបិ បកតិវណ្ណេ ជាតេយេវ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៨).

នខបិដ្ឋិប្បមាណន្តិ ឯត្ថ ‘‘កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិ អធិប្បេតា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

គណ្ឌិន្តិ មេទគណ្ឌាទិគណ្ឌភេទវន្តំ. យថាហ ‘‘មេទគណ្ឌោ វា ហោតុ អញ្ញោ វា, យោ កោចិ កោលដ្ឋិមត្តកោបិ ចេ វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតោ គណ្ឌោ ហោតិ, ន បព្ពាជេតព្ពោ’’តិអាទិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៨). កោលដ្ឋីតិ ពទរដ្ឋិ. កិលាសិន្តិ កិលាសវន្តំ. យថាហ – ‘‘កិលាសោតិ នភិជ្ជនកំ នបគ្ឃរណកំ បទុមបុណ្ឌរីកបត្តវណ្ណំ កុដ្ឋំ, យេន គុន្នំ វិយ សពលំ សរីរំ ហោតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៨). ច-សទ្ទោ សព្ពេហិ ឧបយោគវន្តេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. សោសិន្តិ ខយរោគវន្តំ. យថាហ – ‘‘សោសោតិ សោសព្យាធិ. តស្មិំ សតិ ន បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៨). អបមារិកន្តិ អបមារវន្តំ. យថាហ – ‘‘អបមារោតិ បិត្តុម្មារោ វា យក្ខុម្មារោ វា. តត្ថ បុព្ពវេរិកេន អមនុស្សេន គហិតោ ទុត្តិកិច្ឆោ ហោតិ, អប្បមត្តកេបិ បន អបមារេ សតិ ន បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ.

រាជភដន្តិ រញ្ញោ ភត្តវេតនភដំ វា ឋានន្តរំ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា រាជបុរិសំ. យថាហ – ‘‘អមច្ចោ វា ហោតុ មហាមត្តោ វា សេវកោ វា កិញ្ចិ ឋានន្តរំ បត្តោ វា អប្បត្តោ វា, យោ កោចិ រញ្ញោ ភត្តវេតនភដោ. សព្ពោ ‘រាជភដោ’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ. ចោរន្តិ មនុស្សេហិ អប្បមាទនំ គាមឃាតបន្ថឃាតាទិកម្មេន បាកដំ ចោរញ្ច. លិខិតកន្តិ យំ កញ្ចិ ចោរិកំ វា អញ្ញំ វា គរុំ រាជាបរាធំ កត្វា បលាតំ, រាជា ច នំ បណ្ណេ វា បោត្ថកេ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមោ យត្ថ ទិស្សតិ, តត្ថ គហេត្វា មារេតព្ពោ’’តិ វា ‘‘ហត្ថបាទាទីនិស្ស ឆិន្ទិតព្ពានី’’តិ វា ‘‘ឯត្តកំ នាម ទណ្ឌំ ហរាបេតព្ពោ’’តិ វា លិខាបេតិ, ឯវរូបំ លិខិតកំ.

‘‘ការភេទក’’ន្តិ គាថាពន្ធវសេន រស្សោ កតោ. ការភេទកន្តិ ទាតព្ពករស្ស វា កតចោរកម្មស្ស វា ការណា ការាឃរេ បក្ខិត្តោ វា និគឡពន្ធនាទីហិ ពទ្ធោ វា, តតោ សោ មុច្ចិត្វា បលាយតិ, ឯវរូបំ ការាភេទកញ្ច. យថាហ – ‘‘ការា វុច្ចតិ ពន្ធនាគារំ, ឥធ បន អន្ទុពន្ធនំ វា ហោតុ សង្ខលិកពន្ធនំ វា រជ្ជុពន្ធនំ វា គាមពន្ធនំ វា និគមពន្ធនំ វា នគរពន្ធនំ វា បុរិសគុត្តិ វា ជនបទពន្ធនំ វា ទីបពន្ធនំ វា, យោ ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ ពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា ភិន្ទិត្វា មុញ្ចិត្វា វិវរិត្វា វា បស្សមានានំ វា អបស្សមានានំ វា បលាយតិ, សោ ‘ការាភេទកោ’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩២).

២៤៨៥. កសាហតន្តិ ឥណំ គហេត្វា ទាតុំ អសមត្ថត្តា ‘‘អយមេវ តេ ទណ្ឌោ ហោតូ’’តិ កសាទិនា ទិន្នប្បហារំ អវូបសន្តវណំ. យថាហ –

‘‘យោ វចនបេសនាទីនិ អករោន្តោ ហញ្ញតិ, ន សោ កតទណ្ឌកម្មោ. យោ បន កេណិយា វា អញ្ញថា វា កិញ្ចិ គហេត្វា ខាទិត្វា បុន ទាតុំ អសក្កោន្តោ ‘អយមេវ តេ ទណ្ឌោ ហោតូ’តិ កសាហិ ហញ្ញតិ, អយំ កសាហតោ កតទណ្ឌកម្មោ. យោ ច កសាហិ វា ហតោ ហោតុ អទ្ធទណ្ឌកាទីនំ វា អញ្ញតរេន, យាវ អល្លវណោ ហោតិ, តាវ ន បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៤).

លក្ខណាហតន្តិ ឯកំសំ កត្វា បារុតេន ឧត្តរាសង្គេន អប្បដិច្ឆាទនីយដ្ឋានេ តត្តេន លោហេន អាហតំ អសច្ឆវិភូតលក្ខណេន សមន្នាគតំ. យថាហ –

‘‘យស្ស បន នលាដេ វា ឧរាទីសុ វា តត្តេន លោហេន លក្ខណំ អាហតំ ហោតិ, សោ សចេ ភុជិស្សោ, យាវ អល្លវណោ ហោតិ, តាវ ន បព្ពាជេតព្ពោ. សចេបិស្ស វណា រុឡ្ហា ហោន្តិ ឆវិយា សមបរិច្ឆេទា, លក្ខណំ បន បញ្ញាយតិ, តិមណ្ឌលំ និវត្ថស្ស ឧត្តរាសង្គេ កតេ បដិច្ឆន្នោកាសេ ចេ ហោតិ, បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. អប្បដិច្ឆន្នោកាសេ ចេ, ន វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៥).

ឥណាយិកញ្ចាតិ មាតាបិតុបិតាមហាទីហិ វា អត្តនា វា គហិតឥណំ. យថាហ –

‘‘ឥណាយិកោ នាម យស្ស បិតិបិតាមហេហិ វា ឥណំ គហិតំ ហោតិ, សយំ វា ឥណំ គហិតំ ហោតិ, យំ វា អាឋបេត្វា មាតាបិតូហិ កិញ្ចិ គហិតំ ហោតិ, សោ តំ ឥណំ បរេសំ ធារេតីតិ ឥណាយិកោ. យំ បន អញ្ញេ ញាតកា អាឋបេត្វា កិញ្ចិ គណ្ហន្តិ, សោ ន ឥណាយិកោ. ន ហិ តេ តំ អាឋបេតុំ ឥស្សរា. តស្មា តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៦).

ទាសន្តិ អន្តោជាតោ, ធនក្កីតោ, ករមរានីតោ, សយំ វា ទាសព្យំ ឧបគតោតិ ចតុន្នំ ទាសានំ អញ្ញតរំ. ទាសវិនិច្ឆយោ បនេត្ថ សមន្តបាសាទិកាយ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៧) វិត្ថារតោ គហេតព្ពោ. បព្ពាជេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ‘‘កុដ្ឋិ’’ន្តិអាទីហិ ឧបយោគវន្តបទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ.

២៤៨៦. ហត្ថច្ឆិន្នន្តិ ហត្ថតលេ វា មណិពន្ធេ វា កប្បរេ វា យត្ថ កត្ថចិ ឆិន្នហត្ថំ. អដ្ឋច្ឆិន្នន្តិ យថា នខំ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ ចតូសុ អង្គុដ្ឋកេសុ អញ្ញតរំ វា សព្ពេ វា យស្ស ឆិន្នា ហោន្តិ, ឯវរូបំ. បាទច្ឆិន្នន្តិ យស្ស អគ្គបាទេសុ វា គោប្ផកេសុ វា ជង្ឃាយ វា យត្ថ កត្ថចិ ឯកោ វា ទ្វេ វា បាទា ឆិន្នា ហោន្តិ. ហត្ថបាទឆិន្នស្សាបិ បាឡិយំ (មហាវ. ១១៩) អាគតត្តា សោបិ ឥធ វត្តព្ពោ, យថាវុត្តនយេនេវ តស្ស ទុក្កដវត្ថុតា បញ្ញាយតីតិ ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កណ្ណនាសង្គុលិច្ឆិន្នន្តិ ឯត្ថ ‘‘កណ្ណច្ឆិន្នំ នាសច្ឆិន្នំ កណ្ណនាសច្ឆិន្នំ អង្គុលិច្ឆិន្ន’’ន្តិ យោជនា. កណ្ណច្ឆិន្នន្តិ យស្ស កណ្ណមូលេ វា កណ្ណសក្ខលិកាយ វា ឯកោ វា ទ្វេ វា កណ្ណា ឆិន្នា ហោន្តិ. យស្ស បន កណ្ណាវដ្ដេ ឆិន្នា ហោន្តិ, សក្កា ច ហោន្តិ សង្ឃាដេតុំ, សោ កណ្ណំ សង្ឃាដេត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. នាសច្ឆិន្នន្តិ យស្ស អជបទកេ វា អគ្គេ វា ឯកបុដេ វា យត្ថ កត្ថចិ នាសា ឆិន្នា ហោតិ. យស្ស បន នាសិកា សក្កា ហោតិ សន្ធេតុំ, សោ តំ ផាសុកំ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. កណ្ណនាសច្ឆិន្នន្តិ តទុភយច្ឆិន្នំ. អង្គុលិច្ឆិន្នន្តិ យស្ស នខសេសំ អទស្សេត្វា ឯកា វា ពហូ វា អង្គុលិយោ ឆិន្នា ហោន្តិ. យស្ស បន សុត្តតន្តុមត្តម្បិ នខសេសំ បញ្ញាយតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. កណ្ឌរច្ឆិន្នមេវ ចាតិ យស្ស កណ្ឌរនាមកា មហាន្ហារូ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឆិន្នា ហោន្តិ, យេសុ ឯកស្សាបិ ឆិន្នត្តា អគ្គបាទេន វា ចង្កមតិ, មូលេន វា ចង្កមតិ, ន វា បាទំ បតិដ្ឋាបេតុំ សក្កោតិ.

២៤៨៧. កាណន្តិ បសន្នន្ធោ វា ហោតុ បុប្ផាទីហិ វា ឧបហតបសាទោ, យោ ទ្វីហិ វា ឯកេន វា អក្ខិនា ន បស្សតិ, តំ កាណំ. កុណិន្តិ ហត្ថកុណី វា បាទកុណី វា អង្គុលិកុណី វា, យស្ស ឯតេសុ ហត្ថាទីសុ យំ កិញ្ចិ វង្កំ បញ្ញាយតិ, សោ កុណី. ខុជ្ជញ្ចាតិ យោ ឧរស្ស វា បិដ្ឋិយា វា បស្សស្ស វា និក្ខន្តត្តា ខុជ្ជសរីរោ, តំ ខុជ្ជំ. យស្ស បន កិញ្ចិ កិញ្ចិ អង្គបច្ចង្គំ ឦសកំ វង្កំ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. មហាបុរិសោ ឯវ ហិ ព្រហ្មុជុគត្តោ, អវសេសោ សត្តោ អខុជ្ជោ នាម នត្ថិ.

វាមនន្តិ យោ ជង្ឃវាមនោ វា កដិវាមនោ វា ឧភយវាមនោ វា, តំ. តត្ថ ជង្ឃវាមនស្ស កដិតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមកាយោ រស្សោ ហោតិ, ឧបរិមកាយោ បរិបុណ្ណោ. កដិវាមនស្ស កដិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិមកាយោ រស្សោ ហោតិ, ហេដ្ឋិមកាយោ បរិបុណ្ណោ ហោតិ. ឧភយវាមនស្ស ឧភោបិ កាយា រស្សា ហោន្តិ. យេសំ កាយរស្សត្តា ភូតានំ វិយ បរិវដុមោ មហាកុច្ឆិឃដសទិសោ អត្តភាវោ ហោតិ. តំ តិវិធម្បិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ.

ផណហត្ថកន្តិ យស្ស វគ្គុលិបក្ខកា វិយ អង្គុលិយោ សម្ពទ្ធា ហោន្តិ, តំ. ឯតំ បព្ពាជេតុកាមេន អង្គុលន្តរិកាយោ ផាលេត្វា សព្ពំ អន្តរចម្មំ អបនេត្វា ផាសុកំ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. យស្សាបិ ឆ អង្គុលិយោ ហោន្តិ, តំ បព្ពាជេតុកាមេន អធិកំ អង្គុលិំ ឆិន្ទិត្វា ផាសុកំ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ.

ខញ្ជន្តិ យោ នតជាណុកោ វា ភិន្នជង្ឃោ វា មជ្ឈេ សំកុដិតបាទត្តា កុណ្ឌបាទកោ វា បិដ្ឋិបាទមជ្ឈេន ចង្កមន្តោ អគ្គេ សំកុដិតបាទត្តា កុណ្ឌបាទកោ វា បិដ្ឋិបាទគ្គេន ចង្កមន្តោ អគ្គបាទេនេវ ចង្កមនខញ្ជោ វា បណ្ហិកាយ ចង្កមនខញ្ជោ វា បាទស្ស ពាហិរន្តេន ចង្កមនខញ្ជោ វា បាទស្ស អព្ភន្តរន្តេន ចង្កមនខញ្ជោ វា គោប្ផកានំ ឧបរិ ភគ្គត្តា សកលេន បិដ្ឋិបាទេន ចង្កមនខញ្ជោ វា, តំ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. ឯត្ថ នតជាណុកោតិ អន្តោបវិដ្ឋអានតបាទោ. បក្ខហតន្តិ យស្ស ឯកោ ហត្ថោ វា បាទោ វា អឌ្ឍសរីរំ វា សុខំ ន វហតិ.

សីបទិន្តិ ភារបាទំ. យស្ស បាទោ ថូលោ ហោតិ សញ្ជាតបីឡកោ ខរោ, សោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. យស្ស បន ន តាវ ខរភាវំ គណ្ហាតិ, សក្កា ហោតិ ឧបនាហំ ពន្ធិត្វា ឧទកអាវាដេ បវេសេត្វា ឧទកវាលិកាយ បូរេត្វា យថា សិរា បញ្ញាយន្តិ, ជង្ឃា ច តេលនាឡិកា វិយ ហោន្តិ, ឯវំ មិលាបេតុំ សក្កា, តស្ស បាទំ ឦទិសំ កត្វា តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បុន វឌ្ឍតិ, ឧបសម្បាទេន្តេនាបិ តថា កត្វាវ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. បាបរោគិនន្តិ យោ អរិសភគន្ទរបិត្តសេម្ហកាសសោសាទីសុ យេន កេនចិ រោគេន និច្ចាតុរោ អតេកិច្ឆរោគោ ជេគុច្ឆោ អមនាបោ, តំ.

២៤៨៨. ជរាយ ទុព្ពលន្តិ យោ ជិណ្ណភាវេន ទុព្ពលោ អត្តនោ ចីវររជនាទិកម្មម្បិ កាតុំ អសមត្ថោ, តំ. យោ បន មហល្លកោបិ ពលវា ហោតិ អត្តានំ បដិជគ្គិតុំ សក្កោតិ, សោ បព្ពាជេតព្ពោ. អន្ធន្តិ ជច្ចន្ធំ. បធិរញ្ចេវាតិ យោ សព្ពេន សព្ពំ ន សុណាតិ, តំ. យោ បន មហាសទ្ទំ សុណាតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. មម្មនន្តិ យស្ស វចីភេទោ វត្តតិ, សរណគមនំ បរិបុណ្ណំ ភាសិតុំ ន សក្កោតិ, តាទិសំ មម្មនម្បិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. យោ បន សរណគមនមត្តំ បរិបុណ្ណំ ភាសិតុំ សក្កោតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. អថ វា មម្មនន្តិ ខលិតវចនំ, យោ ឯកមេវ អក្ខរំ ចតុបញ្ចក្ខត្តុំ វទតិ, តស្សេតមធិវចនំ. បីឋសប្បិន្តិ ឆិន្និរិយាបថំ. មូគន្តិ យស្ស វចីភេទោ នប្បវត្តតិ.

២៤៨៩. អត្តនោ វិរូបភាវេន បរិសំ ទូសេន្តេន បរិសទូសកេ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៩) ទស្សេតុមាហ ‘‘អតិទីឃោ’’តិអាទិ. អតិទីឃោតិ អញ្ញេសំ សីសប្បមាណនាភិប្បទេសោ. អតិរស្សោតិ វុត្តប្បការោ ឧភយវាមនោ វិយ អតិរស្សោ. អតិកាឡោ វាតិ ឈាបិតខេត្តេ ខាណុកោ វិយ អតិកាឡវណ្ណោ. មដ្ឋតម្ពលោហនិទស្សនោ អច្ចោទាតោបិ វាតិ សម្ពន្ធោ, ទធិតក្កាទីហិ មជ្ជិតមដ្ឋតម្ពលោហវណ្ណោ អតីវ ឱទាតសរីរោតិ អត្ថោ.

២៤៩០. អតិថូលោ វាតិ ភារិយមំសោ មហោទរោ មហាភូតសទិសោ. អតិកិសោតិ មន្ទមំសលោហិតោ អដ្ឋិសិរាចម្មសរីរោ វិយ. អតិមហាសីសោ វាតិ យោជនា. អតិមហាសីសោ វាតិ បច្ឆិំ សីសេ កត្វា ឋិតោ វិយ. ‘‘អតិខុទ្ទកសីសេន អសហិតេនា’’តិ បទច្ឆេទោ. អសហិតេនាតិ សរីរស្ស អននុរូបេន. ‘‘អតិខុទ្ទកសីសេនា’’តិ ឯតស្ស វិសេសនំ. អសហិតេន អតិខុទ្ទកសីសេន សមន្នាគតោតិ យោជនា. យថាហ – ‘‘អតិខុទ្ទកសីសោ វា សរីរស្ស អននុរូបេន អតិខុទ្ទកេន សីសេន សមន្នាគតោ’’តិ.

២៤៩១. កុដកុដកសីសោតិ តាលផលបិណ្ឌិសទិសេន សីសេន សមន្នាគតោ. សិខរសីសកោតិ ឧទ្ធំ អនុបុព្ពតនុកេន សីសេន សមន្នាគតោ, មត្ថកតោ សំកុដិកោ មូលតោ វិត្ថតោ ហុត្វា ឋិតបព្ពតសិខរសទិសសីសោតិ អត្ថោ. វេឡុនាឡិសមានេនាតិ មហាវេឡុបព្ពសទិសេន. សីសេនាតិ ទីឃសីសេន. យថាហ – ‘‘នាឡិសីសោ វា មហាវេឡុបព្ពសទិសេន សីសេន សមន្នាគតោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៩).

២៤៩២. កប្បសីសោបីតិ មជ្ឈេ ទិស្សមានអាវាដេន ហត្ថិកុម្ភសទិសេន ទ្វិធាភូតសីសេន សមន្នាគតោ. បព្ភារសីសោ វាតិ ចតូសុ បស្សេសុ យេន កេនចិ បស្សេន ឱណតេន សីសេន សមន្នាគតោ. វណសីសកោតិ វណេហិ សមន្នាគតសីសោ. កណ្ណិកកេសោ វាតិ បាណកេហិ ខាយិតកេទារេ សស្សសទិសេហិ តហិំ តហិំ ឧដ្ឋិតេហិ កេសេហិ សមន្នាគតោ. ថូលកេសោបិ វាតិ តាលហីរសទិសេហិ កេសេហិ សមន្នាគតោ.

២៤៩៣. បូតិសីសោតិ ទុគ្គន្ធសីសោ. និល្លោមសីសោ វាតិ លោមរហិតសីសោ. ជាតិបណ្ឌរកេសកោតិ ជាតិផលិតេហិ បណ្ឌរកេសោ វា. ជាតិយា តម្ពកេសោ វាតិ អាទិត្តេហិ វិយ តម្ពវណ្ណេហិ កេសេហិ សមន្នាគតោ. អាវដ្ដសីសកោតិ គុន្នំ សរីរេ អាវដ្ដសទិសេហិ ឧទ្ធគ្គេហិ កេសាវដ្ដេហិ សមន្នាគតោ.

២៤៩៤. សីសលោមេកពទ្ធេហិ ភមុកេហិ យុតោបីតិ សីសលោមេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធលោមេហិ ភមុកេហិ សមន្នាគតោ. សម្ពទ្ធភមុកោ វាតិ ឯកាពទ្ធឧភយភមុកោ, មជ្ឈេ សញ្ជាតលោមេហិ ភមុកេហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. និល្លោមភមុកោបិ វាតិ ភមុលោមរហិតោ. និល្លោមភមុកោបិ វាតិ បិ-សទ្ទេន អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន មក្កដភមុកោ សង្គហិតោ.

២៤៩៥. មហន្តខុទ្ទនេត្តោ វាតិ ឯត្ថ នេត្ត-សទ្ទោ មហន្តខុទ្ទ-សទ្ទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ, មហន្តនេត្តោ វា ខុទ្ទកនេត្តោ វាតិ អត្ថោ. មហន្តនេត្តោ វាតិ អតិមហន្តេហិ នេត្តេហិ សមន្នាគតោ. ខុទ្ទកនេត្តោ វាតិ មហិំសចម្មេ វាសិកោណេន បហរិត្វា កតឆិទ្ទសទិសេហិ អតិខុទ្ទកក្ខីហិ សមន្នាគតោ. វិសមលោចនោតិ ឯកេន មហន្តេន, ឯកេន ខុទ្ទកេន អក្ខិនា សមន្នាគតោ. កេករោ វាបីតិ តិរិយំ បស្សន្តោ. ឯត្ថ អបិ-សទ្ទេន និក្ខន្តក្ខិំ សម្បិណ្ឌេតិ, យស្ស កក្កដកស្សេវ អក្ខិតារកា និក្ខន្តា ហោន្តិ. គម្ភីរនេត្តោតិ យស្ស គម្ភីរេ ឧទបានេ ឧទកតារកា វិយ អក្ខិតារកា បញ្ញាយន្តិ. ឯត្ថ ច ឧទកតារកា នាម ឧទកបុព្ពុឡំ. អក្ខិតារកាតិ អក្ខិគេណ្ឌកា. វិសមចក្កលោតិ ឯកេន ឧទ្ធំ, ឯកេន អធោតិ ឯវំ វិសមជាតេហិ អក្ខិចក្កេហិ សមន្នាគតោ.

២៤៩៦. ជតុកណ្ណោ វាតិ អតិខុទ្ទិកាហិ កណ្ណសក្ខលីហិ សមន្នាគតោ. មូសិកកណ្ណោ វាតិ មូសិកានំ កណ្ណសទិសេហិ កណ្ណេហិ សមន្នាគតោ. ហត្ថិកណ្ណោបិ វាតិ អននុរូបាហិ មហន្តាហិ ហត្ថិកណ្ណសទិសាហិ កណ្ណសក្ខលីហិ សមន្នាគតោ. ឆិទ្ទមត្តកកណ្ណោ វាតិ យស្ស វិនា កណ្ណសក្ខលីហិ កណ្ណច្ឆិទ្ទមេវ ហោតិ. អវិទ្ធកណ្ណកោតិ កណ្ណពន្ធត្ថាយ អវិទ្ធេន កណ្ណេន សមន្នាគតោ.

២៤៩៧. ដង្កិតកណ្ណោ វាតិ គោភត្តនាឡិកាយ អគ្គសទិសេហិ កណ្ណេហិ សមន្នាគតោ, គោហនុកោដិសណ្ឋានេហិ កណ្ណេហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. បូតិកណ្ណោបិ វាតិ សទា បគ្ឃរិតបុព្ពេន កណ្ណេន សមន្នាគតោ. បូតិកណ្ណោបីតិ អបិ-សទ្ទេន កណ្ណភគន្ទរិកោ គហិតោ. កណ្ណភគន្ទរិកោតិ និច្ចបូតិនា កណ្ណេន សមន្នាគតោ. អវិទ្ធកណ្ណោ បរិសទូសកោ វុត្តោ, កថំ យោនកជាតីនំ បព្ពជ្ជាតិ អាហ ‘‘យោនកាទិប្បភេទោបិ, នាយំ បរិសទូសកោ’’តិ, កណ្ណាវេធនំ យោនកានំ សភាវោ, អយំ យោនកាទិប្បភេទោ បរិសទូសកោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៤៩៨. អតិបិង្គលនេត្តោតិ អតិសយេន បិង្គលេហិ នេត្តេហិ សមន្នាគតោ. មធុបិង្គលំ បន បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. និប្បខុមក្ខិ វាតិ អក្ខិទលរោមេហិ វិរហិតអក្ខិកោ. បខុម-សទ្ទោ ហិ លោកេ អក្ខិទលរោមេសុ និរុឡ្ហោ. អស្សុបគ្ឃរនេត្តោ វាតិ បគ្ឃរណស្សូហិ នេត្តេហិ សមន្នាគតោ. បក្កបុប្ផិតលោចនោតិ បក្កលោចនោ បុប្ផិតលោចនោតិ យោជនា. បរិបក្កនេត្តោ សញ្ជាតបុប្ផនេត្តោតិ អត្ថោ.

២៤៩៩. មហានាសោតិ សរីរស្ស អននុរូបាយ មហតិយា នាសាយ សមន្នាគតោ. អតិខុទ្ទកនាសិកោតិ តថា អតិខុទ្ទិកាយ នាសាយ សមន្នាគតោ. ចិបិដនាសោ វាតិ ចិបិដាយ អន្តោ បវិដ្ឋាយ វិយ អល្លិនាសាយ សមន្នាគតោ. ចិបិដនាសោ វាតិ អវុត្តវិកប្បត្ថេន វា-សទ្ទេន ទីឃនាសិកោ សង្គយ្ហតិ. សោ ច សុកតុណ្ឌសទិសាយ ជិវ្ហាយ លេហិតុំ សក្កុណេយ្យាយ នាសិកាយ សមន្នាគតោ. កុដិលនាសិកោតិ មុខមជ្ឈេ អប្បតិដ្ឋហិត្វា ឯកបស្សេ ឋិតនាសិកោ.

២៥០០. និច្ចវិស្សវនាសោ វាតិ និច្ចបគ្ឃរិតសិង្ឃាណិកនាសោ វា. មហាមុខោតិ យស្ស បដង្គមណ្ឌុកស្សេវ មុខនិមិត្តំយេវ មហន្តំ ហោតិ, មុខំ បន លាពុសទិសំ អតិខុទ្ទកំ. បដង្គមណ្ឌុកោ នាម មហាមុខមណ្ឌុកោ. វង្កភិន្នមុខោ វាបីតិ ឯត្ថ ‘‘វង្កមុខោ វា ភិន្នមុខោ វាបី’’តិ យោជនា. វង្កមុខោតិ ភមុកស្ស, នលាតស្ស វា ឯកបស្សេ និន្នតាយ វង្កមុខោ. ភិន្នមុខោ វាតិ មក្កដស្សេវ ភិន្នមុខោ. មហាឱដ្ឋោបិ វាតិ ឧក្ខលិមុខវដ្ដិសទិសេហិ ឱដ្ឋេហិ សមន្នាគតោ.

២៥០១. តនុកឱដ្ឋោ វាតិ ភេរិចម្មសទិសេហិ ទន្តេ បិទហិតុំ អសមត្ថេហិ ឱដ្ឋេហិ សមន្នាគតោ. ភេរិចម្មសទិសេហីតិ ភេរិមុខចម្មសទិសេហិ. តនុកឱដ្ឋោ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន មហាធរោដ្ឋោ វា តនុកឧត្តរោដ្ឋោ វា តនុកអធរោដ្ឋោ វាតិ តយោ វិកប្បា សង្គហិតា. វិបុលុត្តរឱដ្ឋកោតិ មហាឧត្តរោដ្ឋោ. ឱដ្ឋឆិន្នោតិ យស្ស ឯកោ វា ទ្វេ វា ឱដ្ឋា ឆិន្នា ហោន្តិ. ឧប្បក្កមុខោតិ បក្កមុខោ. ឯឡមុខោបិ វាតិ និច្ចបគ្ឃរណមុខោ.

២៥០២-៣. សង្ខតុណ្ឌោបីតិ ពហិ សេតេហិ អន្តោ អតិរត្តេហិ ឱដ្ឋេហិ សមន្នាគតោ. ទុគ្គន្ធមុខោតិ ទុគ្គន្ធកុណបមុខោ. មហាទន្តោបីតិ អដ្ឋកទន្តសទិសេហិ សមន្នាគតោ. អច្ចន្តន្តិ អតិសយេន. ‘‘ហេដ្ឋា ឧបរិតោ វាបិ, ពហិ និក្ខន្តទន្តកោ’’តិ ឥទំ ‘‘អសុរទន្តកោ’’តិ ឯតស្ស អត្ថបទំ. អសុរោតិ ទានវោ. ‘‘សិប្បិទន្តោ វា ឱដ្ឋទន្តោ វា’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតោ. យស្ស បន សក្កា ហោន្តិ ឱដ្ឋេហិ បិទហិតុំ, កថេន្តស្សេវ បញ្ញាយតិ, នោ អកថេន្តស្ស, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. អទន្តោតិ ទន្តរហិតោ. បូតិទន្តោតិ បូតិភូតេហិ ទន្តេហិ សមន្នាគតោ.

២៥០៤. ‘‘អតិខុទ្ទកទន្តកោ’’តិ ឥមស្ស ‘‘យស្សា’’តិអាទិ អបវាទោ. យស្ស ទន្តន្តរេ កាឡកទន្តសន្និភោ កលន្ទកទន្តសទិសោ ទន្តោ សុខុមោវ ឋិតោ ចេ, តំ តុ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. បព្ពាជេតុម្បីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ តុ-សទ្ទត្ថោ.

២៥០៥. យោ បោសោតិ សម្ពន្ធោ. មហាហនុកោតិ គោហនុសទិសេន ហនុនា សមន្នាគតោ. ‘‘រស្សេន ហនុនា យុតោ’’តិ ឥទំ ‘‘ចិបិដហនុកោ វា’’តិ ឥមស្ស អត្ថបទំ. យថាហ – ‘‘ចិបិដហនុកោ វា អន្តោបវិដ្ឋេន វិយ អតិរស្សេន ហនុកេន សមន្នាគតោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៩). ចិបិដហនុកោ វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន ‘‘ភិន្នហនុកោ វា វង្កហនុកោ វា’’តិ វិកប្បទ្វយំ សង្គណ្ហាតិ.

២៥០៦. និម្មស្សុទាឋិកោ វាបីតិ ភិក្ខុនិសទិសមុខោ. អតិទីឃគលោបិ វាតិ ពកគលសទិសេន គលេន សមន្នាគតោ. អតិរស្សគលោបិ វាតិ អន្តោបវិដ្ឋេន វិយ គលេន សមន្នាគតោ. ភិន្នគលោ វា គណ្ឌគលោបិ វាតិ យោជនា, ភិន្នគលដ្ឋិកោ វា គណ្ឌេន សមន្នាគតគលោបិ វាតិ អត្ថោ.

២៥០៧. ភដ្ឋំសកូដោ វាតិ មាតុគាមស្ស វិយ ភដ្ឋេន អំសកូដេន សមន្នាគតោ. ភិន្នបិដ្ឋិ វា ភិន្នឧរោបិ វាតិ យោជនា, សុទីឃហត្ថោ វា សុរស្សហត្ថោ វាតិ យោជនា, អតិទីឃហត្ថោ វា អតិរស្សហត្ថោ វាតិ អត្ថោ. វា-សទ្ទេន អហត្ថឯកហត្ថានំ គហណំ. កច្ឆុសមាយុតោ វា កណ្ឌុសមាយុតោ វាតិ យោជនា. វា-សទ្ទេន ‘‘ទទ្ទុគត្តោ វា គោធាគត្តោ វា’’តិ ឥមេ ទ្វេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ គោធាគត្តោ វាតិ យស្ស គោធាយ វិយ គត្តតោ ចុណ្ណានិ បតន្តិ.

២៥០៨. មហានិសទមំសោតិ ឥមស្ស អត្ថបទំ ‘‘ឧទ្ធនគ្គុបមាយុតោ’’តិ. យថាហ – ‘‘មហាអានិសទោ វា ឧទ្ធនកូដសទិសេហិ អានិសទមំសេហិ អច្ចុគ្គតេហិ សមន្នាគតោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៩). មហានិសទមំសោ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន ភដ្ឋកដិកោ សង្គហិតោ. វាតណ្ឌិកោតិ អណ្ឌកោសេសុ វុទ្ធិរោគេន សមន្នាគតោ. មហាឩរូតិ សរីរស្ស អននុរូបេហិ មហន្តេហិ សត្តីហិ សមន្នាគតោ. សង្ឃដ្ដនកជាណុកោតិ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដេហិ ជាណូហិ សមន្នាគតោ.

២៥០៩. ភិន្នជាណូតិ យស្ស ឯកោ វា ទ្វេ វា ជាណូ ភិន្នា ហោន្តិ. មហាជាណូតិ មហន្តេន ជាណុនា សមន្នាគតោ. ទីឃជង្ឃោតិ យដ្ឋិសទិសជង្ឃោ. វិកដោ វាតិ តិរិយំ គមនបាទេហិ សមន្នាគតោ, យស្ស ចង្កមតោ ជាណុកា ពហិ និគ្គច្ឆន្តិ. បណ្ហោ វាតិ បច្ឆតោ បរិវត្តបាទេហិ សមន្នាគតោ, យស្ស ចង្កមតោ ជាណុកា អន្តោ បវិសន្តិ. ‘‘បន្តោ’’តិ ច ‘‘សណ្ហោ’’តិ ច ឯតស្សេវ វេវចនានិ. ឧព្ពទ្ធបិណ្ឌិកោតិ ហេដ្ឋា ឱរុឡ្ហាហិ វា ឧបរិ អារុឡ្ហាហិ វា មហតីហិ ជង្ឃបិណ្ឌិកាហិ សមន្នាគតោ.

២៥១០. យដ្ឋិជង្ឃោតិ យដ្ឋិសទិសាយ ជង្ឃាយ សមន្នាគតោ. មហាជង្ឃោតិ សរីរស្ស អននុរូបាយ មហតិយា ជង្ឃាយ សមន្នាគតោ. មហាបាទោបិ វាតិ សរីរស្ស អននុរូបេហិ មហន្តេហិ បាទេហិ សមន្នាគតោ. អបិ-សទ្ទេន ថូលជង្ឃបិណ្ឌិកោ សង្គហិតោ, ភត្តបុដសទិសាយ ថូលាយ ជង្ឃបិណ្ឌិយា សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. បិដ្ឋិកបាទោ វាតិ បាទវេមជ្ឈតោ ឧដ្ឋិតជង្ឃោ. មហាបណ្ហិបិ វាតិ អននុរូបេហិ អតិមហន្តេហិ បណ្ហីហិ សមន្នាគតោ.

២៥១១. វង្កបាទោតិ អន្តោ វា ពហិ វា បរិវត្តបាទវសេន ទុវិធោ វង្កបាទោ. គណ្ឋិកង្គុលិកោតិ សិង្គិវេរផណសទិសាហិ អង្គុលីហិ សមន្នាគតោ. ‘‘អន្ធនខោ វាបី’’តិ ឯតស្ស អត្ថបទំ ‘‘កាឡបូតិនខោបិ ចា’’តិ. យថាហ – ‘‘អន្ធនខោ វា កាឡវណ្ណេហិ បូតិនខេហិ សមន្នាគតោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៩).

២៥១២. ឥច្ចេវន្តិ យថាវុត្តវចនីយនិទស្សនត្ថោយំ និបាតសមុទាយោ. អង្គវេកល្លតាយ ពហុវិធត្តា អនវសេសំ វេកល្លប្បការំ សង្គណ្ហិតុមាហ ‘‘ឥច្ចេវមាទិក’’ន្តិ.

បរិសទូសកកថាវណ្ណនា.

២៥១៤. បត្តចីវរន្តិ ឯត្ថ ‘‘សាមណេរស្សា’’តិ អធិការតោ លព្ភតិ. អន្តោ និក្ខិបតោតិ ឱវរកាទីនំ អន្តោ និក្ខិបន្តស្ស. សព្ពបយោគេសូតិ បត្តចីវរស្ស អាមសនាទិសព្ពបយោគេសុ.

២៥១៥-៦. ទណ្ឌកម្មំ កត្វាតិ ទណ្ឌកម្មំ យោជេត្វា. ទណ្ឌេន្តិ វិនេន្តិ ឯតេនាតិ ទណ្ឌោ, សោយេវ កត្តព្ពត្តា កម្មន្តិ ទណ្ឌកម្មំ, អាវរណាទិ. អនាចារស្ស ទុព្ពចសាមណេរស្ស កេវលំ ហិតកាមេន ភិក្ខុនា ទណ្ឌកម្មំ កត្វា ទណ្ឌកម្មំ យោជេត្វា យាគុំ វា ភត្តំ វា វា-សទ្ទេន បត្តំ វា ចីវរំ វា ទស្សេត្វា ‘‘ទណ្ឌកម្មេ អាហដេ ត្វំ ឥទំ លច្ឆសិ’’ ឥតិ ភាសិតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. កិរាតិ បទបូរណត្ថេ និបាតោ.

២៥១៧. ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតទណ្ឌកម្មំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អបរាធានុរូបេនា’’តិអាទិ. តំ អបរាធានុរូបទណ្ឌកម្មំ នាម វាលិកាសលិលាទីនំ អាហរាបនមេវាតិ យោជេតព្ពំ. អាទិ-សទ្ទេន ទារុអាទីនំ អាហរាបនំ គណ្ហាតិ. តញ្ច ខោ ‘‘ឱរមិស្សតី’’តិ អនុកម្បាយ, ន ‘‘នស្សិស្សតិ វិព្ភមិស្សតី’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បាបជ្ឈាសយេន.

២៥១៨-៩. អកត្តព្ពំ ទណ្ឌកម្មំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សីសេ វា’’តិអាទិ. សីសេ វាតិ ឯត្ថ ‘‘សាមណេរស្សា’’តិ អធិការតោ លព្ភតិ. បាសាណាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋកាទីនំ គហណំ. សាមណេរំ ឧណ្ហេ បាសាណេ និបជ្ជាបេតុំ វា ឧណ្ហាយ ភូមិយា និបជ្ជាបេតុំ វា ឧទកំ បវេសេតុំ វា ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតីតិ យោជនា.

ភគវតា អនុញ្ញាតទណ្ឌកម្មំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឥធា’’តិអាទិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ទណ្ឌកម្មាធិការេ. អាវរណមត្តន្តិ ‘‘មា ឥធ បាវិសី’’តិ និវារណមត្តំ. បកាសិតន្តិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យត្ថ វា វសតិ, យត្ថ វា បដិក្កមតិ, តត្ថ អាវរណំ កាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១០៧) ភាសិតំ.

‘‘យត្ថ វា វសតិ, យត្ថ វា បដិក្កមតីតិ យត្ថ វសតិ វា បវិសតិ វា, ឧភយេនាបិ អត្តនោ បរិវេណញ្ច វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនញ្ច វុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៧) អដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា យាវ យោជិតំ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តិ, តាវ អត្តនោ បុគ្គលិកបរិវេណំ វា វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនំ វា បវិសិតុំ អទត្វា និវារណំ អាវរណំ នាម. អដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តនោ’’តិ វចនំ យេ អាវរណំ ករោន្តិ, តេ អាចរិយុបជ្ឈាយេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អត្តនោ’’តិ ឥទំ យស្ស អាវរណំ ករោន្តិ, តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេត្វា តត្ថ វិនិច្ឆយំ វទន្តិ. កេចិ ឧភយថាបិ អត្ថំ គហេត្វា ឧភយត្ថាបិ អាវរណំ កាតព្ពន្តិ វទន្តិ. វីមំសិត្វា យមេត្ថ យុត្តតរំ, តំ គហេតព្ពំ.

និវារណកថាវណ្ណនា.

២៥២០. បក្ខោ ច ឱបក្កមិកោ ច អាសិត្តោ ចាតិ វិគ្គហោ. ឯត្ថ ច ‘‘អនុបោសថេ ឧបោសថំ ករោតី’’តិអាទីសុ យថា ឧបោសថទិនេ កត្តព្ពកម្មំ ‘‘ឧបោសថោ’’តិ វុច្ចតិ, តថា មាសស្ស បក្ខេ បណ្ឌកភាវមាបជ្ជន្តោ ‘‘បក្ខោ’’តិ វុត្តោ. អថ វា បក្ខបណ្ឌកោ បក្ខោ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘ភីមសេនោ ភីមោ’’តិ. ឥទញ្ច បាបានុភាវេន កណ្ហបក្ខេយេវ បណ្ឌកភាវមាបជ្ជន្តស្ស អធិវចនំ. យថាហ ‘‘អកុសលវិបាកានុភាវេន កាឡបក្ខេ កាឡបក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, ជុណ្ហបក្ខេ បនស្ស បរិឡាហោ វូបសម្មតិ, អយំ បក្ខបណ្ឌកោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៩).

យស្ស ឧបក្កមេន ពីជានិ អបនីតានិ, អយំ ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ. យស្ស បរេសំ អង្គជាតំ មុខេន គហេត្វា អសុចិនា អាសិត្តស្ស បរិឡាហោ វូបសម្មតិ, អយំ អាសិត្តបណ្ឌកោ. ឧសូយកោតិ យស្ស បរេសំ អជ្ឈាចារំ បស្សតោ ឧសូយាយ ឧប្បន្នាយ បរិឡាហោ វូបសម្មតិ, អយំ ឧសូយបណ្ឌកោ. យោ បដិសន្ធិយំយេវ អភាវកោ ឧប្បន្នោ, អយំ នបុំសកបណ្ឌកោ.

២៥២១. តេសូតិ តេសុ បញ្ចសុ បណ្ឌកេសុ. ‘‘បក្ខបណ្ឌកស្ស យស្មិំបក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, តស្មិំយេវស្ស បក្ខេ បព្ពជ្ជា វារិតា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៩) កុរុន្ទិយំ វុត្តត្តា ‘‘តិណ្ណំ និវារិតា’’តិ ឥទំ តស្ស បណ្ឌកស្ស បណ្ឌកបក្ខំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

២៥២២. ‘‘នាសេតព្ពោ’’តិ ឥទំ លិង្គនាសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថាហ ‘‘សោបិ លិង្គនាសនេនេវ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៩). ឯស នយោ ឧបរិបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ.

បណ្ឌកកថាវណ្ណនា.

២៥២៣. ថេនេតីតិ ថេនោ, លិង្គស្ស បព្ពជិតវេសស្ស ថេនោ លិង្គថេនោ. សំវាសស្ស ភិក្ខុវស្សគណនាទិកស្ស ថេនោ សំវាសថេនោ. តទុភយស្ស ចាតិ តស្ស លិង្គស្ស, សំវាសស្ស ច ឧភយស្ស ថេនោតិ សម្ពន្ធោ. ឯស តិវិធោបិ ថេយ្យសំវាសកោ នាម បវុច្ចតីតិ យោជនា.

២៥២៤-៦. តត្ថ តេសុ តីសុ ថេយ្យសំវាសកេសុ យោ សយមេវ បព្ពជិត្វា ភិក្ខុវស្សានិ ន គណ្ហតិ, យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនម្បិ នេវ គណ្ហតិ, អបិ-សទ្ទេន អាសនេន នេវ បដិពាហតិ ឧបោសថបវារណាទីសុ នេវ សន្ទិស្សតីតិ សង្គណ្ហនតោ តទុភយម្បិ ន ករោតិ, អយំ លិង្គមត្តស្ស បព្ពជិតវេសមត្តស្ស ថេនតោ ចោរិកាយ គហណតោ លិង្គត្ថេនោ សិយាតិ យោជនា.

យោ ច បព្ពជិតោ ហុត្វា ភិក្ខុវស្សានិ គណ្ហតិ, សោ យថាវុឌ្ឍវន្ទនាទិកំ សំវាសំ សាទិយន្តោវ សំវាសត្ថេនកោ មតោតិ យោជនា. យថាហ – ‘‘ភិក្ខុវស្សគណនាទិកោ ហិ សព្ពោបិ កិរិយភេទោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘សំវាសោ’តិ វេទិតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០).

វុត្តនយោយេវាតិ ឧភិន្នំ បច្ចេកំ វុត្តលក្ខណមេវ ឯតស្ស លក្ខណន្តិ កត្វា វុត្តំ. អយំ តិវិធោបិ ថេយ្យសំវាសកោ អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ, បុន បព្ពជ្ជំ យាចន្តោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. ព្យតិរេកមុខេន ថេយ្យសំវាសលក្ខណំ និយមេតុំ អដ្ឋកថាយ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០) វុត្តគាថាទ្វយំ ឧទាហរន្តោ អាហ ‘‘យថាហ ចា’’តិ. យថា អដ្ឋកថាចរិយោ រាជទុព្ភិក្ខាទិគាថាទ្វយមាហ, តថាយមត្ថោ ព្យតិរេកតោ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

២៥២៧-៨. រាជទុព្ភិក្ខកន្តារ-រោគវេរិភយេហិ វាតិ ឯត្ថ ភយ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ‘‘រាជភយេន ទុព្ភិក្ខភយេនា’’តិអាទិនា. ចីវរាហរណត្ថំ វាតិ អត្តនា បរិច្ចត្តចីវរំ បុន វិហារំ អាហរណត្ថាយ. ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ. សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោតិ រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គតាយ សោ សុទ្ធមានសោ យាវ សំវាសំ នាធិវាសេតីតិ អត្ថោ.

យោ ហិ រាជភយាទីហិ វិនា កេវលំ ភិក្ខូ វញ្ចេត្វា តេហិ សទ្ធិំ វសិតុកាមតាយ លិង្គំ គណ្ហាតិ, សោ អសុទ្ធចិត្តតាយ លិង្គគ្គហណេនេវ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតិ. អយំ បន តាទិសេន អសុទ្ធចិត្តេន ភិក្ខូ វញ្ចេតុកាមតាយ អភាវតោ យាវ សំវាសំ នាធិវាសេតិ, តាវ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ន ហោតិ. តេនេវ ‘‘រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គានំ ‘គិហី មំ សមណោតិ ជានន្តូ’តិ វញ្ចនាចិត្តេ សតិបិ ភិក្ខូនំ វញ្ចេតុកាមតាយ អភាវា ទោសោ ន ជាតោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

កេចិ បន ‘‘វូបសន្តភយតា ឥធ សុទ្ធចិត្តតា’’តិ វទន្តិ, ឯវញ្ច សតិ សោ វូបសន្តភយោ យាវ សំវាសំ នាធិវាសេតិ, តាវ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ វិញ្ញាយមានេ អវូបសន្តភយស្ស សំវាសសាទិយនេបិ ថេយ្យសំវាសកតា ន ហោតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, ន ច អដ្ឋកថាយំ អវូបសន្តភយស្ស សំវាសសាទិយនេ អថេយ្យសំវាសកតា ទស្សិតា. ‘‘សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានិ ភុញ្ជន្តោ’’តិ ច ឥមិនា អវូបសន្តភយេនាបិ សំវាសំ អសាទិយន្តេនេវ វសិតព្ពន្តិ ទីបេតិ. តេនេវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ ‘‘យស្មា វិហារំ អាគន្ត្វា សង្ឃិកំ គណ្ហន្តស្ស សំវាសំ បរិហរិតុំ ទុក្ករំ, តស្មា ‘សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានិ ភុញ្ជន្តោ’តិ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ. តស្មា រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គតា ចេត្ថ សុទ្ធចិត្តតាតិ គហេតព្ពំ.

តាវ ឯស ថេយ្យសំវាសកោ នាម ន វុច្ចតីតិ យោជនា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ‘‘តត្រាយំ វិត្ថារនយោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០) អាគតនយេន វេទិតព្ពោ.

ថេយ្យសំវាសកកថាវណ្ណនា.

២៥២៩-៣០. យោ ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ ‘‘អហំ តិត្ថិយោ ភវិស្ស’’ន្តិ សលិង្គេនេវ អត្តនោ ភិក្ខុវេសេនេវ តិត្ថិយានំ ឧបស្សយំ យាតិ ចេតិ សម្ពន្ធោ. តិត្ថិយេសុ បក្កន្តកោ បវិដ្ឋោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ. តេសំ លិង្គេ និស្សិតេតិ តេសំ តិត្ថិយានំ វេសេ គហិតេ.

២៥៣១. ‘‘អហំ តិត្ថិយោ ភវិស្ស’’ន្តិ កុសចីរាទិកំ យោ សយមេវ និវាសេតិ, សោបិ បក្កន្តកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ សិយាតិ យោជនា.

២៥៣២-៤. នគ្គោ តេសំ អាជីវកាទីនំ ឧបស្សយំ គន្ត្វាតិ យោជនា. កេសេ លុញ្ចាបេតីតិ អត្តនោ កេសេ លុញ្ចាបេតិ. តេសំ វតានិ អាទិយតិ វាតិ យោជនា. វតានិ អាទិយតីតិ ឧក្កុដិកប្បធានាទីនិ វា វតានិ អាទិយតិ. តេសំ តិត្ថិយានំ មោរបិញ្ឆាទិកំ លិង្គំ សញ្ញាណំ សចេ គណ្ហាតិ វា តេសំ បព្ពជ្ជំ, លទ្ធិមេវ វា សារតោ វា ឯតិ ឧបគច្ឆតិ វាតិ យោជនា. ‘‘អយំ បព្ពជ្ជា សេដ្ឋាតិ សេដ្ឋភាវំ វា ឧបគច្ឆតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០ តិត្ថិយបក្កន្តកកថា) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ឯស តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិ ឯវ, ន បន វិមុច្ចតិ តិត្ថិយបក្កន្តភាវតោ. នគ្គស្ស គច្ឆតោតិ ‘‘អាជីវកោ ភវិស្ស’’ន្តិ កាសាយាទីនិ អនាទាយ នគ្គស្ស អាជីវកានំ ឧបសំគច្ឆតោ.

២៥៣៥. ថេយ្យសំវាសកោ អនុបសម្បន្នវសេន វុត្តោ, នោ ឧបសម្បន្នវសេន. ឥមិនា ‘‘ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ កូដវស្សំ គណ្ហន្តោបិ អស្សមណោ ន ហោតិ. លិង្គេ សឧស្សាហោ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា ភិក្ខុវស្សាទីនិ គណេន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតី’’តិ អដ្ឋកថាគតវិនិច្ឆយំ ទីបេតិ. តថា វុត្តោតិ យោជនា. ‘‘ឧបសម្បន្នភិក្ខុនា’’តិ ឥមិនា អនុបសម្បន្នំ និវត្តេតិ. តេន ច ‘‘សាមណេរោ សលិង្គេន តិត្ថាយតនំ គតោបិ បុន បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភតី’’តិ កុរុន្ទដ្ឋកថាគតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតិ.

តិត្ថិយបក្កន្តកស្ស កិំ កាតព្ពន្តិ? ន បព្ពាជេតព្ពោ, បព្ពាជិតោបិ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បាទិតោ ច កាសាយានិ អបនេត្វា សេតកានិ ទត្វា គិហិភាវំ ឧបនេតព្ពោ. អយមត្ថោ ច ‘‘តិត្ថិយបក្កន្តកោ ភិក្ខវេ អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១០) បាឡិតោ ច ‘‘សោ ន កេវលំ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, អថ ខោ ន បព្ពាជេតព្ពោបី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០ តិត្ថិយបក្កន្តកកថា) អដ្ឋកថាវចនតោ ច វេទិតព្ពោ.

តិត្ថិយបក្កន្តកកថាវណ្ណនា.

២៥៣៦. ឥធាតិ ឥមស្មិំ បព្ពជ្ជូបសម្បទាធិការេ. មនុស្សជាតិកតោ អញ្ញស្ស តិរច្ឆានគតេយេវ អន្តោគធត្តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យក្ខោ សក្កោបិ វា’’តិ. តិរច្ឆានគតោ វុត្តោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ‘‘តិរច្ឆានគតោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១១) វចនតោ បព្ពជ្ជាបិ ឧបលក្ខណតោ និវារិតាយេវាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. តេន តិរច្ឆានគតោ ច ភគវតោ អធិប្បាយញ្ញូហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ន បព្ពាជេតព្ពោតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១១) វុត្តំ.

តិរច្ឆានកថាវណ្ណនា.

២៥៣៧. បញ្ចានន្តរិកេ បោសេតិ មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, លោហិតុប្បាទកោ, សង្ឃភេទកោតិ អានន្តរិយកម្មេហិ សមន្នាគតេ បញ្ច បុគ្គលេ.

តត្ថ មាតុឃាតកោ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១២) នាម យេន មនុស្សិត្ថិភូតា ជនិកា មាតា សយម្បិ មនុស្សជាតិកេនេវ សតា សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតា, អយំ អានន្តរិយេន មាតុឃាតកកម្មេន មាតុឃាតកោ, ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច បដិក្ខិត្តា. យេន បន មនុស្សិត្ថិភូតាបិ អជនិកា បោសាវនិកមាតា វា ចូឡមាតា វា មហាមាតា វា ជនិកាបិ វា នមនុស្សិត្ថិភូតា មាតាឃាតិតា, តស្ស បព្ពជ្ជា ន វារិតា, ន ច អានន្តរិយោ ហោតិ. យេន សយំ តិរច្ឆានភូតេន មនុស្សិត្ថិភូតា មាតា ឃាតិតា, សោបិ អានន្តរិយោ ន ហោតិ, តិរច្ឆានគតត្តា បនស្ស បព្ពជ្ជា បដិក្ខិត្តាវ. បិតុឃាតកេបិ ឯសេវ នយោ. សចេបិ ហិ វេសិយា បុត្តោ ហោតិ, ‘‘អយំ មេ បិតា’’តិ ន ជានាតិ, យស្ស សម្ភវេន និព្ពត្តោ, សោ ចេ អនេន ឃាតិតោ, ‘‘បិតុឃាតកោ’’ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, អានន្តរិយញ្ច ផុសតិ.

អរហន្តឃាតកោបិ មនុស្សអរហន្តវសេនេវ វេទិតព្ពោ. មនុស្សជាតិយញ្ហិ អន្តមសោ អបព្ពជិតម្បិ ខីណាសវំ ទារកំ វា ទារិកំ វា សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបេន្តោ អរហន្តឃាតកោវ ហោតិ, អានន្តរិយញ្ច ផុសតិ, បព្ពជ្ជា ចស្ស វារិតា. អមនុស្សជាតិកំ បន អរហន្តំ, មនុស្សជាតិកំ វា អវសេសំ អរិយបុគ្គលំ ឃាតេត្វា អានន្តរិយោ ន ហោតិ, បព្ពជ្ជាបិស្ស ន វារិតា, កម្មំ បន ពលវំ ហោតិ. តិរច្ឆានោ មនុស្សអរហន្តម្បិ ឃាតេត្វា អានន្តរិយោ ន ហោតិ, កម្មំ បន ភារិយំ.

យោ ទេវទត្តោ វិយ ទុដ្ឋចិត្តេន វធកចិត្តេន តថាគតស្ស ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនកមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេតិ, អយំ លោហិតុប្បាទកោ នាម, ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច វារិតា. យោ បន រោគវូបសមនត្ថំ ជីវកោ វិយ សត្ថេន ផាលេត្វា បូតិមំសញ្ច លោហិតញ្ច នីហរិត្វា ផាសុំ ករោតិ, ពហុំ សោ បុញ្ញំ បសវតិ.

យោ ទេវទត្តោ វិយ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ចតុន្នំ កម្មានំ អញ្ញតរវសេន សង្ឃំ ភិន្ទតិ, អយំ សង្ឃភេទកោ នាម, ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច វារិតា. ‘‘មាតុឃាតកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិអាទិកាយ (មហាវ. ១១២) បាឡិយា ឧបសម្បទាបដិក្ខេបោ បព្ពជ្ជាបដិក្ខេបស្ស ឧបលក្ខណន្តិ អាហ ‘‘បព្ពាជេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ.

ឧភតោព្យញ្ជនញ្ចេវ ភិក្ខុនិទូសកញ្ច តថា បព្ពាជេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧភតោព្យញ្ជនន្តិ ក-ការលោបេន និទ្ទេសោ. ឥត្ថិនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច បុរិសនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច ឧភតោ ព្យញ្ជនមស្ស អត្ថីតិ ឧភតោព្យញ្ជនកោ. សោ ទុវិធោ ហោតិ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោតិ.

តត្ថ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៦) ឥត្ថិនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ, បុរិសនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ, ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថីសុ បុរិសត្តំ ករោន្តស្ស ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសានំ ឥត្ថិភាវំ ឧបគច្ឆន្តស្ស បុរិសនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, ឥត្ថិនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយញ្ច គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរញ្ច គព្ភំ គណ្ហាបេតិ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោ សយំ ន គណ្ហាតិ, បរំ គណ្ហាបេតីតិ ឥទមេតេសំ នានាករណំ. ឥមស្ស បន ទុវិធស្សាបិ ឧភតោព្យញ្ជនកស្សនេវ បព្ពជ្ជា អត្ថិ, ន ឧបសម្បទាតិ ឥទមិធ សន្និដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

យោ បកតត្តំ ភិក្ខុនិំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៥) តិណ្ណំ មគ្គានំ អញ្ញតរស្មិំ ទូសេតិ, អយំ ភិក្ខុនិទូសកោ នាម, ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច វារិតា. យោ បន កាយសំសគ្គេន សីលវិនាសំ បាបេតិ, តស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច ន វារិតា. ពលក្ការេន បន ឱទាតវត្ថវសនំ កត្វា អនិច្ឆមានំយេវ ទូសេន្តោបិ ភិក្ខុនិទូសកោយេវ. ពលក្ការេន បន ឱទាតវត្ថវសនំ កត្វា ឥច្ឆមានំ ទូសេន្តោ ភិក្ខុនិទូសកោ ន ហោតិ. កស្មា? យស្មា គិហិភាវេ សម្បដិច្ឆិតមត្តេយេវ សា អភិក្ខុនី ហោតិ. សកិំ សីលវិបន្នំ បន បច្ឆា ទូសេន្តោ នេវ ភិក្ខុនិទូសកោ ហោតិ, បព្ពជ្ជម្បិ ឧបសម្បទម្បិ លភតិ.

២៥៣៨. បាឡិអដ្ឋកថាវិមុត្តំ អាចរិយបរម្បរាភតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯកតោ’’តិអាទិ. ‘‘ឯកតោ’’តិ ឥមិនា ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ គហណំ ភវេយ្យាតិ តំ បរិវជ្ជេតុំ ‘‘ភិក្ខុនីនំ តុ សន្តិកេ’’តិ វុត្តំ. ឯតេន តំទូសកស្ស ភព្ពតំ ទីបេតិ. សោ នេវ ភិក្ខុនិទូសកោ សិយា, ‘‘ឧបសម្បទំ លភតេវ ច បព្ពជ្ជំ, សា ច នេវ បរាជិតា’’តិ ឥទំ ទុតិយគាថាយ ឥធានេត្វា យោជេតព្ពំ. កេវលំ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឧបសម្បន្នា នាម ន ហោតីតិ អធិប្បាយេនេវ វុត្តំ. ‘‘សា ច នេវ បរាជិតា’’តិ ឥមិនា តស្សា ច បុន បព្ពជ្ជូបសម្បទាយ ភព្ពតំ ទីបេតិ. អយមត្ថោ អដ្ឋកថាគណ្ឋិបទេបិ វុត្តោយេវ ‘‘ភិក្ខុនីនំ វសេន ឯកតោឧបសម្បន្នំ ទូសេត្វា ភិក្ខុនិទូសកោ ន ហោតិ, បព្ពជ្ជាទីនិ លភតិ, សា ច បារាជិកា ន ហោតីតិ វិនិច្ឆយោ’’តិ.

២៥៣៩. ‘‘សិក្ខមានាសាមណេរីសុ ច វិប្បដិបជ្ជន្តោ នេវ ភិក្ខុនិទូសកោ ហោតិ, បព្ពជ្ជម្បិ ឧបសម្បទម្បិ លភតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៥) អដ្ឋកថាគតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សចេ អនុបសម្បន្នទូសកោ’’តិ. ‘‘ឧបសម្បទំ លភតេវ ច បព្ពជ្ជ’’ន្តិ ឥទំ យថាឋានេបិ យោជេតព្ពំ. សា ច នេវ បរាជិតាតិ ឥទំ បន អដ្ឋកថាយ អនាគតត្តា ច អនុបសម្បន្នាយ ឧបសម្បន្នវិកប្បាភាវា ច ន យោជេតព្ពំ. អសតិ ហិ ឧបសម្បន្នវិកប្បេ បរាជិតវិកប្បាសង្គហោ បដិសេធោ និរត្ថកោតិ សា បព្ពជ្ជូបសម្បទានំ ភព្ពាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឥមេ បន បណ្ឌកាទយោ ឯកាទស បុគ្គលា ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១០៩) អភព្ពាយេវ, នេសំ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច ន រុហតិ, តស្មា ន បព្ពាជេតព្ពា. ជានិត្វា បព្ពាជេន្តោ, ឧបសម្បាទេន្តោ ច ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. អជានិត្វាបិ បព្ពាជិតា, ឧបសម្បាទិតា ច ជានិត្វា លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពា.

ឯកាទសអភព្ពបុគ្គលកថាវណ្ណនា.

២៥៤០. នូបសម្បាទនីយោវាតិ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោវ. អនុបជ្ឈាយកោតិ អសន្និហិតឧបជ្ឈាយោ វា អគ្គហិតឧបជ្ឈាយគ្គហណោ វា. ករោតោតិ អនុបជ្ឈាយកំ ឧបសម្បាទយតោ. ទុក្កដំ ហោតីតិ អាចរិយស្ស ច គណស្ស ច ទុក្កដាបត្តិ ហោតិ. ន កុប្បតិ សចេ កតន្តិ សចេ អនុបជ្ឈាយកស្ស ឧបសម្បទាកម្មំ កតំ ភវេយ្យ, តំ ន កុប្បតិ សមគ្គេន សង្ឃេន អកុប្បេន ឋានារហេន កតត្តា.

២៥៤១. ឯកេតិ អភយគិរិវាសិនោ. ‘‘ន គហេតព្ពមេវា’’តិ អដ្ឋកថាយ ទឡ្ហំ វុត្តត្តា វុត្តំ. តំ វចនំ. ឯត្ថ ច ឧបជ្ឈាយេ អសន្និហិតេបិ ឧបជ្ឈាយគ្គហណេ អកតេបិ កម្មវាចាយំ បន ឧបជ្ឈាយកិត្តនំ កតំយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា ‘‘បុគ្គលំ ន បរាមសតី’’តិ វុត្តាយ កម្មវិបត្តិយា សម្ភវតោ កម្មំ កុប្បេយ្យ. តេនេវ ‘‘ឧបជ្ឈាយំ អកិត្តេត្វា’’តិ អវត្វា ‘‘ឧបជ្ឈំ អគ្គាហាបេត្វា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៧) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យថា ច អបរិបុណ្ណបត្តចីវរស្ស ឧបសម្បទាកាលេ កម្មវាចាយំ ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ អសន្តំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា កម្មវាចាយ កតាយបិ ឧបសម្បទា រុហតិ, ឯវំ ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ អាយស្មតោ ធម្មរក្ខិតស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ អសន្តំ បុគ្គលំ កិត្តេត្វា កេវលំ សន្តបទនីហារេន កម្មវាចាយ កតាយ ឧបសម្បទា រុហតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ន កុប្បតិ សចេ កត’’ន្តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបជ្ឈាយកោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១១៧) ឯត្តកមេវ វត្វា ‘‘សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោ’’តិ អវុត្តត្តា, កម្មវិបត្តិលក្ខណស្ស ច អសម្ភវតោ ‘‘ន គហេតព្ពមេវ ត’’ន្តិ វុត្តំ.

សេសេសុ សព្ពត្ថបីតិ សង្ឃគណបណ្ឌកថេយ្យសំវាសកតិត្ថិយបក្កន្តកតិរច្ឆានគតមាតុបិតុអរហន្តឃាតកភិក្ខុនិទូសកសង្ឃភេទកលោហិតុប្បាទកឧភតោព្យញ្ជនកសង្ខាតេហិ ឧបជ្ឈាយេហិ ឧបសម្បាទិតេសុ សព្ពេសុ តេរសសុ វិកប្បេសុ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សង្ឃេន ឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ. ន កេវលំ ឯតេសុយេវ តេរសសុ, អថ ‘‘អបត្តកអចីវរកអចីវរបត្តកយាចិតកបត្តយាចិតកចីវរយាចិតកបត្តចីវរកា’’តិ ឯតេសុ ឆសុ វិកប្បេសុ អយំ នយោ យោជេតព្ពោតិ. សេស-គ្គហណេន ឯតេសម្បិ សង្គហោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អបត្តកោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ (មហាវ. ១១៨). អយំ នយោតិ ‘‘ន កុប្បតិ សចេ កត’’ន្តិ វុត្តនយោ.

២៥៤២. បញ្ចវីសតីតិ ចតុវីសតិ បារាជិកា, ឩនវីសតិវស្សោ ចាតិ បញ្ចវីសតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ជានំ ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៩៩). ឱសារោតិ ឧបសម្បទាសង្ខាតោ ឱសារោ. តេនេវ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ ‘‘តញ្ចេ សង្ឃោ ឱសារេតិ, ឯកច្ចោ សោសារិតោ’’តិអាទិបាឋស្ស (មហាវ. ៣៩៦) អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឱសារេតីតិ ឧបសម្បទាកម្មវសេន បវេសេតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៩៦) វុត្តំ. ‘‘នាសនារហោ’’តិ ឥមិនា ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១០៩) ឧបសម្បាទិតស្សាបិ សេតកានិ ទត្វា គិហិភាវំ បាបេតព្ពតំ ទីបេតិ.

២៥៤៣. ហត្ថច្ឆិន្នាទិ ពាត្តិំសាតិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ –

‘‘ហត្ថច្ឆិន្នោ, ភិក្ខវេ, អប្បត្តោ ឱសារណំ, តញ្ចេ សង្ឃោ ឱសារេតិ, សោសារិតោ. បាទច្ឆិន្នោ…បេ… ហត្ថបាទច្ឆិន្នោ… កណ្ណច្ឆិន្នោ… នាសច្ឆិន្នោ… កណ្ណនាសច្ឆិន្នោ… អង្គុលិច្ឆិន្នោ… អឡច្ឆិន្នោ… កណ្ឌរច្ឆិន្នោ… ផណហត្ថកោ… ខុជ្ជោ… វាមនោ… គលគណ្ឌី… លក្ខណាហតោ… កសាហតោ… លិខិតកោ… សីបទិកោ… បាបរោគី… បរិសទូសកោ… កាណោ… កុណី… ខញ្ជោ… បក្ខហតោ… ឆិន្និរិយាបថោ… ជរាទុព្ពលោ… អន្ធោ… មូគោ… បធិរោ… អន្ធមូគោ… អន្ធបធិរោ… មូគបធិរោ… អន្ធមូគបធិរោ, ភិក្ខវេ, អប្បត្តោ ឱសារណំ, តញ្ចេ សង្ឃោ ឱសារេតិ, សោសារិតោ’’តិ (មហាវ. ៣៩៦) ពាត្តិំស.

កុដ្ឋិអាទិ ច តេរសាតិ មហាខន្ធកេ អាគតា –

‘‘កុដ្ឋិំ គណ្ឌិំ កិលាសិញ្ច, សោសិញ្ច អបមារិកំ;

តថា រាជភដំ ចោរំ, លិខិតំ ការភេទកំ.