បញ្ចវគ្គោ

កម្មវគ្គវណ្ណនា

៤៨៣. កម្មវគ្គេ ឋបិតឧបោសថបវារណានំ កត្តិកមាសេ សាមគ្គិយា កតាយ សាមគ្គីបវារណំ មុញ្ចិត្វា ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា កត្តិកមាស’’ន្តិ. សចេ បន តេសំ នានាសីមាសុ មហាបវារណាយ វិសុំ បវារិតានំ កត្តិកមាសព្ភន្តរេ សាមគ្គី ហោតិ, សាមគ្គីឧបោសថោ ឯវ តេហិ កត្តព្ពោ, ន បវារណា. ឯកស្មិំ វស្សេ កតបវារណានំ បុន បវារណាយ អវិហិតត្តា. សាមគ្គីទិវសោតិ អនុបោសថទិវសេ សាមគ្គីករណំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ចាតុទ្ទសិយំ, បន្នរសិយំ វា សង្ឃោ សាមគ្គិំ ករោតិ, តទា សាមគ្គីឧបោសថទិវសោ ន ហោតិ, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីឧបោសថោវ ហោតិ. ឧបរិ បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ.

បច្ចុក្កឌ្ឍិត្វា ឋបិតទិវសោតិ ភណ្ឌនការកេហិ ឧបទ្ទុតា វា កេនចិទេវ ករណីយេន បវារណាសង្គហំ វា កត្វា ឋបិតោ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីទិវសោវ. ទ្វេ ច បុណ្ណមាសិយោតិ បុព្ព-កត្តិកបុណ្ណមា, បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ចាតិ ទ្វេ បុណ្ណមាសិយោ. ឯវំ ចតុព្ពិធម្បីតិ បុណ្ណមាសីទ្វយេន សទ្ធិំ សាមគ្គីបវារណំ, ចាតុទ្ទសីបវារណញ្ច សម្បិណ្ឌេត្វា វុត្តំ. ឥទញ្ច បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ. តថារូបបច្ចយេ បន សតិ ឧភិន្នំ បុណ្ណមាសីនំ បុរិមា ទ្វេ ចាតុទ្ទសិយោបិ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសិយា អនន្តរា បន្នរសីបីតិ ឥមេបិ តយោ ទិវសា បវារណាទិវសា ឯវាតិ ឥមំ សត្តវិធម្បិ បវារណាទិវសំ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ ទិវសេ បវារេតុំ ន វដ្ដតិ.

៤៨៤. អនុស្សាវនកម្មំ កត្វាតិ បឋមំ អនុស្សាវនំ សាវេត្វា ‘‘ឯសា ញត្តី’’តិ អនុស្សាវនានន្តរមេវ សកលំ ញត្តិំ វត្វា, បរិយោសានេ ‘‘ឯសា ញត្តី’’តិ វត្វាតិ អធិប្បាយោ.

៤៨៥. យ្វាយន្តិ ព្យញ្ជនប្បភេទោ អធិប្បេតោ. ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោតិ ឯត្ថ ទសធា ទសវិធេន ព្យញ្ជនានំ បភេទោតិ យោជេតព្ពំ. កេនាយំ បភេទោតិ អាហ ‘‘ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា’’តិ. យថាធិប្បេតត្ថព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនសង្ខាតានំ អក្ខរានំ ជនិកា ពុទ្ធិ ព្យញ្ជនពុទ្ធិ, តាយ ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា, អក្ខរសមុដ្ឋាបកចិត្តភេទេនេវាតិ អត្ថោ. យំ វា សំយោគបរំ កត្វា វុច្ចតិ, ឥទម្បិ គរុកន្តិ យោជនា.

តត្ថ អាយស្មតោតិអាទីសុ យានិ អនន្តរិតានិ ស-ការម-ការាទិព្យញ្ជនានិ ‘‘សំយោគោ’’តិ វុច្ចន្តិ, សោ សំយោគោ បរោ យស្ស អ-ការាទិនោ, សោ សំយោគបរោ នាម. រស្សន្តិ អការាទិព្យញ្ជនរហិតំ សរំ. អសំយោគបរន្តិ ‘‘យស្ស នក្ខមតី’’តិអាទីសុ យ-ការ ន-ការាទិព្យញ្ជនសហិតសរំ សន្ធាយ វុត្តំ. ត-ការស្ស ថ-ការំ អកត្វា វគ្គន្តរេ សិថិលមេវ កត្វា ‘‘សុណាដុ មេ’’តិអាទិំ វទន្តោបិ ទុរុត្តំ ករោតិយេវ ឋបេត្វា អនុរូបំ អាទេសំ. យញ្ហិ ‘‘សច្ចិកត្ថបរមត្ថេនា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមដ្ឋេនា’’តិ ច ‘‘អត្ថកថា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អដ្ឋកថា’’តិ ច តត្ថ តត្ថ វុច្ចតិ, តាទិសំ បាឡិអដ្ឋកថាសុ ទិដ្ឋបយោគំ, តទនុរូបញ្ច វត្តុំ វដ្ដតិ, តតោ អញ្ញំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘អនុក្កមាគតំ បវេណិំ អវិនាសេន្តេនា’’តិអាទិ.

ទីឃេ វត្តព្ពេ រស្សន្តិអាទីសុ ‘‘ភិក្ខូន’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភិក្ខុន’’ន្តិ វា ‘‘ពហូសូ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ពហុសូ’’តិ វា ‘‘នក្ខមតី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ន ខមតី’’តិ វា ‘‘ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ឧបសម្បទាបេខោ’’តិ វា ឯវំ អនុរូបដ្ឋានេសុ ឯវ ទីឃរស្សាទិ រស្សទីឃាទិវសេន បរិវត្តេតុំ វដ្ដតិ, ន បន ‘‘នាគោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘នគោ’’តិ វា ‘‘សង្ឃោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សឃោ’’តិ វា ‘‘តិស្សោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តិសោ’’តិ វា ‘‘យាចតី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘យាចន្តី’’តិ វា ឯវំ អននុរូបដ្ឋានេសុ វត្តុំ. សម្ពន្ធំ, បន វវត្ថានញ្ច សព្ពថាបិ វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ.

៤៨៦. សេសសីមាសុបីតិ អតិមហតីអាទីសុ ទសសុបិ.

៤៨៨. ចតុវគ្គករណេតិ ចតុវគ្គេន សង្ឃេន កត្តព្ពេ. អនិស្សារិតាតិ ឧបោសថដ្ឋបនាទិនា វា លទ្ធិនានាសំវាសកភាវេន វា ន ពហិកតា. អដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘អបកតត្តស្សាតិ ឧក្ខិត្តកស្ស វា, យស្ស វា ឧបោសថបវារណា ឋបិតា ហោន្តី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤២៥) វុត្តត្តា ឋបិតឧបោសថបវារណោ ភិក្ខុ អបកតត្តោ ឯវាតិ គហេតព្ពំ. បរិសុទ្ធសីលាតិ បារាជិកំ អនាបន្នា អធិប្បេតា. បរិវាសាទិកម្មេសុ បន គរុកដ្ឋាបិ អបកតត្តា ឯវាតិ គហេតព្ពំ. អវសេសា…បេ… ឆន្ទារហាវ ហោន្តីតិ សង្ឃតោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតេ សន្ធាយ វុត្តំ. អវិជហិត្វា ឋិតា បន ឆន្ទារហា ន ហោន្តិ, តេបិ ចតុវគ្គាទិតោ អធិកា ហត្ថបាសំ វិជហិត្វាវ ឆន្ទារហា ហោន្តិ. តស្មា សង្ឃតោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតេនេវ ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា ទាតព្ពា.

កម្មវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អបលោកនកម្មកថាវណ្ណនា

៤៩៦. ឯតរហិ សចេបិ សាមណេរោតិអាទីសុ ពុទ្ធាទីនំ អវណ្ណភាសនម្បិ អកប្បិយាទិំ កប្បិយាទិភាវេន ទីបនម្បិ ទិដ្ឋិវិបត្តិយញ្ញេវ បវិសតិ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តំ លទ្ធិំ និស្សជ្ជាបេតព្ពោ’’តិ. ភិក្ខូនម្បិ ឯសេវ នយោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ ពុទ្ធវចនាធិប្បាយំ វិបរីតតោ គណ្ហន្តោ, សោ ឯវ អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោតិ ច វុត្តោ. កេចិ បន ‘‘សស្សតុច្ឆេទានំ អញ្ញតរទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, សស្សតុច្ឆេទគ្គាហស្ស សាមណេរានំ លិង្គនាសនាយ ការណត្តេន ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយមេវ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៨) វុត្តត្តា, ឥធ ច ទណ្ឌកម្មនាសនាយ ឯវ អធិប្បេតត្តា.

តស្សាបិ ទាតព្ពោតិ វិជ្ជមានំ មុខរាទិភាវំ និស្សាយ អប្បដិបុច្ឆិត្វាបិ បដិញ្ញំ អគ្គហេត្វាបិ អាបត្តិំ អនារោបេត្វាបិ ទេសិតាយបិ អាបត្តិយា ខុំសនាទិតោ អនោរមន្តស្ស ទាតព្ពោវ. ឱរមន្តស្ស បន ខមាបេន្តស្ស ន ទាតព្ពោ.

ព្រហ្មទណ្ឌស្ស ទានន្តិ ខរទណ្ឌស្ស ឧក្កដ្ឋទណ្ឌស្ស ទានំ. តជ្ជនីយាទិកម្មេ ហិ កតេ ឱវាទានុសាសនិប្បទានបដិក្ខេបោ នត្ថិ. ទិន្នព្រហ្មទណ្ឌេ បន តស្មិំ សទ្ធិំ តជ្ជនីយាទិកម្មកតេហិ បដិក្ខិត្តម្បិ កាតុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘នេវ វត្តព្ពោ’’តិអាទិនា អាលាបសល្លាបាទិមត្តស្សាបិ នការេន បដិក្ខិត្តត្តា. តញ្ហិ ទិស្វា ភិក្ខូ គីវំ បរិវត្តេត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ ន ករោន្តិ, ឯវំ វិវជ្ជេតព្ពំ និម្មទនករណត្ថមេវ តស្ស ទណ្ឌស្ស អនុញ្ញាតត្តា. តេនេវ ឆន្នត្ថេរោបិ ឧក្ខេបនីយាទិកម្មកតោបិ អភាយិត្វា ព្រហ្មទណ្ឌេ ទិន្នេ ‘‘សង្ឃេនាហំ សព្ពថា វិវជ្ជិតោ’’តិ មុច្ឆិតោ បបតិ. យោ បន ព្រហ្មទណ្ឌកតេន សទ្ធិំ ញត្វា សំសដ្ឋោ អវិវជ្ជេត្វា វិហរតិ, តស្ស ទុក្កដមេវាតិ គហេតព្ពំ អញ្ញថា ព្រហ្មទណ្ឌវិធានស្ស និរត្ថកតាបសង្គតោ. តេនាតិ ព្រហ្មទណ្ឌកតេន. យថា តជ្ជនីយាទិកម្មកតេហិ, ឯវមេវ តតោ អធិកម្បិ សង្ឃំអារាធេន្តេន សម្មាវត្តិតព្ពំ. តញ្ច ‘‘សោរតោ និវាតវុត្តី’’តិអាទិនា សរូបតោ ទស្សិតមេវ. តេនាហ ‘‘សម្មាវត្តិត្វា ខមាបេន្តស្ស ព្រហ្មទណ្ឌោ បដិប្បស្សម្ភេតព្ពោ’’តិ.

យំ តំ ភគវតា អវន្ទិយកម្មំ អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្ស ភិក្ខុនោ ទណ្ឌកម្មំ កាតុ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អនុញ្ញាតប្បការំ ទស្សេត្វា បុន វិសេសតោ អនុញ្ញាតប្បការំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិបាឡិ ឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពំ. ឥមស្ស អបលោកនកម្មស្ស ឋានំ ហោតីតិ អបលោកនកម្មស្ស សាមញ្ញស្ស បវត្តិដ្ឋានំ ហោតីតិ. វិសេសព្យតិរេកេន អវិជ្ជមានម្បិ តទញ្ញត្ថ អប្បវត្តិំ ទស្សេតុំ វិសេសនិស្សិតំ វិយ វោហរីយតិ. ‘‘កម្មញ្ញេវ លក្ខណ’’ន្តិ ឥមិនា ឱសារណាទិវសេន គហិតាវសេសានំ សព្ពេសំ អបលោកនកម្មស្ស សាមញ្ញលក្ខណវសេន គហិតត្តា កម្មញ្ញេវ លក្ខណមស្សាតិ កម្មលក្ខណន្តិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច វុត្តាវសេសានំ កម្មានំ និដ្ឋានដ្ឋានំ, សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនានិ វិយ វុត្តាវសេសខន្ធាយតនានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘អយំ បនេត្ថ បាឡិមុត្តកោបិ កម្មលក្ខណវិនិច្ឆយោ’’តិអាទិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦). យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបរិ ញត្តិកម្មាទីសុបិ កម្មលក្ខណំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្ស ករណន្តិ អវន្ទិយកម្មស្ស ករណវិធានំ.

‘‘ន វន្ទិតព្ពោ’’តិ ឥមិនា វន្ទន្តិយា ទុក្កដន្តិ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្ឃេន កតំ កតិកំ ញត្វា មទ្ទនំ វិយ ហិ សង្ឃសម្មុតិំ អនាទរេន អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ ឯវ ហោតិ.

ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ បនេតំ លព្ភតិយេវាតិ អវន្ទិយកម្មស្ស ឧបលក្ខណមត្តេន គហិតត្តា ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ កម្មលក្ខណំ លព្ភតិ ឯវ.

សលាកទានដ្ឋានំ សលាកគ្គំ នាម. យាគុភត្តានំ ភាជនដ្ឋានានិ យាគគ្គភត្តគ្គានិ នាម. ឯតេសុបិ ហិ ឋានេសុ សព្ពោ សង្ឃោ ឧបោសថេ វិយ សន្និបតិតោ, កម្មញ្ច វគ្គកម្មំ ន ហោតិ, ‘‘មយមេតំ ន ជានិម្ហា’’តិ បច្ឆា ខិយ្យន្តាបិ ន ហោន្តិ. ខណ្ឌសីមាយ បន កតេ ខិយ្យន្តិ. សង្ឃិកបច្ចយញ្ហិ អច្ឆិន្នចីវរាទីនំ ទាតុំ អបលោកេន្តេហិ ឧបចារសីមដ្ឋានំ សព្ពេសំ អនុមតិំ គហេត្វាវ កាតព្ពំ. យោ បន វិសភាគបុគ្គលោ ធម្មិកំ អបលោកនំ បដិពាហតិ, តំ ឧបាយេន ពហិឧបចារសីមាគតំ វា កត្វា ខណ្ឌសីមំ វា បវិសិត្វា កាតុំ វដ្ដតិ.

យំ សន្ធាយ ‘‘អបលោកនកម្មំ ករោតី’’តិ សាមញ្ញតោ ទស្សេតិ, តំ អបលោកនកម្មំ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរំ’’ឥច្ចាទិ. យទិ អបលោកេត្វាវ ចីវរំ ទាតព្ពំ, កិំ បន អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសម្មុតិយាតិ អាហ ‘‘អប្បមត្តកវិស្សជ្ជនកេន បនា’’តិអាទិ. នាឡិ វា ឧបឌ្ឍនាឡិ វាតិ ទិវសេ ទិវសេ អបលោកេត្វា ទាតព្ពស្ស បមាណទស្សនំ. តេន យាបនមត្តមេវ អបលោកេតព្ពំ, ន អធិកន្តិ ទស្សេតិ. ឯកទិវសំយេវ វាតិអាទិ ទសវីសតិទិវសានំ ឯកស្មិំ ទិវសេយេវ ទាតព្ពបរិច្ឆេទទស្សនំ, តេន យាវ ជីវន្តិ វា យាវ រោគា វុដ្ឋហតីតិ វា ឯវំ អបលោកេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឥណបលិពោធន្តិ ឥណវត្ថុំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. តញ្ច ឥណាយិកេហិ បលិពុទ្ធស្ស លជ្ជិបេសលស្ស សាសនុបការកស្ស បមាណយុត្តមេវ កប្បិយភណ្ឌំ និយមេត្វា អបលោកេត្វា ទាតព្ពំ, ន បន សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា មហាឥណំ. តាទិសញ្ហិ ភិក្ខាចរិយវត្តេន សព្ពេហិ ភិក្ខូហិ តាទិសស្ស ភិក្ខុនោ បរិយេសិត្វា ទាតព្ពំ.

ឧបនិក្ខេបតោតិ ចេតិយបដិជគ្គនត្ថាយ វឌ្ឍិយា បយោជេត្វា កប្បិយការកេហិ ឋបិតវត្ថុតោ. សង្ឃិកេនបីតិ ន កេវលញ្ច តត្រុប្បាទតោ បច្ចយទាយកេហិ ចតុបច្ចយត្ថាយ សង្ឃស្ស ទិន្នវត្ថុនាបីតិ អត្ថោ.

សង្ឃភត្តំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ មហាទានំ ទេន្តេហិបិ ករិយមានំ សង្ឃភត្តំ វិយ ការេតុំ ន វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘យថាសុខំ បរិភុញ្ជិតុំ រុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា អត្តនោ បរិភោគប្បហោនកំ អប្បំ វា ពហុំ វា គហេតព្ពំ, អធិកំ បន គហេតុំ ន លភតិ. ឧបោសថទិវសេតិ និទស្សនមត្តំ, យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ទិវសេបិ កតំ សុកតមេវ ហោតិ. ករោន្តេន ‘‘យំ ឥមស្មិំ វិហារេ អន្តោសីមាយ សង្ឃសន្តកំ…បេ… យថាសុខំ បរិភុញ្ជិតុំ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ ឯវំ កតិកា កាតព្ពា, តថា ទ្វីហិ តីហិបិ ‘‘អាយស្មន្តានំ រុច្ចតី’’តិ វចនមេវ ហេត្ថ វិសេសោ. តេសម្បីតិ រុក្ខានំ. សា ឯវ កតិកាតិ វិសុំ កតិកា ន កាតព្ពាតិ អត្ថោ.

តេសន្តិ រុក្ខានំ. សង្ឃោ សាមីតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមវិហារេតិ បុរិមេ យថាសុខំ បរិភោគត្ថាយ កតកតិកេ វិហារេ. បរិវេណានិ កត្វា ជគ្គន្តីតិ យត្ថ អរក្ខិយមានេ ផលាផលានិ, រុក្ខា ច វិនស្សន្តិ, តាទិសំ ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, តត្ថ សង្ឃស្ស កតិកា ន បវត្តីតិ អធិប្បាយោ. យេ បន រុក្ខា ពីជានិ រោបេត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ បដិជគ្គិតា, តេបិ ទសមភាគំ ទត្វា រោបកេហេវ បរិភុញ្ជិតព្ពា. តេហីតិ ជគ្គកេហិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ វិហារេ. មូលេតិ អាទិកាលេ, បុព្ពេតិ អត្ថោ. ទីឃា កតិកាតិ អបរិច្ឆិន្នកាលា យថាសុខំ បរិភោគត្ថាយ កតិកា. និក្កុក្កុច្ចេនាតិ ‘‘អភាជិតមិទ’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ អកត្វាតិ អត្ថោ. ខិយ្យនមត្តមេវេតន្តិ តេន ខិយ្យនេន ពហុំ ខាទន្តានំ ទោសោ នត្ថិ អត្តនោ បរិភោគប្បមាណស្សេវ គហិតត្តា, ខិយ្យន្តេបិ អត្តនោ បហោនកំ គហេត្វា ខាទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

គណ្ហថាតិ ន វត្តព្ពាតិ តថាវុត្តេ តេនេវ ភិក្ខុនា ទិន្នំ វិយ មញ្ញេយ្យុំ, តំ និស្សាយ មិច្ឆាជីវសម្ភវោ ហោតីតិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អនុវិចរិត្វា’’តិអាទិ. ឧបឌ្ឍភាគោតិ ឯកភិក្ខុនោ បដិវីសតោ ឧបឌ្ឍភាគោ. ទេន្តេន ច ‘‘ឯត្តកំ ទាតុំ សង្ឃោ អនុញ្ញាសី’’តិ ឯវំ អត្តានំ បរិមោចេត្វា យថា តេ សង្ឃេ ឯវ បសីទន្តិ, ឯវំ វត្វា ទាតព្ពំ.

អបច្ចាសីសន្តេនាតិ គិលានគមិកិស្សរាទីនំ អនុញ្ញាតបុគ្គលានម្បិ អត្តនោ សន្តកំ ទេន្តេន អបច្ចាសីសន្តេនេវ ទាតព្ពំ, អននុញ្ញាតបុគ្គលានំ បន អបច្ចាសីសន្តេនាបិ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ. សង្ឃិកមេវ យថាកតិតាយ ទាបេតព្ពំ. អត្តនោ សន្តកម្បិ បច្ចយទាយកាទី សយមេវ វិស្សាសេន គណ្ហន្តិ, ន វារេតព្ពា, លទ្ធកប្បិយន្តិ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ. បុព្ពេ វុត្តមេវាតិ ‘‘កុទ្ធោ ហិ សោ រុក្ខេបិ ឆិន្ទេយ្យា’’តិអាទិនា តុណ្ហីភាវេ ការណំ បុព្ពេ វុត្តមេវ. តេហិ កតអនត្ថាភាវេបិ ការុញ្ញេន តុណ្ហី ភវិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘គណ្ហថា’’តិអាទិ បន វត្តុំ ន វដ្ដតិ.

គរុភណ្ឌត្តា…បេ… ន ទាតព្ពន្តិ ជីវរុក្ខានំ អារាមដ្ឋានីយត្តា, ទារូនញ្ច គេហសម្ភារានុបគតត្តា ‘‘សព្ពំ ត្វមេវ គណ្ហា’’តិ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ. អកតាវាសំ វា កត្វាតិ បុព្ពេ អវិជ្ជមានំ សេនាសនំ កត្វា ជគ្គិតកាលេ ផលវារេ សម្បត្តេ.

អបលោកនកម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អត្ថវសវគ្គាទិវណ្ណនា

៤៩៨. វិបាកទុក្ខសង្ខាតានំ សម្បរាយិកវេរានន្តិ ឯត្ថ បាណាតិបាតាទិវេរេន និព្ពត្តត្តា, វេរប្បត្តិយា ហេតុត្តា ច ‘‘វិបាកទុក្ខវេទនា’’តិ វុត្តា. បាណាតិបាតាទិបញ្ចវេរវិនិមុត្តានម្បិ អកុសលានំ វេរេហិ សហ ឯកតោ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘ទសអកុសលកម្មបថប្បភេទាន’’ន្តិ បុន វុត្តំ.

៤៩៩-៥០០. តំ កម្មន្តិ តជ្ជនីយាទិកម្មមេវ, សត្តា អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. អន្តរា កេនចិ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឥមស្មិំ កប្បេ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ អម្ហាកំ ភគវតោ អភិសម្ពោធិ, តាវ អន្តរាកាលេ កកុសន្ធាទិំ ឋបេត្វា កេនចិ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ អត្ថោ. វិនីតកថា សិក្ខាបទន្តិ វិនីតវត្ថូនិ ឯវ. តានិ ហិ តំតំសិក្ខាកោដ្ឋាសានំ បកាសនតោ ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ ច អាបត្តិអនាបត្តីនំ អនុបញ្ញាបនតោ ‘‘អនុបញ្ញត្ត’’ន្តិ ច វុច្ចន្តិ.

អត្ថវសវគ្គាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្គហវគ្គវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

ឥតិ មហាវគ្គោ, បញ្ញត្តិវគ្គោ, សង្គហវគ្គោតិ តីហិ មហាវគ្គេហិ បដិមណ្ឌិតោ បរិវារោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

បរិវារវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

និគមនកថាវណ្ណនា

អវសានគាថាសុ ឧភតោវិភង្គ-ខន្ធក-បរិវារេហិ វិភត្តត្តា វិភាគបដិទេសនា យស្មិំ វិនយបិដកេ. សោ ឧភតោវិភង្គ-ខន្ធក-បរិវារវិភត្តទេសនោ អាហាតិ យោជនា. តស្សាតិ វិនយបិដកស្ស.

សត្ថុ មហាពោធីតិ ទក្ខិណសាខំ សន្ធាយ វទតិ. យំ បធានឃរំ នាម បរិវេណំ, តត្ថ ចារុបាការេន សញ្ចិតំ បរិក្ខិត្តំ យំ បាសាទំ ការយិ, តត្រ តស្មិំ មហានិគមសាមិនោ បាសាទេ វសតាតិ យោជេតព្ពា.

ពុទ្ធសិរិំ ឧទ្ទិសិត្វា និស្សាយ, តស្ស វា អជ្ឈេសនម្បិ បដិច្ច យា ឥទ្ធា បរិបុណ្ណវិនិច្ឆយតាយ សមិទ្ធា វិនយសំវណ្ណនា អារទ្ធាតិ យោជនា.

សិរិនិវាសស្សាតិ សិរិយា និវាសនដ្ឋានភូតស្ស សិរិបាលនាមកស្ស រញ្ញោ. ជយសំវច្ឆរេតិ វិជយយុត្តេ សំវច្ឆរេ. អារទ្ធកាលទស្សនត្ថំ បុន ‘‘ជយសំវច្ឆរេ អយំ អារទ្ធា’’តិ វុត្តំ.

កាលេ វស្សន្តិ យុត្តកាលេ វស្សនសីលោ. ទេវោតិ មេឃោ.

និគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច អារទ្ធា, វិនយដ្ឋកថាយ យា;

វណ្ណនា នាតិវិត្ថិណ្ណា, បរិបុណ្ណវិនិច្ឆយា.

បញ្ញាសភាណវារាយ, តន្តិយា បរិមាណតោ;

សមិជ្ឈនិដ្ឋិបរមា, យា វិមតិវិនោទនី.

អនន្តរាយេន កតា, អយំ និដ្ឋមុបាគតា;

យំ តំ និដ្ឋំ តថា សព្ពេ, បាណិនោ សមនោរថា.

ថេរេហិ វិនយញ្ញូហិ, សុចិសល្លេខវុត្តិហិ;

អវិស្សត្ថាតិវិត្ថិណ្ណ-គន្ថភីរូ ហិបត្ថិតំ.

ករោន្តេន មយា ឯវំ, វិនយអត្ថវណ្ណនំ;

យំ បត្តំ កុសលំ តេន, បត្វា សម្ពោធិមុត្តមំ.

វិនយត្ថំ បកាសេត្វា, យោ សោបាយេន លក្ខណំ;

សោបាយំ វិមតិច្ឆេទ-ញាណចក្ខុបទាយកំ.

វិរទ្ធត្ថវិបល្លាស-គន្ថវិត្ថារហានិយា;

វិសុទ្ធិំ បាបយិស្សាមិ, សត្តេ សំសារទុក្ខតោ.

លោកិយេហិ ច ភោគេហិ, គុណេហិ និខិលា បជា;

សព្ពេហិ សហិតា ហោន្តុ, រតា សម្ពុទ្ធសាសនេតិ.

វិមតិវិនោទនីដីកា និដ្ឋិតា.