១២. សត្តសតិកក្ខន្ធកោ

ទសវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤៤៦. សត្តសតិកក្ខន្ធកេ ភិក្ខគ្គេនាតិ ភិក្ខុគណនាយ. មហីតិ ហិមំ.

៤៤៧. អវិជ្ជានិវុតាតិ អវិជ្ជានីវរណេន និវុតា បដិច្ឆន្នា. អវិទ្ទសូតិ អញ្ញាណិនោ. ឧបក្កិលេសា វុត្តាតិ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ ឯតេ សុរាបានាទយោ ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា. នេត្តិយា តណ្ហាយ សហិតា សនេត្តិកា.

៤៥០-១. អហោគង្គោតិ តស្ស បព្ពតស្ស នាមំ. បដិកច្ចេវ គច្ឆេយ្យន្តិ យត្ថ នំ អធិករណំ វូបសមិតុំ ភិក្ខូ សន្និបតិស្សន្តិ, តត្ថាហំ បឋមមេវ គច្ឆេយ្យំ. សម្ភាវេសុន្តិ សម្បាបុណិំសុ.

៤៥២. អលោណិកន្តិ លោណរហិតំ ភត្តំ, ព្យញ្ជនំ វា. អាសុតាតិ សព្ពសម្ភារសជ្ជិតា, ‘‘អសុត្តា’’តិ វា បាឋោ.

៤៥៣. ឧជ្ជវិំសូតិ នាវាយ បដិសោតំ គច្ឆិំសុ. បាចីនកាតិ បុរត្ថិមទិសាយ ជាតត្តា វជ្ជិបុត្តកេ សន្ធាយ វុត្តំ. បាវេយ្យកាតិ បាវេយ្យទេសវាសិនោ.

៤៥៤. ននុ ត្វំ, អាវុសោ, វុឌ្ឍោតិ ននុ ត្វំ ថេរោ និស្សយមុត្តោ, កស្មា តំ ថេរោ បណាមេសីតិ ភេទវចនំ វទន្តិ. គរុនិស្សយំ គណ្ហាមាតិ និស្សយមុត្តាបិ មយំ ឯកំ សម្ភាវនីយគរុំ និស្សយភូតំ គហេត្វាវ វសិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ.

៤៥៥. មូលាទាយកាតិ បឋមំ ទសវត្ថូនំ ទាយកា, អាវាសិកាតិ អត្ថោ. បថព្យា សង្ឃត្ថេរោតិ លោកេ សព្ពភិក្ខូនំ តទា ឧបសម្បទាយ វុឌ្ឍោ. សុញ្ញតាវិហារេនាតិ សុញ្ញតាមុខេន អធិគតផលសមាបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ.

៤៥៧. សុត្តវិភង្គេតិ បទភាជនីយេ. ឥទញ្ច ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សន្និធិការកំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា’’តិ (បាចិ. ២៥៣) សុត្តេ យាវកាលិកស្សេវ បរាមដ្ឋត្តា សិង្គីលោណស្ស យាវជីវិកស្ស សន្និធិកតស្ស អាមិសេន សទ្ធិំ បរិភោគេ បាចិត្តិយំ វិភង្គនយេនេវ សិជ្ឈតីតិ វុត្តំ, តំ បន បាចិត្តិយំ វិភង្គេ អាគតភាវំ សាធេតុំ ‘‘កថំ សុត្តវិភង្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ លោណមេត្ថ សន្និធិកតំ, ន ខាទនីយំ ភោជនីយន្តិ លោណមិស្សភោជនេ វជ្ជិបុត្តកា អនវជ្ជសញ្ញិនោ អហេសុំ. តថាសញ្ញីនម្បិ នេសំ អាបត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘សន្និធិការេ អសន្និធិការសញ្ញី’’តិ ឥទំ សុត្តវិភង្គំ ឧទ្ធដន្តិ វេទិតព្ពំ.

តេន សទ្ធិន្តិ បុរេបដិគ្គហិតលោណេន សទ្ធិំ. ទុក្កដេនេត្ថ ភវិតព្ពន្តិ ‘‘យាវកាលិកេន, ភិក្ខវេ, យាវជីវិកំ បដិគ្គហិត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘តទហុបដិគ្គហិត’’ន្តិ វចនសាមត្ថិយតោ បុរេបដិគ្គហិតំ យាវជីវិកំ យាវកាលិកេន សទ្ធិំ សម្ភិន្នរសំ កាលេបិ ន កប្បតីតិ សិជ្ឈតិ, តត្ថ ទុក្កដេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ទុក្កដេនបិ ន ភវិតព្ពន្តិ យទិ ហិ សន្និធិការបច្ចយា ទុក្កដំ មញ្ញថ, យាវជីវិកស្ស លោណស្ស សន្និធិទោសាភាវា ទុក្កដេន ន ភវិតព្ពំ, អថ អាមិសេន សម្ភិន្នរសស្ស តស្ស អាមិសគតិកត្តា ទុក្កដំ មា មញ្ញថ. តទា ច ហិ បាចិត្តិយេនេវ ភវិតព្ពំ អាមិសត្តុបគមនតោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ឯត្ថ យាវជីវិកន្តិអាទិនាបិ ទុក្កដាភាវំ សមត្ថេតិ.

បាឡិយំ រាជគហេ សុត្តវិភង្គេតិអាទីសុ សព្ពត្ថ សុត្តេ ច វិភង្គេ ចាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តស្ស តស្ស វិកាលភោជនាទិនោ សុត្តេបិ បដិក្ខិត្តត្តា វិនយស្ស អតិសរណំ អតិក្កមោ វិនយាតិសារោ. ‘‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតីតិ អាគត’’ន្តិ ឥទំ វិភង្គេ ច អាគតទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តំ បមាណំ ករោន្តស្សាតិ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិត្តយប្បមាណំ ករោន្តស្ស, ទសាយ បន វិទត្ថិទ្វយប្បមាណំ កតំ. អទសកម្បិ និសីទនំ វដ្ដតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. សេសមិធ ហេដ្ឋា សព្ពត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទសវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តសតិកក្ខន្ធកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

ចូឡវគ្គវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

បរិវារវណ្ណនា

មហាវគ្គោ

បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា

១. វិសុទ្ធបរិវារស្ស សីលក្ខន្ធាទិធម្មក្ខន្ធសរីរស្ស ភគវតោ វិនយបរិយត្តិសាសនេ ខន្ធកានំ អនន្តរំ បរិវារោតិ យោ វិនយោ សង្គហំ សមារុឡ្ហោ, តស្ស ទានិ អនុត្តានត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ យោជនា.

សមន្តចក្ខុនាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន. អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនាតិ រត្តិន្ទិវំ សមន្តា យោជនប្បមាណេ អតិសុខុមានិបិ រូបានិ បស្សនតោ អតិវិយ បរិសុទ្ធេន បសាទចក្ខុនា. ‘‘អត្ថិ តត្ថ បញ្ញត្តី’’តិអាទីសុ អត្ថិ នុ ខោ តត្ថ បញ្ញត្តីតិអាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘តត្ថ បញ្ញត្តិ…បេ… កេនាភតន្តិ បុច្ឆា’’តិ.

២. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេតិ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេ. វិនីតកថាតិ វិនីតវត្ថុកថា, អយមេវ វា បាឋោ.

ទ្វង្គិកេន ឯកេន សមុដ្ឋានេនាតិ អង្គទ្វយសមុទាយភូតេន ឯកេន. អង្គទ្វយវិមុត្តស្ស សមុដ្ឋានស្ស អភាវេបិ តេសុ ឯកេនង្គេន វិនា អយំ អាបត្តិ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថមេវ ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេនា’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តេសុ ទ្វីសុ អង្គេសុ បធានង្គំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯត្ថ ហិ ចិត្តំ អង្គំ ហោតី’’តិអាទិ. យស្មា បន មគ្គេនមគ្គប្បដិបត្តិសង្ខាតាយ កាយវិញ្ញត្តិយា សេវនចិត្តេនេវ សម្ភវេ សតិ អយំ តំ អង្គទ្វយំ ឧបាទាយ ភគវតា បញ្ញត្តា អាបត្តិសម្មុតិ ហោតិ, នាសតិ. តស្មា តំ ចិត្តំ កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតស្ស កាយស្ស អង្គំ ការណំ ហោតិ, ន អាបត្តិយា. តស្ស បន តំសមុដ្ឋិតកាយោ ឯវ អង្គំ អព្យវហិតការណំ, ចិត្តំ បន ការណការណន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពត្ថ ចិត្តង្គយុត្តសមុដ្ឋានេសុ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតី’’តិអាទិបរិវារវចនេនេវ អាបត្តិយា អកុសលាទិបរមត្ថសភាវតា បាឡិអដ្ឋកថាសុ បរិយាយតោវ វុត្តា, សម្មុតិសភាវា ឯវ អាបត្តីតិ សិជ្ឈតិ សមុដ្ឋានសមុដ្ឋិតានំ ភេទសិទ្ធិតោតិ គហេតព្ពំ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយាតិ អាបន្នាយ បារាជិកាបត្តិយា កេហិចិបិ សមថេហិ អនាបត្តិភាវាបាទនស្ស អសក្កុណេយ្យត្តសង្ខាតមត្ថំ សន្ធាយ.

៣. បោរាណកេហិ មហាថេរេហីតិ សង្គីតិត្តយតោ បច្ឆា បោត្ថកសង្គីតិការកេហិ ឆឡភិញ្ញាបអសម្ភិទាទិគុណសមុជ្ជលេហិ មហាថេរេហិ. ចតុត្ថសង្គីតិសទិសា ហិ បោត្ថការោហសង្គីតិ.

១៨៨. មហាវិភង្គេតិ ភិក្ខុវិភង្គេ. សោឡស វារា ទស្សិតាតិ យេហិ វារេហិ អាទិភូតេហិ ឧបលក្ខិតត្តា អយំ សកលោបិ បរិវារោ សោឡសបរិវារោតិ វោហរីយតិ, តេ សន្ធាយ វទតិ.

បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា

២៥៧. បាឡិយំ និព្ពានញ្ចេវ បញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ យស្មា សង្ខតធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តា សម្មុតិសច្ចភូតា បុគ្គលាទិបញ្ញត្តិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា ឧប្បត្តិវិនាសយុត្តវត្ថុធម្មនិយតេន អនិច្ចទុក្ខលក្ខណទ្វយេន យុត្តាតិ វត្តុំ អយុត្តា, ការកវេទកាទិរូបេន បន បរិកប្បិតេន អត្តសភាវេន វិរហិតត្តា ‘‘អនត្តា’’តិ វត្តុំ យុត្តា. តស្មា អយំ បញ្ញត្តិបិ អសង្ខតត្តសាមញ្ញតោ វត្ថុភូតេន និព្ពានេន សហ ‘‘អនត្តា ឥតិ និច្ឆយា’’តិ វុត្តា. អវិជ្ជមានាបិ ហិ សម្មុតិ កេនចិ បច្ចយេន អកតត្តា អសង្ខតា ឯវាតិ.

ករុណាសីតលត្តំ, បញ្ញាបភាសិតត្តញ្ច ភគវតោ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធចន្ទេ, ពុទ្ធាទិច្ចេ’’តិ ឯតំ ឧភយំ វុត្តំ. ហាយតិ ឯតេនាតិ ហានិ, ទុក្ខស្ស ហានិ ទុក្ខហានិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនការណន្តិ អត្ថោ. បិដកេ តីណិ ទេសយីតិ យស្មា អញ្ញេបិ មហាវីរា សម្មាសម្ពុទ្ធា សទ្ធម្មំ ទេសយន្តិ, តស្មា អង្គីរសោ បិដកានិ តីណិ ទេសយីតិ យោជនា. មហាគុណន្តិ មហានិសំសំ. ឯវំ នីយតិ សទ្ធម្មោតិ យទិ វិនយបរិយត្តិ អបរិហីនា តិដ្ឋតិ, ឯវំ សតិ បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មោបិ នីយតិ បវត្តីយតិ, ន បរិហាយតីតិ អត្ថោ.

វិនយបរិយត្តិ បន កថំ តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘ឧភតោ ចា’’តិអាទិ. បរិវារេន គន្ថិតា តិដ្ឋតីតិ យោជេតព្ពំ. តស្សេវ បរិវារស្សាតិ តស្មិំ ឯវ បរិវារេ. សមុដ្ឋានំ និយតោ កតន្តិ ឯកច្ចំ សមុដ្ឋានេន និយតំ កតំ. តស្មិំ បរិវារេ កិញ្ចិ សិក្ខាបទំ និយតសមុដ្ឋានំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, តំ បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

សម្ភេទំ និទានញ្ចញ្ញន្តិ សម្ភេទោ សិក្ខាបទានំ អញ្ញមញ្ញសមុដ្ឋានេន សំកិណ្ណតា, និទានញ្ច បញ្ញត្តិដ្ឋានំ, អញ្ញំ បុគ្គលាទិវត្ថាទិ ច. សុត្តេ ទិស្សន្តិ ឧបរីតិ ហេដ្ឋា វុត្តេ, ឧបរិ វក្ខមានេ ច បរិវារសុត្តេ ឯវ ទិស្សន្តិ. យស្មា ច ឯវំ, តស្មា សកលសាសនាធារស្ស វិនយស្ស ឋិតិហេតុភូតំ បរិវារំ សិក្ខេតិ, ឯវមេត្ថ យោជនា ទដ្ឋព្ពា.

សម្ភិន្នសមុដ្ឋានានីតិ អញ្ញេហិ សាធារណសមុដ្ឋានានិ. អាទិម្ហិ តាវ បុរិមនយេតិ សព្ពបឋមេ បញ្ញត្តិវារេ អាគតនយំ សន្ធាយ វទតិ, តត្ថ បន បញ្ញត្តិវារេ ‘‘បឋមំ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ, វេសាលិយំ បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិនា (បរិ. ១) និទានម្បិ ទិស្សតិ ឯវ. បរតោតិ អាគតភាវំ បន សន្ធាយ បរតោ អាគតេ សុត្តេ ទិស្សតីតិ វេទិតព្ពន្តិ វុត្តំ. តស្សាតិ ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នស្ស សិក្ខាបទស្ស.

២៥៨. អនិយតា បឋមិកាតិ អាបត្តិំ អបេក្ខិត្វាវ ឥត្ថិលិង្គំ កតំ, បឋមានិយតំ សិក្ខាបទន្តិ អត្ថោ. បាឡិយំ នានុពន្ធេ បវត្តិនិន្តិ វុដ្ឋាបិតំ បវត្តិនិំ អននុពន្ធនសិក្ខាបទំ.

២៦០. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវត្ថុស្មិំ ‘‘ភិក្ខុនិយោ ឯឡកលោមានិ ធោវន្តិយោ រជន្តិយោ វិជដេន្តិយោ រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆ’’ន្តិ (បារា. ៥៧៦) អាគតត្តា ឥមំ រិញ្ចន្តិ-បទំ គហេត្វា សិក្ខាបទំ ឧបលក្ខិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិភង្គេ ‘រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេស’ន្តិ អាគតំ ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទ’’ន្តិ អាហ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទន្តិ អសមយេ វស្សិកសាដិកបរិយេសនសិក្ខាបទំ (បារា. ៦២៦ អាទយោ). រតនសិក្ខាបទន្តិ រតនំ វា រតនសម្មតំ វា បដិសាមនសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៥០២ អាទយោ).

២៦៥. បាឡិយំ ពុទ្ធញាណេនាតិ បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន.

២៦៧. ‘‘ន ទេសេន្តិ តថាគតា’’តិ ឯតេន ឆត្តបាណិស្ស ធម្មទេសនាបដិក្ខេបំ ទស្សេតិ.

២៦៩. អកតន្តិ អញ្ញេហិ អមិស្សីកតំ, និយតសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. អកតន្តិ វា បុព្ពេ អនាគតំ, អភិនវន្តិ អត្ថោ.

២៧០. សមុដ្ឋានញ្ហិ សង្ខេបន្តិ ឯត្ថ សង្ខិបន្តិ សង្គយ្ហន្តិ សទិសសមុដ្ឋានានិ ឯត្ថាតិ សង្ខេបោ, សមុដ្ឋានសីសំ. នេតិ វិនេតិ កាយវចីទុច្ចរិតន្តិ នេត្តិ, វិនយបាឡិ, សា ឯវ ធម្មោតិ នេត្តិធម្មោតិ អាហ ‘‘វិនយបាឡិធម្មស្សា’’តិ.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អន្តរបេយ្យាលំ

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា

២៧១. កតិ អាបត្តិយោតិ បារាជិកាទីសុ បញ្ចសុ អាបត្តីសុ មេថុនាទិន្នាទានាទិអន្តោគធភេទំ អបេក្ខិត្វា ជាតិវសេន ឯកត្តំ អារោបេត្វា បុច្ឆា កតា. កតិ អាបត្តិក្ខន្ធាតិ អន្តោគធភេទំ អបេក្ខិត្វា បច្ចេកំ រាសដ្ឋេនាតិ ឯត្តកមេវេត្ថ ភេទោ. វិនីតានិយេវ វិនីតវត្ថូនីតិ អាបត្តិតោ វិរមណានិ ឯវ អវិប្បដិសារបាមោជ្ជាទិធម្មានំ ការណត្តា វត្ថូនីតិ វិនីតវត្ថូនិ, តានិ ឯត្ថ អត្ថតោ វិរតិអាទិអនវជ្ជធម្មា ឯវ. វេរំ មណតីតិ វេរហេតុត្តា ‘‘វេរ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ រាគាទិអកុសលបក្ខំ វិនាសេតិ.

ធម្មស្សវនគ្គំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆតីតិ ពហូសុ ឯកតោ និសីទិត្វា ធម្មំ សុណន្តេសុ តំ ធម្មស្សវនសមាគមំ កោបេត្វា ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ. អនាទរោវាតិ តុស្សិតព្ពដ្ឋានេ តុដ្ឋិំ, សំវិជិតព្ពដ្ឋានេ សំវេគញ្ច អបវេទេន្តោ ឯវ. កាយបាគព្ភិយន្តិ ឧន្នតិវសេន បវត្តនកាយានាចារំ.

២៧៤. មេត្តាយ សម្ភូតំ មេត្តំ, កាយកម្មំ. ឧភយេហិបីតិ នវកេហិ, ថេរេហិ ច. បិយំ ករោតីតិ តំ បុគ្គលំ បេមដ្ឋានំ ករោតិ, កេសន្តិ អាហ ‘‘សព្រហ្មចារីន’’ន្តិ.

បុគ្គលំ បដិវិភជិត្វា ភុញ្ជតីតិ បកតេន សម្ពន្ធោ. តមេវ បុគ្គលបដិវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘អសុកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភុជិស្សភាវករណតោតិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា សមថវិបស្សនាសុ សេរិវិហារិតាករណតោតិ អត្ថោ. និយ្យាតីតិ បវត្តតិ. សម្មាទុក្ខក្ខយាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ.

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆអាបត្តិសមុដ្ឋានវារវណ្ណនា

២៧៦. បឋមេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេនាតិ កេវលំ កាយេន. បារាជិកាបត្តិយា ឯកន្តសចិត្តកសមុដ្ឋានត្តា ‘‘ន ហីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សង្ឃាទិសេសាទីនំ ទុក្កដបរិយោសានានំ បញ្ចន្នំ អចិត្តកានម្បិ សម្ភវតោ ‘‘សិយា’’តិ វុត្តំ, អាបជ្ជនំ សិយា ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ហីនុក្កដ្ឋេហិ ជាតិអាទីហិ ឱមសនេ ឯវ ទុព្ភាសិតស្ស បញ្ញត្តត្តា សា ឯកន្តវាចាចិត្តសមុដ្ឋានា ឯវាតិ.

ទុតិយសមុដ្ឋាននយេ វាចាយ ឯវ សមាបជ្ជិតព្ពបាដិទេសនីយស្ស អភាវា ‘‘ន ហី’’តិ វុត្តំ.

តតិយេ បន វោសាសមានរូបំ ភិក្ខុនិំ កាយវាចាហិ អនបសាទនបច្ចយា បាដិទេសនីយសម្ភវតោ ‘‘សិយា’’តិ វុត្តំ.

ឱមសនេ បាចិត្តិយស្ស អទិន្នាទានសមុដ្ឋានត្តេបិ តប្បច្ចយា បញ្ញត្តស្ស ទុព្ភាសិតស្ស បញ្ចមេនេវ សមុប្បត្តីតិ ទស្សេតុំ ចតុត្ថវារេ ‘‘ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ន ហីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ វត្វា បញ្ចមវារេ ‘‘សិយាតិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. កាយវិការេនេវ ឱមសន្តស្ស បនេត្ថ ទុព្ភាសិតភាវេបិ កាយកីឡាភាវាភាវតោ ទុក្កដមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឆដ្ឋវារេ បន វិជ្ជមានោបិ កាយោ ទុព្ភាសិតស្ស អង្គំ ន ហោតិ, បញ្ចមសមុដ្ឋានេ ឯវ ឆដ្ឋម្បិ បវិសតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិ បដិក្ខិត្តំ, ន បន តត្ថ សព្ពថា ទុព្ភាសិតេន អនាបត្តីតិ ទស្សេតុំ. ន ហិ ទវកម្យតាយ កាយវាចាហិ ឱមសន្តស្ស ទុព្ភាសិតាបត្តិ ន សម្ភវតិ. យញ្ហិ បញ្ចមេនេវ សមាបជ្ជតិ, តំ ឆដ្ឋេនបិ សមាបជ្ជតិ ឯវ ធម្មទេសនាបត្តិ វិយាតិ គហេតព្ពំ. សេសំ សមុដ្ឋានវារេ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆអាបត្តិសមុដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កតាបត្តិវារវណ្ណនា

២៧៧. ទុតិយេ បន កតិវារេ បឋមសមុដ្ឋានេន អាបជ្ជិតព្ពានំ អាបត្តីនំ លហុទស្សនសុខត្ថំ កុដិការាទីនិ ឯវ សមុទ្ធដានិ, ន អញ្ញេសំ អភាវា, សញ្ចរិត្តាទីនម្បិ វិជ្ជមានត្តា. ឯវំ ទុតិយសមុដ្ឋានាទីសុបិ. ‘‘កប្បិយសញ្ញី’’តិ ឥមិនា អចិត្តកត្តំ ទស្សេតិ. ‘‘កុដិំ ករោតី’’តិ ឥមិនា វចីបយោគាភាវំ. ឧភយេនាបិ កេវលំ កាយេនេវ ទុក្កដាទីនំ សម្ភវំ ទស្សេតិ. ឯវំ ឧបរិបិ យថានុរូបំ កាតព្ពំ.

‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋហន្តី’’តិ ឥទំ ឥធ វិសេសេត្វា ទស្សិតានំ កាយតោវ សមុដ្ឋិតានំ វសេន វុត្តំ, អវិសេសតោ បន តា អាបត្តិយោ ឥតរសមុដ្ឋានេហិបិ យថារហំ សមុដ្ឋហន្តិ ឯវ. ឯវំ ឧបរិបិ.

‘‘តិណវត្ថារកេន ចា’’តិ ឥទំ សង្ឃាទិសេសវជ្ជិតានំ ចតុន្នំ អាបត្តីនំ វសេន វុត្តំ.

២៧៩. សំវិទហិត្វា កុដិំ ករោតីតិ វាចាយ សំវិទហតិ, សយញ្ច កាយេន ករោតីតិ អត្ថោ.

កតាបត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាបត្តិសមុដ្ឋានគាថាវណ្ណនា

២៨៣. តតិយោ បន គាថាវារោ ទុតិយវារេន វុត្តមេវត្ថំ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ វុត្តោ. តត្ថ កាយោវ កាយិកោតិ វត្តព្ពេ វចនវិបល្លាសេន ‘‘កាយិកា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តេន សមុដ្ឋិតា’’តិ, កាយោ សមុដ្ឋានំ អក្ខាតោតិ អត្ថោ.

វិវេកទស្សិនាតិ សព្ពសង្ខតវិវិត្តត្តា, តតោ វិវិត្តហេតុត្តា ច នីវរណវិវេកញ្ច និព្ពានញ្ច ទស្សនសីលេន. វិភង្គកោវិទាតិ ឧភតោវិភង្គកុសលាតិ អាលបនំ. ឥធ បនេវំ អញ្ញោ បុច្ឆន្តោ នាម នត្ថិ, ឧបាលិត្ថេរោ សយមេវ អត្ថំ បាកដំ កាតុំ បុច្ឆាវិសជ្ជនញ្ច អកាសីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អាបត្តិសមុដ្ឋានគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិបត្តិបច្ចយវារវណ្ណនា

២៨៤. ចតុត្ថេ បន វិបត្តិបច្ចយវារេ សីលវិបត្តិបច្ចយាតិ សីលវិបត្តិបអច្ឆាទនបច្ចយា.

២៨៦. ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយាតិ ទិដ្ឋិវិបត្តិយា អប្បដិនិស្សជ្ជនបច្ចយា.

២៨៧. អាជីវវិបត្តិបច្ចយាតិ ឯត្ថ អាគម្ម ជីវន្តិ ឯតេនាតិ អាជីវោ, ចតុបច្ចយោ, សោវ មិច្ឆាបត្តិយា វិបន្នត្តា វិបត្តីតិ អាជីវវិបត្តិ, តស្សា អាជីវវិបត្តិយា ហេតុ, តទុប្បាទនតបរិភោគនិមិត្តន្តិ អត្ថោ.

វិបត្តិបច្ចយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិករណបច្ចយវារវណ្ណនា

២៩១. បញ្ចមេ អធិករណបច្ចយវារេ កិច្ចាធិករណបច្ចយាតិ អបលោកនវចនញត្តិកម្មវាចាសង្ខតកម្មវាចាបច្ចយា. បញ្ចាតិ ឯត្ថ អធម្មិកកតិកាទិំ អបលោកេត្វា ករោន្តានំ អនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. បញ្ចមេ អធិករណបច្ចយវារេ កិច្ចាធិករណបច្ចយា អបលោកនាវសានេ ទុក្កដំ, អធិប្បាយាទិនា ញត្តិកម្មាទិំ ករោន្តានំ ថុល្លច្ចយាទិ ច សង្គយ្ហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អវសេសា អាបត្តិយោតិ សោតាបត្តិផលសមាបត្តិអាទយោ. ‘‘នត្ថញ្ញា អាបត្តិយោ’’តិ ឥទំ វិបត្តិអាទិភាគិនិយោ សាវជ្ជាបត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ.

អធិករណបច្ចយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថភេទំ

អធិករណបរិយាយវារវណ្ណនា

២៩៣. ឆដ្ឋេ បរិយាយវារេ អលោភោ បុព្ពង្គមោតិអាទិ សាសនដ្ឋិតិយា អវិបរីតតោ ធម្មវាទិស្ស វិវាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ឋានានីតិ ធម្មាទីសុ អធម្មោតិអាទិនា គហេត្វា ទីបនានិ ឥធេវ ភេទករវត្ថូនិ, តានិ ឯវ កាយកលហាទិវិវាទស្ស ការណត្តា ឋានានិ, ឱកាសត្តា វត្ថូនិ, អាធារត្តា ភូមិយោតិ ច វុត្តានិ. អព្យាកតហេតូតិ អសេក្ខានំ វិវាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វាទស មូលានីតិ កោធោ ឧបនាហោ, មក្ខោ បលាសោ, ឥស្សា មច្ឆរិយំ, មាយា សាឋេយ្យំ, បាបិច្ឆតា មហិច្ឆតា, សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា អាធានគ្គាហីទុប្បដិនិស្សជ្ជិតានីតិ ឥមេសំ ឆន្នំ យុគឡានំ វសេន ឆ ធម្មា ចេវ លោភាទយោ ឆ ហេតូ ចាតិ ទ្វាទស ធម្មា វិវាទាធិករណស្ស មូលានិ.

២៩៤. ចុទ្ទស មូលានីតិ តានេវ ទ្វាទស កាយវាចាហិ សទ្ធិំ ចុទ្ទស អនុវាទាធិករណស្ស មូលានិ.

២៩៥. បថវីខណនាទីសុ បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ កុសលាព្យាកតចិត្តមូលិកា អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អលោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ឋានានីតិអាទិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ បដិច្ឆាទនបច្ចយា អាបត្តិសម្ភវតោ វុត្តំ. ‘‘អាបត្តាធិករណបច្ចយា ចតស្សោ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ២៩០) ហិ វុត្តំ. ‘‘ឆ ហេតូ’’តិ ឥទំ កុសលានំ អាបត្តិហេតុវោហារស្ស អយុត្តតាយ វុត្តំ, ន បន កុសលហេតូនំ អភាវតោ. ‘‘អលោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិ ហិ អាទិ វុត្តំ. អាបត្តិហេតវោ ឯវ ហិ បុព្ពង្គមនាមេន វុត្តា.

២៩៦. ចត្តារិ កម្មានិ ឋានានីតិអាទីសុ អបលោកនវាចា, ញត្តិអាទិវាចាយោ ច កម្មានីតិ វុត្តំ. តា ឯវ ហិ ឯកសីមាយំ សាមគ្គិមុបគតានំ កម្មប្បត្តានំ អនុមតិយា សាវនកិរិយានិប្ផត្តិសង្ខាតស្ស សង្ឃគណកិច្ចសភាវស្ស កិច្ចាធិករណស្ស អធិដ្ឋានាភាវេន ‘‘ឋានវត្ថុភូមិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯកំ មូលំ សង្ឃោតិ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. គណញត្តិអបលោកនានញ្ហិ គណោបិ មូលន្តិ. ញត្តិតោ វាតិ ញត្តិញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មវាចានំ ញត្តិរូបត្តា, ញត្តិបុព្ពកត្តា ច វុត្តំ. កម្មញត្តិកម្មវាចាញត្តិវសេន ហិ ទុវិធាសុ ញត្តីសុ អនុស្សាវនាបិ កម្មមូលកន្ត្វេវ សង្គយ្ហន្តិ. ញត្តិវិភាគោ ចាយំ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ.

‘‘ឥមេ សត្ត សមថា…បេ… បរិយាយេនា’’តិ ឥទំ បុច្ឆាវចនំ. ‘‘សិយា’’តិ ឥទំ វិសជ្ជនំ. ‘‘កថញ្ច សិយា’’តិ ឥទំ បុន បុច្ឆា. វិវាទាធិករណស្ស ទ្វេ សមថាតិអាទិ បុន វិសជ្ជនំ. តត្ថ ‘‘វត្ថុវសេនា’’តិ ឥទំ ‘‘សត្ត សមថា ទស សមថា ហោន្តី’’តិ ឥមស្ស ការណវចនំ. ‘‘បរិយាយេនា’’តិ ឥទំ ‘‘ទស សមថា សត្ត សមថា ហោន្តី’’តិ ឥមស្ស ការណវចនំ. ចតុព្ពិធាធិករណសង្ខាតវត្ថុវសេន ច ទេសនាក្កមសង្ខាតបរិយាយវសេន ចាតិ អត្ថោ.

អធិករណបរិយាយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សាធារណវារាទិវណ្ណនា

២៩៧. សត្តមេ សាធារណវារេ សាធារណាតិ វិវាទាធិករណស្ស វូបសមនកិច្ចសាធារណា. ឯវំ សព្ពត្ថ.

២៩៨. អដ្ឋមេ តព្ភាគិយវារេ តព្ភាគិយាតិ វិវាទាធិករណស្ស វូបសមនតោ តប្បក្ខិកា.

សាធារណវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថាសមថស្សសាធារណវារវណ្ណនា

២៩៩. នវមេ សមថាសមថសាធារណវារេ ‘‘សព្ពេ សមថា ឯកតោវ អធិករណំ សមេន្តិ ឧទាហុ នានា’’តិ បុច្ឆន្តេន ‘‘សមថា សមថស្ស សាធារណា, សមថា សមថស្ស អសាធារណា’’តិ វុត្តំ. វិវាទាទិអធិករណក្កមេន តព្ពូបសមហេតុភូតេ សមថេ ឧទ្ធរន្តោ ‘‘យេភុយ្យសិកា’’តិអាទិមាហ. សម្មុខាវិនយំ វិនា កស្សចិ សមថស្ស អសម្ភវា សេសា ឆបិ សមថា សម្មុខាវិនយស្ស សាធារណា វុត្តា, តេសំ បន ឆន្នំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាភាវតោ តេ អញ្ញមញ្ញំ អសាធារណា វុត្តា. តព្ភាគិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

សមថាសមថស្សសាធារណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថសម្មុខាវិនយវារាទិវណ្ណនា

៣០១-៣. ឯកាទសមវារេបិ សម្មុខាវិនយោតិអាទិ បុច្ឆា. យេភុយ្យសិកា សតិវិនយោតិអាទិ វិសជ្ជនំ. ឯវំ វិនយវារេ កុសល-វារេ តតោ បរេសុបិ បុច្ឆាវិសជ្ជនបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សម្មុខាវិនយោ សិយា កុសលោតិអាទីសុ តស្មិំ តស្មិំ វិនយកម្មេ, វិវាទាទិម្ហិ ច និយុត្តបុគ្គលានំ សមុប្បជ្ជនកកុសលាទីនំ វសេន សម្មុខាវិនយាទីនំ, វិវាទាទីនញ្ច កុសលាទិភាវោ តេន តេន ឧបចារេន វុត្តោ. យស្មា បនេតស្ស សម្មុខាវិនយោ នាម សង្ឃសម្មុខតាទយោ ហោន្តិ, តេសញ្ច អនវជ្ជសភាវត្តា អកុសលេ វិជ្ជមានេបិ អកុសលត្តូបចារោ ន យុត្តោ អាបត្តាធិករណស្ស អកុសលត្តូបចារោ វិយ, តស្មា នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោតិ អត្ថោ.

៣០៤. តតោ បរេសុ យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិអាទិ សម្មុខាវិនយស្ស ឥតរេហិ សមថេហិ និយមេន សំសដ្ឋតំ, ឥតរេសំ បន ឆន្នំ អញ្ញមញ្ញំ សំសគ្គាភាវញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ.

សមថសម្មុខាវិនយវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំសដ្ឋវារាទិវណ្ណនា

៣០៦. អធិករណន្តិ វា សមថាតិ វា ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋាតិអាទិ សមថានំ អធិករណេសុ ឯវ យថារហំ បវត្តិំ, អធិករណានិ វិនា តេសំ វិសុំ អដ្ឋានញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុន្តិ អធិករណតោ សមថេហិ វិយោជេត្វា អសំសដ្ឋេ កត្វា នានាករណំ អញ្ញមញ្ញំ អសំសដ្ឋតាយ ឋិតភាវសង្ខាតំ នានត្តំ បញ្ញាបេតុំ អធិករណវូបសមក្ខណេ ឯវ តេសំ អសំសគ្គំ បញ្ញាបេតុំ កិំ សក្កាតិ បុច្ឆតិ.

អធិករណន្តិអាទិ គារយ្ហវាទទស្សនំ. សោ មា ហេវន្តិ យោ ឯវំ វទតិ, សោ ‘‘មា ឯវំ វទា’’តិ វចនីយោ អស្ស, ន ច លព្ភតិ សមថានំ អញ្ញត្រ អធិករណា វូបសមលក្ខណន្តិ បហានាវត្ថានសង្ខាតំ នានាករណំ បដិក្ខិបតិ. លក្ខណតោ បន អធិករណេហិ សមថានំ នានាករណំ អត្ថេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សមថា អធិករណេហិ សម្មន្តីតិ អបលោកនាទីហិ ចតូហិ កិច្ចាធិករណេហិ សព្ពេបិ សមថា និដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, នាញ្ញេហីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សម្មុខាវិនយោ វិវាទាធិករណេន ន សម្មតិ. អនុវាទ…បេ… អាបត្តាធិករណេន ន សម្មតិ, កិច្ចាធិករណេន សម្មតី’’តិអាទិ (បរិ. ៣១១).

៣០៧-៣១៣. វិវាទាធិករណំ កតិហិ សមថេហិ សម្មតីតិអាទិកោ សម្មតិវារោ. តទនន្តរោ សម្មតិនសម្មតិវារោ ច អធិករណេហិ សមថានំ សំសដ្ឋតំ, វិសំសដ្ឋតញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តោ. សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិអាទិកោ សមថាធិករណវារោ សមថានំ អញ្ញមញ្ញំ, អធិករណេហិ ច អធិករណានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ, សមថេហិ ច វូបសមាវូបសមំ ទស្សេតុំ វុត្តោ.

៣១៤. សមុដ្ឋាបេតិវារោ បន អធិករណេហិ អធិករណានំ ឧប្បត្តិប្បការទស្សនត្ថំ វុត្តោ. ន កតមំ អធិករណន្តិ អត្តនោ សម្ភវមត្តេន ឯកម្បិ អធិករណំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. កថញ្ចរហិ សមុដ្ឋាបេតីតិ អាហ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ជាយន្តីតិ អនន្តរមេវ អនុប្បជ្ជិត្វា បរម្បរបច្ចយា ជាយន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ធម្មោ អធម្មោ’’តិអាទិនា ឧភិន្នំ បុគ្គលានំ វិវាទបច្ចយា អញ្ញមញ្ញខេមភង្គា ហោន្តិ, តប្បច្ចយា តេសំ បក្ខំ បរិយេសនេន កលហំ វឌ្ឍន្តានំ វិវាទោ កញ្ចិ មហាបរិសំ សង្ឃបរិណាយកំ លជ្ជិំ អាគម្ម វូបសមំ គច្ឆតិ. តថា អវូបសមន្តេ បន វិវាទោ កមេន វឌ្ឍិត្វា សកលេបិ សង្ឃេ វិវាទំ សមុដ្ឋាបេតិ, តតោ អនុវាទាទីនីតិ ឯវំ បរម្បរក្កមេន វូបសមការណាភាវេ ចត្តារិ អធិករណានិ ជាយន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘សង្ឃោ វិវទតិ វិវាទាធិករណ’’ន្តិ. សង្ឃស្ស វិវទតោ យោ វិវាទោ, តំ វិវាទាធិករណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

សំសដ្ឋវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភជតិវារវណ្ណនា

៣១៨. តទនន្តរវារេ បន វិវាទាធិករណំ ចតុន្នំ អធិករណានន្តិអាទិ អធិករណានំ វុត្តនយេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយត្តេបិ សំសគ្គភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិវាទាធិករណំ ចតុន្នំ អធិករណានំ វិវាទាធិករណំ ភជតីតិអាទីសុ វិវាទាធិករណំ ចតូសុ អធិករណេសុ វិវាទាធិករណភាវមេវ ភជតិ, នាញ្ញាធិករណភាវំ, ចតូសុ អធិករណេសុ វិវាទាធិករណត្តមេវ និស្សិតំ វិវាទាធិករណមេវ បរិយាបន្នំ វិវាទាធិករណភាវេនេវ សង្គហិតន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

៣១៩. វិវាទាធិករណំ សត្តន្នំ សមថានំ កតិ សមថេ ភជតីតិអាទិ បន ចតុន្នំ អធិករណានំ វូបសមនេ សតិ និយតសមថេ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ កតិ សមថេ ភជតីតិ អត្តនោ ឧបសមត្ថាយ កិត្តកេ សមថេ ឧបគច្ឆតិ, កិត្តកេ សមថេ អាគម្ម វូបសមំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. កតិ សមថបរិយាបន្នន្តិ អត្តានំ វូបសមេតុំ កតិសុ សមថេសុ តេហិ សមានវសេន បវិដ្ឋំ. កតិហិ សមថេហិ សង្គហិតន្តិ វូបសមំ ករោន្តេហិ កតិហិ សមថេហិ វូបសមករណត្ថំ សង្គហិតំ.

ភជតិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខន្ធកបុច្ឆាវារោ

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា

៣២០. ឧបសម្បទក្ខន្ធកន្តិ បព្ពជ្ជាខន្ធកំ (មហាវ. ៨៤). សហ និទ្ទេសេនាតិ សនិទ្ទេសំ. ‘‘សន្និទ្ទេស’’ន្តិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. និទានេន ច និទ្ទេសេន ច សទ្ធិន្តិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិដ្ឋានបុគ្គលាទិប្បកាសកំ និទានវចនំ និទានំ នាម, តន្និទានំ បដិច្ច និទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទានិ និទ្ទេសោ នាម, តេហិ អវយវភូតេហិ សហិតំ តំសមុទាយភូតំ ខន្ធកំ បុច្ឆាមីតិ អត្ថោ. ឧត្តមានិ បទានីតិ អាបត្តិបញ្ញាបកានិ វចនានិ អធិប្បេតានិ. តេសំ…បេ… កតិ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ តេហិ វចនេហិ បញ្ញត្តា កតិ អាបត្តិក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ននុ អាបត្តិយោ នាម បុគ្គលានញ្ញេវ ហោន្តិ, ន បទានំ, កស្មា បន ‘‘សមុក្កដ្ឋបទានំ កតិ អាបត្តិយោ’’តិ សាមិវសេន និទ្ទេសោ កតោតិ អាហ ‘‘យេន យេន ហិ បទេនា’’តិអាទិ. បាឡិយំ ឧបោសថន្តិអាទិ ឧបោសថក្ខន្ធកាទីនញ្ញេវ (មហាវ. ១៣២ អាទយោ) គហណំ.

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកុត្តរិកនយំ

ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. ឯកុត្តរិកនយេ បន អជានន្តេន វីតិក្កន្តាតិ បណ្ណត្តិំ វា វត្ថុំ វា អជានន្តេន វីតិក្កន្តា បថវីខណនសហសេយ្យាទិកា, សាបិ បច្ឆា អាបន្នភាវំ ញត្វា បដិកម្មំ អករោន្តស្ស អន្តរាយិកាវ ហោតិ.

បារិវាសិកាទីហិ បច្ឆា អាបន្នាតិ វត្តភេទេសុ ទុក្កដានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្មិំ ខណេ អាបជ្ជិតព្ពអន្តរាបត្តិយោ សន្ធាយាតិ កេចិ វទន្តិ, តស្ស បុព្ពាបត្តីនំអន្តរាបត្តិ-បទេនេវ វក្ខមានត្តា បុរិមមេវ យុត្តតរំ. មូលវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ មូលាយបដិកស្សនាទីនិ អកត្វា សព្ពបឋមំ ទិន្នបរិវាសមានត្តវិសុទ្ធិយា ចរណកាលេ អាបន្នអន្តរាបត្តិសង្ខាតសង្ឃាទិសេសោ. អគ្ឃវិសុទ្ធិយាតិ អន្តរាបត្តិំ អាបន្នស្ស មូលាយ បដិកស្សិត្វា ឱធានសមោធានវសេន ឱធុនិត្វា បុរិមាបត្តិយា សមោធាយ តទគ្ឃវសេន បុន ទិន្នបរិវាសាទិសុទ្ធិយា ចរណកាលេ បុន អាបន្នា អន្តរាបត្តិ.

សឧស្សាហេនេវាតិ បុនបិ តំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុកាមតាចិត្តេន, ឯវំ ទេសិតាបិ អាបត្តិ ន វុដ្ឋាតីតិ អធិប្បាយោ. ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា អាបជ្ជនេ សិខាប្បត្តទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ ភិក្ខុនិយា បារាជិកមេវា’’តិ. ន កេវលញ្ច ភិក្ខុនិយា ឯវ, ភិក្ខូនម្បិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា ថោកំ ថោកំ សប្បិអាទិកំ ថេយ្យាយ គណ្ហន្តានំ បាទគ្ឃនកេ បុណ្ណេ បារាជិកមេវ. កេចិ បន ‘‘អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ ភិក្ខុនិយា បារាជិកមេវ ហោតីតិ វុត្តត្តា អដ្ឋវត្ថុកមេវេតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្សាតិ ‘‘ឥធ វស្សំ វសិស្សាមី’’តិអាទិនា គិហីនំ សម្មុខា កតស្ស ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស, អធម្មិកស្ស បន ‘‘អសុកំ បហរិស្សាមី’’តិអាទិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេន អាបត្តិ នត្ថិ.

តថា ចោទិតោតិ អធម្មេន ចោទិតោ, សយំ សច្ចេ, អកុប្បេ ច អដ្ឋត្វា បដិច្ឆាទេន្តោបិ អធម្មចុទិតកោ ឯវ. បញ្ចានន្តរិយនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ មិច្ឆត្តនិយតា នាម. ចត្តារោ មគ្គា សម្មត្តនិយតា នាម.

ឯកកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ សយមេវ សបុគ្គលោតិ អាហ ‘‘មុទុបិដ្ឋិកស្សា’’តិអាទិ. អាទិ-សទ្ទេន អង្គជាតច្ឆេទអត្តឃាតាទិអាបត្តិយោ សង្គហិតា.

ភណ្ឌាគារិកចិត្តកម្មានិ វាតិ គហដ្ឋានំ ភណ្ឌបដិសាមនំ, ឥត្ថិបុរិសាទិបដិភានចិត្តកម្មានិ វា. ‘‘ចីវរាទីនិ អទេន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ ឥទំ ‘‘ឧបជ្ឈាយេន, ភិក្ខវេ, សទ្ធិវិហារិកោ សង្គហេតព្ពោ អនុគ្គហេតព្ពោ…បេ… បត្តោ ទាតព្ពោ’’តិអាទិ (មហាវ. ៦៧) វចនតោ អនាទរិយេន អាមិសសង្គហំ អករោន្តស្ស ទុក្កដំ, ភិក្ខុនិយា បាចិត្តិយញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. និស្សដ្ឋចីវរាទីនំ អទានអាបត្តិបិ ឯត្ថេវ សង្គហិតា.

បាឡិយំ ទេសេន្តោតិ សភាគាបត្តិំ, អទេសនាគាមិនិអាទិញ្ច ទេសេន្តោ. និទានុទ្ទេសេ អាបត្តិំ អនាវិករោន្តោ, ន ទេសេន្តោ ច អាបជ្ជតិ នាម. ឱវាទំ អគណ្ហន្តោតិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខុនិឱវាទត្ថាយ វុត្តំ វចនំ អគណ្ហន្តោ ពាលគិលានគមិយវិវជ្ជិតោ. អត្តនោ បរិភោគត្ថំ ទិន្នំ អញ្ញស្ស ទានេ, សង្ឃាដិំ អបារុបិត្វា សន្តរុត្តរេន គាមប្បវេសនាទីសុ ច អាបត្តិយោបិ អបរិភោគេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយោវ. បមាណន្តិ សង្ឃភេទានន្តរិយនិប្ផត្តិយា លក្ខណំ. ពាលស្សាតិ និស្សយគ្គហណវិធិំ អជានន្តស្ស លជ្ជិពាលស្សេវ. លជ្ជិស្សាតិ ព្យត្តស្ស និស្សយទាយកសភាគតំ បរិវីមំសន្តស្ស. វិនយេ អាគតា អត្ថា វេនយិកាតិ អាហ ‘‘ទ្វេ អត្ថា វិនយសិទ្ធា’’តិ.

បាឡិយំ អប្បត្តោ និស្សារណន្តិ ឯត្ថ បព្ពាជនីយកម្មំ វិហារតោ និស្សារណត្តា និស្សារណន្តិ អធិប្បេតំ, តញ្ច យស្មា កុលទូសកំ អករោន្តោ បុគ្គលោ អាបត្តិពហុលោបិ អាវេណិកលក្ខណេន អប្បត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា អប្បត្តោ និស្សារណំ. យស្មា បន អាបត្តាទិពហុលស្សាបិ ‘‘អាកង្ខមានោ សង្ឃោ បព្ពាជនីយកម្មំ ករេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ២៧) វុត្តំ, តស្មា សុនិស្សារិតោ, សព្ពថា បន សុទ្ធោ និរាបត្តិកោ ទុន្និស្សារិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អប្បត្តោ ឱសារណន្តិអាទីសុ ឧបសម្បទាកម្មំ ឯត្ថ ឱសារណំ អធិប្បេតំ, តញ្ច ហត្ថច្ឆិន្នាទិកោ ឯកច្ចោ បដិក្ខិត្តត្តា អប្បត្តោបិ សោសារិតោ, បណ្ឌកាទិកោ ទោសារិតោតិ អត្ថោ.

ទុកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ លោហិតុប្បាទាបត្តិន្តិ បារាជិកាបត្តិំ. អាវុសោវាទេនាតិ ‘‘អាវុសោ’’តិ អាលបនេន. អាបត្តិន្តិ ទុក្កដាបត្តិំ. សេសា រត្តិញ្ចេវ ទិវា ចាតិ ឯត្ថ អរុណុគ្គមនេ អាបជ្ជិតព្ពា បឋមកថិនាទី (បារា. ៤៥៩) សព្ពា អាបត្តិយោបិ រត្តិន្ទិវានំ វេមជ្ឈេយេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា តតិយកោដ្ឋាសញ្ញេវ បវិដ្ឋាតិ ទដ្ឋព្ពា. អថ វា ឧទ្ធស្តេ អរុណេ អាបជ្ជិតព្ពត្តា ទិវា អាបជ្ជិតព្ពេសុ ឯវ បវិដ្ឋាតិ ទដ្ឋព្ពា, អត្ថង្គតេ សូរិយេ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទនាបត្តិយោ, បន រត្តន្ធការេ បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋនាបត្តិ ច រត្តិយញ្ញេវ អាបជ្ជិតព្ពា.

បុរេភត្តំ កុលានិ ឧបសង្កមនអនតិរិត្តភោជនាទីនិ ទិវា ឯវ អាបជ្ជិតព្ពានិ. កេចិ បន ‘‘ភោជនបដិសំយុត្តានិ សេខិយានិ, គណភោជនាទីនិ ច ទិវា ឯវ អាបជ្ជិតព្ពានី’’តិ វទន្តិ. តស្មា ឦទិសា អាបត្តិយោ មុញ្ចិត្វា សេសាវ តតិយកោដ្ឋាសំ ភជន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

ន ឩនទសវស្សោតិ ទសវស្សស្ស ពាលស្សេវ បញ្ញត្តសិក្ខាបទត្តា វុត្តំ. សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកេសុ អសម្មាវត្តនាបត្តិំ, អលជ្ជីនំ និស្សយទានាទិម្បិ ទសវស្សោវ អាបជ្ជតិ, វុដ្ឋាបិនិំ ទ្វេ វស្សានិ អននុពន្ធាទិម្បិ ឩនទសវស្សា អាបជ្ជន្តិ. អព្យាកតចិត្តោតិ សុបន្តស្ស ភវង្គចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ.

អប្បវារេន្តោតិ អនាទរិយេន អប្បវារេន្តោ កេនចិ បច្ចយេន អប្បវារេត្វា កាឡបក្ខចាតុទ្ទសេ សង្ឃេ បវារេន្តេ តត្ថ អនាទរិយេន អប្បវារេន្តោ តមេវ អាបត្តិំ កាឡេបិ អាបជ្ជតីតិ ជុណ្ហេ ឯវាតិ និយមោ ន ទិស្សតិ, បច្ឆិមវស្សំវុត្ថោ បន បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមិយមេវ បវារេតុំ លព្ភតីតិ តត្ថ អប្បវារណាបច្ចយា អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោ ឯវ ជុណ្ហេ អាបជ្ជតីតិ និយមេតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជុណ្ហេ កប្បតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ ឥមិនា ‘‘វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ និយមវចនេនេវ អបច្ចុទ្ធរន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ. វស្សានុបគមនអករណីយេន បក្កមាទយោបិ វស្សេ ឯវ អាបជ្ជតិ. វត្ថិកម្មាទិម្បិ គិលានោ ឯវ. អធោតបាទេហិ អក្កមនាទីនិបិ អន្តោ ឯវ អាបជ្ជតិ. ភិក្ខុនិយា អនាបុច្ឆា អារាមប្បវេសនាទិ ច អន្តោសីមាយមេវ. និស្សយបដិបន្នស្ស អនាបុច្ឆាទិសាបក្កមនាទិ ច ពហិសីមាយមេវ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ សន្តិយា អាបត្តិយា អនាវិករណាបត្តិសមនុភាសនឩនវីសតិវស្សូបសម្បាទនាទិសព្ពអធម្មកម្មាបត្តិយោបិ សង្ឃេ ឯវ. អធម្មេន គណុបោសថាទីសុបិ គណាទិមជ្ឈេ ឯវ. អលជ្ជិស្ស សន្តិកេ និស្សយគ្គហណាទិបិ បុគ្គលស្ស សន្តិកេ ឯវ អាបជ្ជតិ.

តីណិ អធម្មិកានិ អមូឡ្ហវិនយស្ស ទានានីតិ យោ ឧម្មត្តកោបិ វីតិក្កមកាលេ, អនុម្មត្តោ សញ្ចិច្ចេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ភិក្ខូហិ បច្ឆា ចោទិតោ សរមានោ ឯវ ‘‘ន សរាមី’’តិ វទតិ, យោ ច ‘‘សុបិនំ វិយ សរាមី’’តិ វា មុសា វទតិ, យោ ច ឧម្មត្តកកាលេ កតំ សព្ពម្បិ សព្ពេសំ វដ្ដតីតិ វទតិ, ឥមេសំ តិណ្ណំ ទិន្នានិ តីណិ អមូឡ្ហវិនយស្ស ទានានិ អធម្មិកានិ.

អបកតត្តោតិ វិនយេ អបកតញ្ញូ. តេនាហ ‘‘អាបត្តានាបត្តិំ ន ជានាតី’’តិ (បរិ. ៣២៥). ‘‘ទិដ្ឋិញ្ច អនិស្សជ្ជន្តានំយេវ កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ ភិក្ខូហិ ឱវទិយមានស្ស ទិដ្ឋិយា អនិស្សជ្ជនបច្ចយា ទុក្កដំ, បាចិត្តិយម្បិ វា អវស្សមេវ សម្ភវតីតិ វុត្តំ.

មុខាលម្ពរករណាទិភេទោតិ មុខភេរីវាទនាទិប្បភេទោ. ឧបឃាតេតីតិ វិនាសេតិ. ពីជនិគ្គាហាទិកេតិ ចិត្តំ ពីជនិំ គាហេត្វា អនុមោទនាទិករណេតិ អត្ថោ.

តិកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ សោតិ គិហិបរិក្ខារោ. អវាបុរណំ ទាតុន្តិ គព្ភំ វិវរិត្វា អន្តោ បរិក្ខារដ្ឋបនត្ថាយ វិវរណកុញ្ចិកំ ទាតុំ. សង្ឃត្ថាយ ឧបនីតំ សយមេវ អន្តោ បដិសាមិតុម្បិ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘អន្តោ ឋបាបេតុញ្ច វដ្ដតី’’តិ.

អាទិកម្មិកេសុ បឋមំ បុរិសលិង្គំ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នវសេនា’’តិ. បាឡិយំ អនាបត្តិ វស្សច្ឆេទស្សាតិ វស្សច្ឆេទសម្ពន្ធិនិយា អនាបត្តិយា ឯវមត្ថោ. មន្តភាសាតិ មន្តាយ បញ្ញាយ កថនំ. ‘‘នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយា’’តិ ឥទំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ យថាវុឌ្ឍំ អវសេសានំ យថាកតិក’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤២៦) វចនតោ អាទិតោ អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ បច្ចុដ្ឋាតព្ពត្តា វុត្តំ.

‘‘ឥធ ន កប្បន្តីតិ វទន្តោបិ បច្ចន្តិមេសុ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា សញ្ចិច្ច កប្បិយំ អកប្បិយន្តិ វា អកប្បិយំ កប្បិយន្តិ វា កថេន្តស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ.

បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តានិ ឥធ បរិវារេ ឧទ្ធដានីតិ អធិប្បាយោ. ឥធាធិប្បេតានិ បន ទស្សេន្តោ ‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធី’’តិអាទិមាហ.

ចតុក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកវារវណ្ណនា

៣២៥. បញ្ចកេសុ អាបុច្ឆិត្វា ចារស្ស អភាវោតិ បិណ្ឌបាតិកស្ស ‘‘និមន្តិតោ សភត្តោ’’តិ ឥមស្ស អង្គស្ស អភាវា តេន សិក្ខាបទេន តស្ស សព្ពថា អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. សុសានំ នេត្វា បុន អានីតកន្តិ សុសានេ បេតកិច្ចំ កត្វា និក្ខន្តេហិ ន្ហត្វា ឆឌ្ឌិតានិ និវត្ថបារុតវត្ថានិ ឯវំ វុច្ចន្តិ.

បាឡិយំ បញ្ចហាការេហីតិ បញ្ចហិ អវហារង្គេហិ. វត្ថុតោ បន គរុកលហុកភេទេន បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដានិ វុត្តានិ. ឥត្ថិបុរិសសំយោគាទិកំ កិលេសសមុទាចារហេតុកំ បដិភានចិត្តកម្មំ នាម. បញ្ហាសហស្សំ បុច្ឆីតិ សមថវិបស្សនាកម្មដ្ឋានេសុ បញ្ហាសហស្សំ សម្មជ្ជិត្វា ឋិតំ ទហរំ បុច្ឆិ. ឥតរោបិ ទហរោ អត្តនោ គតមគ្គត្តា សព្ពំ វិស្សជ្ជេសិ, តេន ថេរោ បសីទិ. វត្តំ បរិច្ឆិន្ទីតិ វត្តំ និដ្ឋាបេសិ. កិំ ត្វំ អាវុសោតិអាទិកំ ថេរោ ខីណាសវោ សម្មជ្ជនានិសំសំ សព្ពេសំ បាកដំ កាតុំ អវោចាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ជណ្ណុកេហិ បតិដ្ឋាយ បទចេតិយ’’ន្តិ បាឋសេសោ. ចោទនំ ការេស្សាមីតិ ភគវតា អត្តានំ ចោទាបេស្សាមិ, អត្តានំ និគ្គណ្ហាបេស្សាមីតិ អត្ថោ.

ឯត្តកំ គយ្ហូបគន្តិ ឯត្តកំ អធិករណវូបសមត្ថាយ គហេតព្ពវចនន្តិ យថា សុត្វា វិញ្ញាតុំ សក្កោតិ, ឯវំ អនុគ្គណ្ហន្តោតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘អត្តនោ ភាសបរិយន្តំ អនុគ្គហេត្វា បរស្ស ភាសបរិយន្តំ អនុគ្គហេត្វា’’តិ ឯកំ, ‘‘អធម្មេន ករោតី’’តិ ឯកំ, ‘‘អប្បដិញ្ញាយា’’តិ ឯកញ្ច កត្វា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បញ្ចង្គានិ វេទិតព្ពានិ. វត្ថុន្តិ មេថុនាទិវីតិក្កមំ. កថានុសន្ធិវិនិច្ឆយានុលោមសន្ធិវសេន វត្ថុំ ន ជានាតីតិ ចោទកេន វា ចុទិតកេន វា វុត្តកថានុសន្ធិនា តេសំ វចនបដិវចនានុរូបេន វទន្តោ កថានុសន្ធិនា វត្ថុំ ន ជានាតិ នាម, តញ្ច សុត្តវិភង្គេ វិនីតវត្ថុសង្ខាតេន វិនិច្ឆយានុលោមេនេវ វទន្តោ វិនិច្ឆយានុលោមសន្ធិវសេន វត្ថុំ ន ជានាតិ នាម. ញត្តិកម្មំ នាម ហោតីតិ ញត្តិកម្មំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតីតិ ន ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. ញត្តិយា កម្មប្បត្តោតិ ញត្តិយា និដ្ឋិតាយបិ កម្មប្បត្តោ ឯវ ហោតិ. អនុស្សាវនដ្ឋានេ ឯវ កម្មំ និដ្ឋិតំ ហោតីតិ ញត្តិកម្មំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតិ, តំ ញត្តិយា ការណំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ.

បាឡិយំ បញ្ច វិសុទ្ធិយោតិ អាបត្តិតោ វិសុទ្ធិហេតុត្តា, វិសុទ្ធេហិ កត្តព្ពតោ ច បាតិមោក្ខុទ្ទេសា វុត្តា.

បញ្ចកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆក្កវារាទិវណ្ណនា

៣២៦. ឆក្កាទីសុ បាឡិយំ ឆ អគារវាតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសិក្ខាសុ, អប្បមាទេ, បដិសន្ថារេ ច ឆ អគារវា, តេសុ ឯវ ច ឆ គារវា វេទិតព្ពា. ‘‘ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ វិភង្គេ អាគតស្ស បរមស្ស ទស្សនំ.

៣២៨. បាឡិយំ អាគតេហិ សត្តហីតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ មុសា ភណិស្ស’’ន្តិអាទិនា មុសាវាទសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៤) អាគតេហិ សត្តហិ.

៣២៩. តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ តំ អនត្ថស្ស អចរណំ ឯត្ថ ឯតស្មិំ បុគ្គលេ, លោកសន្និវាសេ វា កុតោ កេន ការណេន សក្កា លទ្ធុន្តិ អាឃាតំ បដិវិនេតិ.