១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. មុសាវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ខុទ្ទកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ខុទ្ទក-សទ្ទោ ពហុ-សទ្ទបរិយាយោ’’តិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ វគ្គេសុ, ខុទ្ទកេសុ វា. ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ ហេតុនោ វិបក្ខេបិ និព្ពានេ វត្តនតោ អនេកន្តិកត្តេ បរេហិ វុត្តេ ‘‘ន មយា អយំ ហេតុ វុត្តោ’’តិ តំ ការណំ បដិច្ឆាទេតុំ បុន ‘‘ជាតិធម្មតោតិ មយា វុត្ត’’ន្តិអាទីនិ វទតិ. ‘‘សម្បជាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ជានន្តោ’’តិ.

២. សម្បជានមុសាវាទេតិ អត្តនា វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស វិតថភាវំ បុព្ពេបិ ជានិត្វា, វចនក្ខណេ ច ជានន្តស្ស មុសាវាទភណនេ. តេនាហ ‘‘ជានិត្វា’’តិអាទិ. មុសាវាទេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, តស្មា មុសាភណននិមិត្តំ បាចិត្តិយន្តិ ឯវមេត្ថ, ឥតោ បរេសុបិ ឦទិសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣. វទន្តិ ឯតាយាតិ វាចាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆា’’តិអាទិ. ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ បាកដវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនា’’តិ.

១១. គតោ ភវិស្សតីតិ ឯត្ថាបិ សន្និដ្ឋានតោ វុត្តត្តា មុសាវាទោ ជាតោ. អាបត្តិន្តិ បាចិត្តិយាបត្តិំ, ន ទុព្ភាសិតំ. ជាតិអាទីហិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ បរំ ទវា វទន្តស្ស ហិ តំ ហោតិ. ចារេសុន្តិ ឧបនេសុំ. វត្ថុវិបរីតតា, វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, យមត្ថំ វត្ថុកាមោ, តស្ស បុគ្គលស្ស វិញ្ញាបនបយោគោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. វត្ថុវិបរីតតាយ ហិ អសតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារតាយ វិញ្ញាបិតេបិ មុសាវាទោ ន ហោតិ, ទុក្កដមត្តមេវ ហោតិ. តស្មា សាបិ អង្គមេវាតិ គហេតព្ពំ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ មុសា ភណន្តស្ស បារាជិកំ, បរិយាយេន ថុល្លច្ចយំ, អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនត្ថំ សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេនានុទ្ធំសនឱមសវាទាទីសុ បាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេសុ ទុក្កដំ, ឧក្កដ្ឋហីនជាតិអាទីហិ ទវា អក្កោសន្តស្ស ទុព្ភាសិតំ, កេវលំ មុសា ភណន្តស្ស ឥធ បាចិត្តិយំ វុត្តំ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣. ទុតិយេ បុព្ពេ បតិដ្ឋិតារប្បទេសំ បុន អរេ បត្តេតិ បឋមំ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតនេមិប្បទេសេ បរិវត្តេត្វា បុន ភូមិយំ បតិដ្ឋិតេតិ អត្ថោ.

១៥. បុព្ពេតិ អដ្ឋុប្បត្តិយំ. បុប្ផឆឌ្ឌកា នាម គព្ភមលាទិហារកា. តច្ឆកកម្មន្តិ បាសាណកោដ្ដនាទិវឌ្ឍកីកម្មំ. ហត្ថមុទ្ទាគណនាតិ អង្គុលិសង្កោចនេនេវ គណនា. អច្ឆិទ្ទកគណនា នាម ឯកដ្ឋានទសដ្ឋានាទីសុ សារិយោ ឋបេត្វា អនុក្កមេន គណនា. អាទិ-សទ្ទេន សង្កលនបដឧប្បាទនវោក្លនភាគហារាទិវសេន បវត្តា បិណ្ឌគណនា គហិតា. យស្ស សា បគុណា, សោ រុក្ខម្បិ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ បណ្ណានី’’តិ ជានាតិ. យភ-មេថុនេតិ វចនតោ អាហ ‘‘យ-ការ-ភ-ការេ’’តិអាទិ.

១៦. ន បុរិមេនាតិ មុសាវាទសិក្ខាបទេន. សោបិ អាបត្តិយាតិ ឧបសគ្គាទិវិសិដ្ឋេហិបិ វទន្តោ បាចិត្តិយាបត្តិយាវ ការេតព្ពោ.

២៦. ទុព្ភាសិតន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា បាឡិយំ អនាគតេហិបិ បរម្មុខា វទន្តស្សបិ ទុព្ភាសិតមេវាតិ អាចរិយា វទន្តិ តតោ លាមកាបត្តិយា អភាវា, អនាបត្តិយាបេត្ថ ភវិតុំ អយុត្តត្តា. សព្ពសត្តាតិ ឯត្ថ វចនត្ថវិទូហិ តិរច្ឆានាទយោបិ គហិតា.

៣៥. អនុសាសនីបុរេក្ខារតាយ វា បាបគរហិតាយ វា វទន្តានំ ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិភាវតោ អន្តរន្តរា កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ. កាយវិការមត្តេនបិ ឱមសនសម្ភវតោ ‘‘តិសមុដ្ឋានំ, កាយកម្ម’’ន្តិ ច វុត្តំ. បរិវារេ បន ‘‘ចតុត្ថេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន…បេ… ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជេយ្យាតិ. ន ហីតិ វត្តព្ព’’ន្តិអាទិនា (បរិ. ២៧៦) ឥតរានិ សមុដ្ឋានានិ បដិក្ខិបិត្វា បញ្ចមស្សេវ វុត្តត្តា អាហ ‘‘ទុព្ភាសិតាបត្តិ បនេត្ថ វាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតី’’តិ. ទវកម្យតាយ ហិ កាយវាចាចិត្តេហិ ឱមសន្តស្សបិ វាចាចិត្តមេវ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតិ, ន បន កាយោ វិជ្ជមានោបិ ធម្មទេសនាបត្តិ វិយ កេវលំ កាយវិការេនេវ. ឱមសន្តស្ស បន កិញ្ចាបិ ឥធ ទុព្ភាសិតាបត្តិយា អនាបត្តិ, អថ ខោ កាយកីឡាបដិក្ខេបសិក្ខាបទេន ទុក្កដមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបសម្បន្នំ ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសនំ, តស្ស ជាននំ, អត្ថបុរេក្ខារតាទីនំ អភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦. តតិយេ ភណ្ឌនំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា. បិសតីតិ បិសុណា, វាចា, សមគ្គេ ភិន្នេ ករោតីតិ អត្ថោ. តាយ វាចាយ សមន្នាគតោ បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥធាបិ ជាតិអាទីហិ ទសហិ វត្ថូហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ, ឥតរេហិ អក្កោសវត្ថូហិ ទុក្កដំ. អនក្កោសវត្ថូហិ បន ឧបសំហរន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ វទន្តិ. ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា ភិក្ខុស្ស ឧបសំហរណំ, បិយកម្យតាភេទាធិប្បាយេសុ អញ្ញតរតា, តស្ស វិជាននាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥. ចតុត្ថេ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសន្តិ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទេន សទិសំ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទំ វទតិ. អក្ខរសមូហោតិ អវិភត្តិកោ វុត្តោ. បទន្តិ វិភត្តិអន្តំ វុត្តំ.

ឯកំ បទន្តិ គាថាបទមេវ សន្ធាយ វទតិ. បទគណនាយាតិ គាថាបទគណនាយ. អបាបុណិត្វាតិ សទ្ធិំ អកថេត្វា. ឯតេន គាថាយ បច្ឆិមបាទេ វុច្ចមានេ សាមណេរោ បឋមបាទាទិំ វទតិ, អាបត្តិយេវ, តស្មិំ និស្សទ្ទេ ឯវ ឥតរេន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ បោរាណដ្ឋកថំ សន្ធាយ វទតិ. ឥទានិបិ ‘‘យថាបិ ទីបិកោ នាម, និលីយិត្វា គណ្ហតេ មិគេ’’តិ (មិ. ប. ៦.១.៥; វិសុទ្ធិ. ១.២១៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៧; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៦៣) ឯវមាទិកំ អដ្ឋកថាវចនំ អត្ថេវ, ពុទ្ធឃោសាចរិយាទីហិ បោរាណដ្ឋកថានយេន វុត្តម្បិ ឥធ សង្គហេតព្ពន្តិ វទន្តិ. បាឡិនិស្សិតោតិ ឧទានវគ្គសង្គហាទិកោ. វិវដ្ដូបនិស្សិតន្តិ និព្ពាននិស្សិតំ. ថេរស្សាតិ នាគសេនត្ថេរស្ស. មគ្គកថាទីនិ បករណានិ.

៤៦. បាឡិយំ អក្ខរាយាតិអាទិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, អក្ខរេនាតិអាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោ.

៤៨. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ បរិសាយ ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា ឯកតោ ឋិតស្ស វា និសិន្នស្ស វា អនុបសម្បន្នស្ស អកថេត្វា អញ្ញេ ឧទ្ទិស្ស ភណន្តស្សាបិ អនាបត្តិ. សចេ បន ទូរេ និសិន្នម្បិ ឧទ្ទិស្ស ភណតិ, អាបត្តិ ឯវ. ឱបាតេតីតិ សទ្ធិំ កថេតិ. អនុបសម្បន្នតា, វុត្តលក្ខណធម្មំ បទសោ វាចនតា, ឯកតោ ភណនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០-៥១. បញ្ចមេ តត្រិទំ និទស្សនន្តិ សេសោ. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ ទិរត្តគ្គហណំ វចនាលង្ការត្ថំ, និរន្តរំ តិស្សោវ រត្តិយោ វសិត្វា ចតុត្ថទិវសាទីសុ សយន្តស្សេវ អាបត្តិ, ន ឯកន្តរិកាទិវសេន សយន្តស្សាតិ ទស្សនត្ថម្បីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទិរត្តវិសិដ្ឋញ្ហិ តិរត្តំ វុច្ចមានំ, តេន អនន្តរិកមេវ តិរត្តំ ទីបេតីតិ. បញ្ចហិ ឆទនេហីតិ ឥដ្ឋកសិលាសុធាតិណបណ្ណេហិ. វាចុគ្គតវសេនាតិ បគុណវសេន. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកីហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោ ឯកេន មគ្គេន បវិសិត្វា អព្ភោកាសំ អនុក្កមិត្វា សព្ពត្ថ អនុបរិគមនយោគ្គោ, ឯតំ ពហុទ្វារម្បិ ឯកូបចារោវ. តត្ថ បន កុដ្ដាទីហិ រុន្ធិត្វា វិសុំ ទ្វារំ យោជេន្តិ, នានូបចារោ ហោតិ. សចេ បន រុន្ធតិ ឯវ, វិសុំ ទ្វារំ ន យោជេន្តិ, ‘‘ឯតម្បិ ឯកូបចារមេវ មត្តិកាទីហិ បិហិតទ្វារោ វិយ គព្ភោ’’តិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា គព្ភេ បវិសិត្វា បមុខាទីសុ និបន្នានុបសម្បន្នេហិ សហសេយ្យាបរិមុត្តិយា គព្ភទ្វារំ មត្តិកាទីហិ បិទហាបេត្វា ឧដ្ឋិតេ អរុណេ វិវរាបេន្តស្សបិ អនាបត្តិ ភវេយ្យាតិ.

តេសំ បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស អាបត្តីតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘អនុដ្ឋហនេន អកិរិយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ វុត្តា តស្មិំ ខណេ សយន្តស្ស កិរិយាភាវា. ឥទញ្ហិ សិក្ខាបទំ សិយា កិរិយាយ សមុដ្ឋាតិ, សិយា អកិរិយាយ សមុដ្ឋាតិ. កិរិយាសមុដ្ឋានតា ចស្ស តព្ពហុលវសេន វុត្តាតិ វទតិ. យថា ចេតំ, ឯវំ ទិវាសយនម្បិ. អនុដ្ឋហនេន, ហិ ទ្វារាសំវរណេន ចេតំ អកិរិយសមឧដ្ឋានម្បិ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ឥទញ្ច យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្សា’’តិ ឥទំ សម្ពទ្ធភិត្តិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧបរិមតលេ សយិតស្ស សង្កា ឯវ នត្ថីតិ ‘‘ហេដ្ឋាបាសាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. នានូបចារេតិ ពហិ និស្សេណិយា អារោហណីយេ.

សភាសង្ខេបេនាតិ សភាការេន. ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកេ’’តិ ឥមិនា សណ្ឋានំ ទស្សេតិ. យត្ថ តីសុ ទ្វីសុ វា បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា, ឆទនំ វា អសម្បត្តា អឌ្ឍភិត្តិ, ឥទំ អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាម. វាឡសង្ឃាដោ នាម បរិក្ខេបស្ស អន្តោ ថម្ភាទីនំ ឧបរិ វាឡរូបេហិ កតសង្ឃាដោ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេតិ ឯត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថ សចេ ភូមិតោ វត្ថុ ឧច្ចំ ហោតិ, ឧភតោ ឧច្ចវត្ថុតោ ហេដ្ឋា ភូមិយំ និព្ពកោសព្ភន្តរេបិ អនាបត្តិ ឯវ តត្ថ សេនាសនវោហារាភាវតោ. អថ វត្ថុ នីចំ ភូមិសមមេវ សេនាសនស្ស ហេដ្ឋិមតលេ តិដ្ឋតិ, តត្ថ បរិក្ខេបរហិតទិសាយ និព្ពកោសព្ភន្តរេ សព្ពត្ថ អាបត្តិ ហោតិ, បរិច្ឆេទាភាវតោ បរិក្ខេបស្ស ពហិ ឯវ អនាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិមណ្ឌលំ វាតិអាទិ មជ្ឈេ ឧទកបតនត្ថាយ អាកាសង្គណវន្តំ សេនាសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេតិ ឯកេកគព្ភស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ បមុខេន គមនំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធតោ អនូនំ កុដ្ដំ កត្វា អាកាសង្គណេន បវេសំ ករោន្តិ, ឯវំ អកតោតិ អត្ថោ. គព្ភបរិក្ខេបោតិ ចតុរស្សបាសាទាទីសុ សមន្តា ឋិតគព្ភភិត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ.

បាដេក្កសន្និវេសាតិ ឯកេកទិសាយ គព្ភបាឡិយោ ឥតរទិសាសុ គព្ភបាឡីនំ អភាវេន, ភាវេបិ វា អញ្ញមញ្ញភិត្តិច្ឆទនេហិ អសម្ពន្ធតាយ បាដេក្កសន្និវេសា នាម វុច្ចតិ. តំ…បេ… សន្ធាយ វុត្តន្តិ តត្ថ បាចិត្តិយេន អនាបត្តីតិ វុត្តំ, ន ទុក្កដេន. តាទិសាយ ហិ គព្ភបាឡិយា បមុខំ តីសុ ទិសាសុ ភិត្តីនំ អភាវេន ឯកទិសាយ គព្ភភិត្តិមត្តេន សព្ពច្ឆន្នំ ចូឡបរិច្ឆន្នំ នាម ហោតិ. តស្មា ទុក្កដមេវ. យទិ បន តស្ស បមុខស្ស ឥតរទិសាសុបិ ឯកិស្សំ, សព្ពាសុ វា ភិត្តិំ ករោន្តិ, តទា សព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នាទិភាវតោ បាចិត្តិយមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយាតិ ឯត្ថ ឧច្ចវត្ថុំ អកត្វា ភូមិយំ កតគេហស្ស បមុខំ សន្ធាយ អបរិក្ខិត្តេ បាចិត្តិយេន អនាបត្តីតិ ឥទំ កថិតំ. ឧច្ចវត្ថុកំ ចេ បមុខំ ហោតិ, តេន វត្ថុនា បរិក្ខិត្តសង្ខ្យមេវ បមុខំ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. ជគតិយា បមាណំ វត្វាតិ បកតិភូមិយា និបន្នោ យថា ជគតិយា ឧបរិ សយិតំ ន បស្សតិ, ឯវំ ឧច្ចាតិឧច្ចវត្ថុស្ស ឧព្ពេធប្បមាណំ វត្វា. ឯកទិសាយ ឧជុកមេវ ទីឃំ កត្វា សន្និវេសិតោ បាសាទោ ឯកសាលសន្និវេសោ. ទ្វីសុ, តីសុ វា ចតូសុបិ វា ទិសាសុ សិង្ឃាដកសណ្ឋានាទិវសេន កតា ទ្វិសាលាទិសន្និវេសា វេទិតព្ពា. សាលប្បភេទទីបនមេវ ចេត្ថ បុរិមតោ វិសេសោតិ. បរិក្ខេបោ វិទ្ធស្តោតិ បមុខស្ស បរិក្ខេបំ សន្ធាយ វទតិ.

៥៣. ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នំ សេនាសនំ ទុក្កដស្ស អាទិំ វត្វា បាឡិយំ ទស្សិតត្តា តតោ អធិកំ សព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នាទិកម្បិ សព្ពំ បាឡិយំ អវុត្តម្បិ បាចិត្តិយស្សេវ វត្ថុភាវេន ទស្សិតំ សិក្ខាបទស្ស បណ្ណត្តិវជ្ជត្តា, គរុកេ ឋាតព្ពតោ ចាតិ វេទិតព្ពំ. សត្ត បាចិត្តិយានីតិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយទ្វយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ.

៥៤. បាឡិយំ ‘‘តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសតី’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, អនិក្ខមិត្វា បន បុរារុណា ឧដ្ឋហិត្វា អន្តោឆទនេ និសិន្នស្សាបិ បុនទិវសេ សហសេយ្យេន អនាបត្តិ ឯវ. សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតីតិ សីហឡទីបេ កិរ ឧច្ចវត្ថុកោ សព្ពច្ឆន្នោ សព្ពអបរិច្ឆន្នោ ឯវំនាមកោ សន្និបាតមណ្ឌបោ អត្ថិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯត្ថ ចតុត្ថភាគោ ចូឡកំ, ទ្វេ ភាគា ឧបឌ្ឍំ, តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ភាគា យេភុយ្យន្តិ ឥមិនា នយេន ចូឡកច្ឆន្នបរិច្ឆន្នតាទីនិ វេទិតព្ពានិ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ អនុបសម្បន្នេន សហ និបជ្ជនំ, ចតុត្ថទិវសេ សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥. ឆដ្ឋេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ចតុត្ថទិវសេ សយន្តស្សាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន ឯកាវ អាបត្តិ. កេចិ បន បុរិមសិក្ខាបទេនាបីតិ ទ្វេ អាបត្តិយោ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ‘‘អនុបសម្បន្នេនា’’តិ អនិត្ថិលិង្គេន វុត្តត្តា នបុំសកេន បន ចតុត្ថទិវសេ សយន្តស្ស សទុក្កដបាចិត្តិយំ វត្តុំ យុត្តំ. កិញ្ចាបេត្ថ បាឡិយំ បណ្ឌកវសេនេវ ទុក្កដំ វុត្តំ, តទនុលោមិកា បន បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកេន សហ សយន្តស្ស ឥមិនា ទុក្កដំ, បុរិមេន ចតុត្ថទិវសេ សទុក្កដបាចិត្តិយំ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ ឥត្ថិគតិកោវាតិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ. មតិត្ថិយា អនាបត្តីតិ វទន្តិ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ មាតុគាមេន សទ្ធិំ និបជ្ជនំ, សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦០. សត្តមេ ន យក្ខេនាតិអាទីនំ ‘‘អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, ន យក្ខាទិនាបីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. តាទិសេនបិ ហិ សហ ឋិតាយ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. តំតំទេសភាសាយ អត្ថំ យថារុចិ វដ្ដតិ ឯវ.

ឥរិយាបថាបរិវត្តនំ, បុរិសំ វា ទ្វាទសហត្ថូបចារេ អបក្កោសាបនំ ឯត្ថ អកិរិយា. វុត្តលក្ខណស្ស ធម្មស្ស ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ទេសនា, វុត្តលក្ខណោ មាតុគាមោ, ឥរិយាបថបអវត្តនាភាវោ, វិញ្ញូបុរិសាភាវោ, អបញ្ហវិស្សជ្ជនាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៧. អដ្ឋមេ អន្តរាតិ បរិនិព្ពានកាលតោ បុព្ពេបិ. អតិកឌ្ឍិយមានេនាតិ ‘‘វទថ, ភន្តេ, កិំ តុម្ហេហិ អធិគត’’ន្តិ ឯវំ និប្បីឡិយមានេន អតិពទ្ធិយមានេន. តថារូបេ បច្ចយេ សតិ វត្តព្ពមេវ. សុតបរិយត្តិសីលគុណន្តិ ឯត្ថ អត្ថកុសលតា សុតគុណោ, បាឡិបាឋកុសលតា បរិយត្តិគុណោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវា’’តិ ឥមិនា ខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដតាបិ អរិយានំ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

បុព្ពេ អវុត្តេហីតិ ចតុត្ថបារាជិកេ អវុត្តេហិ. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិអជអាននវសេន ឯកន្តតោ អចិត្តកសមុដ្ឋានមេវ ហោតិ អរិយានំ បណ្ណត្តិវីតិក្កមាភាវា. ឈានលាភីនញ្ច សត្ថុ អាណាវីតិក្កមបដិឃចិត្តស្ស ឈានបរិហានតោ ភូតារោចនំ ន សម្ភវតិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស ភូតតា, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, តង្ខណវិជាននា, អនញ្ញាបទេសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨. នវមេ តត្ថ ភវេយ្យាតិ តត្ថ កស្សចិ មតិ ឯវំ ភវេយ្យ. អដ្ឋកថាវចនមេវ ឧបបត្តិតោ ទឡ្ហំ កត្វា បតិដ្ឋបេន្តោ ‘‘ឥមិនាបិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ.

៨២. អាទិតោ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ បាណាតិបាតាទីនិ បញ្ច. សេសានីតិ វិកាលភោជនាទីនិ. សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ អជ្ឈាចារោវ. អន្តិមវត្ថុំ អនជ្ឈាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ សវត្ថុកោ សង្ឃាទិសេសោ, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, ភិក្ខុសម្មុតិយា អភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦. ទសមេ អប្បបំសុមត្តិកាយ បថវិយា អនាបត្តិវត្ថុភាវេន វុត្តត្តា ឧបឌ្ឍបំសុមត្តិកាយបិ បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. ន ហេតំ ទុក្កដវត្ថូតិ សក្កា វត្តុំ ជាតាជាតវិនិមុត្តាយ តតិយបថវិយា អភាវតោ.

វដ្ដតីតិ ឥមស្មិំ ឋានេ បោក្ខរណិំ ខណាតិ ឱកាសស្ស អនិយមិតត្តា វដ្ដតិ. ឥមំ វល្លិំ ខណាតិ បថវីខណនំ សន្ធាយ វុត្តត្តា ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, ន ភូតគាមសិក្ខាបទេន. ឧភយម្បិ សន្ធាយ វុត្តេ បន ទ្វេបិ បាចិត្តិយា ហោន្តិ. ឧទកបប្បដកោតិ ឧទកេ អន្តោភូមិយំ បវិដ្ឋេ តស្ស ឧបរិភាគំ ឆាទេត្វា តនុកបំសុ វា មត្តិកា វា បដលំ ហុត្វា បតមានា តិដ្ឋតិ, តស្មិំ ឧទកេ សុក្ខេបិ តំ បដលំ វាតេន ចលមានា តិដ្ឋតិ, តំ ឧទកបប្បដកោ នាម.

អកតបព្ភារេតិ អវឡញ្ជនដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាទិសេ ឯវ ហិ វម្មិកស្ស សម្ភវោតិ. មូសិកុក្ករំ នាម មូសិកាហិ ខនិត្វា ពហិ កតបំសុរាសិ. អច្ឆទនន្តិអាទិវុត្តត្តា ឧជុកំ អាកាសតោ បតិតវស្សោទកេន ឱវដ្ឋមេវ ជាតបថវី ហោតិ, ន ឆទនាទីសុ បតិត្វា តតោ បវត្តឧទកេន តិន្តន្តិ វេទិតព្ពំ. មណ្ឌបត្ថម្ភន្តិ សាខាមណ្ឌបត្ថម្ភំ. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា. តតោតិ បុរាណសេនាសនតោ.

៨៨. មហាមត្តិកន្តិ ភិត្តិលេបនំ. ជាតបថវិតា, តថាសញ្ញិតា, ខណនខណាបនានំ អញ្ញតរន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.