៨. បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨០. អដ្ឋមេ បាការេន ច បរិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. គោបុរដ្ដាលកយុត្តន្តិ ឯត្ថ បាការេសុ យុទ្ធត្ថាយ កតោ វង្កសណ្ឋានោ សរក្ខេបឆិទ្ទសហិតោ បតិស្សយវិសេសោ អដ្ដាលកោ នាម.

សោឡសវិធស្សាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ បច្ចេកំ ចតូសុ សច្ចេសុ កត្តព្ពស្ស បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាសង្ខាតស្ស សោឡសវិធស្ស. តេ គារវេនាតិ តេ កិលន្តរូបា ភិក្ខូ ភត្តុទ្ទេសកដ្ឋានេ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ បុរតោ អត្តនោ កិលន្តសរីរំ ទស្សេត្វា ឧទ្ទិសាបនេ គារវេន, លជ្ជាយាតិ អត្ថោ. តេរសបីតិ ភត្តុទ្ទេសកសេនាសនគាហាបកភណ្ឌាគារិកចីវរបដិគ្គាហកចីវរភាជកយាគុភាជកផលភាជកខជ្ជភាជកអប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសាដិយគាហាបកបត្តគាហាបកអារាមិកបេសកសាមណេរបេសកសម្មុតីនំ វសេន តេរសបិ.

បាឡិយំ ‘‘អបិសូ’’តិ ឥទំ ‘‘អបិចា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោ. ឯវំ សព្ពបទេសូតិ បីឋាទីសុ សេនាសនសាធារណេសុ, កតិកសណ្ឋានបវេសនិក្ខមនកាលាទីសុ បន វិសុំ វិសុំ អធិដ្ឋហិត្វា កថាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ និម្មិតានំ ធម្មតាតិ អនិយមេត្វា និម្មិតានំ វសេន វុត្តំ, និយមេត្វា បន ‘‘ឯត្តកា ឥទញ្ចិទញ្ច កថេន្តុ, ឯត្តកា តុណ្ហី ភវន្តុ, នានាប្បការំ ឥរិយាបថំ, កិរិយញ្ច កប្បេន្តុ, នានាវណ្ណសណ្ឋានវយោនិយមា ច ហោន្តូ’’តិ បរិកម្មំ កត្វា សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋិតេ ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បការា អញ្ញមញ្ញម្បិ វិសទិសាវ ហោន្តិ. អវត្ថុកវចនន្តិ និរត្ថកវចនំ.

៣៨៣. ឯកចារិកភត្តន្តិ អតិមនាបត្តា សព្ពេសម្បិ បដិលាភត្ថាយ វិសុំ ឋិតិកាយ បាបេតព្ពភត្តំ. តទ្ធិតវោហារេនាតិ ចត្តារិ បមាណមស្ស ចតុក្កន្តិ ឯវំ តទ្ធិតវោហារេន. ភវោតិ ភវិតព្ពោ. អតីតំ ទិវសភាគន្តិ តស្មិញ្ញេវ ទិវសេ សលាកទានក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហិយ្យោតិ ឥមស្ស អជ្ជ ឥច្ចេវ អត្ថោ. តេនេវាហំសុ ‘‘ស្វេ អម្ហេ’’តិអាទិ. បធូបាយន្តាតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនកោធវសេន បធូបាយន្តា. បាឡិយំ កិស្ស មន្តិ កេន ការណេន មយាតិ អត្ថោ.

៣៨៤. ‘‘សរសិ ត្វ’’ន្តិ ឥទំ ឯកំ វាក្យំ កត្វា, ‘‘កត្តា’’តិ ឥទញ្ច កត្តរិ រិតុបច្ចយន្តំ កត្វា, ‘‘អសី’’តិ អជ្ឈាហារបទេន សហ ឯកវាក្យំ កត្វា, ‘‘ឯវរូប’’ន្តិ ឥទំ, ‘‘យថាយំ ភិក្ខុនី អាហា’’តិ ឥទញ្ច ទ្វីសុ វាក្យេសុ បច្ចេកំ យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ឧជុកមេវាតិ ត្វា-បច្ចយន្តវសេន បឋមំ អត្ថគ្គហណំ ឧជុកន្តិ អធិប្បាយោ.

ទុតិយោ ទព្ព-សទ្ទោ បណ្ឌិតាទិវចនោតិ អាហ ‘‘ន ខោ ទព្ព ទព្ពា បណ្ឌិតា’’តិ. និព្ពេឋេន្តីតិ ទោសតោ មោចេន្តិ. វិនយលក្ខណេ តន្តិន្តិ វិនយវិនិច្ឆយលក្ខណវិសយេ អាគមំ ឋបេន្តោ. បាឡិយំ យតោ អហន្តិអាទីសុ យស្មិំ កាលេ អហំ ជាតោ, តតោ បភុតិ សុបិនន្តេនបិ មេថុនំ ធម្មំ នាភិជានាមិ, ន ច តស្ស មេថុនធម្មស្ស បដិសេវិតា អហោសិន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘សុបិនន្តេនបី’’តិអាទិ. ឥទានិ ឯកវាក្យវសេន យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន ឃដតីតិ យស្មា ខីណាសវស្ស វចនេន ឯតិស្សា វចនំ ន សមេតិ, តញ្ច ន ឃដនំ យស្មា បុព្ពេ ភិក្ខូសុ បសិទ្ធាយ ឯវ អច្ចន្តទុស្សីលតាយ ឯវ អហោសិ, តស្មា មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថាតិ អធិប្បាយោ.

ចរ បិរេតិ ចរ គច្ឆ បិរេ បរ អមាមក ត្វំ. វិនស្សាតិ អទស្សនំ គច្ឆ. អការិកាតិ អមូលកេន ចោទនាយ ន ការិកា. ការកោ ហោតីតិ ‘‘អយ្យេនម្ហិ ទូសិតា’’តិ ឥមាយ បដិញ្ញាយ យទិ នាសិតា, តទា ថេរោ ភិក្ខុនីទូសកត្តសិទ្ធិតោ តស្ស ទោសស្ស ការកោ ហោតិ. អការកោ ហោតីតិ តាយ កតបដិញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា សាមញ្ញតោ ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ ភគវតា វុត្តត្តា អការកោ ហោតិ. យទិ ហិ ថេរោ ការកោ ភវេយ្យ, អវស្សំ តមេវ ទោសំ អបទិសិត្វា ឥមិនា នាម ការណេន ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថា អវុត្តត្តា, ‘‘ទព្ពញ្ច អនុយុញ្ជថា’’តិ អវត្វា ‘‘ឥមេ ច ភិក្ខូ អនុយុញ្ជថា’’តិ វុត្តត្តា ច សាមត្ថិយតោ មេត្តិយាយ ភិក្ខុនិយា អញ្ញេន ទោសេន នាសនារហតា, វត្ថុស្ស ច អមូលកភាវោ, ថេរស្ស អការកភាវោ ច សិទ្ធោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

អត្តនោ សុត្តន្តិ ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ ឥមិនា បក្ខេបវចនេន សហិតំ កូដសុត្តំ. ថេរោ ការកោ ហោតីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ អវត្វា សាមញ្ញតោ ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំយេវ តស្សា នាសនា វិហិតាតិ តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ ហោតិ, ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ បន វុត្តេ បុព្ពេយេវ សិទ្ធស្ស បារាជិកស្ស សុចិកាយ អស្សា សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថាតិ សិជ្ឈនតោ អម្ហាកំ វាទេ ថេរោ អការកោ ហោតីតិ. មហាវិហារវាសីនម្បិ បន ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ វុត្តេ ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំយេវ តស្សា នាសនា វិហិតា ហោតិ, ន សាមញ្ញតោតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ វាទេសុ, សុត្តេសុ វា. យំ បច្ឆា វុត្តន្តិ មហាវិហារវាសីហិ យំ វុត្តំ, តំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. វិចារិតំ ហេតន្តិ ឯតំ បច្ឆិមស្ស យុត្តត្តំ វិចារិតំ, ‘‘តត្រ សង្ឃាទិសេសោ វុដ្ឋានគាមិនី…បេ… អសុទ្ធតាយេវ នាសេសី’’តិ វក្ខមាននយេន វិនិច្ឆិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេតិ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា មហាអដ្ឋកថាវាទោ ទស្សិតោ.

តត្រាតិ តេសុ ទុក្កដបាចិត្តិយេសុ. ទុក្កដន្តិ វុត្តមហាអដ្ឋកថាវាទស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេត្វា ‘‘បាចិត្តិយ’’ន្តិ បវត្តស្ស កុរុន្ទិវាទស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ឆិមនយេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. វចនប្បមាណតោតិ វិសំវាទនាធិប្បាយេ សមានេបិ អនុទ្ធំសនាទិវិសេសេ សង្ឃាទិសេសាទិនោ វិធាយកវចនពលេនាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុស្ស បន ភិក្ខុនិយា ទុក្កដន្តិ ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេន្តស្ស ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ.

ឯវំ ទ្វីសុបិ អដ្ឋកថាវចនេសុ អធិប្បាយំ វិភាវេត្វា ឥទានិ បច្ឆិមេ បាចិត្តិយវាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា បុរិមទុក្កដវាទមេវ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘តត្រ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិសុន្តិ សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយតោ (បាចិ. ១) វិសុំ បាចិត្តិយំ វុត្តំ, តត្ថ អនន្តោគធភាវាតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ យស្មា អមូលកានុទ្ធំសនេ វិសុញ្ញេវ បាចិត្តិយំ បញ្ញត្តំ, តស្មា បុរិមនយោតិ ទុក្កដវាទោ. ឯវំ អន្តរា បវិដ្ឋំ ទុក្កដបាចិត្តិយវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បាកដមេវ អត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘តថា ភិក្ខុនី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តថាតិ យថា ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុំ, ភិក្ខុនិញ្ច អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសទុក្កដានិ វុត្តានិ, តថាតិ អត្ថោ. ឯតេហិ នាសនា នត្ថីតិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ, ទុក្កដេន ឥមិស្សា បន នាសនា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ទុស្សីលាតិ បារាជិកា.

៣៨៦. អាការនានត្តេនាតិ ទូសិតាការស្ស, ទូសកាការស្ស ច នានត្តេន. អនភិរទ្ធោតិ អតុដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ន សុខិតោ’’តិ. ន បសាទិតោតិ អនុប្បាទិតប្បសាទោ. ខីល-សទ្ទោ ថទ្ធភាវវចនោ, កចវរបរិយាយោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ចិត្ត…បេ… ខីល’’ន្តិ. នប្បតីតោតិ បីតិសុខាទីហិ ន អភិគតោ ន ឧបគតោ. តេនាហ ‘‘ន អភិសដោ’’តិ.

យេន ទុដ្ឋោតិ ច កុបិតោតិ ច វុត្តោតិ ឯត្ថ យេន ទុដ្ឋោតិ ច វុត្តោ យេន កុបិតោតិ ច វុត្តោ, តំ មាតិកាយញ្ច បទភាជនេ (បារា. ៣៨៦) ច វុត្តំ ឧភយម្បេតន្តិ យោជេតព្ពំ. ទ្វីហីតិ ‘‘តេន ច កោបេន, តេន ច ទោសេនា’’តិ វុត្តកោបទោសបទេហិ ទ្វីហិ, អត្ថតោ បន ទ្វីហិបិ ទោសោវ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធមេវ ទស្សេតី’’តិ. យាយាតិ អនត្តមនតាយ.

ន ចុទិតកវសេនាតិ យទិ ចុទិតកវសេនាបិ អមូលកំ អធិប្បេតំ សិយា, អមូលកំ នាម អនជ្ឈាបន្នន្តិ បទភាជនំ វទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យំ បារាជិកន្តិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរំ. បទភាជនេ (បារា. ៣៨៦) បន ភិក្ខុវិភង្គេ អាគតានេវ គហេត្វា ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតំ ឥធ អប្បមាណន្តិ ឯតំ អាបន្នានាបន្នតំ ឥធានុទ្ធំសនេ អាបត្តិយា អនង្គំ, អាបត្តិំ បន អាបន្នេ វា អនាបន្នេ វា បុគ្គលេ ‘‘អនាបន្នោ ឯសោ សុទ្ធោ’’តិ សុទ្ធសញ្ញាយ វា វិមតិយា វា ចាវនាធិប្បាយោវ ឥធ អង្គន្តិ អធិប្បាយោ.

តថេវាតិ បសាទសោតេន, ទិព្ពសោតេន វាតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ទិដ្ឋានុសារេនេវ សមុប្បន្នា បរិសង្កាវ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘អទិស្វា វា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, ទិស្វា បក្កន្តេសុបិ ទោសោ នត្ថិយេវ. ឥមេសន្តិ ឥមេហិ. ករិស្សន្តីតិ តស្មិំ ខណេ ឧប្បជ្ជនាការទស្សនំ, បច្ឆា បន ឯត្តកេន កាលេន កតំ វាតិ សង្កាយ ចោទេតិ. ន ហិ ករិស្សន្តីតិ ចោទនា អត្ថិ. ‘‘អរិដ្ឋំ បីត’’ន្តិ ឥទំ មុខេ សុរាគន្ធវាយននិមិត្តទស្សនំ. អរិដ្ឋញ្ហិ សុរាសទិសវណ្ណគន្ធំ កប្បិយភេសជ្ជំ.

ទិដ្ឋំ អត្ថិ សមូលកន្តិអាទីសុ អជ្ឈាចារស្ស សម្ភវាសម្ភវានំ មូលាមូលភាវទស្សនំ. អត្ថិ សញ្ញាសមូលកន្តិអាទិ បន ទិដ្ឋសញ្ញាយ សម្ភវាសម្ភវានំ មូលាមូលភាវទស្សនំ. ទិស្វាវ ទិដ្ឋសញ្ញី ហុត្វា ចោទេតីតិ ឯត្ថ យំ ចោទេតិ, តតោ អញ្ញំ បុគ្គលំ វីតិក្កមន្តំ, បដិច្ឆន្នោកាសតោ និក្ខមន្តំ វា ទិស្វា ‘‘អយំ សោ’’តិ សញ្ញាយ ចោទេន្តោបិ សង្គយ្ហតិ. ឯស នយោ សុតាទីសុបិ. សមូលកេន វា សញ្ញាសមូលកេន វាតិ ឯត្ថ បារាជិកមាបន្នំ ទិដ្ឋាទិមូលកេន ច ‘‘អយំ អាបន្នោ’’តិ អសុទ្ធសញ្ញាយ ចោទេន្តោ សមូលកេន ចោទេតិ នាម. សញ្ញាសមូលកត្តេ ឯវ អនាបត្តិសម្ភវតោ អាបន្នេ វា អនាបន្នេ វា បុគ្គលេ អាបន្នសញ្ញី ទិដ្ឋាទីសុ, អទិដ្ឋាទីសុ វា មូលេសុ ទិដ្ឋសុតាទិសញ្ញី តេន ទិដ្ឋាទិមូលកេន តំ បុគ្គលំ ចោទេន្តោ សញ្ញាសមូលកេន ចោទេតិ នាម. ឥមេសំ អនាបត្តិ, វុត្តវិបរិយាយេន អាបត្តិវារេ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សមីបេ ឋត្វាតិ ហត្ថវិការវចីឃោសានំ ចោទនាវសេន បវត្តិយមានានំ ទស្សនសវនូបចារេ ឋត្វាតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋត្វា’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៨៥-៣៨៦) វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. បរតោ ព្យតិរេកតោ អនាបត្តិំ ទស្សេន្តេន ‘‘ទូតំ វា បណ្ណំ វា សាសនំ វា បេសេត្វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន បន ‘‘ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា ចោទេន្តស្ស សីសំ ន ឯតី’’តិ វុត្តំ. វាចាយ វាចាយាតិ សកិំ អាណត្តស្ស សកលម្បិ ទិវសំ វទតោ វាចាយ វាចាយ ចោទាបកស្សេវ អាបត្តិ. សោបីតិ អាណត្តោបិ. តស្ស ច ‘‘មយាបិ ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិំ អវត្វាបិ ‘‘អមូលក’’ន្តិ សញ្ញាយ ចាវនាធិប្បាយេន ‘‘ត្វំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ ឥទមេវ វាចំ បរស្ស វចនំ វិយ អកត្វា សាមញ្ញតោ វទន្តស្សាបិ សង្ឃាទិសេសោ ឯវ. សតិបិ បន អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេ ‘‘អសុកេន ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ បរេន វុត្តមេវ វទន្តស្ស នត្ថិ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ បន បរេន អវុត្តម្បិ វុត្តន្តិ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ.

សម្ពហុលា សម្ពហុលេ សម្ពហុលេហិ វត្ថូហីតិ ឯត្ថ សម្ពហុលេតិ ចុទិតកពហុត្តនិទ្ទេសេន បុរិមេសុ តីសុ វារេសុ ចុទិតកពហុត្តេនាបិ វារភេទសព្ភាវំ ញាបេតិ. ឯកស្មិញ្ហិ ចុទិតកវត្ថុចោទកភេទេន ឥទំ ចតុក្កំ វុត្តំ, ចុទិតកពហុត្តេនាបិ ចតុក្កន្តរំ លព្ភតីតិ អដ្ឋកំ ហោតិ ឯវ.

អមូលកចោទនាបសង្គេន សមូលកចោទនាលក្ខណាទិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចោទេតុំ បន កោ លភតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ភិក្ខុស្ស សុត្វា ចោទេតីតិអាទិ សុត្តំ យស្មា យេ ចោទកស្ស អញ្ញេសំ វិបត្តិំ បកាសេន្តិ, តេបិ តស្មិំ ខណេ ចោទកភាវេ ឋត្វាវ បកាសេន្តិ, តេសញ្ច វចនំ គហេត្វា ឥតរោបិ យស្មា ចោទេតុញ្ច អសម្បដិច្ឆន្តំ តេហិ តិត្ថិយសាវកបរិយោសានេហិ បឋមចោទកេហិ សម្បដិច្ឆាបេតុញ្ច លភតិ, តស្មា ឥធ សាវកភាវេន ឧទ្ធដន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទូតំ វាតិអាទីសុ ‘‘ត្វំ ឯវំ គន្ត្វា ចោទេហី’’តិ ទូតំ វា បេសេត្វា យោ ចោទេតុំ សក្កោតិ, តស្ស បណ្ណំ, មូលសាសនំ វា បេសេត្វា. សមយេនាតិ បកតិយា ជាននក្ខណេ.

គរុកានំ ទ្វិន្នន្តិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសានំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ នាម ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តា (ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៤, ៩៥, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦, ១៣៦; សំ. និ. ៣.២១០) ទសវត្ថុកា ទិដ្ឋិ, សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតំ អន្តំ គណ្ហាបកទិដ្ឋិ អន្តគ្គាហិកា នាម. អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នន្តិ អាជីវហេតុបិ អាបជ្ជិតព្ពានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកំ (បារា. ១៩៥), សញ្ចរិត្តេ (បារា. ៣០១, ៣០២) សង្ឃាទិសេសោ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ អរហា’’តិ (បារា. ២២០) បរិយាយេន ថុល្លច្ចយំ, ភិក្ខុស្ស បណីតភោជនវិញ្ញត្តិយា បាចិត្តិយំ (បាចិ. ២៥៧), ភិក្ខុនិយាបណីតភោជនវិញ្ញត្តិយា បាដិទេសនីយំ (បាចិ. ១២៣៦), សូបោទនវិញ្ញត្តិយា (បាចិ. ៦១២-៦១៣) ទុក្កដន្តិ ឥមេសំ បរិវារេ (បរិ. ២៨៧) វុត្តានំ ឆន្នំ. ន ហេតា អាបត្តិយោ អាជីវហេតុ ឯវ បញ្ញត្តា សញ្ចរិត្តាទីនំ អញ្ញថាបិ អាបជ្ជិតព្ពតោ. អាជីវហេតុបិ ឯតាសំ អាបជ្ជនំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ, អាជីវហេតុបិ បញ្ញត្តានន្តិ អត្ថោ. ន កេវលញ្ច ឯតា ឯវ, អញ្ញាបិ អទិន្នាទានកុលទូសនបាណវធវេជ្ជកម្មាទិវសេន អាជីវហេតុ អាបជ្ជិតព្ពាបិ សន្តិ, តា បន អាបត្តិសភអាគតាយ បារាជិកាទីសុ ឆសុ ឯវ សង្គយ្ហន្តីតិ វិសុំ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ឯត្តាវតា បន សីសំ ន ឯតីតិ សង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយ វុត្តំ, ចោទនា បន កតា ឯវ ហោតិ. តិំសានីតិ តិំសំ ឯតេសមត្ថីតិ តិំសានិ, តិំសាធិកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. នវុតានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

អត្តាទានំ អាទាតុកាមេនាតិ ឯត្ថ អត្តនា អាទាតព្ពតោ ទិដ្ឋាទិមូលកេហិ គហេតព្ពតោ បរស្ស វិប្ផន្ទិតុំ អទត្វា បគ្គណ្ហនតោ អត្តាទានន្តិ ចោទនា វុច្ចតិ, តំ អាទាតុកាមេន, ចោទនំ កត្តុកាមេនាតិ អត្ថោ.

ឧព្ពាហិកាយាតិ ឧព្ពហន្តិ វិយោជេន្តិ ឯតាយ អលជ្ជីនំ តជ្ជនិំ វា កលហំ វាតិ ឧព្ពាហិកា, សង្ឃសម្មុតិ, តាយ. វិនិច្ឆិននំ នាម តាយ សម្មតភិក្ខូហិ វិនិច្ឆននមេវ. អលជ្ជុស្សន្នាយ ហិ បរិសាយ សមថក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២២៧) អាគតេហិ ទសង្គេហិ សមន្នាគតា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ តត្ថេវ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មន្និតព្ពា, តេហិ ច សម្មតេហិ វិសុំ វា និសីទិត្វា, តស្សា ឯវ វា បរិសាយ ‘‘អញ្ញេហិ ន កិញ្ចិ កថេតព្ព’’ន្តិ សាវេត្វា តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិតព្ពំ.

កិម្ហីតិ កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ, កតរវិបត្តិយន្តិ អត្ថោ. ‘‘កិម្ហិ នំ នាមា’’តិ ឥទំ ‘‘កតរាយ វិបត្តិយា ឯតំ ចោទេសី’’តិ យាយ កាយចិ វិញ្ញាយមានាយ ភាសាយ វុត្តេបិ ចោទកស្ស វិនយេ អបកតញ្ញុតាយ ‘‘សីលាចារទិដ្ឋិអាជីវវិបត្តីសុ កតរាយាតិ មំ បុច្ឆតី’’តិ ញាតុំ អសក្កោន្តស្ស បុច្ឆា, ន បន កិម្ហីតិអាទិបទត្ថមត្តំ អជានន្តស្ស. ន ហិ អនុវិជ្ជកោ ចោទកំ ពាលំ អបរិចិតភាសាយ ‘‘កិម្ហិ ន’’ន្តិ បុច្ឆតិ. ‘‘កិម្ហិ នម្បិ ន ជានាសី’’តិ ឥទម្បិ វចនមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ ន ហោតិ, ‘‘កតរវិបត្តិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘អសុកាយ វិបត្តិយា’’តិ វត្តុម្បិ ន ជានាសីតិ វចនស្ស អធិប្បាយមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ពាលស្ស លជ្ជិស្ស នយោ ទាតព្ពោ’’តិ វត្វា ច ‘‘កិម្ហិ នំ ចោទេសីតិ សីលវិបត្តិយា’’តិអាទិ អធិប្បាយប្បកាសនមេវ នយទានំ វុត្តំ, ន បន កិម្ហិ-នំ-បទានំ បរិយាយមត្តទស្សនំ. ន ហិ ពាលោ ‘‘កតរវិបត្តិយំ នំ ចោទេសី’’តិ ឥមស្ស វចនស្ស អត្ថេ ញាតេបិ វិបត្តិប្បភេទនំ, អត្តនា ចោទិយមានំ វិបត្តិសរូបញ្ច ជានិតុំ សក្កោតិ, តស្មា តេនេវ អជាននេន អលជ្ជី អបសាទេតព្ពោ. ‘‘កិម្ហិ ន’’ន្តិ ឥទម្បិ ឧបលក្ខណមត្តំ, អញ្ញេន វា យេន កេនចិ អាការេន អវិញ្ញុតំ បកាសេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោវ.

‘‘ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៣៩; បរិ. ២) ‘‘អលជ្ជីនិគ្គហត្ថាយ…បេ… បញ្ញត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯហិតីតិ ហិ-ការោ ឯត្ថ អាគមោ ទដ្ឋព្ពោ, អាគមិស្សតីតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋសន្តានេនាតិ ទិដ្ឋនិយាមេន. អលជ្ជិស្ស បដិញ្ញាយ ឯវ កាតព្ពន្តិ វចនបដិវចនក្កមេនេវ ទោសេ អាវិភូតេបិ អលជ្ជិស្ស ‘‘អសុទ្ធោហ’’ន្តិ ទោសសម្បដិច្ឆនបអញ្ញាយ ឯវ អាបត្តិយា កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘អលជ្ជិស្ស ឯតំ នត្ថីតិ សុទ្ធបដិញ្ញាយ ឯវ អនាបត្តិយា កាតព្ពន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ សង្គហិតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ អនុវិជ្ជកស្សេវ និរត្ថកត្តាបត្តិតោ ចោទកេនេវ អលជ្ជិបដិញ្ញាយ ឋាតព្ពតោ. ទោសាបគមបដិញ្ញា ឯវ ហិ ឥធ បដិញ្ញាតិ អធិប្បេតា. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ឯតម្បិ នត្ថីតិ បដិញ្ញំ ន ទេតី’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦).

តទត្ថទីបនត្ថន្តិ អលជ្ជិស្ស ទោសេ អាវិភូតេបិ តស្ស ទោសាបគមបដិញ្ញាយ ឯវ កាតព្ពតាទីបនត្ថំ. វិវាទវត្ថុសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកា អត្ថបច្ចត្ថិកា. សញ្ញំ ទត្វាតិ នេសំ កថាបច្ឆេទត្ថំ, អភិមុខករណត្ថញ្ច សទ្ទំ កត្វា. វិនិច្ឆិនិតុំ អននុច្ឆវិកោតិ ‘‘អសុទ្ធោ’’តិ សញ្ញាយ ចោទកបក្ខេ បវិដ្ឋត្តា អនុវិជ្ជកភាវតោ ពហិភូតត្តា អនុវិជ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សន្ទេហេ ឯវ ហិ សតិ អនុវិជ្ជិតុំ សក្កា, អសុទ្ធទិដ្ឋិយា បន សតិ ចុទិតកេន វុត្តំ សព្ពំ អសច្ចតោបិ បដិភាតិ, កថំ តត្ថ អនុវិជ្ជនា សិយាតិ.

‘‘តថា នាសិតកោវ ភវិស្សតី’’តិ ឥមិនា វិនិច្ឆយំ អទត្វា សង្ឃតោ វិយោជនំ នាម លិង្គនាសនា វិយ អយម្បិ ឯកោ នាសនប្បការោតិ ទស្សេតិ. វិរទ្ធំ ហោតីតិ សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ សហសា អាបន្នោ ហោតិ. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ អលជ្ជី នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ ‘‘បក្ខានុរក្ខណត្ថាយ បដិញ្ញំ ន ទេតី’’តិ ឥមស្ស អលជ្ជិលក្ខណសម្ភវស្ស ការណវចនំ. បដិច្ឆាទិតកាលតោ បដ្ឋាយ អលជ្ជី នាម ឯវ, បុរិមោ លជ្ជិភាវោ ន រក្ខតីតិ អត្ថោ. បដិញ្ញំ ន ទេតីតិ សចេ មយា កតទោសំ វក្ខាមិ, មយ្ហំ អនុវត្តកា ភិជ្ជិស្សន្តីតិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ. ឋានេ ន តិដ្ឋតីតិ លជ្ជិដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, កាយវាចាសុ វីតិក្កមោ ហោតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘វិនិច្ឆយោ ន ទាតព្ពោ’’តិ, បុព្ពេ បក្ខិកានំ បដិញ្ញាយ វូបសមិតស្សាបិ អធិករណស្ស ទុវូបសន្តតាយ អយម្បិ តថា នាសិតកោវ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ.

ចុទិតកចោទកេសុ បដិបត្តិំ ញត្វាតិ ‘‘តុម្ហេ អម្ហាកំ វិនិច្ឆយេន តុដ្ឋា ភវិស្សថា’’តិអាទិនា វុត្តំ ចុទិតកចោទកេសុ អនុវិជ្ជកេន បដិបជ្ជិតព្ពកម្មំ ញត្វា. វិនិច្ឆយោ មជ្ឈេតិ អាបត្តីតិ វា អនាបត្តីតិ វា វិនិច្ឆយបរិយោសានអនុវិជ្ជនានំ មជ្ឈំ នាមាតិ អត្ថោ.

អមូលកម្បិ សមូលកំ កត្វា វទន្តីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ មូលានី’’តិ. កាលេន វក្ខាមីតិអាទីសុ ឱកាសំ ការាបេត្វា វទន្តោ កាលេន វទតិ នាម. សលាកគ្គយាគុអគ្គភិក្ខាចារដ្ឋានាទីសុ ចោទេន្តោ អកាលេន វទតិ នាម. ទោសតោ វុដ្ឋាបេតុកាមតាយ វទន្តោ អត្ថសំហិតេន វទតិ នាម. ទោសន្តរោតិ ទោសចិត្តោ. បន្នរសសុ ធម្មេសូតិ ‘‘បរិសុទ្ធកាយសមអាចារតា, តថា វចីសមាចារតា, សព្រហ្មចារីសុ មេត្តចិត្តតា, ពហុស្សុតតា, ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានំ ស្វាគតាទិតា, កាលេន វក្ខាមី’’តិអាទិនា (បរិ. ៣៦២) វុត្តបញ្ចធម្មា ច ការុញ្ញតា, ហិតេសិតា, អនុកម្បតា, អាបត្តិវុដ្ឋានតា, វិនយបុរេក្ខារតាតិ (ចូឡវ. ៤០១) ឥមេសុ បន្នរសសុ. តត្ថ ‘‘ការុញ្ញតា’’តិ ឥមិនា ករុណា ទស្សិតា. ហិតេសិតាតិ ហិតគវេសនតា. អនុកម្បតាតិ តេន ហិតេន សំយោជនតា, ឥមេហិ ទ្វីហិបិ មេត្តា ទស្សិតា. អាបត្តិវុដ្ឋានតាតិ សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបនតា. វត្ថុំ ចោទេត្វា សារេត្វា បដិញ្ញំ អារោបេត្វា យថាបដិញ្ញាយ កម្មករណំ វិនយបុរេក្ខារតា នាម.

អធិករណដ្ឋេនាតិ អធិកាតព្ពដ្ឋេន, សមថេហិ វូបសមេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តំ នានត្តំ ទស្សេតុន្តិ ឥធ អនធិប្បេតម្បិ អត្ថុទ្ធារវសេន តំ នានត្តំ ទស្សេតុន្តិ អធិប្បាយោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សេសានិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តានី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦). យំ អធិកិច្ចាតិអាទិនា អធិករណសទ្ទស្ស កម្មសាធនតា វុត្តា.

គាហន្តិ ‘‘អសុកំ ចោទេស្សាមី’’តិ មនសា ចោទនាការស្ស គហណំ. ចេតនន្តិ ‘‘ចោទេស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តព្យាបារសង្ខាតំ ចិត្តកម្មំ. អក្ខន្តិន្តិ ចុទិតកស្ស វិបត្តិំ ទិស្វា ឧប្បន្នំ កោធំ អសហនំ, តថា បវត្តំ វា យំ កិញ្ចិ ចិត្តចេតសិករាសិំ. វោហារន្តិ ចោទនាវសប្បវត្តវចនំ. បណ្ណត្តិន្តិ ចោទនាវសប្បវត្តំ មនសា បរិកប្បិតំ នាមបណ្ណត្តិំ. អត្តាទានំ គហេត្វាតិ ចោទនំ មនសា គហេត្វា. តំ អធិករណន្តិ តំ គាហលក្ខណំ អធិករណំ. និរុជ្ឈតិ ចេតនាយ ខណិកត្តា, សា ច សមថប្បត្តា ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អនិដ្ឋប្បសង្គោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ឧបរិបិ ‘‘តុណ្ហី ហោតី’’តិ ឥមិនា វោហារវចនស្ស និរោធំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តំ អធិករណំ សមថប្បត្តំ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘តស្មា បណ្ណត្តិ អធិករណ’’ន្តិ អដ្ឋកថាសុ កតសន្និដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្សាបិ ឯកច្ចេហិ បដិក្ខិត្តភាវំ ទស្សេត្វា បុន តម្បិ បដិសេធេត្វា អដ្ឋកថាសុ វុត្តបណ្ណត្តិយា ឯវ អធិករណតំ សមត្ថេតុំ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តំ បនេតន្តិ បណ្ណត្តិ អធិករណន្តិ ឯតំ គហណំ វិរុជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ. បារាជិកាទិអាបត្តិ ឯកន្តអកុសលសភាវា វា អព្យាកតសភាវា វា ហោតីតិ សញ្ញាយ ‘‘មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តី’’តិអាទិកំ សុត្តំ បណ្ណត្តិអធិករណវាទេន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ឧទ្ធដំ. តេនាហ ‘‘ន ហិ តេ…បេ… អច្ចន្តអកុសលត្តា’’តិអាទិ. តេតិ អដ្ឋកថាចរិយា.

អមូលកញ្ចេវ តំ អធិករណន្តិ ឯត្ថ អមូលកបារាជិកមេវ អធិករណ-សទ្ទេន អធិប្បេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យញ្ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា បនាតិអាទិ បន ឥធាធិប្បេតាយ អមូលកបារាជិកាបត្តិយា ឯវ បណ្ណត្តិភាវោ យុជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តត្ថ យាយ បណ្ណត្តិយាតិ សភាវតោ បរិសុទ្ធេបិ បុគ្គលេ ‘‘បារាជិកោ’’តិអាទិនា ចោទកេន បវត្តិតំ នាមបណ្ណត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. បញ្ញត្តោតិ កថិតោ. អធិករណេ បវត្តត្តាតិ អវិជ្ជមានេបិ មនសា អារោបិតមត្តេ អាបត្តាធិករណេ វាចកភាវេន បវត្តត្តា.

ឯវំ នាមបណ្ណត្តិវសេន ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អាបត្តាធិករណស្ស បញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថបណ្ណត្តិវសេនាបិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា វាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ញត្តិមត្តមេវាតិ អវិជ្ជមានស្ស វិជ្ជមានាការេន មនសា អារោបិតអត្ថបណ្ណត្តិមត្តមេវាតិ អត្ថោ. តញ្ច ខោ ឥធេវាតិ តញ្ច យថាវុត្តបរិយាយេន បណ្ណត្តិយា អធិករណត្តំ ឥធេវ ឥមស្មិំ ឯវ សិក្ខាបទេ. ឯកេតិ កេចិ. តំ ន យុត្តន្តិ យំ ឯកច្ចេហិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, អធិករណស្ស បណ្ណត្តិភាវំ និសេធេត្វា កុសលាទិបរមត្ថភាវំ សាធេតុំ ‘‘តំ បនេតំ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តី’’តិអាទិនា បបញ្ចតោ ទស្សិតោ, តំ ន យុត្តន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អាទិកម្មិកស្សា’’តិអាទិនា, តេន ច តស្មិំ វាទេ យទិ អាបត្តិ នាម អកុសលា វា អព្យាកតា វា ភវេយ្យ, កថំ អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ ភវេយ្យ? តស្សាបិ អកុសលាទីនំ ឧប្បន្នត្តា ភគវតោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ បដ្ឋាយ យាវ អាបត្តីតិបិ ន សក្កា វត្តុំ, មេថុនាទីសុ អកុសលាទីនំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ បុព្ពេបិ សមុប្បត្តិតោ. តតោ ឯវ អនុបសម្បន្នានម្បិ អាបត្តិប្បសង្គោ, គិលានាទីនំ ឧប្បន្នត្តា អនុបញ្ញត្តិយាបិ អនាបត្តិអភាវប្បសង្គោ ច សិយា. អថ មតំ ‘‘ន កេវលំ អកុសលាទិ ឯវ, អថ ខោ ភគវតា បដិក្ខិត្តភាវំ ជានន្តស្ស សមុប្បជ្ជមានា ឯវ អកុសលាទយោ អាបត្តី’’តិ, តម្បិ អសារំ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ អជានិត្វា វីតិក្កមន្តស្ស មេថុនាទីសុ អនាបត្តិប្បសង្គតោ, អកុសលាទិសភាវាយ ច អាបត្តិយា ឯកបយោគាទីសុ ឯកត្តាទិបិ ន សិយា. ន ហិ សកលម្បិ ទិវសំ ឥត្ថិំ កាយតោ អមោចេត្វា ផុសន្តស្ស ឯកមេវាកុសលំ ឧប្បជ្ជតិ, ពហូ វា ឥត្ថិយោ ផុសិត្វា អបគច្ឆន្តស្ស ពហូនិ, យេនាបត្តិយា ឯកត្តំ, ពហុត្តំ វា សិយាតិ ឯវមាទិកំ អយុត្តិំ សង្គហេត្វា ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ វត្ថុញ្ចាតិ វីតិក្កមោ. តញ្ហិ អាបត្តិសម្មុតិបញ្ញាបនស្ស ឱកាសដ្ឋេន ‘‘វត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ. គោត្តន្តិ អទិន្នាទានាទិតោ ពុទ្ធិសទ្ទនិវត្តនដ្ឋេន បរិកប្បិតសាមញ្ញាការោ គោត្តំ. នាមន្តិ អវិជ្ជមាននាមបញ្ញត្តិ. តស្ស បន បារាជិកន្តិ នាមស្ស អត្ថភូតា អាបត្តិ អត្ថបញ្ញត្តិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ បន ‘‘វិវាទាធិករណំ សិយា កុសល’’ន្តិអាទិ (ចូឡវ. ២២០; បរិ. ៣០៣), ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសល’’ន្តិអាទិ (ចូឡវ. ២២២) ច សុត្តំ តេហិ សមុទ្ធដំ, តម្បិ ន វិវាទាទីនំ កុសលាទិភាវស្ស បរិយាយទេសិតត្តាតិ យំ ឯត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានាទិវណ្ណនាយ សារត្ថទីបនិយំ វិរទ្ធដ្ឋានសោធនត្ថំ វិត្ថារតោ វុត្តន្តិ តត្ថេវ តំ គហេតព្ពំ, សារត្ថទីបនីការកស្ស អកុសលាទិរូបាវ អាបត្តីតិ លទ្ធិ, តេនេវ សោ ឥធាបិ ‘‘តស្មា បណ្ណត្តិអធិករណន្តិ អដ្ឋកថាសុ កតសន្និដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តម្បិ ន យុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘តំ បនេត’ន្តិអាទិមាហា’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៨៥-៣៨៦) ឯវំ អត្តនោ លទ្ធិំ អដ្ឋកថាចរិយស្សបិ លទ្ធិំ កត្វា គន្ថវិរោធម្បិ អនោលោកេត្វា ទស្សេសិ. ន ហេត្ថ ពុទ្ធឃោសាចរិយោ អដ្ឋកថាវាទំ អយុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិមារភិ ‘‘បណ្ណត្តិមត្តមេវ អាបត្តាធិករណន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ សយមេវ ឧបរិ កថនតោ, អថ ខោ ទុល្លទ្ធិកានំ ឯកច្ចានំ តត្ថ វិប្បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា បុន តំ បដិសេធេតុកាមោ អារភិ, តេនេវ អន្តេ ‘‘ឯកេ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. វិវាទាទីនំ កុសលាទិកត្តេ តំសមថានម្បិ តព្ភាវោ អាបជ្ជតិ បរមត្ថេសុ បណ្ណត្តិយា សមថាយោគាតិ អាហ ‘‘កុសលាទិសមថេហី’’តិ. បញ្ញត្តិសភាវានមេវ ចតុន្នំ អធិករណានំ សមថេហិ អធិករណីយតា, ន បន កុសលាទិបរមត្ថរូបានំ តេសំ តេសំ ខណិកតាយ សយមេវ សមថប្បត្តិតោតិ ហេដ្ឋា សមត្ថិតមត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេន្តេន ‘‘ឥតិ ឥមិនា អធិករណដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ, តស្ស យថាវុត្តនយេន សមថេហិ អធិករណីយតាយាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥធេកច្ចោ’’តិ ឥមិនា ឥធាធិប្បេតំ វិវាទំ និវត្តេតិ.

អនុវាទោតិ វិបត្តីហិ ឧបវទនា ចេវ ចោទនា ច. តត្ថ ឧបវទនា នាម គរហា, អក្កោសោ ច. បញ្ចបីតិ មាតិកាបរិយាបន្នាបត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. កិច្ចយតាតិ កត្តព្ពតា. សបទានុក្កមនិទ្ទេសស្សាតិ ឯត្ថ បទានុក្កមនិទ្ទេសោតិ បទភាជនំ វុច្ចតិ, តេន សហិតស្ស សិក្ខាបទស្សាតិ អត្ថោ.

៣៨៧. អស្សាតិ កត្តុអត្ថេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘ឯតេន ចោទកេនា’’តិអាទិ. ទិដ្ឋមូលកេ បនាតិ ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ’’តិអាទិ (បារា. ៣៨៧) បាឡិវារំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ឥត្ថិយា សទ្ធិំ រហោនិសជ្ជាទិទស្សនមត្តវសេន បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ បុគ្គលោ តេន ទិដ្ឋោ, ន បន មគ្គេន មគ្គប្បដិបាទនាទិទស្សនវសេន. យទិ ហិ តេន សោ តថា ទិដ្ឋោ ភវេយ្យ, អសុទ្ធសញ្ញី ឯវាយំ តស្មិំ បុគ្គលេ សិយា, អសុទ្ធសញ្ញាយ ច សុទ្ធំ វា អសុទ្ធំ វា ចោទេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ ន សិយា ‘‘អនាបត្តិ សុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្ស, អសុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្សា’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៣៩០). តស្មា ឥត្ថិយា សទ្ធិំ រហោនិសជ្ជាទិមត្តមេវ ទិស្វាបិ ‘‘សទ្ធោ កុលបុត្តោ, នាយំ បារាជិកំ អាបជ្ជតី’’តិ តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិស្ស វា វេមតិកស្ស វា ‘‘សុតោ មយា បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ’’តិអាទិនា និយមេត្វា ចោទេន្តស្សេវ សង្ឃាទិសេសោ, ន អសុទ្ធសញ្ញិស្ស, តស្ស បន ទិដ្ឋំ សុតន្តិ មុសាវាទាទិបច្ចយា លហុកាបត្តិ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. យទិ បន សោ តស្មិំ សុទ្ធទិដ្ឋិចាវនាធិប្បាយោបិ ទិដ្ឋំ រហោនិសជ្ជាទិមត្តមេវ វទតិ, អទិដ្ឋំ បន មគ្គេនមគ្គប្បដិបាទនាទិបារាជិកវត្ថុំ វា ‘‘អស្សមណោសី’’តិអាទិកំ វា ន វទតិ, តស្ស អនាបត្តិ. អធិកំ វទន្តស្ស បន អាបត្តិយេវ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ (បារា. ៣៨៦-៣៨៧) វុត្តត្តា. យោ បន ទិដ្ឋេន រហោនិសជ្ជាទិនា បឋមបារាជិកេន អសុទ្ធសញ្ញី ហុត្វា ចាវនាធិប្បាយោ អទិន្នាទានំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ‘‘ទិដ្ឋោ’’តិ វា ‘‘សុតោ’’តិ វា អាទិំ វទតិ, តស្សាបិ ន សង្ឃាទិសេសោ អសុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិតាយាតិ កេចិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តេន សុទ្ធសញ្ញាភាវា អាបត្តិយេវា’’តិ វទន្តិ, ឥទំ យុត្តំ. តថា ហិ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តំ ‘អយំ អនជ្ឈាបន្នោ’តិ ញត្វា ចាវនាធិប្បាយេន…បេ… សង្ឃាទិសេសោ’’តិ. ឥមិនា នយេន សុតាទិមូលកេសុបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញត្រ អាគតេសូតិ ឱមសវាទាទីសុ អាគតេសុ. អវស្សុតោតិ តីហិបិ ទ្វារេហិ បារាជិកវត្ថុភូតទុច្ចរិតានុវស្សនេន តិន្តោ. កសម្ពុជាតោតិ កចវរភូតោ, និស្សារោតិ អត្ថោ.

កោណ្ឋោតិ ចោរោ, ទុស្សីលោតិ អត្ថោ. ជេដ្ឋព្ពតិកោតិ កាឡកណ្ណិទេវីវតេ និយុត្តោ តិត្ថិយោតិ វទតិ, សា កិរ កាឡកណ្ណិសិរិទេវិយា ជេដ្ឋាតិ វុត្តា. យទគ្គេនាតិ យេន ការណេន, យត្តកេនាតិ អត្ថោ. តទគ្គេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. នោ កប្បេតីតិអាទិ វេមតិកភាវទីបនត្ថមេវ វុត្តន្តិ មហាបទុមត្ថេរស្ស អធិប្បាយោ.

៣៨៩. ឯត្ថាតិ ចោទនាយំ. តជ្ជនីយាទិកម្មំ ករិស្សាមីតិអាបត្តិយា ចោទេន្តស្ស អធិប្បាយោ កម្មាធិប្បាយោ នាម. បរិវាសទានាទិក្កមេន អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបេតុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តស្ស អធិប្បាយោ វុដ្ឋានាធិប្បាយោ. ឧបោសថំ, បវារណំ វា សង្ឃេ កាតុំ អទានត្ថាយ អាបត្តិយា ចោទយតោ អធិប្បាយោ ឧបោសថបវារណដ្ឋបនាធិប្បាយោ. អសម្មុខា…បេ… ទុក្កដន្តិ អនុទ្ធំសេន្តស្សបិ អក្កោសន្តស្សបិ ទុក្កដំ.

សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពាសុ អដ្ឋកថាសុ. ឧបោសថបវារណានំ ញត្តិកម្មភាវតោ ញត្តិយា វត្តមានាយ ឯវ ឧបោសថបវារណដ្ឋបនំ ហោតិ, ន និដ្ឋិតាយ, សា ច យ្យ-ការេ បត្តេ និដ្ឋិតា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘យ្យ-ការេ បត្តេ ន លព្ភតី’’តិ.

អនុបាសកោតិ ឧបាសកោបិ សោ ភិក្ខុ ន ហោតិ សរណគមនស្សាបិ បដិប្បស្សទ្ធត្តាតិ វទន្តិ. ‘‘អនោទិស្ស ធម្មំ កថេន្តស្សា’’តិ ឥមិនា ឱទិស្ស កថេន្តេន ឱកាសំ ការេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អាបត្តិំ ទេសេត្វាតិ ឱកាសាការាបនាបត្តិំ ទេសេត្វា. យំ ចោទេតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នោតិ សង្ខ្យុបគមនំ, តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិតា វេមតិកតា វា, យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តស្ស ទិដ្ឋាទិវសេន អមូលកតា, ចាវនាធិប្បាយេន ‘‘ត្វំ បារាជិកោ’’តិអាទិនា និយមេត្វា សម្មុខា ចោទនា ចោទាបនា, តស្ស តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.