១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោតិ សាខដ្ឋកវិមានេ សាខាយ ឆិជ្ជមានាយ ឆិជ្ជន្តេ តត្ថ អឆេទនត្ថាយ ទេវតាយ ឧបនីតំ បុត្តំ ទិស្វាបិ កុឋារិនិក្ខេបវេគំ និវត្តេតុំ អសក្កោន្តោតិ អត្ថោ. រុក្ខធម្មេតិ រុក្ខស្ស បវត្តិយំ. រុក្ខានំ វិយ ឆេទនាទីសុ អកុប្បនញ្ហិ រុក្ខធម្មោ នាម.

ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បន្នំ. ភន្តន្តិ ធាវន្តំ. វារយេតិ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឥតរោតិ ឧប្បន្នំ កោធំ អនិគ្គណ្ហន្តោ រាជឧបរាជាទីនំ រស្មិមត្តគ្គាហកជនោ វិយ ន ឧត្តមសារថីតិ អត្ថោ. វិសដំ សប្បវិសន្តិ សរីរេ ទាឋាវណានុសារេន វិត្ថិណ្ណំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ កណ្ហសប្បវិសំ វិយ. ជហាតិ ឱរបារន្តិ បញ្ចោរម្ភាគិយសញ្ញោជនានិ តតិយមគ្គេន ជហាតិ. ‘‘ឱរបារ’’ន្តិ ហិ ឱរិមតីរំ វុច្ចតិ. អថ វា សោតិ តតិយមគ្គេន កោធំ វិនេត្វា ឋិតោ ភិក្ខុ អរហត្តមគ្គេន ឱរបារំ ជហាតីតិ អត្ថោ. តត្ថ ឱរំ នាម សកត្តភាវោ, អជ្ឈត្តិកានិ វា អាយតនានិ. បារំ នាម បរអត្តភាវោ, ពាហិរានិ វា អាយតនានិ. តទុភយេ បន ឆន្ទរាគំ ជហន្តោ ‘‘ជហាតិ ឱរិមបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

៩០. ភវន្តីតិ វឌ្ឍន្តិ. អហុវុន្តីតិ ពភូវុ. តេនាហ ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. ភូតានំ គាមោតិ មហាភូតានំ ហរិតតិណាទិភាវេន សមគ្គានំ សមូហោ. តព្ពិនិមុត្តស្ស គាមស្ស អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ភូតា ឯវ វា គាមោ’’តិ វុត្តំ. បាតព្យ-សទ្ទស្ស បា បានេតិ ធាត្វត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘បរិភុញ្ជិតព្ពតា’’តិ. សា ច បាតព្យតា ឆេទនាទិ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្សា…បេ… ភូតគាមស្ស ជាតា ឆេទនាទិបច្ចយា’’តិ.

៩១. ជាត-សទ្ទោ ឯត្ថ វិជាតបរិយាយោតិ ‘‘បុត្តំ វិជាតា ឥត្ថី’’តិអាទីសុ វិយ បសូតវចនោតិ អាហ ‘‘បសូតានី’’តិ, និព្ពត្តបណ្ណមូលានីតិ អត្ថោ.

តានិ ទស្សេន្តោតិ តានិ ពីជានិ ទស្សេន្តោ. ការិយទស្សនមុខេនេវ ការណញ្ច គហិតន្តិ អាហ ‘‘ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិត’’ន្តិ.

៩២. ‘‘ពីជតោ សម្ភូតោ ភូតគាមោ ពីជ’’ន្តិ ឥមិនា ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បទុមគច្ឆតោ និព្ពត្តំ បុប្ផំ បទុម’’ន្តិអាទីសុ វិយាយំ វោហារោតិ ទស្សេតិ. យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតីតិ និព្ពត្តបណ្ណមូលំ សន្ធាយ វទតិ. យថារុតន្តិ យថាបាឋំ.

‘‘សញ្ចិច្ចា’’តិ វុត្តត្តា សរីរេ លគ្គភាវំ ញត្វាបិ ឧដ្ឋហតិ, ‘‘តំ ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិសញ្ញាយ អភាវតោ វដ្ដតិ. អនន្តក-គ្គហណេន សាសបមត្តិកា គហិតា, នាមញ្ហេតំ តស្សា សេវាលជាតិយា. មូលបណ្ណានំ អភាវេន ‘‘អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាមា’’តិ វុត្តំ. សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោតិ. អវឌ្ឍមានេបិ ភូតគាមមូលកត្តា វុត្តំ ‘‘អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វទតិ.

សេលេយ្យកំ នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា គន្ធជាតិ. បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយាតិ វិកសិតកាលតោ បភុតិ. ឆត្តកំ គណ្ហន្តោតិ វិកសិតំ គណ្ហន្តោ. មកុឡំ បន រុក្ខត្តចំ អកោបេន្តេនបិ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, ផុល្លំ វដ្ដតិ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថចាបល្លេន.

‘‘បានីយំ ន វាសេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ អត្តនោ បិវនបានីយំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ អនុគ្គហិតត្តា. តេនាហ ‘‘អត្តនា ខាទិតុកាមេនា’’តិ. យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ មូលំ អនោតារេត្វា បណ្ណមត្តនិគ្គមនមត្តេនបិ វឌ្ឍតិ. តត្ថ កប្បិយម្បិ អករោន្តោ ឆិន្ននាឡិកេរវេឡុទណ្ឌាទយោ កោបេតុំ វដ្ដតិ.

‘‘ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ វុត្តត្តា កេវលំ ចង្កមនាធិប្បាយេន វា មគ្គគមនាធិប្បាយេន វា អក្កមន្តស្ស, តិណានំ ឧបរិ និសីទនាធិប្បាយេន និសីទន្តស្ស ច ទោសោ នត្ថិ.

សមណកប្បេហីតិ សមណានំ កប្បិយវោហារេហិ, អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ កប្បិយភាវតោ ‘‘សមណកប្បានី’’តិ វុត្តានិ. អពីជំ នាម តរុណអម្ពផលាទីនិ. និព្ពដ្ដេតព្ពំ វិយោជេតព្ពំ ពីជំ យស្មិំ, តំ បនសាទិ និព្ពដ្ដពីជំ នាម. កប្បិយន្តិ វត្វាវាតិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វុត្តេបិ វចនក្ខណេវ អគ្គិសត្ថាទិនា ពីជគាមេ វណំ កាតព្ពន្តិ វចនតោ បន បុព្ពេ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តញ្ច ទ្វិធា អកត្វា ឆេទនភេទនមេវ ទស្សេតព្ពំ. ករោន្តេន ច ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ យាយ កាយចិ ភាសាយ វុត្តេយេវ កាតព្ពំ. ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការេតព្ពន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ អធិកតត្តា. ‘‘កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា កដាហតោ នីហតាយ មិញ្ជាយ វា ពីជេ វា យត្ថ កត្ថចិ វិជ្ឈិតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ភូតគាមោ, ភូតគាមសញ្ញិតា, វិកោបនំ វា វិកោបាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.