៥. បាចិត្តិយកណ្ឌំ
១. មុសាវាទវគ្គោ
១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា
១. មុសាវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ខុទ្ទកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ខុទ្ទក-សទ្ទោ ពហុ-សទ្ទបរិយាយោ’’តិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ វគ្គេសុ, ខុទ្ទកេសុ វា. ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ ហេតុនោ វិបក្ខេបិ និព្ពានេ វត្តនតោ អនេកន្តិកត្តេ បរេហិ វុត្តេ ‘‘ន មយា អយំ ហេតុ វុត្តោ’’តិ តំ ការណំ បដិច្ឆាទេតុំ បុន ‘‘ជាតិធម្មតោតិ មយា វុត្ត’’ន្តិអាទីនិ វទតិ. ‘‘សម្បជាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ជានន្តោ’’តិ.
២. សម្បជានមុសាវាទេតិ អត្តនា វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស វិតថភាវំ បុព្ពេបិ ជានិត្វា, វចនក្ខណេ ច ជានន្តស្ស មុសាវាទភណនេ. តេនាហ ‘‘ជានិត្វា’’តិអាទិ. មុសាវាទេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, តស្មា មុសាភណននិមិត្តំ បាចិត្តិយន្តិ ឯវមេត្ថ, ឥតោ បរេសុបិ ឦទិសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
៣. វទន្តិ ឯតាយាតិ វាចាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆា’’តិអាទិ. ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ បាកដវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនា’’តិ.
១១. គតោ ភវិស្សតីតិ ឯត្ថាបិ សន្និដ្ឋានតោ វុត្តត្តា មុសាវាទោ ជាតោ. អាបត្តិន្តិ បាចិត្តិយាបត្តិំ, ន ទុព្ភាសិតំ. ជាតិអាទីហិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ បរំ ទវា វទន្តស្ស ហិ តំ ហោតិ. ចារេសុន្តិ ឧបនេសុំ. វត្ថុវិបរីតតា, វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, យមត្ថំ វត្ថុកាមោ, តស្ស បុគ្គលស្ស វិញ្ញាបនបយោគោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. វត្ថុវិបរីតតាយ ហិ អសតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារតាយ វិញ្ញាបិតេបិ មុសាវាទោ ន ហោតិ, ទុក្កដមត្តមេវ ហោតិ. តស្មា សាបិ អង្គមេវាតិ គហេតព្ពំ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ មុសា ភណន្តស្ស បារាជិកំ, បរិយាយេន ថុល្លច្ចយំ, អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនត្ថំ សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេនានុទ្ធំសនឱមសវាទាទីសុ បាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេសុ ទុក្កដំ, ឧក្កដ្ឋហីនជាតិអាទីហិ ទវា អក្កោសន្តស្ស ទុព្ភាសិតំ, កេវលំ មុសា ភណន្តស្ស ឥធ បាចិត្តិយំ វុត្តំ.
មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៣. ទុតិយេ បុព្ពេ បតិដ្ឋិតារប្បទេសំ បុន អរេ បត្តេតិ បឋមំ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតនេមិប្បទេសេ បរិវត្តេត្វា បុន ភូមិយំ បតិដ្ឋិតេតិ អត្ថោ.
១៥. បុព្ពេតិ អដ្ឋុប្បត្តិយំ. បុប្ផឆឌ្ឌកា នាម គព្ភមលាទិហារកា. តច្ឆកកម្មន្តិ បាសាណកោដ្ដនាទិវឌ្ឍកីកម្មំ. ហត្ថមុទ្ទាគណនាតិ អង្គុលិសង្កោចនេនេវ គណនា. អច្ឆិទ្ទកគណនា នាម ឯកដ្ឋានទសដ្ឋានាទីសុ សារិយោ ឋបេត្វា អនុក្កមេន គណនា. អាទិ-សទ្ទេន សង្កលនបដឧប្បាទនវោក្លនភាគហារាទិវសេន បវត្តា បិណ្ឌគណនា គហិតា. យស្ស សា បគុណា, សោ រុក្ខម្បិ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ បណ្ណានី’’តិ ជានាតិ. យភ-មេថុនេតិ វចនតោ អាហ ‘‘យ-ការ-ភ-ការេ’’តិអាទិ.
១៦. ន បុរិមេនាតិ មុសាវាទសិក្ខាបទេន. សោបិ អាបត្តិយាតិ ឧបសគ្គាទិវិសិដ្ឋេហិបិ វទន្តោ បាចិត្តិយាបត្តិយាវ ការេតព្ពោ.
២៦. ទុព្ភាសិតន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា បាឡិយំ អនាគតេហិបិ បរម្មុខា វទន្តស្សបិ ទុព្ភាសិតមេវាតិ អាចរិយា វទន្តិ តតោ លាមកាបត្តិយា អភាវា, អនាបត្តិយាបេត្ថ ភវិតុំ អយុត្តត្តា. សព្ពសត្តាតិ ឯត្ថ វចនត្ថវិទូហិ តិរច្ឆានាទយោបិ គហិតា.
៣៥. អនុសាសនីបុរេក្ខារតាយ វា បាបគរហិតាយ វា វទន្តានំ ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិភាវតោ អន្តរន្តរា កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ. កាយវិការមត្តេនបិ ឱមសនសម្ភវតោ ‘‘តិសមុដ្ឋានំ, កាយកម្ម’’ន្តិ ច វុត្តំ. បរិវារេ បន ‘‘ចតុត្ថេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន…បេ… ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជេយ្យាតិ. ន ហីតិ វត្តព្ព’’ន្តិអាទិនា (បរិ. ២៧៦) ឥតរានិ សមុដ្ឋានានិ បដិក្ខិបិត្វា បញ្ចមស្សេវ វុត្តត្តា អាហ ‘‘ទុព្ភាសិតាបត្តិ បនេត្ថ វាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតី’’តិ. ទវកម្យតាយ ហិ កាយវាចាចិត្តេហិ ឱមសន្តស្សបិ វាចាចិត្តមេវ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតិ, ន បន កាយោ វិជ្ជមានោបិ ធម្មទេសនាបត្តិ វិយ កេវលំ កាយវិការេនេវ. ឱមសន្តស្ស បន កិញ្ចាបិ ឥធ ទុព្ភាសិតាបត្តិយា អនាបត្តិ, អថ ខោ កាយកីឡាបដិក្ខេបសិក្ខាបទេន ទុក្កដមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបសម្បន្នំ ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសនំ, តស្ស ជាននំ, អត្ថបុរេក្ខារតាទីនំ អភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា
៣៦. តតិយេ ភណ្ឌនំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា. បិសតីតិ បិសុណា, វាចា, សមគ្គេ ភិន្នេ ករោតីតិ អត្ថោ. តាយ វាចាយ សមន្នាគតោ បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
ឥធាបិ ជាតិអាទីហិ ទសហិ វត្ថូហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ, ឥតរេហិ អក្កោសវត្ថូហិ ទុក្កដំ. អនក្កោសវត្ថូហិ បន ឧបសំហរន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ វទន្តិ. ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា ភិក្ខុស្ស ឧបសំហរណំ, បិយកម្យតាភេទាធិប្បាយេសុ អញ្ញតរតា, តស្ស វិជាននាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា
៤៥. ចតុត្ថេ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសន្តិ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទេន សទិសំ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទំ វទតិ. អក្ខរសមូហោតិ អវិភត្តិកោ វុត្តោ. បទន្តិ វិភត្តិអន្តំ វុត្តំ.
ឯកំ បទន្តិ គាថាបទមេវ សន្ធាយ វទតិ. បទគណនាយាតិ គាថាបទគណនាយ. អបាបុណិត្វាតិ សទ្ធិំ អកថេត្វា. ឯតេន គាថាយ បច្ឆិមបាទេ វុច្ចមានេ សាមណេរោ បឋមបាទាទិំ វទតិ, អាបត្តិយេវ, តស្មិំ និស្សទ្ទេ ឯវ ឥតរេន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ.
អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ បោរាណដ្ឋកថំ សន្ធាយ វទតិ. ឥទានិបិ ‘‘យថាបិ ទីបិកោ នាម, និលីយិត្វា គណ្ហតេ មិគេ’’តិ (មិ. ប. ៦.១.៥; វិសុទ្ធិ. ១.២១៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៧; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៦៣) ឯវមាទិកំ អដ្ឋកថាវចនំ អត្ថេវ, ពុទ្ធឃោសាចរិយាទីហិ បោរាណដ្ឋកថានយេន វុត្តម្បិ ឥធ សង្គហេតព្ពន្តិ វទន្តិ. បាឡិនិស្សិតោតិ ឧទានវគ្គសង្គហាទិកោ. វិវដ្ដូបនិស្សិតន្តិ និព្ពាននិស្សិតំ. ថេរស្សាតិ នាគសេនត្ថេរស្ស. មគ្គកថាទីនិ បករណានិ.
៤៦. បាឡិយំ អក្ខរាយាតិអាទិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, អក្ខរេនាតិអាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោ.
៤៨. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ បរិសាយ ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា ឯកតោ ឋិតស្ស វា និសិន្នស្ស វា អនុបសម្បន្នស្ស អកថេត្វា អញ្ញេ ឧទ្ទិស្ស ភណន្តស្សាបិ អនាបត្តិ. សចេ បន ទូរេ និសិន្នម្បិ ឧទ្ទិស្ស ភណតិ, អាបត្តិ ឯវ. ឱបាតេតីតិ សទ្ធិំ កថេតិ. អនុបសម្បន្នតា, វុត្តលក្ខណធម្មំ បទសោ វាចនតា, ឯកតោ ភណនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា
៥០-៥១. បញ្ចមេ តត្រិទំ និទស្សនន្តិ សេសោ. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ ទិរត្តគ្គហណំ វចនាលង្ការត្ថំ, និរន្តរំ តិស្សោវ រត្តិយោ វសិត្វា ចតុត្ថទិវសាទីសុ សយន្តស្សេវ អាបត្តិ, ន ឯកន្តរិកាទិវសេន សយន្តស្សាតិ ទស្សនត្ថម្បីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទិរត្តវិសិដ្ឋញ្ហិ តិរត្តំ វុច្ចមានំ, តេន អនន្តរិកមេវ តិរត្តំ ទីបេតីតិ. បញ្ចហិ ឆទនេហីតិ ឥដ្ឋកសិលាសុធាតិណបណ្ណេហិ. វាចុគ្គតវសេនាតិ បគុណវសេន. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកីហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោ ឯកេន មគ្គេន បវិសិត្វា អព្ភោកាសំ អនុក្កមិត្វា សព្ពត្ថ អនុបរិគមនយោគ្គោ, ឯតំ ពហុទ្វារម្បិ ឯកូបចារោវ. តត្ថ បន កុដ្ដាទីហិ រុន្ធិត្វា វិសុំ ទ្វារំ យោជេន្តិ, នានូបចារោ ហោតិ. សចេ បន រុន្ធតិ ឯវ, វិសុំ ទ្វារំ ន យោជេន្តិ, ‘‘ឯតម្បិ ឯកូបចារមេវ មត្តិកាទីហិ បិហិតទ្វារោ វិយ គព្ភោ’’តិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា គព្ភេ បវិសិត្វា បមុខាទីសុ និបន្នានុបសម្បន្នេហិ សហសេយ្យាបរិមុត្តិយា គព្ភទ្វារំ មត្តិកាទីហិ បិទហាបេត្វា ឧដ្ឋិតេ អរុណេ វិវរាបេន្តស្សបិ អនាបត្តិ ភវេយ្យាតិ.
តេសំ បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស អាបត្តីតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘អនុដ្ឋហនេន អកិរិយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ វុត្តា តស្មិំ ខណេ សយន្តស្ស កិរិយាភាវា. ឥទញ្ហិ សិក្ខាបទំ សិយា កិរិយាយ សមុដ្ឋាតិ, សិយា អកិរិយាយ សមុដ្ឋាតិ. កិរិយាសមុដ្ឋានតា ចស្ស តព្ពហុលវសេន វុត្តាតិ វទតិ. យថា ចេតំ, ឯវំ ទិវាសយនម្បិ. អនុដ្ឋហនេន, ហិ ទ្វារាសំវរណេន ចេតំ អកិរិយសមឧដ្ឋានម្បិ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ឥទញ្ច យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.
‘‘ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្សា’’តិ ឥទំ សម្ពទ្ធភិត្តិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧបរិមតលេ សយិតស្ស សង្កា ឯវ នត្ថីតិ ‘‘ហេដ្ឋាបាសាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. នានូបចារេតិ ពហិ និស្សេណិយា អារោហណីយេ.
សភាសង្ខេបេនាតិ សភាការេន. ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកេ’’តិ ឥមិនា សណ្ឋានំ ទស្សេតិ. យត្ថ តីសុ ទ្វីសុ វា បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា, ឆទនំ វា អសម្បត្តា អឌ្ឍភិត្តិ, ឥទំ អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាម. វាឡសង្ឃាដោ នាម បរិក្ខេបស្ស អន្តោ ថម្ភាទីនំ ឧបរិ វាឡរូបេហិ កតសង្ឃាដោ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេតិ ឯត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថ សចេ ភូមិតោ វត្ថុ ឧច្ចំ ហោតិ, ឧភតោ ឧច្ចវត្ថុតោ ហេដ្ឋា ភូមិយំ និព្ពកោសព្ភន្តរេបិ អនាបត្តិ ឯវ តត្ថ សេនាសនវោហារាភាវតោ. អថ វត្ថុ នីចំ ភូមិសមមេវ សេនាសនស្ស ហេដ្ឋិមតលេ តិដ្ឋតិ, តត្ថ បរិក្ខេបរហិតទិសាយ និព្ពកោសព្ភន្តរេ សព្ពត្ថ អាបត្តិ ហោតិ, បរិច្ឆេទាភាវតោ បរិក្ខេបស្ស ពហិ ឯវ អនាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិមណ្ឌលំ វាតិអាទិ មជ្ឈេ ឧទកបតនត្ថាយ អាកាសង្គណវន្តំ សេនាសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេតិ ឯកេកគព្ភស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ បមុខេន គមនំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធតោ អនូនំ កុដ្ដំ កត្វា អាកាសង្គណេន បវេសំ ករោន្តិ, ឯវំ អកតោតិ អត្ថោ. គព្ភបរិក្ខេបោតិ ចតុរស្សបាសាទាទីសុ សមន្តា ឋិតគព្ភភិត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ.
បាដេក្កសន្និវេសាតិ ឯកេកទិសាយ គព្ភបាឡិយោ ឥតរទិសាសុ គព្ភបាឡីនំ អភាវេន, ភាវេបិ វា អញ្ញមញ្ញភិត្តិច្ឆទនេហិ អសម្ពន្ធតាយ បាដេក្កសន្និវេសា នាម វុច្ចតិ. តំ…បេ… សន្ធាយ វុត្តន្តិ តត្ថ បាចិត្តិយេន អនាបត្តីតិ វុត្តំ, ន ទុក្កដេន. តាទិសាយ ហិ គព្ភបាឡិយា បមុខំ តីសុ ទិសាសុ ភិត្តីនំ អភាវេន ឯកទិសាយ គព្ភភិត្តិមត្តេន សព្ពច្ឆន្នំ ចូឡបរិច្ឆន្នំ នាម ហោតិ. តស្មា ទុក្កដមេវ. យទិ បន តស្ស បមុខស្ស ឥតរទិសាសុបិ ឯកិស្សំ, សព្ពាសុ វា ភិត្តិំ ករោន្តិ, តទា សព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នាទិភាវតោ បាចិត្តិយមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយាតិ ឯត្ថ ឧច្ចវត្ថុំ អកត្វា ភូមិយំ កតគេហស្ស បមុខំ សន្ធាយ អបរិក្ខិត្តេ បាចិត្តិយេន អនាបត្តីតិ ឥទំ កថិតំ. ឧច្ចវត្ថុកំ ចេ បមុខំ ហោតិ, តេន វត្ថុនា បរិក្ខិត្តសង្ខ្យមេវ បមុខំ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. ជគតិយា បមាណំ វត្វាតិ បកតិភូមិយា និបន្នោ យថា ជគតិយា ឧបរិ សយិតំ ន បស្សតិ, ឯវំ ឧច្ចាតិឧច្ចវត្ថុស្ស ឧព្ពេធប្បមាណំ វត្វា. ឯកទិសាយ ឧជុកមេវ ទីឃំ កត្វា សន្និវេសិតោ បាសាទោ ឯកសាលសន្និវេសោ. ទ្វីសុ, តីសុ វា ចតូសុបិ វា ទិសាសុ សិង្ឃាដកសណ្ឋានាទិវសេន កតា ទ្វិសាលាទិសន្និវេសា វេទិតព្ពា. សាលប្បភេទទីបនមេវ ចេត្ថ បុរិមតោ វិសេសោតិ. បរិក្ខេបោ វិទ្ធស្តោតិ បមុខស្ស បរិក្ខេបំ សន្ធាយ វទតិ.
៥៣. ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នំ សេនាសនំ ទុក្កដស្ស អាទិំ វត្វា បាឡិយំ ទស្សិតត្តា តតោ អធិកំ សព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នាទិកម្បិ សព្ពំ បាឡិយំ អវុត្តម្បិ បាចិត្តិយស្សេវ វត្ថុភាវេន ទស្សិតំ សិក្ខាបទស្ស បណ្ណត្តិវជ្ជត្តា, គរុកេ ឋាតព្ពតោ ចាតិ វេទិតព្ពំ. សត្ត បាចិត្តិយានីតិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយទ្វយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ.
៥៤. បាឡិយំ ‘‘តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសតី’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, អនិក្ខមិត្វា បន បុរារុណា ឧដ្ឋហិត្វា អន្តោឆទនេ និសិន្នស្សាបិ បុនទិវសេ សហសេយ្យេន អនាបត្តិ ឯវ. សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតីតិ សីហឡទីបេ កិរ ឧច្ចវត្ថុកោ សព្ពច្ឆន្នោ សព្ពអបរិច្ឆន្នោ ឯវំនាមកោ សន្និបាតមណ្ឌបោ អត្ថិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯត្ថ ចតុត្ថភាគោ ចូឡកំ, ទ្វេ ភាគា ឧបឌ្ឍំ, តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ភាគា យេភុយ្យន្តិ ឥមិនា នយេន ចូឡកច្ឆន្នបរិច្ឆន្នតាទីនិ វេទិតព្ពានិ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ អនុបសម្បន្នេន សហ និបជ្ជនំ, ចតុត្ថទិវសេ សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា
៥៥. ឆដ្ឋេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ចតុត្ថទិវសេ សយន្តស្សាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន ឯកាវ អាបត្តិ. កេចិ បន បុរិមសិក្ខាបទេនាបីតិ ទ្វេ អាបត្តិយោ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ‘‘អនុបសម្បន្នេនា’’តិ អនិត្ថិលិង្គេន វុត្តត្តា នបុំសកេន បន ចតុត្ថទិវសេ សយន្តស្ស សទុក្កដបាចិត្តិយំ វត្តុំ យុត្តំ. កិញ្ចាបេត្ថ បាឡិយំ បណ្ឌកវសេនេវ ទុក្កដំ វុត្តំ, តទនុលោមិកា បន បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកេន សហ សយន្តស្ស ឥមិនា ទុក្កដំ, បុរិមេន ចតុត្ថទិវសេ សទុក្កដបាចិត្តិយំ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ ឥត្ថិគតិកោវាតិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ. មតិត្ថិយា អនាបត្តីតិ វទន្តិ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ មាតុគាមេន សទ្ធិំ និបជ្ជនំ, សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦០. សត្តមេ ន យក្ខេនាតិអាទីនំ ‘‘អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, ន យក្ខាទិនាបីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. តាទិសេនបិ ហិ សហ ឋិតាយ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. តំតំទេសភាសាយ អត្ថំ យថារុចិ វដ្ដតិ ឯវ.
ឥរិយាបថាបរិវត្តនំ, បុរិសំ វា ទ្វាទសហត្ថូបចារេ អបក្កោសាបនំ ឯត្ថ អកិរិយា. វុត្តលក្ខណស្ស ធម្មស្ស ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ទេសនា, វុត្តលក្ខណោ មាតុគាមោ, ឥរិយាបថបអវត្តនាភាវោ, វិញ្ញូបុរិសាភាវោ, អបញ្ហវិស្សជ្ជនាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.
ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៧. អដ្ឋមេ អន្តរាតិ បរិនិព្ពានកាលតោ បុព្ពេបិ. អតិកឌ្ឍិយមានេនាតិ ‘‘វទថ, ភន្តេ, កិំ តុម្ហេហិ អធិគត’’ន្តិ ឯវំ និប្បីឡិយមានេន អតិពទ្ធិយមានេន. តថារូបេ បច្ចយេ សតិ វត្តព្ពមេវ. សុតបរិយត្តិសីលគុណន្តិ ឯត្ថ អត្ថកុសលតា សុតគុណោ, បាឡិបាឋកុសលតា បរិយត្តិគុណោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវា’’តិ ឥមិនា ខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដតាបិ អរិយានំ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.
បុព្ពេ អវុត្តេហីតិ ចតុត្ថបារាជិកេ អវុត្តេហិ. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិអជអាននវសេន ឯកន្តតោ អចិត្តកសមុដ្ឋានមេវ ហោតិ អរិយានំ បណ្ណត្តិវីតិក្កមាភាវា. ឈានលាភីនញ្ច សត្ថុ អាណាវីតិក្កមបដិឃចិត្តស្ស ឈានបរិហានតោ ភូតារោចនំ ន សម្ភវតិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស ភូតតា, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, តង្ខណវិជាននា, អនញ្ញាបទេសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៨. នវមេ តត្ថ ភវេយ្យាតិ តត្ថ កស្សចិ មតិ ឯវំ ភវេយ្យ. អដ្ឋកថាវចនមេវ ឧបបត្តិតោ ទឡ្ហំ កត្វា បតិដ្ឋបេន្តោ ‘‘ឥមិនាបិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ.
៨២. អាទិតោ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ បាណាតិបាតាទីនិ បញ្ច. សេសានីតិ វិកាលភោជនាទីនិ. សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ អជ្ឈាចារោវ. អន្តិមវត្ថុំ អនជ្ឈាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ សវត្ថុកោ សង្ឃាទិសេសោ, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, ភិក្ខុសម្មុតិយា អភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា
៨៦. ទសមេ អប្បបំសុមត្តិកាយ បថវិយា អនាបត្តិវត្ថុភាវេន វុត្តត្តា ឧបឌ្ឍបំសុមត្តិកាយបិ បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. ន ហេតំ ទុក្កដវត្ថូតិ សក្កា វត្តុំ ជាតាជាតវិនិមុត្តាយ តតិយបថវិយា អភាវតោ.
វដ្ដតីតិ ឥមស្មិំ ឋានេ បោក្ខរណិំ ខណាតិ ឱកាសស្ស អនិយមិតត្តា វដ្ដតិ. ឥមំ វល្លិំ ខណាតិ បថវីខណនំ សន្ធាយ វុត្តត្តា ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, ន ភូតគាមសិក្ខាបទេន. ឧភយម្បិ សន្ធាយ វុត្តេ បន ទ្វេបិ បាចិត្តិយា ហោន្តិ. ឧទកបប្បដកោតិ ឧទកេ អន្តោភូមិយំ បវិដ្ឋេ តស្ស ឧបរិភាគំ ឆាទេត្វា តនុកបំសុ វា មត្តិកា វា បដលំ ហុត្វា បតមានា តិដ្ឋតិ, តស្មិំ ឧទកេ សុក្ខេបិ តំ បដលំ វាតេន ចលមានា តិដ្ឋតិ, តំ ឧទកបប្បដកោ នាម.
អកតបព្ភារេតិ អវឡញ្ជនដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាទិសេ ឯវ ហិ វម្មិកស្ស សម្ភវោតិ. មូសិកុក្ករំ នាម មូសិកាហិ ខនិត្វា ពហិ កតបំសុរាសិ. អច្ឆទនន្តិអាទិវុត្តត្តា ឧជុកំ អាកាសតោ បតិតវស្សោទកេន ឱវដ្ឋមេវ ជាតបថវី ហោតិ, ន ឆទនាទីសុ បតិត្វា តតោ បវត្តឧទកេន តិន្តន្តិ វេទិតព្ពំ. មណ្ឌបត្ថម្ភន្តិ សាខាមណ្ឌបត្ថម្ភំ. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា. តតោតិ បុរាណសេនាសនតោ.
៨៨. មហាមត្តិកន្តិ ភិត្តិលេបនំ. ជាតបថវិតា, តថាសញ្ញិតា, ខណនខណាបនានំ អញ្ញតរន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
និដ្ឋិតោ មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.
២. ភូតគាមវគ្គោ
១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា
៨៩. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោតិ សាខដ្ឋកវិមានេ សាខាយ ឆិជ្ជមានាយ ឆិជ្ជន្តេ តត្ថ អឆេទនត្ថាយ ទេវតាយ ឧបនីតំ បុត្តំ ទិស្វាបិ កុឋារិនិក្ខេបវេគំ និវត្តេតុំ អសក្កោន្តោតិ អត្ថោ. រុក្ខធម្មេតិ រុក្ខស្ស បវត្តិយំ. រុក្ខានំ វិយ ឆេទនាទីសុ អកុប្បនញ្ហិ រុក្ខធម្មោ នាម.
ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បន្នំ. ភន្តន្តិ ធាវន្តំ. វារយេតិ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឥតរោតិ ឧប្បន្នំ កោធំ អនិគ្គណ្ហន្តោ រាជឧបរាជាទីនំ រស្មិមត្តគ្គាហកជនោ វិយ ន ឧត្តមសារថីតិ អត្ថោ. វិសដំ សប្បវិសន្តិ សរីរេ ទាឋាវណានុសារេន វិត្ថិណ្ណំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ កណ្ហសប្បវិសំ វិយ. ជហាតិ ឱរបារន្តិ បញ្ចោរម្ភាគិយសញ្ញោជនានិ តតិយមគ្គេន ជហាតិ. ‘‘ឱរបារ’’ន្តិ ហិ ឱរិមតីរំ វុច្ចតិ. អថ វា សោតិ តតិយមគ្គេន កោធំ វិនេត្វា ឋិតោ ភិក្ខុ អរហត្តមគ្គេន ឱរបារំ ជហាតីតិ អត្ថោ. តត្ថ ឱរំ នាម សកត្តភាវោ, អជ្ឈត្តិកានិ វា អាយតនានិ. បារំ នាម បរអត្តភាវោ, ពាហិរានិ វា អាយតនានិ. តទុភយេ បន ឆន្ទរាគំ ជហន្តោ ‘‘ជហាតិ ឱរិមបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ.
៩០. ភវន្តីតិ វឌ្ឍន្តិ. អហុវុន្តីតិ ពភូវុ. តេនាហ ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. ភូតានំ គាមោតិ មហាភូតានំ ហរិតតិណាទិភាវេន សមគ្គានំ សមូហោ. តព្ពិនិមុត្តស្ស គាមស្ស អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ភូតា ឯវ វា គាមោ’’តិ វុត្តំ. បាតព្យ-សទ្ទស្ស បា បានេតិ ធាត្វត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘បរិភុញ្ជិតព្ពតា’’តិ. សា ច បាតព្យតា ឆេទនាទិ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្សា…បេ… ភូតគាមស្ស ជាតា ឆេទនាទិបច្ចយា’’តិ.
៩១. ជាត-សទ្ទោ ឯត្ថ វិជាតបរិយាយោតិ ‘‘បុត្តំ វិជាតា ឥត្ថី’’តិអាទីសុ វិយ បសូតវចនោតិ អាហ ‘‘បសូតានី’’តិ, និព្ពត្តបណ្ណមូលានីតិ អត្ថោ.
តានិ ទស្សេន្តោតិ តានិ ពីជានិ ទស្សេន្តោ. ការិយទស្សនមុខេនេវ ការណញ្ច គហិតន្តិ អាហ ‘‘ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិត’’ន្តិ.
៩២. ‘‘ពីជតោ សម្ភូតោ ភូតគាមោ ពីជ’’ន្តិ ឥមិនា ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បទុមគច្ឆតោ និព្ពត្តំ បុប្ផំ បទុម’’ន្តិអាទីសុ វិយាយំ វោហារោតិ ទស្សេតិ. យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតីតិ និព្ពត្តបណ្ណមូលំ សន្ធាយ វទតិ. យថារុតន្តិ យថាបាឋំ.
‘‘សញ្ចិច្ចា’’តិ វុត្តត្តា សរីរេ លគ្គភាវំ ញត្វាបិ ឧដ្ឋហតិ, ‘‘តំ ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិសញ្ញាយ អភាវតោ វដ្ដតិ. អនន្តក-គ្គហណេន សាសបមត្តិកា គហិតា, នាមញ្ហេតំ តស្សា សេវាលជាតិយា. មូលបណ្ណានំ អភាវេន ‘‘អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាមា’’តិ វុត្តំ. សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោតិ. អវឌ្ឍមានេបិ ភូតគាមមូលកត្តា វុត្តំ ‘‘អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វទតិ.
សេលេយ្យកំ នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា គន្ធជាតិ. បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយាតិ វិកសិតកាលតោ បភុតិ. ឆត្តកំ គណ្ហន្តោតិ វិកសិតំ គណ្ហន្តោ. មកុឡំ បន រុក្ខត្តចំ អកោបេន្តេនបិ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, ផុល្លំ វដ្ដតិ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថចាបល្លេន.
‘‘បានីយំ ន វាសេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ អត្តនោ បិវនបានីយំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ អនុគ្គហិតត្តា. តេនាហ ‘‘អត្តនា ខាទិតុកាមេនា’’តិ. យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ មូលំ អនោតារេត្វា បណ្ណមត្តនិគ្គមនមត្តេនបិ វឌ្ឍតិ. តត្ថ កប្បិយម្បិ អករោន្តោ ឆិន្ននាឡិកេរវេឡុទណ្ឌាទយោ កោបេតុំ វដ្ដតិ.
‘‘ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ វុត្តត្តា កេវលំ ចង្កមនាធិប្បាយេន វា មគ្គគមនាធិប្បាយេន វា អក្កមន្តស្ស, តិណានំ ឧបរិ និសីទនាធិប្បាយេន និសីទន្តស្ស ច ទោសោ នត្ថិ.
សមណកប្បេហីតិ សមណានំ កប្បិយវោហារេហិ, អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ កប្បិយភាវតោ ‘‘សមណកប្បានី’’តិ វុត្តានិ. អពីជំ នាម តរុណអម្ពផលាទីនិ. និព្ពដ្ដេតព្ពំ វិយោជេតព្ពំ ពីជំ យស្មិំ, តំ បនសាទិ និព្ពដ្ដពីជំ នាម. កប្បិយន្តិ វត្វាវាតិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វុត្តេបិ វចនក្ខណេវ អគ្គិសត្ថាទិនា ពីជគាមេ វណំ កាតព្ពន្តិ វចនតោ បន បុព្ពេ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តញ្ច ទ្វិធា អកត្វា ឆេទនភេទនមេវ ទស្សេតព្ពំ. ករោន្តេន ច ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ យាយ កាយចិ ភាសាយ វុត្តេយេវ កាតព្ពំ. ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការេតព្ពន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ អធិកតត្តា. ‘‘កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា កដាហតោ នីហតាយ មិញ្ជាយ វា ពីជេ វា យត្ថ កត្ថចិ វិជ្ឈិតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ភូតគាមោ, ភូតគាមសញ្ញិតា, វិកោបនំ វា វិកោបាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា
៩៤. ទុតិយេ អញ្ញំ វចនន្តិ យំ ទោសវិភាវនត្ថំ បរេហិ វុត្តវចនំ តំ តស្ស អននុច្ឆវិកេន អញ្ញេន វចនេន បដិចរតិ.
៩៨. យទេតំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណវសេន បវត្តវចនំ, តទេវ បុច្ឆិតមត្ថំ ឋបេត្វា អញ្ញំ វទតិ បកាសេតីតិ អញ្ញវាទកន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាម’’ន្តិ. តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាមន្តិ តុណ្ហីភាវស្សេតំ នាមំ, អយមេវ វា បាឋោ. អញ្ញវាទកំ អារោបេតុន្តិ អញ្ញវាទេ អារោបេតុំ. វិហេសកន្តិ វិហេសកត្តំ.
៩៩. បាឡិយំ ន ឧគ្ឃាដេតុកាមោតិ បដិច្ឆាទេតុកាមោ.
១០០. អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេតិ វុត្តទុក្កដំ បាឡិយំ អាគតអញ្ញេនញ្ញបដិចរណវសេន យុជ្ជតិ, អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន បន មុសាវាទេន អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរន្តស្ស បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដំ, អារោបិតេ ឥមិនាវ បាចិត្តិយំ. កេចិ បន ‘‘មុសាវាទបាចិត្តិយេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយទ្វយ’’ន្តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. អាទិកម្មិកស្សបិ មុសាវាទេ ឥមិនាវ អនាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ធម្មកម្មេន អារោបិតតា, អាបត្តិយា វា វត្ថុនា វា អនុយុញ្ជិយមានតា, ឆាទេតុកាមតាយ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ, តុណ្ហីភាវោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា
១០៣. តតិយេ ចិន្តាយនត្ថស្ស ឈេ-ធាតុស្ស អនេកត្ថតាយ ឱលោកនត្ថសម្ភវតោ វុត្តំ ‘‘ឱលោកាបេន្តី’’តិ. ឆន្ទាយាតិ លិង្គវិបល្លាសោតិ អាហ ‘‘ឆន្ទេនា’’តិ.
១០៥. ភិក្ខុំ លាមកតោ ចិន្តាបនត្ថំ អញ្ញេសំ តំ អវណ្ណកថនំ ឧជ្ឈាបនំ នាម. អញ្ញេសំ បន អវត្វា អញ្ញមញ្ញំ សមុល្លបនវសេន ភិក្ខុនោ ទោសប្បកាសនំ ខិយ្យនំ នាមាតិ អយមេតេសំ ភេទោ.
១០៦. អញ្ញំ អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតីតិ អញ្ញេន អនុបសម្បន្នេន ឧជ្ឈាបេតិ. តស្ស វា តំ សន្តិកេតិ តស្ស អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ តំ សង្ឃេន សម្មតំ ឧបសម្បន្នំ ខិយ្យតិ. ឥធាបិ មុសាវាទេន ឧជ្ឈាបនាទីនំ សម្ភវតោ ទុក្កដដ្ឋានានិ ច អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ ច ឥមិនា ឯវ សិក្ខាបទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ សព្ពត្ថ មុសាវាទបាចិត្តិយស្ស អនិវត្តិតោ. ធម្មកម្មេន សម្មតតា, ឧបសម្បន្នតា, អគតិគមនាភាវោ, តស្ស អវណ្ណកាមតា, យស្ស សន្តិកេ វទតិ. តស្ស ឧបសម្បន្នតា, ឧជ្ឈាបនំ វា ខិយ្យនំ វាតិ ឥមានេត្ថ ឆ អង្គានិ.
ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា
១១០. ចតុត្ថេ អបញ្ញាតេតិ អប្បសិទ្ធេ. ឥមំ បន អដ្ឋ មាសេ មណ្ឌបាទីសុ ឋបនសង្ខាតំ អត្ថវិសេសំ គហេត្វា ភគវតា បឋមមេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋមាសេ’’តិអាទិវចនេន អនុបញ្ញត្តិសទិសេន បកាសេត្វា វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ន វុត្តា. បរិវារេ បនេតំ អនុជាននវចនំ អនុបញ្ញត្តិដ្ឋានន្តិ ‘‘ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិ (បរិ. ៦៥-៦៧) វុត្តំ.
នវវាយិមោតិ អធុនា សុត្តេន វីតកច្ឆេន បលិវេឋិតមញ្ចោ. ឱនទ្ធោតិ កប្បិយចម្មេន ឱនទ្ធោ. តេ ហិ វស្សេន សីឃំ ន នស្សន្តិ. ‘‘ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោ’’តិ ឥទំ តស្ស សុខបដិបត្តិទស្សនមត្តំ, ឧក្កដ្ឋស្សាបិ បន ចីវរកុដិ វដ្ដតេវ. កាយានុគតិកត្តាតិ ភិក្ខុនោ តត្ថេវ និសីទនភាវំ ទីបេតិ, តេន ច វស្សភយេន សយំ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស អាបត្តីតិ ទស្សេតិ. អព្ភោកាសិកានំ តេមនត្ថាយ និយមេត្វា ទាយកេហិ ទិន្នម្បិ អត្តានំ រក្ខន្តេន រក្ខិតព្ពមេវ.
‘‘វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា គិម្ហានេបិ មេឃេ ឧដ្ឋិតេ អព្ភោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. តត្រ តត្រាតិ ចេតិយង្គណាទិកេ តស្មិំ តស្មិំ អព្ភោកាសេ និយមេត្វា និក្ខិត្តា. មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ យត្ថ សមន្តតោ សម្មជ្ជិត្វា អង្គណមជ្ឈេ សព្ពទា កចវរស្ស សង្កឌ្ឍនេន មជ្ឈេ វាលិកា សញ្ចិតា ហោតិ. តត្ថ កត្តព្ពវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧច្ចវត្ថុបាទដ្ឋានាភិមុខំ វា វាលិកា ហរិតព្ពា. យត្ថ វា បន កោណេសុ វាលិកា សញ្ចិតា, តត្ថ តតោ បដ្ឋាយ អបរទិសាភិមុខា ហរិតព្ពាតិ កេចិ អត្ថំ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘សម្មដ្ឋដ្ឋានស្ស បទវឡញ្ជេន អវិកោបនត្ថាយ សយំ អសម្មដ្ឋដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ បាទាភិមុខំ វាលិកា ហរិតព្ពាតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តត្ថ ‘‘មជ្ឈតោ បដ្ឋាយា’’តិ វចនស្ស បយោជនំ ន ទិស្សតិ.
១១១. វង្កបាទតាមត្តេន កុឡីរបាទកស្ស សេសេហិ វិសេសោ, ន អដនីសុ បាទប្បវេសនវិសេសេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យោ វា បន កោចី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សាតិ ឧបសម្បន្នស្សេវ.
និសីទិត្វា…បេ… បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ មេឃុដ្ឋានាភាវំ ញត្វា ‘‘បច្ឆា អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ អាភោគេន គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ, តេន បុនាគន្តព្ពមេវ. កប្បំ លភិត្វាតិ ‘‘គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋា’’តិ វុត្តវចនំ លភិត្វា.
អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ អាគន្តុកេសុ កិញ្ចិ អវត្វា និសីទិត្វា ‘‘អាវាសិកា ឯវ ឧទ្ធរិស្សន្តី’’តិ គតេសុបិ អាវាសិកានមេវ បលិពោធោ. មហាបច្ចរិវាទេ បន ‘‘ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ អវត្វាបិ និសិន្នានមេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា’’តិ វុត្តត្តា អនាណត្តិយា បញ្ញាបិតត្តាបិ ទុក្កដេ ការណំ វុត្តំ. ឧស្សារកោតិ សរភាណកោ. សោ ហិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ បាឡិបាឋំ សារេតិ បវត្តេតីតិ ឧស្សារកោតិ វុច្ចតិ.
១១២. វណ្ណានុរក្ខណត្ថំ កតាតិ បដខណ្ឌាទីហិ សិព្ពិត្វា កតា. ភូមិយំ អត្ថរិតព្ពាតិ ចិមិលិកាយ សតិ តស្សា ឧបរិ, អសតិ សុទ្ធភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា. ‘‘សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ’’តិ ឥមិនា មញ្ចបីឋាទីសុ អត្ថរិត្វា បុន សំហរិត្វា ឋបនាទិវសេន អត្តនោ អត្ថាយ បរិហរណមេវ ន វដ្ដតិ, ភូមត្ថរណាទិវសេន បរិភោគោ បន អត្តនោ បរិហរណំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ខន្ធកេ ហិ ‘‘អន្តោបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ពហិបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តី’’តិ ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ អត្ថាយ មញ្ចាទីសុ បញ្ញបេត្វា បរិហរណវត្ថុស្មិំ –
‘‘ន, ភិក្ខវេ, មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ. យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥៥) –
បដិក្ខេបោ កតោ. តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ. ទារុមយបីឋន្តិ ផលកមយបីឋមេវ. បាទកថលិកន្តិ អធោតបាទំ យស្មិំ ឃំសន្តា ធោវន្តិ, តំ ទារុផលកាទិ.
១១៣. ‘‘អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមីតិ គច្ឆតី’’តិ វុត្តត្តា អញ្ញេនបិ ការណេន អនោតាបេន្តស្សបិ អាគមនេ សាបេក្ខស្ស អនាបត្តិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘មញ្ចាទីនំ សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ ទេសេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, និរបេក្ខតា, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមោ’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯវមេត្ថ និរបេក្ខតាយ សទ្ធិំ ឆ អង្គានិ វុត្តានិ.
បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា
១១៦. បញ្ចមេ បាវារោ កោជវោតិ បច្ចត្ថរណត្ថាយេវ ឋបិតា ឧគ្គតលោមា អត្ថរណវិសេសា. ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. សេនាសនតោតិ សព្ពបច្ឆិមសេនាសនតោ.
១១៧. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវត្ថំ សវិសេសំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបិ វុត្តោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. វត្តព្ពំ នត្ថីតិ រុក្ខមូលស្ស បាកដត្តា វុត្តំ. បលុជ្ជតីតិ វិនស្សតិ.
១១៨. យេន មញ្ចំ វា បីឋំ វា វីនន្តិ, តំ មញ្ចបីឋកវានំ. សិលុច្ចយលេណន្តិ បព្ពតគុហា. ‘‘អាបុច្ឆនំ បន វត្ត’’ន្តិ ឥមិនា អាបត្តិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. វុត្តលក្ខណសេយ្យា, តស្សា សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ វិហារេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, អនបេក្ខស្ស ទិសាបក្កមនំ, ឧបចារសីមាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ សត្ត អង្គានិ.
ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា
១១៩. ឆដ្ឋេ អនុបវិសិត្វាតិ សមីបំ បវិសិត្វា.
១២២. ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ ទិយឌ្ឍហត្ថូបចារំ ឋបេត្វា. សង្ឃិកវិហារតា, អនុដ្ឋាបនីយភាវជាននំ, សម្ពាធេតុកាមតា, ឧបចារេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា
១២៦. សត្តមេ កោដ្ឋកានីតិ ទ្វារកោដ្ឋកានិ.
១២៨. ‘‘សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥទំ អននុរូបតោ វុត្តំ. បាបគរហិតាយ ហិ អកុបិតចិត្តេន និក្កឌ្ឍាបេន្តស្ស ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ នត្ថិ ‘‘កុបិតោ អនត្តមនោ’’តិ វុត្តត្តា. អញ្ញាបេក្ខា អាបត្តិ ន ទិស្សតិ. បាឡិយំ ‘‘អលជ្ជិំ និក្កឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតាយ អន្តរន្តរា កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ អលជ្ជិតាទិបច្ចយេនេវ និក្កឌ្ឍនស្ស អារទ្ធត្តា. សង្ឃិកវិហារោ, ឧបសម្បន្នស្ស ភណ្ឌនការកភាវាទិវិនិមុត្តតា, កោបេន និក្កឌ្ឍនំ វា និក្កឌ្ឍាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា
១២៩. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ. សង្ឃិកោ វិហារោ, អសីសឃដ្ដវេហាសកុដិ, ហេដ្ឋាបរិភោគតា, អបដាណិទិន្នេ អាហច្ចបាទកេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៣៥. នវមេ ‘‘មហល្លកោ នាម វិហារោ សស្សាមិកោ’’តិ វុត្តត្តា សញ្ញាចិកាយ កុដិយា អនាបត្តីតិ វទន្តិ. យស្សាតិ វិហារស្ស. សា អបរិបូរូបចារាបិ ហោតីតិ វិវរិយមានំ កវាដំ យំ ភិត្តិំ អាហនតិ, សា សាមន្តា កវាដវិត្ថារប្បមាណា ឧបចាររហិតាបិ ហោតីតិ អត្ថោ. អាលោកំ វាតបានំ សន្ធេតិ ឃដយតីតិ អាលោកសន្ធីតិ កវាដំ វុច្ចតិ. ទ្វារវាតបានូបចារតោ អញ្ញត្ថ បុនប្បុនំ លិម្បនាទិំ ករោន្តស្ស បិណ្ឌគណនាយ បាចិត្តិយំ.
កេចិ បន ‘‘បាឡិយំ បាចិត្តិយស្ស អវុត្តត្តា ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ សំវិធាតព្ពំ. ហរិតេ ឋិតោ អធិដ្ឋាតិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ហរិតយុត្តេ ខេត្តេ ឋត្វា ឆាទេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘តាទិសេ ខេត្តេ វិហារំ ករោន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ បាឡិយា ន សមេតិ.
១៣៦. ឧជុកមេវ ឆាទនន្តិ ឆាទនមុខវដ្ដិតោ បដ្ឋាយ យាវ បិដ្ឋិវំសកូដាគារកណ្ណិកាទិ, តាវ ឥដ្ឋកាទីហិ ឧជុកំ ឆាទនំ. ឥមិនា បន យេន សព្ពស្មិំ វិហារេ ឯកវារំ ឆាទិតេ តំ ឆាទនំ ឯកមគ្គន្តិ គហេត្វា បាឡិយំ ‘‘ទ្វេ មគ្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិយាយេន ឆាទនម្បិ ឥមិនាវ នយេន យោជេតព្ពន្តិ វទន្តិ, តំ ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ច ‘‘សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន ច សមេតិ.
បាឡិយំ ‘‘មគ្គេន ឆាទេន្តស្ស បរិយាយេន ឆាទេន្តស្សា’’តិ ឥទញ្ច ឥដ្ឋកាទីហិ, តិណបណ្ណេហិ ច ឆាទនប្បការភេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘បន្តិយា ឆាទិតស្ស ឆទនស្ស ឧបរិ ឆទនមុខវដ្ដិតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ ឧជុកមេវ ឯកវារំ ឆាទនំ ឯកមគ្គន្តិ គហេត្វា ‘ទ្វេ មគ្គេ’តិអាទិ វុត្តំ, ន បន សកលវិហារឆាទនំ. ឯស នយោ បរិយាយេន ឆាទនេបី’’តិ វទន្តិ, តំ បាឡិអដ្ឋកថាហិ ន សមេតិ.
តតិយាយ មគ្គន្តិ ឯត្ថ តតិយាយាតិ ឧបយោគត្ថេ សម្បទានវចនំ, តតិយំ មគ្គន្តិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. តិណបណ្ណេហិ លព្ភតីតិ តិណបណ្ណេហិ ឆាទេត្វា ឧបរិ ឧល្លិត្តាវលិត្តករណំ សន្ធាយ វុត្តំ. កេវលំ តិណកុដិយា ហិ អនាបត្តិ វុត្តា. តិណ្ណំ មគ្គានន្តិ មគ្គវសេន ឆាទិតានំ តិណ្ណំ ឆទនានំ. តិណ្ណំ បរិយាយានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. មហល្លកវិហារតា, អត្តនោ វាសាគារតា, ឧត្តរិ អធិដ្ឋានន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៤០. ទសមេ មាតិកាយំ សប្បាណកឧទកំ តិណេន វា មត្តិកាយ វា សិញ្ចេយ្យ, ឆឌ្ឌេយ្យាតិ អត្ថោ. អថ វា ឧទកំ គហេត្វា ពហិ សិញ្ចេយ្យ, តស្មិញ្ច ឧទកេ តិណំ វា មត្តិកំ វា អាហរិត្វា បក្ខិបេយ្យាតិ អជ្ឈាហរិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘សកដភារមត្តញ្ចេបី’’តិអាទិ. ឥទន្តិ តិណមត្តិកបក្ខិបនវិធានំ. វុត្តន្តិ មាតិកាយំ ‘‘តិណំ វា មត្តិកំ វា’’តិ ឯវំ វុត្តំ, អដ្ឋកថាសុ វា វុត្តំ.
ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ ពាហិរបរិភោគំ សន្ធាយ វត្ថុវសេន វុត្តំ អព្ភន្តរបរិភោគស្ស វិសុំ វក្ខមានត្តា. តទុភយម្បិ ‘‘សប្បាណក’’ន្តិ កត្វា វធកចិត្តំ វិនាវ សិញ្ចនេ បញ្ញត្តត្តា ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. វធកចិត្តេ បន សតិ សិក្ខាបទន្តរេនេវ បាចិត្តិយំ, ន ឥមិនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧទកស្ស សប្បាណកតា, ‘‘សិញ្ចនេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជាននំ, តាទិសមេវ ច ឧទកំ វិនា វធកចេតនាយ កេនចិទេវ ករណីយេន តិណាទីនំ សិញ្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
និដ្ឋិតោ សេនាសនវគ្គោ ទុតិយោ.
‘‘ភូតគាមវគ្គោ’’តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ.
៣. ឱវាទវគ្គោ
១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៤៤. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ តិរច្ឆានភូតន្តិ តិរោករណភូតំ, ពាហិរភូតន្តិ អត្ថោ. សមិទ្ធោតិ បរិបុណ្ណោ. សហិតត្ថោ អត្ថយុត្តោ. អត្ថគម្ភីរតាទិនា គម្ភីរោ.
១៤៥-១៤៧. បរតោតិ ឧត្តរិ. ករោន្តោវាតិ បរិពាហិរេ ករោន្តោ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ. ចរណន្តិ និព្ពានគមនាយ បាទំ.
យទស្សាតិ យំ អស្ស. ធារេតីតិ អវិនស្សមានំ ធារេតិ. បរិកថនត្ថន្តិ បកិណ្ណកកថាវសេន បរិច្ឆិន្នធម្មកថនត្ថំ. តិស្សោ អនុមោទនាតិ សង្ឃភត្តាទីសុ ទានានិសំសប្បដិសំយុត្តា និធិកុណ្ឌសុត្តាទិ (ខុ. បា. ៨.១ អាទយោ) -អនុមោទនា, គេហប្បវេសមង្គលាទីសុ មង្គលសុត្តាទិ (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. មង្គលសុត្ត) -អនុមោទនា, មតកភត្តាទិអមង្គលេសុ តិរោកុដ្ដាទិ (ខុ. បា. ៧.១ អាទយោ; បេ. វ. ១៤ អាទយោ) -អនុមោទនាតិ ឥមា តិស្សោ អនុមោទនា. កម្មាកម្មវិនិច្ឆយោតិ បរិវារាវសានេ កម្មវគ្គេ (បរិ. ៤៨២ អាទយោ) វុត្តវិនិច្ឆយោ. សមាធិវសេនាតិ សមថបុព្ពកវសេន. វិបស្សនាវសេន វាតិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទិកាយ សុក្ខវិបស្សនាយ វសេន. អត្តនោ សីលរក្ខណត្ថំ អបរានបេក្ខតាយ យេន កាមំ គន្តុំ ចតស្សោ ទិសា អរហតិ, អស្ស វា សន្តិ, តាសុ វា សាធូតិ ចាតុទ្ទិសោ.
អភិវិនយេតិ បាតិមោក្ខសំវរសង្ខាតេ សំវរវិនយេ, តប្បកាសកេ វា វិនយបិដកេ. វិនេតុន្តិ សិក្ខាបេតុំ បកាសេតុំ. បគុណា វាចុគ្គតាតិ បាឋតោ ច អត្ថតោ ច បគុណា មុខេ សន្និធាបនវសេន វាចុគ្គតា កាតព្ពា. អត្ថមត្តវសេនបេត្ថ យោជនំ ករោន្តិ. អភិធម្មេតិ លក្ខណរសាទិវសេន បរិច្ឆិន្នេ នាមរូបធម្មេ. បុព្ពេ កិរ មហាថេរា បរិយត្តិអនន្តរធានាយ ឯកេកស្ស គណស្ស ទីឃនិកាយាទិឯកេកធម្មកោដ្ឋាសំ និយ្យាតេន្តា ‘‘តុម្ហេ ឯតំ បាឡិតោ ច អដ្ឋកថាតោ ច បរិហរថ, សក្កោន្តា ឧត្តរិបិ ឧគ្គណ្ហថា’’តិ ឯវំ សកលធម្មំ គន្ថវសេន និយ្យាតេន្តិ, តត្ថ តេ ច ភិក្ខូ គន្ថនាមេន ទីឃភាណកា មជ្ឈិមភាណកាតិ វោហរីយន្តិ, តេ ច អត្តនោ ភារភូតំ កោដ្ឋាសំ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញំ ឧគ្គហេតុំ ន លភន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេ មជ្ឈិមភាណកោ ហោតី’’តិអាទិ.
តត្ថ ហេដ្ឋិមា វា តយោ វគ្គាតិ មហាវគ្គតោ ហេដ្ឋិមា សគាថកវគ្គោ (សំ. និ. ១.១ អាទយោ), និទានវគ្គោ (សំ. និ. ២.១ អាទយោ), ខន្ធវគ្គោតិ (សំ. និ. ៣.១ អាទិយោ) ឥមេ តយោ វគ្គា. តិកនិបាតតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋាតិ ឯកកនិបាតទុកនិបាតេ សន្ធាយ វុត្តំ. ធម្មបទម្បិ សហ វត្ថុនា ជាតកភាណកេន អត្តនោ ជាតកេន សទ្ធិំ ឧគ្គហេតព្ពំ. តតោ ឱរំ ន វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិវាទស្ស អធិប្បាយោ. តតោ តតោតិ ទីឃនិកាយាទិតោ. ឧច្ចិនិត្វា ឧគ្គហិតំ សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា, ភិក្ខុនោបិ បុព្ពាបរានុសន្ធិអាទិកុសលតាយ ច ន ហោតីតិ ‘‘តំ ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ. អភិធម្មេ កិញ្ចិ ឧគ្គហេតព្ពន្តិ ន វុត្តន្តិ ឯត្ថ យស្មា វិនយេ កុសលត្តិកាទិវិភាគោ, សុត្តន្តេសុ សមថវិបស្សនាមគ្គោ ច អភិធម្មបាឋំ វិនា ន វិញ្ញាយតិ, អន្ធការេ បវិដ្ឋកាលោ វិយ ហោតិ, តស្មា សុត្តវិនយានំ គហណវសេន អភិធម្មគ្គហណំ វុត្តមេវាតិ វិសុំ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា ‘‘ភោជនំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ព្យញ្ជនំ ខាទិតព្ព’’ន្តិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ តទវិនាភាវតោ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.
បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយាតិ បរិមណ្ឌលានិ បរិបុណ្ណានិ បទេសុ សិថិលធនិតាទិព្យញ្ជនានិ យស្សំ, តាយ. បុរស្ស ឯសាតិ បោរី, នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. អនេលគឡាយាតិ ឯត្ថ ឯលាតិ ខេឡំ តគ្គឡនវិរហិតាយ. កល្យាណវាក្ករណោតិ ឯត្ថ វាចា ឯវ វាក្ករណំ, ឧទាហរណឃោសោ. កល្យាណំ មធុរំ វាក្ករណមស្សាតិ កល្យាណវាក្ករណោ. ឧបសម្បន្នាយ មេថុនេនេវ អភព្ពោ ហោតិ, ន សិក្ខមានាសាមណេរីសូតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គំ វា’’តិអាទិ.
១៤៨. គរុកេហីតិ គរុកភណ្ឌេហិ. ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នា នាម បរិវត្តលិង្គា វា បញ្ចសតសាកិយានិយោ វា. ឯតា បន ឯកតោឧបសម្បន្នា ឱវទន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ.
១៤៩. ន និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមាតិ និមន្តិតា ហុត្វា ភោជនបរិយោសានេ គន្តុកាមា ន ហោន្តិ, តត្ថេវ វសិតុកាមា ហោន្តីតិ អត្ថោ. យតោតិ ភិក្ខុនុបស្សយតោ. យាចិត្វាតិ ‘‘តុម្ហេហិ អានីតឱវាទេនេវ មយម្បិ វសិស្សាមា’’តិ យាចិត្វា. តត្ថាតិ តស្មិំ ភិក្ខុនុបស្សយេ. អភិក្ខុកាវាសេ វស្សំ វសន្តិយា បាចិត្តិយំ, អបគច្ឆន្តិយា ទុក្កដំ.
ឥមាសុ កតរាបត្តិ បរិហរិតព្ពាតិ ចោទនំ បរិហរន្តោ អាហ ‘‘សា រក្ខិតព្ពា’’តិ. សា វស្សានុគមនមូលិកា អាបត្តិ រក្ខិតព្ពា, ឥតរាយ អនាបត្តិការណំ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អាបទាសុ ហី’’តិអាទិ.
ឱវាទត្ថាយាតិ ឱវាទេ យាចនត្ថាយ. ទ្វេ តិស្សោតិ ទ្វីហិ តីហិ, ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. បាសាទិកេនាតិ បសាទជនកេន កាយកម្មាទិនា. សម្បាទេតូតិ តិវិធំ សិក្ខំ សម្បាទេតុ. អសម្មតតា, ភិក្ខុនិយា បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវាទវសេន អដ្ឋគរុធម្មទានន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៥៣. ទុតិយេ កោកនទន្តិ បទុមវិសេសំ, តំ កិរ ពហុបត្តំ វណ្ណសម្បន្នំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ, ឯវំ ផុល្លមុខបទុមំ អវីតគុណគន្ធំ និម្មលេ អន្តលិក្ខេ អាទិច្ចំ វិយ ច អត្តនោ តេជសា តបន្តំ តតោ ឯវ វិរោចមានំ អង្គេហិ និច្ឆរណកជុតិយា អង្គីរសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ. រជោហរណន្តិ សរីរេ រជំ បុញ្ឆតីតិ រជោហរណន្តិ បុញ្ឆនចោឡស្ស នាមំ. ឱភាសវិស្សជ្ជនបុព្ពកា ភាសិតគាថា ឱភាសគាថា នាម. វិសុទ្ធិមគ្គាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨៦) បន ‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតី’’តិអាទិ ឱភាសគាថា វុត្តា, ន បនេសា ‘‘អធិចេតសោ’’តិ គាថា. អយញ្ច ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស ឧទានគាថាតិ ឧទានបាឡិយំ នត្ថិ, ឯកុទានិយត្ថេរស្ស (ថេរគា. ១.៦៧ ឯកុទានិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា) នាយំ ឧទានគាថាតិ តត្ថ វុត្តំ. ឥធ បន បាឡិយា ឯវ វុត្តត្តា ថេរស្សាបិ ឧទានគាថាតិ គហេតព្ពំ. ឥធ ច អគរុធម្មេនាបិ ឱវទតោ បាចិត្តិយមេវ. អត្ថង្គតសូរិយតា, បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវទនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៦២. តតិយំ ឧត្តានមេវ. ឧបស្សយូបគមនំ, បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, សមយាភាវោ, គរុធម្មេហិ ឱវទនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៦៤. ចតុត្ថេ អាមិសនិរបេក្ខម្បិ អាមិសហេតុ ឱវទតីតិសញ្ញាយ ភណន្តស្សបិ អនាបត្តិ សចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឧបសម្បន្នតា, ធម្មេន លទ្ធសម្មុតិតា, អនាមិសន្តរតា, អវណ្ណកាមតាយ ឯវំ ភណនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១៦៩. បញ្ចមំ ចីវរទានសិក្ខាបទំ ឧត្តានមេវ.
៦. ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា
១៧៦. ឆដ្ឋេ កថិនវត្តន្តិ កថិនមាសេ ចីវរំ ករោន្តានំ សព្រហ្មចារីនំ សហាយភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. វញ្ចេត្វាតិ ‘‘តវ ញាតិកាយា’’តិ អវត្វា ‘‘ឯកិស្សា ភិក្ខុនិយា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្វា ‘‘ឯកិស្សា ភិក្ខុនិយា’’តិ សុត្វា តេ អញ្ញាតិកសញ្ញិនោ អហេសុន្តិ អាហ ‘‘អកប្បិយេ និយោជិតត្តា’’តិ. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា សន្តកតា, និវាសនបារុបនូបគតា, វុត្តនយេន សិព្ពនំ វា សិព្ពាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.