៣. ឱវាទវគ្គោ

១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤៤. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ តិរច្ឆានភូតន្តិ តិរោករណភូតំ, ពាហិរភូតន្តិ អត្ថោ. សមិទ្ធោតិ បរិបុណ្ណោ. សហិតត្ថោ អត្ថយុត្តោ. អត្ថគម្ភីរតាទិនា គម្ភីរោ.

១៤៥-១៤៧. បរតោតិ ឧត្តរិ. ករោន្តោវាតិ បរិពាហិរេ ករោន្តោ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ. ចរណន្តិ និព្ពានគមនាយ បាទំ.

យទស្សាតិ យំ អស្ស. ធារេតីតិ អវិនស្សមានំ ធារេតិ. បរិកថនត្ថន្តិ បកិណ្ណកកថាវសេន បរិច្ឆិន្នធម្មកថនត្ថំ. តិស្សោ អនុមោទនាតិ សង្ឃភត្តាទីសុ ទានានិសំសប្បដិសំយុត្តា និធិកុណ្ឌសុត្តាទិ (ខុ. បា. ៨.១ អាទយោ) -អនុមោទនា, គេហប្បវេសមង្គលាទីសុ មង្គលសុត្តាទិ (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. មង្គលសុត្ត) -អនុមោទនា, មតកភត្តាទិអមង្គលេសុ តិរោកុដ្ដាទិ (ខុ. បា. ៧.១ អាទយោ; បេ. វ. ១៤ អាទយោ) -អនុមោទនាតិ ឥមា តិស្សោ អនុមោទនា. កម្មាកម្មវិនិច្ឆយោតិ បរិវារាវសានេ កម្មវគ្គេ (បរិ. ៤៨២ អាទយោ) វុត្តវិនិច្ឆយោ. សមាធិវសេនាតិ សមថបុព្ពកវសេន. វិបស្សនាវសេន វាតិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទិកាយ សុក្ខវិបស្សនាយ វសេន. អត្តនោ សីលរក្ខណត្ថំ អបរានបេក្ខតាយ យេន កាមំ គន្តុំ ចតស្សោ ទិសា អរហតិ, អស្ស វា សន្តិ, តាសុ វា សាធូតិ ចាតុទ្ទិសោ.

អភិវិនយេតិ បាតិមោក្ខសំវរសង្ខាតេ សំវរវិនយេ, តប្បកាសកេ វា វិនយបិដកេ. វិនេតុន្តិ សិក្ខាបេតុំ បកាសេតុំ. បគុណា វាចុគ្គតាតិ បាឋតោ ច អត្ថតោ ច បគុណា មុខេ សន្និធាបនវសេន វាចុគ្គតា កាតព្ពា. អត្ថមត្តវសេនបេត្ថ យោជនំ ករោន្តិ. អភិធម្មេតិ លក្ខណរសាទិវសេន បរិច្ឆិន្នេ នាមរូបធម្មេ. បុព្ពេ កិរ មហាថេរា បរិយត្តិអនន្តរធានាយ ឯកេកស្ស គណស្ស ទីឃនិកាយាទិឯកេកធម្មកោដ្ឋាសំ និយ្យាតេន្តា ‘‘តុម្ហេ ឯតំ បាឡិតោ ច អដ្ឋកថាតោ ច បរិហរថ, សក្កោន្តា ឧត្តរិបិ ឧគ្គណ្ហថា’’តិ ឯវំ សកលធម្មំ គន្ថវសេន និយ្យាតេន្តិ, តត្ថ តេ ច ភិក្ខូ គន្ថនាមេន ទីឃភាណកា មជ្ឈិមភាណកាតិ វោហរីយន្តិ, តេ ច អត្តនោ ភារភូតំ កោដ្ឋាសំ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញំ ឧគ្គហេតុំ ន លភន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេ មជ្ឈិមភាណកោ ហោតី’’តិអាទិ.

តត្ថ ហេដ្ឋិមា វា តយោ វគ្គាតិ មហាវគ្គតោ ហេដ្ឋិមា សគាថកវគ្គោ (សំ. និ. ១.១ អាទយោ), និទានវគ្គោ (សំ. និ. ២.១ អាទយោ), ខន្ធវគ្គោតិ (សំ. និ. ៣.១ អាទិយោ) ឥមេ តយោ វគ្គា. តិកនិបាតតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋាតិ ឯកកនិបាតទុកនិបាតេ សន្ធាយ វុត្តំ. ធម្មបទម្បិ សហ វត្ថុនា ជាតកភាណកេន អត្តនោ ជាតកេន សទ្ធិំ ឧគ្គហេតព្ពំ. តតោ ឱរំ ន វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិវាទស្ស អធិប្បាយោ. តតោ តតោតិ ទីឃនិកាយាទិតោ. ឧច្ចិនិត្វា ឧគ្គហិតំ សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា, ភិក្ខុនោបិ បុព្ពាបរានុសន្ធិអាទិកុសលតាយ ច ន ហោតីតិ ‘‘តំ ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ. អភិធម្មេ កិញ្ចិ ឧគ្គហេតព្ពន្តិ ន វុត្តន្តិ ឯត្ថ យស្មា វិនយេ កុសលត្តិកាទិវិភាគោ, សុត្តន្តេសុ សមថវិបស្សនាមគ្គោ ច អភិធម្មបាឋំ វិនា ន វិញ្ញាយតិ, អន្ធការេ បវិដ្ឋកាលោ វិយ ហោតិ, តស្មា សុត្តវិនយានំ គហណវសេន អភិធម្មគ្គហណំ វុត្តមេវាតិ វិសុំ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា ‘‘ភោជនំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ព្យញ្ជនំ ខាទិតព្ព’’ន្តិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ តទវិនាភាវតោ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយាតិ បរិមណ្ឌលានិ បរិបុណ្ណានិ បទេសុ សិថិលធនិតាទិព្យញ្ជនានិ យស្សំ, តាយ. បុរស្ស ឯសាតិ បោរី, នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. អនេលគឡាយាតិ ឯត្ថ ឯលាតិ ខេឡំ តគ្គឡនវិរហិតាយ. កល្យាណវាក្ករណោតិ ឯត្ថ វាចា ឯវ វាក្ករណំ, ឧទាហរណឃោសោ. កល្យាណំ មធុរំ វាក្ករណមស្សាតិ កល្យាណវាក្ករណោ. ឧបសម្បន្នាយ មេថុនេនេវ អភព្ពោ ហោតិ, ន សិក្ខមានាសាមណេរីសូតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គំ វា’’តិអាទិ.

១៤៨. គរុកេហីតិ គរុកភណ្ឌេហិ. ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នា នាម បរិវត្តលិង្គា វា បញ្ចសតសាកិយានិយោ វា. ឯតា បន ឯកតោឧបសម្បន្នា ឱវទន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ.

១៤៩. ន និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមាតិ និមន្តិតា ហុត្វា ភោជនបរិយោសានេ គន្តុកាមា ន ហោន្តិ, តត្ថេវ វសិតុកាមា ហោន្តីតិ អត្ថោ. យតោតិ ភិក្ខុនុបស្សយតោ. យាចិត្វាតិ ‘‘តុម្ហេហិ អានីតឱវាទេនេវ មយម្បិ វសិស្សាមា’’តិ យាចិត្វា. តត្ថាតិ តស្មិំ ភិក្ខុនុបស្សយេ. អភិក្ខុកាវាសេ វស្សំ វសន្តិយា បាចិត្តិយំ, អបគច្ឆន្តិយា ទុក្កដំ.

ឥមាសុ កតរាបត្តិ បរិហរិតព្ពាតិ ចោទនំ បរិហរន្តោ អាហ ‘‘សា រក្ខិតព្ពា’’តិ. សា វស្សានុគមនមូលិកា អាបត្តិ រក្ខិតព្ពា, ឥតរាយ អនាបត្តិការណំ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អាបទាសុ ហី’’តិអាទិ.

ឱវាទត្ថាយាតិ ឱវាទេ យាចនត្ថាយ. ទ្វេ តិស្សោតិ ទ្វីហិ តីហិ, ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. បាសាទិកេនាតិ បសាទជនកេន កាយកម្មាទិនា. សម្បាទេតូតិ តិវិធំ សិក្ខំ សម្បាទេតុ. អសម្មតតា, ភិក្ខុនិយា បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវាទវសេន អដ្ឋគរុធម្មទានន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៥៣. ទុតិយេ កោកនទន្តិ បទុមវិសេសំ, តំ កិរ ពហុបត្តំ វណ្ណសម្បន្នំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ, ឯវំ ផុល្លមុខបទុមំ អវីតគុណគន្ធំ និម្មលេ អន្តលិក្ខេ អាទិច្ចំ វិយ ច អត្តនោ តេជសា តបន្តំ តតោ ឯវ វិរោចមានំ អង្គេហិ និច្ឆរណកជុតិយា អង្គីរសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ. រជោហរណន្តិ សរីរេ រជំ បុញ្ឆតីតិ រជោហរណន្តិ បុញ្ឆនចោឡស្ស នាមំ. ឱភាសវិស្សជ្ជនបុព្ពកា ភាសិតគាថា ឱភាសគាថា នាម. វិសុទ្ធិមគ្គាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨៦) បន ‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតី’’តិអាទិ ឱភាសគាថា វុត្តា, ន បនេសា ‘‘អធិចេតសោ’’តិ គាថា. អយញ្ច ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស ឧទានគាថាតិ ឧទានបាឡិយំ នត្ថិ, ឯកុទានិយត្ថេរស្ស (ថេរគា. ១.៦៧ ឯកុទានិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា) នាយំ ឧទានគាថាតិ តត្ថ វុត្តំ. ឥធ បន បាឡិយា ឯវ វុត្តត្តា ថេរស្សាបិ ឧទានគាថាតិ គហេតព្ពំ. ឥធ ច អគរុធម្មេនាបិ ឱវទតោ បាចិត្តិយមេវ. អត្ថង្គតសូរិយតា, បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវទនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦២. តតិយំ ឧត្តានមេវ. ឧបស្សយូបគមនំ, បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, សមយាភាវោ, គរុធម្មេហិ ឱវទនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦៤. ចតុត្ថេ អាមិសនិរបេក្ខម្បិ អាមិសហេតុ ឱវទតីតិសញ្ញាយ ភណន្តស្សបិ អនាបត្តិ សចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឧបសម្បន្នតា, ធម្មេន លទ្ធសម្មុតិតា, អនាមិសន្តរតា, អវណ្ណកាមតាយ ឯវំ ភណនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៦៩. បញ្ចមំ ចីវរទានសិក្ខាបទំ ឧត្តានមេវ.

៦. ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៧៦. ឆដ្ឋេ កថិនវត្តន្តិ កថិនមាសេ ចីវរំ ករោន្តានំ សព្រហ្មចារីនំ សហាយភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. វញ្ចេត្វាតិ ‘‘តវ ញាតិកាយា’’តិ អវត្វា ‘‘ឯកិស្សា ភិក្ខុនិយា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្វា ‘‘ឯកិស្សា ភិក្ខុនិយា’’តិ សុត្វា តេ អញ្ញាតិកសញ្ញិនោ អហេសុន្តិ អាហ ‘‘អកប្បិយេ និយោជិតត្តា’’តិ. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា សន្តកតា, និវាសនបារុបនូបគតា, វុត្តនយេន សិព្ពនំ វា សិព្ពាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៨៣. សត្តមេ បាឡិយំ គច្ឆាម ភគិនិ គច្ឆាមាយ្យាតិ ភិក្ខុបុព្ពកំ សំវិធានំ, ឥតរំ ភិក្ខុនិបុព្ពកំ. ឯកទ្ធានមគ្គន្តិ ឯកតោ អទ្ធានសង្ខាតំ មគ្គំ. ហិយ្យោតិ សុវេ. បរេតិ តតិយេ ទិវសេ.

ទ្វិធា វុត្តប្បការោតិ បាទគមនេ បក្ខគមនេតិ ទ្វិធា វុត្តប្បការោ. ឧបចារោ ន លព្ភតីតិ យោ បរិក្ខិត្តាទិគាមស្ស ឯកលេឌ្ឌុបាតាទិឧបចារោ វុត្តោ, សោ ឥធ ន លព្ភតិ អាសន្នត្តា. ឯតេន ច អន្តរឃរេយេវេត្ថ គាមោតិ អធិប្បេតោ, ន សកលំ គាមខេត្តំ. តត្ថាបិ យត្ថ ឧបចារោ លព្ភតិ, តត្ថ ឧបចារោក្កមនេ ឯវ អាបត្តីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘រតនមត្តន្តរោ’’តិអាទិ. ឧបចារោក្កមនញ្ចេត្ថ ឧបចារព្ភន្តរេ បវិសនមេវ ហោតិ. តត្ថ អប្បវិសិត្វាបិ ឧបចារតោ ពហិ អទ្ធយោជនព្ភន្តរគតេន មគ្គេន គច្ឆន្តោបិ មគ្គស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ អទ្ធយោជនព្ភន្តរគតំ គាមូបចារំ សព្ពំ ឱក្កមិត្វា គច្ឆតិច្ចេវ វុច្ចតិ. អទ្ធយោជនតោ ពហិ គតេន មគ្គេន គច្ឆន្តោ ន គាមូបចារគណនាយ ការេតព្ពោ, អទ្ធយោជនគណនាយេវ ការេតព្ពោ. ឯវញ្ច សតិ អនន្តរសិក្ខាបទេ នាវាយេវ គាមតីរបស្សេន គច្ឆន្តស្ស គាមូបចារគណនាយ អាបត្តិ សមត្ថិតា ហោតិ. ន ហិ សក្កា នាវាយ គាមូបចារព្ភន្តរេ បវិសិតុំ. តិណ្ណំ មគ្គានំ សម្ពន្ធដ្ឋានំ សិង្ឃាដកំ. ឯត្ថន្តរេ សំវិទហិតេតិ ឯត្ថ ន កេវលំ យថាវុត្តរថិកាទីសុ ឯវ សំវិទហនេ ទុក្កដំ, អន្តរាមគ្គេបីតិ អធិប្បាយោ.

អទ្ធយោជនំ អតិក្កមន្តស្សាតិ អសតិ គាមេ អទ្ធយោជនំ អតិក្កមន្តស្ស. យស្មិញ្ហិ គាមខេត្តភូតេបិ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាមោ ន ហោតិ, តម្បិ ឥធ អគាមកំ អរញ្ញន្តិ អធិប្បេតំ, ន វិញ្ឈាដវាទយោ.

១៨៥. រដ្ឋភេទេតិ រដ្ឋវិលោបេ. ចក្កសមារុឡ្ហាតិ ឥរិយាបថចក្កំ, សកដចក្កំ វា សមារុឡ្ហា. ទ្វិន្នម្បិ សំវិទហិត្វា មគ្គប្បដិបត្តិ, អវិសង្កេតំ, សមយាភាវោ, អនាបទា, គាមន្តរោក្កមនំ វា អទ្ធយោជនាតិក្កមោ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. ឯកតោឧបសម្បន្នាទីហិ សទ្ធិំ សំវិធាយ គច្ឆន្តស្ស បន មាតុគាមសិក្ខាបទេន អាបត្តិ.

សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៨៩. អដ្ឋមេ ឯកំ តីរំ…បេ… និរន្តរន្តិ នទិតោ អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ បទេសេ និវិដ្ឋគាមេហិ និរន្តរតា វុត្តា. ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញន្តិ តថា និវិដ្ឋគាមាភាវេន វុត្តំ. អគាមកតីរបស្សេនាតិអាទិ បន អតិរេកអទ្ធយោជនវិត្ថតំ នទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ ឩនវិត្ថារាយ ហិ នទិយា មជ្ឈេនាបិ គមនេ តីរទ្វយស្សាបិ អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គតត្តា គាមន្តរគណនាយ, អទ្ធយោជនគណនាយ ច អាបត្តិយោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា. តេនេវ ‘‘យោជនវិត្ថតា…បេ… អទ្ធយោជនគណនាយ បាចិត្តិយានី’’តិ វុត្តំ. តេនេវ ហិ យោជនតោ ឩនាយ នទិយា អទ្ធយោជនព្ភន្តរគតតីរវសេនេវ អាបត្តិគណនំ វុត្តមេវ ហោតិ. ‘‘សព្ពអដ្ឋកថាសូ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ សមុទ្ទតឡាកាទីសុ បាចិត្តិយំ ន វុត្តំ, តថាបិ កីឡាបុរេក្ខារស្ស តត្ថ ទុក្កដមេវាតិ គហេតព្ពំ, បឋមំ កីឡាបុរេក្ខារស្សាបិ បច្ឆា នាវាយ និទ្ទុបគតស្ស, យោនិសោ វា មនសិ ករោន្តស្ស គាមន្តរោក្កមនាទីសុបិ អាបត្តិសម្ភវតោ បណ្ណត្តិវជ្ជតា, តិចិត្តតា ចស្ស សិក្ខាបទស្ស វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បរិបាចិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៧. នវមេ បាឡិយំ ‘‘សិក្ខមានា…បេ… បញ្ច ភោជនានិ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ អនាបត្តី’’តិ ឥទំ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ កតវិញ្ញត្តិបរិកថាទីហិ ឧប្បន្នំ បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដមេវ. ភិក្ខុនិយា បរិបាចិតតា, តថា ជាននំ, គិហិសមារម្ភាភាវោ, ភោជនតា, តស្ស អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បរិបាចិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៨. ទសមេ ឧបនន្ទស្ស ចតុត្ថសិក្ខាបទេនាតិ មាតុគាមេន រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ បន អចេលកវគ្គេ បញ្ចមម្បិ ឧបនន្ទំ អារព្ភ បញ្ញត្តេសុ ចតុត្ថត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ឱវាទវគ្គោ តតិយោ.