២. សង្ឃាទិសេសកណ្ឌោ

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៣៤. តេរសកស្សាតិ តេរស សិក្ខាបទានិ បរិមាណានិ អស្សាតិ តេរសកោ, កណ្ឌោ, តស្ស. សមថេ វិបស្សនាយ វា អភិរតិរហិតោ ឥធ អនភិរតោ, ន បព្ពជ្ជាយាតិ អាហ ‘‘វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិ. វិក្ខិត្តតាយ ការណមាហ កាមរាគាឥច្ចាទិ.

២៣៥. អព្ពោហារិកាតិ សីលវិបត្តិវោហារំ នារហតីតិ កត្វា វុត្តំ. អកុសលភាវេ បនស្សា អព្ពោហារតា នត្ថិ.

២៣៦-៧. ចេតនា-សទ្ទតោ វិសុំ សំ-សទ្ទស្ស អត្ថាភាវំ ឥក-បច្ចយស្ស ច អត្ថវន្តតំ ទស្សេតុំ សញ្ចេតនា វាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បោ វុត្តោ. សិខាប្បត្តោ អត្ថោតិ អធិប្បេតត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. អាសយភេទតោតិ បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតានំ ចតុន្នំ អាសយានំ ភេទេន. ធាតុនានត្តតោតិ រសរុហិរាទីនំ សត្តន្នំ, បថវាទីនំ វា ចតុន្នំ ធាតូនំ នានត្តេន. វត្ថិសីសន្តិ មុត្តវត្ថិតោ មត្ថកបស្សំ. ហត្ថិមទចលនំ នាមញ្ច សម្ភវោតិ អាហ ‘‘សម្ភវោ និក្ខមតី’’តិ. សម្ភវវេគន្តិ សម្ភវស្ស ឋានតោ ចវិត្វា ទកសោតាភិមុខំ ឱតរណេន សញ្ជាតសរីរក្ខោភវេគំ. ពាហុសីសន្តិ ខន្ធប្បទេសំ. ទស្សេសីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុត្ថោ, តេន យស្មា កណ្ណចូឡិកាហិ សម្ភវោ និក្ខមតិ…បេ… សម្ភវញ្ច ទស្សេសិ, តស្មា តតិយស្ស ភាសិតំ សុភាសិតន្តិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ទកសោតន្តិ មុត្តស្ស វត្ថិតោ និក្ខមនមគ្គំ, អង្គជាតប្បទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុក្កញ្ច នាមេតំ រសរុហិរាទិសត្តទេហធាតូសុ មជ្ឈិមធាតុចតុជំ អដ្ឋិមិញ្ជាទិ វិយ បថវីធាតុសង្គហិតំ អាហារូបជីវីនំ សកលកាយគតំ អតិទហរទារកានម្បិ អត្ថេវ, តំ បន បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសតោ បដ្ឋាយ សត្តានំ សមុប្បជ្ជនកកាមរាគេហេវ ឋានតោ ចលតិ, ចលិតញ្ច អាបោធាតុភាវេន ចិត្តជមេវ ហុត្វា ទកសោតំ ឱតរតិ, ទកសោតតោ បន បដ្ឋាយ ចិត្តបច្ចយឧតុជំ ហោតិ មត្ថលុង្គតោ ចលិតសិង្ឃាណិកា វិយ. យេសំ បន សមុច្ឆេទនវិក្ខម្ភនាទីហិ រាគបរិយុដ្ឋានំ នត្ថិ, តេសំ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ន សិយា. ឥតិ យថាឋានតោ សុក្កស្ស វិស្សដ្ឋិយេវ រាគចិត្តសមុដ្ឋានា, ន បកតិរូបំ, តេនេវ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧) ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ សុក្កស្ស វិស្សដ្ឋិ ឯវ រាគសមុដ្ឋានា វុត្តា, ន បកតិរូបំ. ឆន្នំ បន កាមាវចរទេវានំ វិជ្ជមានាបិ សុក្កធាតុ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិវសេន បរិយុដ្ឋិតរាគេនាបិ ឋានតោ ន គឡតិ, យថាឋានេ ឯវ ឋត្វា កិញ្ចិ វិការំ អាបជ្ជមានា តង្ខណិកបរិឡាហវូបសមាវហា មេថុនកិច្ចនិដ្ឋាបិតា ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘កាយសម្ផស្សសុខមេវ តេសំ កាមកិច្ច’’ន្តិ វទន្តិ. ខីណាសវានំ បន អនាគាមីនញ្ច សព្ពសោ កាមរាគាភាវេន សុក្កធាតុវិការម្បិ នាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. រូបីព្រហ្មានំ បន វិក្ខម្ភិតកាមរាគេន ជនិតត្តា អនាហារូបជីវិតត្តា ច សព្ពថា សុក្កធាតុបិ នត្ថេវ. តថេវាតិ មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោតិអាទិំ អតិទិសតិ. ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានាចាវនា វុច្ចតី’’តិ បទភាជនេ (បារា. ២៣៧) វុត្តត្តា ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិ. ឯត្ថាតិ តីសុបិ វាទេសុ. អធិវាសេត្វាតិ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា បុន វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ មោចនស្សាទំ វិនោទេត្វា. អន្តរា និវារេតុន្តិ អត្តនោ និមិត្តេ កតូបក្កមេន ឋានា ចុតំ ទកសោតំ ឱតរិតុំ អទត្វា អន្តរា និវារេតុំ. មោចនស្សាទេន ហត្ថបរិកម្មាទិំ ករោន្តស្ស មុត្តេបិ ទុក្កដមេវ, និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ បន សង្ឃាទិសេសោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថ…បេ… អនាបត្តី’’តិ. ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិនា វុត្តវិនិច្ឆយំ សន្ធាយ ‘‘អយំ សព្ពាចរិយសាធារណវិនិច្ឆយោ’’តិ វុត្តំ.

ខោភករណបច្ចយោ នាម វិសភាគភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. នានាវិធំ សុបិនន្តិ ខុភិតវាតាទិធាតូនំ អនុគុណំ. អនុភូតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ភូតបុព្ពំ មនសា បរិកប្បិតបុព្ពញ្ច. សគ្គនរកទេសន្តរាទីនម្បិ ហិ សង្គហេត្វា វុត្តំ. អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វាតិ ឥទំ ទេវតានំ ហិតាហិតាធិប្បាយតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វាតិ សភាវតោ ភវិតព្ពំ ហិតាហិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ននុ ទេវតាហិ ឧបសំហរិយមានានិ អារម្មណានិ បរមត្ថតោ នត្ថិ, កថំ តានិ បុរិសោ បស្សតិ, ទេវតា វា តានិ អវិជ្ជមានានិ ឧបសំហរន្តីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ សោ តាសន្តិអាទិ. តេន ‘‘ឯវមេសោ បរិកប្បតូ’’តិ ទេវតាហិ ចិន្តិតមត្តេន សុបន្តស្ស ចិត្តំ ភវង្គសន្តតិតោ និបតិត្វា ទេវតាហិ ចិន្តិតនិយាមេនេវ បរិកប្បមានំ បវត្តតិ, ឯវំ តេន បរិកប្បមានានិ អារម្មណានិ ទេវតាហិ ឧបសំហដានិ នាម ហោន្តិ, តានិ ច សោ ទេវតានុភាវេន បស្សតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តន្តិអាទីសុ ពោធិសត្តស្ស គព្ភោក្កន្តិទិវសេ មហាមាយាទេវិយា អត្តនោ ទក្ខិណបស្សេន ឯកស្ស សេតវរវារណស្ស អន្តោកុច្ឆិបវិដ្ឋភាវទស្សនំ បុត្តបដិលាភនិមិត្តំ សុបិនំ នាម. អម្ហាកំ បន ពោធិសត្តស្ស ‘‘ស្វេ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ចាតុទ្ទសិយំ បក្ខស្ស រត្តិវិភាយនកាលេ ហិមវន្តំ ពិព្ពោហនំ កត្វា បុរត្ថិមបច្ឆិមសមុទ្ទេសុ វាមទក្ខិណហត្ថេ ទក្ខិណសមុទ្ទេ បាទេ ច ឱទហិត្វា មហាបថវិយា សយនំ ឯកោ, ទព្ពតិណសង្ខាតាយ តិរិយា នាម តិណជាតិយា នង្គលមត្តរត្តទណ្ឌាយ នាភិតោ ឧគ្គតាយ ខណេន អនេកយោជនសហស្សំ នភំ អាហច្ច ឋានំ ឯកោ, សេតានំ កណ្ហសីសានំ កិមីនំ បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វា យាវ ជាណុមណ្ឌលំ អាហច្ច ឋានំ ឯកោ, នានាវណ្ណានំ ចតុន្នំ សកុណានំ ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា បាទមូលេ សេតវណ្ណតាបជ្ជនំ ឯកោ, ពោធិសត្តស្ស មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្ស ឧបរិ អលិម្បមានស្ស ចង្កមនំ ឯកោតិ ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនា នាម, ឥមេ ច យថាក្កមំ សម្ពោធិយា, ទេវមនុស្សេសុ អរិយមគ្គប្បកាសនស្ស, គិហីនញ្ច សរណូបគមនស្ស, ខត្តិយាទិចតុវណ្ណានំ បព្ពជិត្វា អរហត្តបដិលាភស្ស, ចតុន្នំ បច្ចយានំ លាភេ អលិត្តភាវស្ស ច បុព្ពនិមិត្តានីតិ វេទិតព្ពំ. សោឡស សុបិនា បាកដា ឯវ. ឯកន្តសច្ចមេវាតិ ផលនិយមុប្បត្តិតោ វុត្តំ. ទស្សនំ បន សព្ពត្ថ វិបល្លត្ថមេវ. ធាតុក្ខោភាទីសុ ចតូសុ មូលការណេសុ ទ្វីហិ តីហិបិ ការណេហិ កទាចិ សុបិនំ បស្សន្តីតិ អាហ ‘‘សំសគ្គភេទតោ’’តិ. សុបិនភេទោតិ សច្ចាសច្ចត្ថតាភេទោ.

រូបនិមិត្តាទិអារម្មណន្តិ ឯត្ថ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តតោ អញ្ញរូបមេវ វិញ្ញាណស្ស និមិត្តន្តិ រូបនិមិត្តំ, តំ អាទិ យេសំ សត្តនិមិត្តាទីនំ តានិ រូបនិមិត្តាទីនិ អារម្មណានិ យស្ស ភវង្គចិត្តស្ស តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ. ឦទិសានីតិ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណានិ រាគាទិសម្បយុត្តានិ ច. សព្ពោហារិកចិត្តេនាតិ បដិពុទ្ធស្ស បកតិវីថិចិត្តេន. កោ នាម បស្សតីតិ សុត្តបដិពុទ្ធភាវវិយុត្តាយ ចិត្តប្បវត្តិយា អភាវតោ សុបិនំ បស្សន្តោ នាម ន សិយាតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ ‘‘សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតី’’តិ. កបិមិទ្ធបរេតោតិ ឥមិនា និទ្ទាវសេន បវត្តមានភវង្គសន្តតិព្យវហិតាយ កុសលាកុសលាយ មនោទ្វារវីថិយា ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ, តេនាហ យា និទ្ទាតិអាទិ. ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោតិ កុសលាកុសលសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ. អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេតិ សុបិនេ បញ្ចទ្វារវីថិយា អភាវតោ មនោទ្វារេ ឧប្បជ្ជនារហំ គហេត្វា វុត្តំ.

ឯត្ថ ច សុបិនន្តេបិ តទារម្មណវចនតោ អនុភូតេសុ សុតបុព្ពេសុ វា រូបាទីសុ បុរាបត្តិភាវេន បរិកប្បេត្វា វិបល្លាសតោ បវត្តមានាបិ កាមាវចរវិបាកធម្មា បរិត្តធម្មេ និស្សាយ បរិកប្បេត្វា បវត្តត្តា បរិត្តារម្មណា វុត្តា, ន បន សរូបតោ បរិត្តធម្មេ គហេត្វា បវត្តត្តា ឯវាតិ គហេតព្ពំ. ឯវញ្ច ឥត្ថិបុរិសាទិអាការំ អារោបេត្វា បវត្តមានានំ រាគាទិសវិបាកធម្មានម្បិ តេសំ អារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បន្នានំ បដិសន្ធាទិវិបាកានម្បិ បរិត្តារម្មណតា កម្មនិមិត្តារម្មណតា ច ឧបបន្នា ឯវ ហោតិ. វត្ថុធម្មវិនិមុត្តំ បន សម្មុតិភូតំ កសិណាទិបដិភាគារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បន្នា ឧបចារប្បនាទិវសប្បវត្តា ចិត្តចេតសិកធម្មា ឯវ បរិត្តត្តិកេ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១២) ន វត្តព្ពារម្មណាតិ គហេតព្ពា.

ស្វាយន្តិ សុបិនោ. វិបល្លាសេន បរិកប្បិតបរិត្តារម្មណត្តា ‘‘ទុព្ពលវត្ថុកត្តា’’តិ វុត្តំ, អវិជ្ជមានារម្មណេ អវសវត្តិតោតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តាតិអាទិ.

អាបត្តិនិកាយស្សាតិ ឥទំ សង្ឃាទិសេសោតិ បុល្លិង្គ-សទ្ទស្ស អនុរូបវសេន វុត្តំ. អស្សាតិ អស្ស អាបត្តិនិកាយស្ស, វុដ្ឋាបេតុំ ឥច្ឆិតស្សាតិ អត្ថោ, តេនាហ កិំ វុត្តន្តិអាទិ. រុឡ្ហិសទ្ទេនាតិ ឯត្ថ សមុទាយេ និប្ផន្នស្សាបិ សទ្ទស្ស តទេកទេសេបិ បសិទ្ធិ ឥធ រុឡ្ហី នាម, តាយ រុឡ្ហិយា យុត្តោ សទ្ទោ រុឡ្ហីសទ្ទោ, តេន. រុឡ្ហិយា ការណមាហ អវយវេឥច្ចាទិនា.

កាលញ្ចាតិ ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ’’តិអាទិនា ទស្សិតកាលញ្ច, ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ’’តិ វុត្តេ រាគូបត្ថម្ភេ ជាតេ តស្មិំ កាលេ មោចេតីតិ អត្ថតោ កាលោ គម្មតិ. នវមស្ស អធិប្បាយស្សាតិ វីមំសាធិប្បាយស្ស. វត្ថូតិ វិសយំ.

២៣៨. លោមា ឯតេសំ សន្តីតិ លោមសា, ពហុលោមបាណកា.

២៣៩. មោចនេនាតិ មោចនប្បយោគេន. មោចនស្សាទសម្បយុត្តាយាតិ ឯត្ថ មោចនិច្ឆាវ មោចនស្សាទោ, តេន សម្បយុត្តា ចេតនា មោចនស្សាទចេតនាតិ អត្ថោ, ន បន មោចនេ អស្សាទំ សុខំ បត្ថេន្តិយា ចេតនាយាតិ ឯវំ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ឥតរថា សុខត្ថាយ មោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ, ន អារោគ្យាទិអត្ថាយាតិ អាបជ្ជតិ. តស្មា អារោគ្យាទីសុ យេន កេនចិ អធិប្បាយេន មោចនិច្ឆាយ ចេតនាយាតិ អត្ថោវ គហេតព្ពោ.

២៤០. វាយមតោតិ អង្គជាតេ កាយេន ឧបក្កមតោ. ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានីតិ ខណ្ឌចក្កាទីនិ អនាមសិត្វាវ វុត្តំ, ឥច្ឆន្តេន បន ខណ្ឌចក្កាទិភេទេនាបិ គណនា កាតព្ពា. ឯកេន បទេនាតិ គេហសិតបេមបទេន. តថេវាតិ មោចនស្សាទចេតនាយ ឯវ គាឡ្ហំ បីឡនាទិប្បយោគំ អវិជហិត្វា សុបនេន សង្ឃាទិសេសោតិ វុត្តំ. សុទ្ធចិត្តោតិ មោចនស្សាទស្ស និមិត្តេ ឩរុអាទីហិ កតឧបក្កមស្ស វិជហនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេន អសុភមនសិការាភាវេបិ បយោគាភាវេនេវ មោចនេបិ អនាបត្តិ ទីបិតាតិ វេទិតព្ពា.

តេន ឧបក្កមេន មុត្តេតិ មុច្ចមានំ វិនា អញ្ញស្មិម្បិ សុក្កេ ឋានតោ មុត្តេ. យទិ បន ឧបក្កមេ កតេបិ មុច្ចមានមេវ ទកសោតំ ឱតរតិ, ថុល្លច្ចយមេវ បយោគេន មុត្តស្ស អភាវា. ជគ្គនត្ថាយាតិ ចីវរាទីសុ លិម្បនបរិហារាយ ហត្ថេន អង្គជាតគ្គហណំ វដ្ដតិ, តប្បយោគោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អនោកាសន្តិ អង្គជាតប្បទេសំ.

២៦២. សុបិនន្តេន ការណេនាតិ សុបិនន្តេ បវត្តឧបក្កមហេតុនា. អាបត្តិដ្ឋានេយេវ ហិ អយំ អនាបត្តិ អវិសយត្តា វុត្តា. តេនាហ ‘‘សចស្ស វិសយោ ហោតិ និច្ចលេន ភវិតព្ព’’ន្តិអាទិ.

២៦៣. វិនីតវត្ថុបាឡិយំ អណ្ឌកណ្ឌុវនវត្ថុស្មិំ មោចនាធិប្បាយេន អណ្ឌចលនេន អង្គជាតស្សាបិ ចលនតោ និមិត្តេ ឧបក្កមោ ហោតីតិ សង្ឃាទិសេសោ វុត្តោ. យថា បន អង្គជាតំ ន ចលតិ, ឯវំ អណ្ឌមេវ កណ្ឌុវនេន ផុសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ អណ្ឌស្ស អនង្គជាតត្តា.

២៦៤. វត្ថិន្តិ អង្គជាតសីសច្ឆាទកចម្មំ. ឧទរំ តាបេន្តស្ស…បេ… អនាបត្តិយេវាតិ ឧទរតាបនេន អង្គជាតេបិ តត្តេ តាវត្តកេន និមិត្តេ ឧបក្កមោ កតោ នាម ន ហោតីតិ វុត្តំ.

២៦៥. ឯហិ មេ ត្វំ, អាវុសោ, សាមណេរាតិ វត្ថុស្មិំ អញ្ញំ អាណាបេតុ, តេន ករិយមានស្ស អង្គជាតចលនស្ស មោចនស្សាទេន សាទិយនតោ តំ ចលនំ ភិក្ខុស្ស សាទិយនចិត្តសមុដ្ឋិតម្បិ ហោតីតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិបច្ចយស្ស អង្គជាតចលនស្ស ហេតុភូតា អស្សាទចេតនាវ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតិ, ន អាណាបនវាចា តស្សា បវត្តិក្ខណេ សង្ឃាទិសេសស្ស អសិជ្ឈនតោ. ឯវំ អាណាបេត្វាបិ យោនិសោមនសិការេន មោចនស្សាទំ បដិវិនោទេន្តស្ស អាបត្តិអសម្ភវតោ ឥទំ សិក្ខាបទំ អនាណត្តិកំ, កាយកម្មំ, កិរិយសមុដ្ឋានញ្ច ជាតន្តិ គហេតព្ពំ, អាណាបនវាចាយ បន ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. យោ បន បរេន អនាណត្តេន ពលក្ការេនាបិ ករិយមានប្បយោគំ មោចនស្សាទេន សាទិយតិ, តស្សាបិ មុត្តេ បឋមបារាជិកេ វិយ សង្ឃាទិសេសោវ, អមុត្តេ ថុល្លច្ចយំ. មោចនស្សាទេ ចេតនាយ បន អសតិ កាយសំសគ្គរាគេន សាទិយន្តស្សាបិ មុត្តេបិ សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តីតិ អាចរិយា វទន្តិ, តញ្ច យុត្តមេវ.

២៦៦. កាយត្ថម្ភនវត្ថុស្មិំ ចលនវសេន យថា អង្គជាតេ ឧបក្កមោ សម្ភវតិ, តថា វិជម្ភិតត្តា អាបត្តិ វុត្តា.

ឧបនិជ្ឈាយនវត្ថុស្មិំ អង្គជាតន្តិ ជីវមានឥត្ថីនំ បស្សាវមគ្គោវ អធិប្បេតោ, នេតរោ.

២៦៧. បុប្ផាវលីតិ កីឡាវិសេសោ. តំ កិរ កីឡន្តា នទីអាទីសុ ឆិន្នតដំ ឧទកេន ចិក្ខល្លំ កត្វា តត្ថ ឧភោ បាទេ បសារេត្វា និសិន្នា បតន្តិ, ‘‘បុប្ផាវលិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. បវេសេន្តស្សាតិ បយោជកត្តេន ទ្វិកម្មិកត្តា ‘‘វាលិកំ អង្គជាត’’ន្តិ ឧភយត្ថាបិ ឧបយោគវចនំ កតំ. ចេតនា, ឧបក្កមោ, មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៦៩. ទុតិយេ កេសុចិ វាតបានេសុ វិវដេសុ ពហិបិ អន្ធការត្តា អាលោកោ ន បវិសតិ, វិវដកវាដេន អញ្ញតោ អាគច្ឆន្តស្ស អាលោកស្ស និវារណតោ កវាដស្ស បិដ្ឋិបស្សេ ឃនន្ធការោវ ហោតិ, តាទិសានិ សន្ធាយ ‘‘យេសុ វិវដេសុ អន្ធការោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ព្រាហ្មណី អត្តនោ អង្គមង្គានំ បរាមសនក្ខណេ អនាចារានុកូលា ហុត្វា ន កិញ្ចិ វត្វា ភិក្ខុនោ វណ្ណភណនក្ខណេ វុត្តត្តា អាហ ‘‘បព្ពជិតុកាមោ មញ្ញេតិ សល្លក្ខេត្វា’’តិ, បព្ពជិតុកាមោ វិយាតិ សល្លក្ខេត្វាតិ អត្ថោ. កុលិត្ថីនំ ឯវំ បរេហិ អភិភវនំ នាម អច្ចន្តាវមានោតិ អាហ ‘‘អត្តនោ វិប្បការ’’ន្តិ.

២៧០. ឱតិណ្ណសទ្ទស្ស កម្មសាធនបក្ខំ សន្ធាយ ‘‘យក្ខាទីហី’’តិអាទិ វុត្តំ, កត្តុសាធនបក្ខំ សន្ធាយ ‘‘កូបាទីនី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ ឥត្ថិសរីរសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ.

២៧១. អស្សាតិ ហត្ថគ្គាហាទិកស្ស សព្ពស្ស.

២៧៣. ឯតេសំ បទានន្តិ អាមសនាទិបទានំ. ឥត្ថិសញ្ញីតិ មនុស្សិត្ថិសញ្ញី. នំ-សទ្ទស្ស កាយវិសេសនភាវេន ឯតំ កាយន្តិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱមសន្តោ…បេ… ឯកាវ អាបត្តីតិ អនិវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន និវត្ថំ. សនិវត្ថាយ បន មត្ថកតោ បដ្ឋាយ ហត្ថំ ឱតារេន្តស្ស និវត្ថសាដកោបរិ ហត្ថេ អារុឡ្ហេ ថុល្លច្ចយំ. សាដកតោ ហត្ថំ ឱតារាបេត្វា ជង្ឃតោ បដ្ឋាយ ឱមសន្តស្ស បុន សង្ឃាទិសេសោ.

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេតិ យថាវុត្តកាយសំសគ្គនិទ្ទេសេ. តេនាតិ យេន ការណេន វត្ថុសញ្ញាទយោ ហោន្តិ, តេន ការណេន. យថាវុត្តសិក្ខាបទនិទ្ទេសេ វុត្តំ គរុកំ ភិក្ខុនោ ករេយ្យ បកាសេយ្យាតិ យោជនា.

សញ្ញាយ វិរាគិតម្ហីតិ សញ្ញាយ វិរទ្ធាយ. ឥទំ នាម វត្ថុន្តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អាគតំ, អនាគតញ្ច យំ កិញ្ចិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកំ ផុសន្តស្ស អនាបត្តិអភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ.

សារត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគេនេវ សារត្តំ. វិរត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគរហិតំ មាតុអាទិំ សន្ធាយ វទតិ. ទុក្កដន្តិ មាតុបេមាទិវសេន គណ្ហន្តស្ស វសេន វុត្តំ, វិរត្តម្បិ ឥត្ថិំ កាយសំសគ្គរាគេន គណ្ហន្តស្ស បន សង្ឃាទិសេសោ ឯវ. ឥមាយ បាឡិយា សមេតីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ សមេតីតិ ចេ? យទិ ហិ ‘‘ឥត្ថិយា កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ ឥត្ថិសញ្ញា វិរាគិតា ភវេយ្យ. កាយប្បដិពទ្ធគ្គហណេបិ ថុល្លច្ចយេនាបិ ន ភវិតព្ពំ ឥត្ថិសញ្ញាយ ឯវ បាឡិយំ (បារា. ២៧៦) ថុល្លច្ចយស្ស វុត្តត្តា, តស្មា ‘‘ឥត្ថិយា កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមីតិ កាយំ គណ្ហន្តស្ស ឥត្ថិសញ្ញា វិរាគិតា នាម ន ហោតីតិ កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមីតិ កាយំ គណ្ហតោ ឥត្ថិសញ្ញាយ ចេវ កាយសំសគ្គរាគស្ស ច កាយគ្គហណស្ស ច សម្ភវា យថាវត្ថុកំ សង្ឃាទិសេសមេវ អាបជ្ជតី’’តិ មហាសុមត្ថេរេន វុត្តវាទោវ ឥមាយ បាឡិយា សមេតិ. អដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ពាហាហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាមី’’តិ សញ្ញាយ បរិក្ខិបតោ មជ្ឈគតានំ វសេន ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. ន ហិ តស្ស ‘‘មជ្ឈគតា ឥត្ថិយោ កាយប្បដិពទ្ធេន គណ្ហាមី’’តិ សញ្ញា អត្ថិ, តស្មា អដ្ឋកថាយបិ សមេតីតិ គហេតព្ពំ. នីលេន ទុវិញ្ញេយ្យភាវតោ កាឡិត្ថី វុត្តា.

២៧៩. សេវនាធិប្បាយោតិ ផស្សសុខសេវនាធិប្បាយោ. កាយប្បដិពទ្ធាមសនវារេ កាយប្បដិពទ្ធវសេន ផស្សបដិវិជាននំ វេទិតព្ពំ. ចិត្តុប្បាទមត្តេ អាបត្តិយាភាវតោ អនាបត្តីតិ ឥទំ កាយសំសគ្គរាគមត្តេន កាយចលនស្ស អនុប្បត្តិតោ ឥត្ថិយា ករិយមានកាយចលនំ សាទិយតោបិ បយោគាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. បឋមបារាជិកេ បន បរេហិ ឧបក្កមិយមានស្ស អភាវតោ សេវនាធិប្បាយេ ឧប្បន្នេ តេន អធិប្បាយេន អង្គជាតក្ខោភោ សយមេវ អវស្សំ សញ្ជាយតិ, សោ ច តេន កតោ នាម ហោតីតិ បារាជិកំ វុត្តំ, តេនេវ នយេន បឋមសង្ឃាទិសេសេបិ បរេន ករិយមានបយោគសាទិយមានេបិ អង្គជាតក្ខោភសម្ភវេន អាបត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ចតុត្ថេតិ ‘‘ន ច កាយេន វាយមតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតី’’តិ ឥមស្មិំ វារេ. ផស្សបដិវិជាននម្បីតិ អបិ-សទ្ទេន តតិយវារេ វិយ វាយាមោបិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយាមសនេ វិយាតិ ឥទំ បន ផស្សបដិវិជាននាភាវមត្តស្សេវ និទស្សនំ, ន បយោគាភាវស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មោក្ខាធិប្បាយោតិ ឯត្ថ ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតាយ អន្តរន្តរា កាយសំសគ្គរាគេ សមុប្បន្នេបិ មោក្ខាធិប្បាយស្ស អវិច្ឆិន្នតាយ អនាបត្តិយេវ, វិច្ឆិន្នេ បន តស្មិំ អាបត្តិ ឯវ.

បទភាជនីយវណ្ណនានយោ.

២៨១. ឯត្ថ គណ្ហាហីតិ ន វត្តព្ពាតិ គេហសិតបេមេន កាយប្បដិពទ្ធេន ផុសនេ ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ, ការុញ្ញេន បន វត្ថាទិំ គហេតុំ អសក្កោន្តិំ ‘‘គណ្ហា’’តិ វទន្តស្សាបិ អវសសភាវប្បត្តំ ឧទកេ និមុជ្ជន្តិំ ការុញ្ញេន សហសា អនាមាសន្តិ អចិន្តេត្វា កេសាទីសុ គហេត្វា មោក្ខាធិប្បាយេន អាកឌ្ឍតោបិ អនាបត្តិយេវ. ន ហិ មីយមានំ មាតរំ ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. អញ្ញាតិកាយ ឥត្ថិយាបិ ឯសេវ នយោ. ឧក្កដ្ឋាយ មាតុយាបិ អាមាសោ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘មាតរ’’ន្តិ វុត្តំ. តស្សា កាតព្ពំ បន អញ្ញាសម្បិ ឥត្ថីនំ ករោន្តស្សាបិ អនាបត្តិយេវ អនាមាសត្តេ វិសេសាភាវា.

តិណណ្ឌុបកន្តិ ហិរិវេរាទិមូលេហិ កេសាលង្ការត្ថាយ កតចុម្ពដកំ. បរិវត្តេត្វាតិ អត្តនោ និវាសនាទិភាវតោ អបនេត្វា. បូជាទិអត្ថំ បន តាវកាលិកម្បិ អាមសិតុំ វដ្ដតិ. សីសបសាធនកទន្តសូចិអាទីតិ ឥទំ សីសាលង្ការត្ថាយ បដបិលោតិកាទីហិ កតំ សីសបសាធនកញ្ចេវ ទន្តសូចិអាទិ ចាតិ ទ្វិធា យោជេត្វា សីសបសាធនំ សិបាដិកោបករណត្ថាយ ចេវ ទន្តសូចិឧបករណត្ថាយ ច គហេតព្ពន្តិ យថាក្កមំ អត្ថំ ទស្សេតិ. កេសកលាបំ ពន្ធិត្វា តត្ថ តិរិយំ បវេសនត្ថាយ កតា ទន្តសូចិ ឯវ សីសបសាធនកទន្តសូចីតិ ឯកមេវ កត្វា សិបាដិកាយ បក្ខិបិត្វា បរិហរិតព្ពសូចិយេវ តស្ស តស្ស កិច្ចស្ស ឧបករណន្តិ សិបាដិកាសូចិឧបករណន្តិ ឯវំ វា យោជនា កាតព្ពា. បោត្ថករូបន្តិ សុធាទីហិ កតំ, បារាជិកវត្ថុភូតានំ តិរច្ឆានគតិត្ថីនំ សណ្ឋានេន កតម្បិ អនាមាសមេវ. ឥត្ថិរូបាទីនិ ទស្សេត្វា កតំ, វត្ថភិត្តិអាទិញ្ច ឥត្ថិរូបំ អនាមសិត្វា វឡញ្ជេតុំ វដ្ដតិ. ឯវរូបេហិ អនាមាសេ កាយសំសគ្គរាគេ អសតិ កាយប្បដិពទ្ធេន អាមសតោ ទោសោ នត្ថិ. ភិន្ទិត្វាតិ ឯត្ថ អនាមាសម្បិ ទណ្ឌបាសាណាទីហិ ភេទនស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា, បាឡិយម្បិ អាបទាសុ មោក្ខាធិប្បាយស្ស អាមសនេបិ អនាបត្តិយា វុត្តត្តា ច. សប្បិនីអាទីហិ វាឡមិគីហិ ច គហិតបាណកានំ មោចនត្ថាយ តំ សប្បិនីអាទិំ វត្ថទណ្ឌាទីហិ បរិក្ខិបិត្វា គហេតុំ, មាតុអាទិំ ឧទកេ មីយមានំ វត្ថាទីហិ គហេតុំ, អសក្កោន្តិំ កេសាទីសុ គហេត្វា ការុញ្ញេន ឧក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោវ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ន ត្វេវ អាមសិតព្ពា’’តិ ឥទំ បន វចនំ អមីយមានវត្ថុំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ.

មគ្គំ អធិដ្ឋាយាតិ ‘‘មគ្គោ អយ’’ន្តិ មគ្គសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. បញ្ញបេត្វា ទេន្តីតិ ឥទំ សាមីចិវសេន វុត្តំ, តេហិ បន អាសនំ អបញ្ញបេត្វាវ និសីទថាតិ វុត្តេ សយមេវ បញ្ញបេត្វា និសីទិតុម្បិ វដ្ដតិ. តត្ថជាតកានីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា ភូតគាមភាវេនេវ ឋិតានិ. កីឡន្តេនាតិ វុត្តត្តា សតិ បច្ចយេ អាមសន្តស្ស អនាបត្តិ. ភិក្ខុសន្តកំ បន បរិភោគារហំ សព្ពថា អាមសិតុំ ន វដ្ដតិ ទុរុបចិណ្ណត្តា. អនុបសម្បន្នានំ ទស្សាមីតិ ឥទំ អប្បដិគ្គហេត្វា គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្តនោបិ អត្ថាយ បដិគ្គហេត្វា គហណេ ទោសោ នត្ថិ អនាមាសត្តាភាវា.

មណីតិ វេឡុរិយាទិតោ អញ្ញោ ជោតិរសាទិភេទោ សព្ពោបិ មណិ. វេឡុរិយោតិ អល្លវេឡុវណ្ណោមណិ, ‘‘មជ្ជារក្ខិ មណ្ឌលវណ្ណោ’’តិបិ វទន្តិ. សិលាតិ មុគ្គមាសវណ្ណា អតិសិនិទ្ធា កាឡសិលា, មណិវោហារំ អាគតា រត្តសេតាទិវណ្ណា សុមដ្ឋាបិ សិលា អនាមាសា ឯវាតិ វទន្តិ. រជតន្តិ កហាបណមាសាទិភេទំ ជតុមាសាទិំ ឧបាទាយ សព្ពំ វុត្តាវសេសំ រូបិយំ គហិតំ. លោហិតង្កោតិ រត្តមណិ. មសារគល្លន្តិ កពរវណ្ណោ មណិ, ‘‘មរកត’’ន្តិបិ វទន្តិ. ភេសជ្ជត្ថាយ បិសិត្វា យោជិតានំ មុត្តានំ រតនភាវវិរហតោ គហណក្ខណេបិ រតនាការេន អបេក្ខិតាភាវា ‘‘ភេសជ្ជត្ថាយ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. យាវ បន តា មុត្តា រតនរូបេន តិដ្ឋន្តិ, តាវ អាមសិតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. ឯវំ អញ្ញម្បិ រតនបាសាណំ បិសិត្វា ភេសជ្ជេ យោជនត្ថាយ គហេតុំ វដ្ដតិ ឯវ, ជាតរូបរជតំ បន បិសិត្វា យោជនភេសជ្ជត្ថាយបិ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, គហដ្ឋេហិ យោជេត្វា ទិន្នម្បិ យទិ ភេសជ្ជេ សុវណ្ណាទិរូបេន តិដ្ឋតិ, វិយោជេតុញ្ច សក្កា, តាទិសំ ភេសជ្ជម្បិ ន វដ្ដតិ. តំ អព្ពោហារិកត្តំ គតំ ចេ, វដ្ដតិ. ‘‘ជាតិផលិកំ ឧបាទាយា’’តិ វុត្តត្តា, សូរិយកន្តចន្ទកន្តាទិកំ ជាតិបាសាណំ មណិម្ហិ ឯវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ធមនសង្ខោ ច ធោតវិទ្ធោ ច រតនមិស្សោ ចាតិ យោជេតព្ពំ. វិទ្ធោតិ មណិអាទិភាវេន កតឆិទ្ទោ.

រតនមិស្សោតិ កញ្ចនលតាទិវិចិត្តោ, មុត្តាទិរតនខចិតោ ច, ឯតេន ធមនសង្ខតោ អញ្ញោ រតនមិស្សោវ អនាមាសោតិ ទស្សេតិ. សិលាយម្បិ ឯសេវ នយោ. បានីយសង្ខោតិ ឥមិនាវ ថាលកាទិអាការេន កតសង្ខមយភាជនានិ ភិក្ខូនំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. សេសាតិ រតនសំយុត្តំ ឋបេត្វា អវសេសា.

ពីជតោ បដ្ឋាយាតិ ធាតុបាសាណតោ បដ្ឋាយ. បដិក្ខិបីតិ សុវណ្ណមយធាតុករណ្ឌកស្ស, ពុទ្ធរូបាទិស្ស ច អត្តនោ សន្តកករណេ និស្សគ្គិយត្តា វុត្តំ. ‘‘រូបិយឆឌ្ឌកដ្ឋានេ’’តិ វុត្តត្តា រូបិយឆឌ្ឌកស្ស ជាតរូបរជតំ អាមសិត្វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. កេឡាបយិតុន្តិ អាមសិត្វា ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចារេតុំ. វុត្តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ គោបកា វា ហោន្តុ អញ្ញេ វា, ហត្ថេន បុញ្ឆិត្វា កចវរំ អបនេតុំ វដ្ដតិ, មលម្បិ បមជ្ជិតុំ វដ្ដតិ ឯវាតិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ កេឡាយនសទិសត្តា. អារកូដលោហន្តិ សុវណ្ណវណ្ណោ កិត្តិមលោហវិសេសោ. តិវិធញ្ហិ កិត្តិមលោហំ កំសលោហំ វដ្ដលោហំ ហារកូដលោហន្តិ. តត្ថ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ នាម. សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ. រសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ ហារកូដលោហំ នាម. តំ បន ‘‘ជាតរូបគតិក’’ន្តិ វុត្តត្តា ឧគ្គណ្ហតោ និស្សគ្គិយម្បិ ហោតីតិ កេចិ វទន្តិ. រូបិយេសុ បន អគណិតត្តា និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ, អាមសនេ, សម្បដិច្ឆនេ ច ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ. សព្ពកប្បិយោតិ យថាវុត្តសុវណ្ណាទិមយានំ សេនាសនបរិក្ខារានំ អាមសនគោបនាទិវសេន បរិភោគោ សព្ពថា កប្បិយោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ‘‘ភិក្ខូនំ ធម្មវិនយវណ្ណនដ្ឋានេ’’តិ វុត្តត្តា សង្ឃិកមេវ សុវណ្ណាទិមយំ សេនាសនំ, សេនាសនបរិក្ខារា ច វដ្ដន្តិ, ន បុគ្គលិកានីតិ គហេតព្ពំ.

ភិន្ទិត្វាតិ បឋមមេវ អនាមសិត្វា បាសាណាទិនា កិញ្ចិមត្តំ ភេទំ កត្វា បច្ឆា កប្បិយភណ្ឌត្ថាយ អធិដ្ឋហិត្វា ហត្ថេន គហេតុំ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘កប្បិយភណ្ឌំ ករិស្សាមីតិ សព្ពម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឯត្ថាបិ កិញ្ចិ ភិន្ទិត្វា, វិយោជេត្វា វា អាមសិតព្ព.

ផលកជាលិកាទីនីតិ ឯត្ថ សរបរិត្តាណាយ ហត្ថេន គហេតព្ពំ កិដិកាផលកំ អក្ខិរក្ខណត្ថាយ អយលោហាទីហិ ជាលាការេន កត្វា សីសាទីសុ បដិមុញ្ចិតព្ពំ ជាលិកំ នាម. អាទិ-សទ្ទេន កវចាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អនាមាសានីតិ មច្ឆជាលាទិបរូបរោធកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សរបរិត្តាណំ តស្ស អាវុធភណ្ឌត្តាភាវា. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បរូបរោធនិវារណំ ហី’’តិអាទិ. អាសនស្សាតិ ចេតិយស្ស សមន្តា កតបរិភណ្ឌស្ស. ពន្ធិស្សាមីតិ កាកាទីហិ អទូសនត្ថាយ ពន្ធិស្សាមិ.

‘‘ភេរិសង្ឃាដោតិ សង្ឃដិតចម្មភេរី. វីណាសង្ឃាដោតិ សង្ឃដិតចម្មវីណា’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.២៨១) វុត្តំ. ‘‘ចម្មវិនទ្ធានិ វីណាភេរិអាទីនី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនតោ វិសេសាភាវា, ‘‘កុរុន្ទិយំ បនា’’តិអាទិនា តតោ វិសេសស្ស វត្តុមារទ្ធត្តា ច ភេរិអាទីនំ វិនទ្ធនោបករណសមូហោ ភេរិវីណាសង្ឃាដោតិ វេទិតព្ពំ សង្ឃដិតព្ពោតិ សង្ឃាដោតិ កត្វា. តុច្ឆបោក្ខរន្តិ អវិនទ្ធចម្មភេរិវីណានំ បោក្ខរំ. អារោបិតចម្មន្តិ បុព្ពេ អារោបិតំ ហុត្វា បច្ឆា តតោ អបនេត្វា វិសុំ ឋបិតមុខចម្មមត្តំ, ន សេសោបករណសហិតំ. សហិតំ បន សង្ឃាដោតិ អយំ វិសេសោ. ឱនហិតុន្តិ ភេរិបោក្ខរាទីនិ ចម្មំ អារោបេត្វា ចម្មវដ្ដិអាទីហិ សព្ពេហិ ឧបករណេហិ វិនន្ធិតុំ.

បាឡិយំ បណ្ឌកស្សាតិ បណ្ឌកេន. បារាជិកប្បហោនកកាលេតិ អកុថិតកាលេ. កាយសំសគ្គរាគាទិភាវេ សព្ពាវត្ថាយបិ ឥត្ថិយា សណ្ឋានេ បញ្ញាយមានេ អនាមាសទុក្កដំ ន វិគច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្កមាទីនំ ឋានាចាវនវសេន អចាលេតព្ពតាយ ន កាយប្បដិពទ្ធវោហារោតិ ទុក្កដំ វុត្តំ.

២៨២. ឯកបទិកសង្កមោតិ តនុកសេតុ. ‘‘អាវិញ្ឆន្តោ’’តិ វុត្តត្តា ចាលេតុំ យុត្តាយ ឯវ រជ្ជុយា ថុល្លច្ចយំ, ន ឥតរាយ ភិត្តិថម្ភាទិគតិកត្តាតិ អាហ ‘‘យា មហារជ្ជុ ហោតី’’តិអាទិ. តេន ចាលេតុំ យុត្តេ តនុករជ្ជុទណ្ឌកេ អចាលេត្វា ផុសន្តស្សាបិ ថុល្លច្ចយមេវាតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. បដិច្ឆាទេតព្ពាតិ ឆាទនាទិវសេន គូហិតព្ពា. មនុស្សិត្ថី, មនុស្សិត្ថិសញ្ញិតា, កាយសំសគ្គរាគោ, វាយាមោ, តេន ហត្ថាទីសុ ផុសនន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៨៥. តតិយេ អសទ្ធម្មបដិសញ្ញុត្តន្តិ មេថុនធម្មបដិសំយុត្តំ. ពាលាតិ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ អជានន្តី, សុរាមទមត្តតាយ ឧម្មត្តកាទិភាវេន ច អជានន្តីបិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតិ. ន តាវ សីសំ ឯតីតិ សង្ឃាទិសេសបច្ចយត្តសង្ខាតំ មត្ថកំ បារិបូរិ ន ហោតិ, មគ្គមេថុនេហិ អឃដិតត្តា ទុក្កដំ បន ហោតិ ឯវ.

អបសាទេតីតិ អបសាទករវចនំ ករោតិ. ទោសំ ទេតីតិ ទោសំ បតិដ្ឋាបេតិ. តីហីតិ អនិមិត្តាសីតិអាទីនំ បទានំ អទុដ្ឋុល្លភាវេនាបិ អត្ថយោជនារហត្តា បស្សាវមគ្គាទិបដិសញ្ញុត្តតានិយមោ នត្ថីតិ វុត្តំ, តេហិ បន អដ្ឋហិ បទេហិ បរិព្ពាជិកាវត្ថុស្មិំ (បារា. ២៨៩) វិយ ថុល្លច្ចយន្តិ វេទិតព្ពំ.

កុញ្ចិកបនាឡិមត្តន្តិ កុញ្ចិកាឆិទ្ទមត្តំ. សុក្ខសោតាតិ ទកសោតស្ស សុក្ខតាយ លោហិតវណ្ណវិគមោ ហោតីតិ វុត្តំ.

សុទ្ធានីតិ មេថុនាទិបទេហិ អយោជិតានិបិ. មេថុនធម្មេន ឃដិតានេវាតិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ, វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេហិបិ អនិមិត្តេ ‘‘តវ វច្ចមគ្គោ, បស្សាវមគ្គោ វា ឦទិសោ’’តិអាទិនា ឃដិតេបិ អាបត្តិករានេវ.

២៨៦. គរុកាបត្តិន្តិ ភិក្ខុនិយា ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាយ បារាជិកាបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ.

២៨៧. ហសន្តោ ហសន្តោតិ ឧបលក្ខណមត្តំ, អហសន្តោបិ យេន កេនចិ អាការេន អត្តនោ វិបរិណតចិត្តតំ ឥត្ថិយា បកាសេន្តោ វទតិ, អាបត្តិយេវ.

កាយចិត្តតោតិ ហត្ថមុទ្ទាយ ឱភាសេន្តស្ស កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ.

២៨៨. តស្មា ទុក្កដន្តិ អប្បដិវិជាននតោ ទុក្កដំ, បដិវិជាននេ បន សតិ ថុល្លច្ចយមេវ បរិព្ពាជិកាវត្ថុស្មិំ (បារា. ២៨៩) វិយ អខេត្តបទត្តា. ខេត្តបទេ ហិ បដិវិជានន្តិយា សង្ឃាទិសេសោវ សិយា មេថុនធម្មយាចនវត្ថុទ្វយេ (បារា. ២៨៩) វិយ, តំ បន វត្ថុទ្វយំ មេថុនយាចនតោ ចតុត្ថសង្ឃាទិសេសេ វត្តព្ពម្បិ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទមត្តេន បវត្តត្តា ឥធ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ខេត្តបទេន វទន្តស្ស ឥត្ថិយា អប្បដិវិជានន្តិយា កិំ ហោតីតិ? កិញ្ចាបិ អយំ នាម អាបត្តីតិ បាឡិអដ្ឋកថាសុ ន វុត្តំ, អថ ខោ ថុល្លច្ចយេនេវេត្ថ ភវិតព្ពំ. តថា ហិ អខេត្តបទេ អប្បដិវិជានន្តិយា ទុក្កដំ, បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. ខេត្តបទេ បន បដិវិជាននេ សង្ឃាទិសេសោវ វុត្តោ, អប្បដិវិជាននេ ថុល្លច្ចយមេវ ភវិតុំ យុត្តំ, ន ទុក្កដំ, អខេត្តបទតោ វិសេសាភាវប្បសង្គោតិ គហេតព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ចតុត្ថសិក្ខាបទេបិ អខេត្តបទេ បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តិយា ទុក្កដំ, ខេត្តបទេ បន អប្បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយន្តិ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ នវាវុតន្តិ នវវីតំ.

២៨៨. អសទ្ធម្មំ សន្ធាយាតិ មេថុនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ បុត្តសមុប្បត្តិយា ពីជនិក្ខេបតោ វប្បបរិយាយំ លភតីតិ.

សំសីទតីតិ វហតិ, សំសរីយតីតិ វា អត្ថោ. មនុស្សិត្ថី, តថាសញ្ញិតា, ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគោ, តេន ឱភាសនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩០. ចតុត្ថេ បរេហិ បត្តេ បាតិយមានានំ ភិក្ខាបិណ្ឌានំ បាតោ សន្និបាតោតិ បិណ្ឌបាតោតិ ភិក្ខាហារោ វុច្ចតិ, តំសទិសតាយ អញ្ញោបិ យោ កោចិ ភិក្ខាចរិយំ វិនា ភិក្ខូហិ លទ្ធោ បិណ្ឌបាតោត្វេវ វុច្ចតិ. បតិ ឯតិ ឯតស្មាតិ បច្ចយោតិ អាហ ‘‘បតិករណដ្ឋេន បច្ចយោ’’តិ. រោគទុក្ខានំ វា បដិបក្ខភាវេន អយតិ បវត្តតីតិ បច្ចយោ. សប្បាយស្សាតិ ហិតស្ស. នគរបរិក្ខារេហីតិ នគរំ បរិវារេត្វា រក្ខណកេហិ. រាជូនំ គេហបរិក្ខេបោ បរិខា ឧទ្ទាបោ បាការោ ឯសិកា បលិឃោ អដ្ដោតិ ឥមេ សត្ត នគរបរិក្ខារាតិ វទន្តិ. សេតបរិក្ខារោតិ វិសុទ្ធិសីលាលង្ការោ. អរិយមគ្គោ ហិ ឥធ ‘‘រថោ’’តិ អធិប្បេតោ, តស្ស ច សម្មាវាចាទយោ អលង្ការដ្ឋេន ‘‘បរិក្ខារា’’តិ វុត្តា. ចក្កវីរិយោតិ វីរិយចក្កោ. ជីវិតបរិក្ខារាតិ ជីវិតស្ស បវត្តិការណានិ. សមុទានេតព្ពាតិ សម្មា ឧទ្ធំ អានេតព្ពា បរិយេសិតព្ពា.

២៩១. ឧបចារេតិ យត្ថ ឋិតោ វិញ្ញាបេតុំ សក្កោតិ, តាទិសេ ឋានេ. កាមោ ចេវ ហេតុ ច បារិចរិយា ច អត្ថោតិ បាឡិយំ ‘‘អត្តនោ កាមំ, អត្តនោ ហេតុំ, អត្តនោ អធិប្បាយំ, អត្តនោ បារិចរិយ’’ន្តិ (បារា. ២៩២) វុត្តេសុ ឥមេសុ ចតូសុ បទេសុ កាមោ, ហេតុ, បារិចរិយា ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តេ បឋមេ អត្ថវិកប្បេ វិគ្គហវាក្យាធិប្បាយសូចនតោ អត្ថោ. សេសន្តិ អធិប្បាយបទមេកំ. ព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនមត្តំ, បឋមវិកប្បានុបយោគិតាយ វចនមត្តន្តិ អត្ថោ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេបិ ឯសេវ នយោ.

យថាវុត្តមេវ អត្ថំ បទភាជនេន សំសន្ទិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនោ កាមំ អត្តនោ ហេតុំ អត្តនោ បារិចរិយន្តិ ហិ វុត្តេ ជានិស្សន្តិ បណ្ឌិតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អត្តនោ ហេតុ’’ន្តិ វុត្តេ អត្តនោ អត្ថាយាតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ‘‘អត្តនោ កាមំ អត្តនោ បារិចរិយ’’ន្តិ វុត្តេ កាមេន បារិចរិយាតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តស្មា ឥមេហិ តីហិ បទេហិ អត្តនោ អត្ថាយ កាមេន បារិចរិយា អត្តកាមបារិចរិយាតិ ឥមំ អត្ថវិកប្បំ វិញ្ញូ ជានិស្សន្តិ. ‘‘អត្តនោ អធិប្បាយ’’ន្តិ វុត្តេ បន អធិប្បាយ-សទ្ទស្ស កាមិត-សទ្ទេន សមានត្ថភាវតោ អត្តនា អធិប្បេតកាមិតដ្ឋេន អត្តកាមបារិចរិយាតិ ឥមមត្ថំ វិកប្បំ វិញ្ញូ ជានិស្សន្តិ.

ឯតទគ្គន្តិ ឯសា អគ្គា. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទេបិ (បារា. ២៨៥) កាមំ ‘‘យាចតិបិ អាយាចតិបី’’តិ ឯវំ មេថុនយាចនំ អាគតំ, តំ បន ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគវសេន វុត្តំ, ឥធ បន អត្តនោ មេថុនស្សាទរាគវសេនាតិ អយំ វិសេសោ.

វិនីតវត្ថូសុ ‘‘អគ្គទានំ ទេហី’’តិ ឥទំ អត្តនោ អត្ថាយ វុត្តំ, ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទេ បន បរត្ថាយបិ វុត្តេ សីសំ ឯតីតិ វេទិតព្ពំ. សុភគាតិ ឥស្សរិយាទីហិ សុន្ទរេហិ ភគេហិ សមន្នាគតា. មនុស្សិត្ថី, តថាសញ្ញិតា, អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគោ, តេន កាមបារិចរិយយាចនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៦. បញ្ចមេ បណ្ឌិច្ចេនាតិ សភាវញាណេន. គតិមន្តាតិ សភាវញាណគតិយុត្តា. វេយ្យត្តិយេនាតិ ឥត្ថិកត្តព្ពេសុ សិក្ខិតញាណេន. មេធាយាតិ អសិក្ខិតេសុបិ តំឥត្ថិកត្តព្ពេសុ ឋានុប្បត្តិយា បញ្ញាយ. ឆេកាតិ កាយេន បចនាទិកុសលា.

អាវហនំ អាវាហោ, ទារិកាយ គហណំ. វិធិនា បរកុលេ វហនំ បេសនំ វិវាហោ, ទារិកាយ ទានំ.

២៩៧. រន្ធាបនំ ភត្តបចាបនំ. ព្យញ្ជនាទិសម្បាទនំ បចាបនំ. ន ឧបាហដន្តិ ន ទិន្នំ. កយោ នាម គហណំ. វិក្កយោ នាម ទានំ. តទុភយំ សង្គហេត្វា ‘‘វោហារោ’’តិ វុត្តំ.

៣០០. ‘‘អព្ភុតំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ទុក្កដំ ហោតីតិ ទីបេតិ. ‘‘បរាជិតេន ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា អទេន្តោ ធុរនិក្ខេបេន ការេតព្ពោ. អចិរកាលេ អធិការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អចិរកាលាធិការិកំ, សញ្ចរិត្តំ. ‘‘អចិរកាលាចារិក’’ន្តិ វា បាឋោ. អចិរកាលេ អាចារោ អជ្ឈាចារោ ឯតស្សាតិ យោជនា.

៣០១. កិញ្ចាបិ ឯហិភិក្ខុអាទិកាបិ សញ្ចរិត្តាទិបណ្ណត្តិវជ្ជំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ បន អសព្ពកាលិកត្តា, អប្បកត្តា ច ឥធាបិ ញត្តិចតុត្ថេនេវ កម្មេន ឧបសម្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘យ្វាយ’’ន្តិអាទិបទភាជនមាហ. សញ្ចរណំ សញ្ចរោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ចរី, តស្ស ភាវោ សញ្ចរិត្តំ. តេនាហ ‘‘សញ្ចរណភាវ’’ន្តិ. សញ្ចរតីតិ សញ្ចរណោ, បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ សញ្ចរណភាវោ, តំ ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សញ្ចរណភាវន្តិ អត្ថោ.

ជាយាភាវេតិ ភរិយភាវាយ. ជារភាវេតិ សាមិភាវាយ, តំនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឯតំ ភុម្មវចនំ. កិញ្ចាបិ ‘‘ជារត្តនេ’’តិ បទស្ស បទភាជនេ ‘‘ជារី ភវិស្សសី’’តិ (បារា. ៣០២) ឥត្ថិលិង្គវសេន បទភាជនំ វុត្តំ, ‘‘សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ បទស្ស បន និទ្ទេសេ ‘‘ឥត្ថិយា វា បហិតោ បុរិសស្ស សន្តិកេ គច្ឆតិ, បុរិសេន វា បហិតោ ឥត្ថិយា សន្តិកេ គច្ឆតី’’តិ វុត្តត្តា បុរិសស្សាបិ សន្តិកេ វត្តព្ពាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ជារត្តនេ’’តិ និទ្ទេសស្ស ឥត្ថិបុរិសសាធារណត្តា ‘‘ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតី’’តិ វុត្តំ. បាឡិយំ បន បុរិសស្ស មតិំ ឥត្ថិយា អារោចនវសេនេវ បទទ្វយេបិ យោជនា កតា, តទនុសារេន ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចនាការោបិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ.

ឥទានិ បាឡិយំ វុត្តនយេនាបិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘បតិ ភវិស្សសី’’តិ ឥទំ ជាយាសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គនិយមតោ បុរិសបរិយាយេន វុត្តំ, និពទ្ធសាមិកោ ភវិស្សសីតិ អត្ថោ. ជារោ ភវិស្សសីតិ មិច្ឆាចារភាវេន ឧបគច្ឆនកោ ភវិស្សសីតិ អធិប្បាយោ.

៣០៣. សេរិវិហារន្តិ សច្ឆន្ទចារំ. អត្តនោ វសន្តិ អត្តនោ អាណំ. គោត្តវន្តេសុ គោត្ត-សទ្ទោ, ធម្មចារីសុ ច ធម្ម-សទ្ទោ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សគោត្តេហី’’តិអាទិ. តត្ថ សគោត្តេហីតិ សមានគោត្តេហិ. សហធម្មិកេហីតិ ឯកស្ស សត្ថុ សាសនេ សហចរិតព្ពធម្មេហិ, សមានកុលធម្មេហិ វា. តេនេវាហ ‘‘ឯកំ សត្ថារ’’ន្តិអាទិ. ឯកគណបរិយាបន្នេហីតិ មាលាការាទិឯកគណបរិយាបន្នេហិ.

សស្សាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នន្តិ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ. មិច្ឆាចារោ ហោតីតិ តាសុ គតបុរិសានំ វិយ តាសម្បិ មិច្ឆាចារោ ហោតិ សស្សាមិកភាវតោ. ន ឥតរាសន្តិ មាតុរក្ខិតាទីនំ អដ្ឋន្នំ មិច្ឆាចារោ នត្ថិ អស្សាមិកត្តា, តាសុ គតានំ បុរិសានមេវ មិច្ឆាចារោ ហោតិ មាតាទីហិ រក្ខិតត្តា. បុរិសា ហិ បរេហិ យេហិ កេហិចិ គោបិតំ ឥត្ថិំ គន្តុំ ន លភន្តិ, ឥត្ថិយោ បន កេនចិ បុរិសេន ភរិយាភាវេន គហិតាវ បុរិសន្តរំ គន្តុំ ន លភន្តិ, ន ឥតរា អត្តនោ ផស្សស្ស សយំ សាមិកត្តា. ន ហិ មាតាទយោ សយំ តាសំ ផស្សានុភវនត្ថំ តា រក្ខន្តិ, កេវលំ បុរិសគមនមេវ តាសំ វារេន្តិ. តស្មា កេនចិ អបរិគ្គហិតផស្សត្តា, អត្តនោ ផស្សត្តា ច ឥត្ថីនំ ន មិច្ឆាចារោ, បុរិសានំ បន បរេហិ វារិតេ អត្តនោ អសន្តកដ្ឋានេ បវិដ្ឋត្តា មិច្ឆាចារោតិ វេទិតព្ពោ.

ភោគេនាតិ ភោគហេតុ. ឧទបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. ធជ-សទ្ទេន សេនា ឯវ ឧបលក្ខិតាតិ អាហ ‘‘ឧស្សិតទ្ធជាយា’’តិអាទិ.

៣០៥. ពហិទ្ធា វិមដ្ឋន្តិ អញ្ញត្ថ អារោចិតំ. តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតីតិ តស្សា អារោចេត្វា តំ កិច្ចំ សម្បាទេតុ វា មា វា, តំ កិរិយំ សម្បាទនេ សាមត្ថិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទារកំ, ទារិកញ្ច អជានាបេត្វា មាតាបិតុអាទីហិ មាតាបិតុអាទីនញ្ញេវ សន្តិកំ សាសនេ បេសិតេបិ បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យំ ឧទ្ទិស្ស សាសនំ បេសិតំ, តំ ឯវ សន្ធាយ តស្សា មាតុអាទីនំ អារោចិតេបិ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិ ឧទាហដំ, ឥទញ្ច វចនព្យត្តយហេតុព្យត្តយានំ ភេទេបិ ព្យត្តយសាមញ្ញតោ ឧទាហដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តម្បិ ឧទាហរណទោសំ បរិហរិត្វា សុត្តានុលោមតំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា សមេតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា សយំ អនារោចេត្វា អញ្ញេសំ អន្តេវាសិកាទីនំ វត្វា វីមំសាបេត្វា បច្ចាហរន្តស្ស នត្ថិ វិសង្កេតោ, ឯវំ តស្សា សយំ អនារោចេត្វា អារោចនត្ថំ មាតុអាទីនំ វទន្តស្សាបិ មាតុអាទយោ តំ កិរិយំ សម្បាទេន្តុ វា មា វា. យទិ ហិ តេសំ មាតុអាទីនំ តុណ្ហីភូតភាវម្បិ បច្ចាហរតិ, វិសង្កេតោ នត្ថីតិ.

ឃរកិច្ចំ នេតីតិ ឃរណី. អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេតំ អទិន្នាទានាទីសុ អាណត្តិយំ វត្ថុសង្កេតោ វិយាតិ អធិប្បាយោ. មូលដ្ឋានញ្ច វសេនាតិ ឯត្ថ បុរិសស្ស មាតុអាទយោ សាសនបេសនេ មូលភូតត្តា ‘‘មូលដ្ឋា’’តិ វុត្តា.

៣២២. បាឡិយំ មាតុរក្ខិតាយ មាតា ភិក្ខុំ បហិណតីតិ ឯត្ថ អត្តនោ វា ធីតុ សន្តិកំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ ភិក្ខុំ បហិណតិ, បុរិសស្ស វា តស្ស ញាតកានំ វា សន្តិកំ ‘‘មម ធីតា ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ បហិណតីតិ គហេតព្ពំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. បុព្ពេ វុត្តនយត្តាតិ បឋមសង្ឃាទិសេសេ វុត្តនយត្តា.

៣៣៨. អន្តេ ឯកេនាតិ ឯកេន បទេន. ឯត្តោវ បក្កមតីតិ អបច្ចាហរិត្វា តតោវ បក្កមតិ. ‘‘អនភិនន្ទិត្វា’’តិ ឥទំ តថា បដិបជ្ជមានំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតិបិ អភិនន្ទនេ សាសនំ អនារោចេន្តោ បន ន វីមំសតិ នាម. តតិយបទេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘សោ តស្សា វចនំ អនភិនន្ទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. បាឡិយំ អន្តេវាសិំ វីមំសាបេត្វាតិ ‘‘អយំ តេសំ វត្តុំ សមត្ថោ’’តិ អន្តេវាសិនា វីមំសាបេត្វា. សចេ បន សោ អន្តេវាសិកោ តំ វចនំ អាទិយិត្វា តុណ្ហី ហោតិ, តស្សាបិ តំ បវត្តិំ បច្ចាហរន្តស្ស អាចរិយស្ស សង្ឃាទិសេសោវ មាតុអាទីសុ តុណ្ហីភូតេសុ តេសំ តុណ្ហិភាវំ បច្ចាហរន្តស្ស វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បាឡិយំ ចតុត្ថវារេ អសតិបិ គច្ឆន្តោ សម្បាទេតិ, អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតិ អនាបត្តីតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិកត្វា វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ អនាបត្តី’’តិ.

៣៤០. ការុកានន្តិ វឌ្ឍកីអាទីនំ តច្ឆកអយោការតន្តវាយរជកន្ហាបិតកា បញ្ច ការវោ ‘‘ការុកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវរូបេន…បេ… អនាបត្តីតិ តាទិសំ គិហិវេយ្យាវច្ចម្បិ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

កាយតោ សមុដ្ឋាតីតិ បណ្ណត្តិំ វា អលំវចនីយភាវំ វា តទុភយំ វា អជានន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. ឯស នយោ ឥតរទ្វយេបិ. អលំវចនីយា ហោន្តីតិ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ឧភោបិ វា ជាយាភាវេ, សាមិកភាវេ ច និក្ខិត្តឆន្ទតាយ អច្ចន្តវិយុត្តត្តា បុន អញ្ញមញ្ញំ សមាគមត្ថំ ‘‘មា ឯវំ អករិត្ថា’’តិអាទិនា វចនីយតាយ វត្តព្ពតាយ អលំ អរហាតិ អលំវចនីយា, អលំ វា កត្តុំ អរហំ សន្ធានវចនមេតេសុ ឥត្ថិបុរិសេសូតិ អលំវចនីយា, សន្ធានការស្ស វចនំ វិនា អសង្គច្ឆនកា បរិច្ចត្តាយេវាតិ អធិប្បាយោ.

បណ្ណត្តិំ បន ជានិត្វាតិ ឯត្ថ អលំវចនីយភាវំ វាតិ វត្តព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តទុភយំ បន ជានិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ភិក្ខុំ អជានាបេត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បណ្ណេ លិខិត្វា ‘‘ឥមំ បណ្ណំ អសុកស្ស ទេហី’’តិ ទិន្នំ ហរន្តស្ស សញ្ចរិត្តំ ន ហោតិ. បណ្ណត្តិអលំវចនីយភាវអជាននវសេនេវ ហិ ឥមំ សិក្ខាបទំ អចិត្តកំ, ន សព្ពេន សព្ពំ សញ្ចរណភាវម្បិ អជាននវសេន, បាឡិយញ្ច អដ្ឋកថាយញ្ច អារោចនមេវ ទស្សិតំ. តស្មា សន្ទស្សនត្ថំ ញត្វា បណ្ណសន្ទស្សនវសេនាបិ កាយេន វា វាចាយ វា អារោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតីតិ គហេតព្ពំ.

៣៤១. យថា យថា យេសុ យេសុ ជនបទេសូតិ បរិច្ចត្តភាវប្បកាសនត្ថំ កត្តព្ពំ បណ្ណទានញាតិជនិស្សរាទិជានាបនាទិតំតំទេសនិយតំ បការំ ទស្សេតិ, ឥទញ្ច និពទ្ធភរិយាភាវេន គហិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្តនោ រុចិយា សង្គតានំ បន ឥត្ថីនំ, មុហុត្តិកាយ ច បុរិសេ ចិត្តស្ស វិរជ្ជនមេវ អលំវចនីយភាវេ ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុដ្ឋុល្លាទីសុបីតិ អាទិ-សទ្ទេន អត្តកាមសញ្ចរិត្តានិ សង្គណ្ហាតិ, ឯត្ថ បន បាឡិយំ កិញ្ចាបិ ‘‘ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី ន យក្ខី’’តិអាទិនា មនុស្សិត្ថិបុរិសា ន ទស្សិតា, តថាបិ ‘‘ទស ឥត្ថិយោ មាតុរក្ខិតា’’តិអាទិនា មនុស្សិត្ថីនញ្ញេវ ទស្សិតត្តា បុរិសានម្បិ តទនុគុណានមេវ គហេតព្ពតោ មនុស្សជាតិកាវ ឥត្ថិបុរិសា ឥធាធិប្បេតា. តស្មា យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា, ន នាលំវចនីយតា, បដិគ្គណ្ហន, វីមំសន, បច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៤២. ឆដ្ឋេ ឯត្តកេនាតិ ឯត្តកេន ទារុអាទិនា. អបរិច្ឆិន្នប្បមាណាយោតិ អបរិច្ឆិន្នទារុអាទិបមាណាយោ. មូលច្ឆេជ្ជាយាតិ បរសន្តកភាវតោ មោចេត្វា អត្តនោ ឯវ សន្តកករណវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ យាចតោ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិទុក្កដញ្ចេវ ទាសបដិគ្គហណទុក្កដញ្ច ហោតិ ‘‘ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វចនំ និស្សាយ អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តត្តា. សកកម្មន្តិ បាណវធកម្មំ. ឥទញ្ច បាណាតិបាតទោសបរិហារាយ ទុក្កដំ វុត្តំ, ន វិញ្ញត្តិបរិហារាយ. អនិយមេត្វាបិ ន យាចិតព្ពាតិ សាមីចិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, សុទ្ធចិត្តេន បន ហត្ថកម្មំ យាចន្តស្ស អាបត្តិ នាម នត្ថិ. យទិច្ឆកំ ការាបេតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ហត្ថកម្មំ យាចាមិ, ទេថា’’តិអាទិនា អយាចិត្វាបិ វដ្ដតិ. សកិច្ចបសុតម្បិ ឯវំ ការាបេន្តស្ស វិញ្ញត្តិ នត្ថិ ឯវ, សាមីចិទស្សនត្ថំ បន វិភជិត្វា វុត្តំ.

សព្ពកប្បិយភាវទីបនត្ថន្តិ សព្ពសោ កប្បិយភាវទីបនត្ថំ. មូលំ ទេថាតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ‘‘មូលំ ទស្សាមា’’តិ បឋមំ វុត្តត្តា វិញ្ញត្តិ វា មូលន្តិ វចនស្ស កប្បិយាកប្បិយវត្ថុសាមញ្ញវចនត្តេបិ និដ្ឋិតភតិកិច្ចានំ ទាបនតោ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនំ វា ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ អបរិគ្គហិតំ.

មញ្ច…បេ… ចីវរាទីនិ ការាបេតុកាមេនាបីតិអាទីសុ ចីវរំ ការាបេតុកាមស្ស អញ្ញាតកអប្បវារិតតន្តវាយេហិ ហត្ថកម្មយាចនវសេន វាយាបនេ វិញ្ញត្តិបច្ចយា ទុក្កដាភាវេបិ ចីវរវាយាបនសិក្ខាបទេន យថារហំ បាចិត្តិយទុក្កដានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. អកប្បិយកហាបណាទិ ន ទាតព្ពន្តិ កប្បិយមុខេន លទ្ធម្បិ ហត្ថកម្មករណត្ថាយ ឥមស្ស កហាបណំ ទេហីតិ វត្វា ទានំ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ. បុព្ពេ កតកម្មស្ស ទាបនេ កិញ្ចាបិ ទោសោ ន ទិស្សតិ, តថាបិ អសារុប្បមេវាតិ វទន្តិ. កតកម្មត្ថាយបិ កាតព្ពកម្មត្ថាយបិ កប្បិយវោហារេន បរិយាយតោ ភតិំ ទាបេន្តស្ស នត្ថិ ទោសោ. វត្តន្តិ ចារិត្តំ, អាបត្តិ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហេតព្ពានីតិ សាខាយ មក្ខិកពីជនេន បណ្ណាទិច្ឆេទេ ពីជគាមកោបនស្ស ចេវ តត្ថ លគ្គរជាទិអប្បដិគ្គហិតស្ស ច បរិហារត្ថាយ វុត្តំ. តទុភយាសង្កាយ អសតិ តថា អករណេ ទោសោ នត្ថិ. នទីយាទីសុ ឧទកស្ស អបរិគ្គហិតតាយ ‘‘អាហរាតិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ន អាហដំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ វចនតោ វិញ្ញត្តិយា អាបន្នំ ទុក្កដំ ទេសេត្វាបិ តំ វត្ថុំ បរិភុញ្ជន្តស្ស បុន បរិភោគេ ទុក្កដមេវ, បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន វដ្ដតិ. ‘‘អលជ្ជីហិ បន ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា ហត្ថកម្មំ ន ការេតព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា អត្តនោ អត្ថាយ យំកិញ្ចិ ហត្ថកម្មំ ការេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ បន អលជ្ជី និវារិយមានោបិ ពីជនាទិំ ករោតិ, តត្ថ ទោសោ នត្ថិ. ចេតិយកម្មាទីនិ បន តេហិ ការាបេតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អលជ្ជីហិ សាមណេរេហី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិ (បរិ. ៣៥៩) អលជ្ជីលក្ខណំ ឧក្កដ្ឋវសេន ឧបសម្បន្នេ បដិច្ច ឧបលក្ខណតោ វុត្តន្តិ តំលក្ខណវិរហិតានំ សាមណេរាទីនំ លិង្គត្ថេនកគោត្រភុបរិយោសានានំ ភិក្ខុបដិញ្ញានំ ទុស្សីលានម្បិ សាធារណវសេន អលជ្ជិតាលក្ខណំ យថាវិហិតបដិបត្តិយំ សញ្ចិច្ច អតិដ្ឋនមេវាតិ គហេតព្ពំ.

អាហរាបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វិញ្ញត្តិក្ខណេ វិញ្ញត្តិបច្ចយា, បដិលាភក្ខណេ គោណានំ សាទិយនបច្ចយា ច ទុក្កដំ. គោណញ្ហិ អត្តនោ អត្ថាយ អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធម្បិ សាទិតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘ហត្ថិគវស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វុត្តត្តា. តេនេវាហ ‘‘ញាតិបវារិតដ្ឋានតោបិ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញត្តិទុក្កដាភាវេបិ អកប្បិយវត្ថុយាចនេបិ បដិគ្គហណេបិ ទុក្កដមេវ. រក្ខិត្វាតិ ចោរាទិឧបទ្ទវតោ រក្ខិត្វា. ជគ្គិត្វាតិ តិណទានាទីហិ បោសេត្វា.

ញាតិបវារិតដ្ឋានេ បន វដ្ដតីតិ សកដស្ស សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា មូលច្ឆេជ្ជវសេន យាចិតុំ វដ្ដតិ. តាវកាលិកំ វដ្ដតីតិ ឧភយត្ថាបិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. វាសិអាទីនិ បុគ្គលិកានិបិ វដ្ដន្តីតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ វាសី’’តិអាទិ. វល្លិអាទីសុ ច បរបរិគ្គហិតេសុ ច ឯសេវ នយោតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘គរុភណ្ឌប្បហោនកេសុយេវា’’តិ ឥទំ វិញ្ញត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. អទិន្នាទានេ បន តិណសលាកំ ឧបាទាយ បរបរិគ្គហិតំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហតោ អវហារោ ឯវ, ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. វល្លិអាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បាឡិអាគតានំ (បារា. ៣៤៩) វេឡុអាទីនំ សង្គហោ. តត្ថ យស្មិំ បទេសេ ហរិតាលជាតិហិង្គុលាទិ អប្បកម្បិ មហគ្ឃំ ហោតិ, តត្ថ តំ តាលបក្កបមាណតោ ឩនម្បិ គរុភណ្ឌមេវ, វិញ្ញាបេតុញ្ច ន វដ្ដតិ.

សាតិ វិញ្ញត្តិ. បរិកថាទីសុ ‘‘សេនាសនំ សម្ពាធ’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) បរិយាយេន កថនំ បរិកថា នាម. ឧជុកមេវ អកថេត្វា ‘‘ភិក្ខូនំ កិំ បាសាទោ ន វដ្ដតី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) អធិប្បាយោ យថាវិភូតោ ហោតិ, ឯវំ ភាសនំ ឱភាសោ នាម. សេនាសនាទិអត្ថំ ភូមិបរិកម្មាទិករណវសេន បច្ចយុប្បាទាយ និមិត្តករណំ និមិត្តកម្មំ នាម. ឧក្កមន្តីតិ អបគច្ឆន្តិ.

៣៤៤. មណិ កណ្ឋេ អស្សាតិ មណិកណ្ឋោ. ទេវវណ្ណន្តិ ទេវត្តភាវំ.

៣៤៥. បាឡិយំ បត្តេន មេ អត្ថោតិ (បារា. ៣៤៥) អនត្ថិកម្បិ បត្តេន ភិក្ខុំ ឯវំ វទាបេន្តោ ភគវា សោត្ថិយា មន្តបទវសេន វទាបេសិ. សោបិ ភិក្ខុ ភគវតា អាណត្តវចនំ វទេមីតិ អវោច, តេនស្ស មុសា ន ហោតិ. អថ វា ‘‘បត្តេន មេ អត្ថោ’’តិ ឥទំ ‘‘បត្តំ ទទន្តូ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ មណិនា មេ អត្ថោតិ ឯត្ថាបិ. តស្មា អញ្ញេសម្បិ ឯវរូបំ កថេន្តស្ស, កថាបេន្តស្ស ច វចនទោសោ នត្ថីតិ គហេតព្ពំ.

៣៤៩. ឧទ្ធំមុខំ លិត្តា ឧល្លិត្តា, ឆទនស្ស អន្តោ លិម្បន្តា ហិ យេភុយ្យេន ឧទ្ធំមុខា លិម្បន្តិ. តេនាហ ‘‘អន្តោលិត្តា’’តិ. អធោមុខំ លិត្តា អវលិត្តា. ពហិ លិម្បន្តា ហិ យេភុយ្យេន អធោមុខា លិម្បន្តិ. តេនាហ ‘‘ពហិលិត្តា’’តិ.

ព្យញ្ជនំ វិលោមិតំ ភវេយ្យាតិ យស្មា ‘‘ការយមានេនា’’តិ ឥមស្ស ហេតុកត្តុវចនស្ស ‘‘ករោន្តេនា’’តិ ឥទំ សុទ្ធកត្តុវចនំ បរិយាយវចនំ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘ករោន្តេន វា ការាបេន្តេន វា’’តិ ការយមានេនាតិ ពហុឧទ្ទេសបទានុគុណំ ករណវចនេនេវ បទត្ថំ កត្វា និទ្ទេសេ កតេ ព្យញ្ជនំ វិរុទ្ធំ ភវេយ្យ, តថា បន បទត្ថវសេន អទស្សេត្វា សាមត្ថិយតោ សិទ្ធមេវត្ថំ ទស្សេតុំ បច្ចត្តវសេន ‘‘ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា’’តិ បទភាជនំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អត្ថមត្តមេវា’’តិអាទិ. បទត្ថតោ, សាមត្ថិយតោ ច លព្ភមានំ អត្ថមត្តមេវាតិ អត្ថោ. យញ្ហិ ការយមានេន បដិបជ្ជិតព្ពំ, តំ ករោន្តេនាបិ បដិបជ្ជិតព្ពមេវាតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧទ្ទេសោតិ សាមិភាវេន ឧទ្ទិសិតព្ពោ. សេតកម្មន្តិ សេតវណ្ណករណត្ថំ សេតវណ្ណមត្តិកាយ វា សុធាយ វា កតតនុកលេបោ, តេន បន សហ មិនិយមានេ បមាណាតិក្កន្តំ ហោតីតិ សង្កានិវារណត្ថំ អាហ ‘‘អព្ពោហារិក’’ន្តិ. តេន បមាណាតិក្កន្តវោហារំ ន គច្ឆតិ កុដិយា អនង្គត្តាតិ អធិប្បាយោ.

យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស វុត្តនយំ ទស្សេន្តេន ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ចា’’តិ អវត្វា ‘‘អាយាមតោ វា វិត្ថារតោ វា’’តិ វិកប្បត្ថស្ស វា-សទ្ទស្ស វុត្តត្តា ឯកតោភាគេ វឌ្ឍិតេបិ អាបត្តីតិ បកាសិតន្តិ អធិប្បាយោ. តិហត្ថាតិ បកតិហត្ថេន តិហត្ថា, ‘‘វឌ្ឍកីហត្ថេនា’’តិបិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៤៨-៣៤៩) វទន្តិ, តំ ‘‘យត្ថ…បេ… អយំ កុដីតិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតិ វឌ្ឍកីហត្ថេន តិហត្ថាយបិ កុដិយា បមាណយុត្តស្ស មញ្ចស្ស សុខេន បរិវត្តនតោ. ‘‘ឩនកចតុហត្ថា វា’’តិ ឥទញ្ច បច្ឆិមប្បមាណយុត្តស្ស មញ្ចស្ស អបរិវត្តនារហំ សន្ធាយ វុត្តំ. យទិ ហិ បកតិហត្ថេន ចតុហត្ថាយបិ កុដិយា បមាណយុត្តោ មញ្ចោ ន បរិវត្តតិ, សា អកុដីយេវ, តស្មា មញ្ចបរិវត្តនមត្តេនេវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. បមាណយុត្តោ មញ្ចោតិ សព្ពបច្ឆិមប្បមាណយុត្តោ មញ្ចោ. សោ ហិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិកោ, អដ្ឋវិទត្ថិកោ វា ហោតិ, តតោ ខុទ្ទកោ មញ្ចោ សីសូបធានំ ឋបេត្វា បាទំ បសារេត្វា និបជ្ជិតុំ ន បហោតិ. បមាណតោ ឩនតរម្បីតិ ឧក្កដ្ឋប្បមាណតោ ឩនតរម្បិ, ឥទញ្ច ហេដ្ឋិមប្បមាណយុត្តាយបិ វត្ថុទេសនា កាតព្ពា, ន វាតិ សន្ទេហនិវត្តនត្ថំ វុត្តំ.

កលលលេបោតិ កេនចិ សិលេសេន កតលេបោ, សេតរត្តាទិវណ្ណករណត្ថំ កតតម្ពមត្តិកាទិកលលលេបោ វា. តេនាហ ‘‘អលេបោ ឯវា’’តិ. តេន តឡាកាទីសុ ឃនេន កលលេន កតពហលលេបោ មត្តិកាលេបនេ ឯវ បវិសតិ លេបវោហារគមនតោតិ ទស្សេតិ. បិដ្ឋសង្ឃាដោ នាម ទ្វារពាហសង្ខាតោ ចតុរស្សទារុសង្ឃាដោ, យត្ថ សឧត្តរបាសំ កវាដំ អបស្សាយ ទ្វារំ បិទហន្តិ.

ឱលោកេត្វាបីតិ អបលោកេត្វាបិ, អបលោកនកម្មវសេនាបីតិ អត្ថោ, អបសទ្ទស្សាបិ ឱអាទេសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៥៣. និពទ្ធគោចរដ្ឋានម្បីតិ ឯត្ថ គោចរាយ បក្កមន្តានំ ហត្ថីនំ និពទ្ធគមនមគ្គោបិ សង្គយ្ហតិ. ឯតេសន្តិ សីហាទីនំ. គោចរភូមីតិ អាមិសគ្គហណដ្ឋានំ. ន គហិតាតិ បដិក្ខិបិតព្ពភាវេន ន គហិតា, ន វារិតាតិ អត្ថោ. សីហាទីនញ្ហិ គោចរគ្គហណដ្ឋានំ ហត្ថីនំ វិយ និពទ្ធំ ន ហោតិ, យត្ថ បន គោមហិំសាទិបាណកា សន្តិ, ទូរម្បិ តំ ឋានំ សីឃំ គន្ត្វា គោចរំ គណ្ហន្តិ. តស្មា តេសំ តំ ន វារិតំ, និពទ្ធគមនមគ្គោវ វារិតោ អាសយតោ គមនមគ្គស្ស និពទ្ធត្តា. អញ្ញេសម្បិ វាឡានន្តិ អរញ្ញមហិំសាទីនំ. អារោគ្យត្ថាយាតិ និរុបទ្ទវាយ. សេសានីតិ បុព្ពណ្ណនិស្សិតាទីនិ សោឡស. តានិ ច ជនសម្មទ្ទមហាសម្មទ្ទកុដិវិលោបសរីរបីឡាទិឧបទ្ទវេហិ សឧបទ្ទវានីតិ វេទិតព្ពានិ. អភិហនន្តិ ឯត្ថាតិ អព្ភាឃាតំ. ‘‘វេរិឃរ’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ចោរានំ មារណត្ថាយ កត’’ន្តិ វុត្តំ.

ធម្មគន្ធិកាតិ ធម្មេន ទណ្ឌនីតិយា ហត្ថបាទាទិច្ឆិន្ទនគន្ធិកា. គន្ធិកាតិ ច យស្ស ឧបរិ ហត្ថាទិំ ឋបេត្វា ឆិន្ទន្តិ, តាទិសំ ទារុខណ្ឌផលកាតិ វុច្ចតិ, តេន ច ឧបលក្ខិតំ ឋានំ. បាឡិយំ រច្ឆានិស្សិតន្តិ រថិកានិស្សិតំ. ចច្ចរនិស្សិតន្តិ ចតុន្នំ រថិកានំ សន្ធិនិស្សិតំ. សកដេនាតិ ឥដ្ឋកសុធាទិភណ្ឌាហរណសកដេន.

បាចិនន្តិ សេនាសនស្ស ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ តលាវសានំ ចិនិតព្ពវត្ថុកំ អធិដ្ឋានំ, យស្ស ឧបរិ ភិត្តិថម្ភាទីនិ ច បតិដ្ឋបេន្តិ. តេនាហ ‘‘តតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ ឥធ បុព្ពបយោគសហបយោគានំ អទិន្នាទានេ វិយ វិសេសោ នត្ថិ, តថាបិ តេសំ វិភាគេន ទស្សនំ ភិន្ទិត្វា វា បុន កាតព្ពាតិ ឯត្ថ កុដិយា ភេទេន បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ កតំ. តទត្ថាយាតិ តច្ឆនត្ថាយ. ឯវំ កតន្តិ អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ វា កតំ. បណ្ណសាលន្តិ បណ្ណកុដិយា តិណបណ្ណចុណ្ណស្ស អបរិបតនត្ថាយ អន្តោ ច ពហិ ច លិម្បន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បណ្ណសាលំ លិម្បតី’’តិ.

អន្តោលេបេនេវ និដ្ឋាបេតុកាមំ សន្ធាយ ‘‘អន្តោលេបេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពហិលេបេ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិន្តិ ទ្វារពន្ធេ វា វាតបានេ វា ឋបិតេតិ យោជេតព្ពំ. តស្សោកាសន្តិ តស្ស ទ្វារពន្ធាទិស្ស ឱកាសភូតំ ឆិទ្ទំ. បុន វឌ្ឍេត្វាតិ បុព្ពេ ឋបិតោកាសំ ខុទ្ទកំ ចេ, តំ ទ្វារវាតបានច្ឆិទ្ទភេទនេន បុន វឌ្ឍេត្វា. ឋបិតេតិ ទ្វារពន្ធេ វា គវក្ខសង្ឃាដេ វា អានេត្វា តស្មិំ វឌ្ឍិតេ វា អវឌ្ឍិតេ វា ឆិទ្ទេ បតិដ្ឋាបិតេ. លេបោ ន ឃដីយតីតិ សមន្តតោ ទិន្នោ លេបោ តថា ឋបិតេន ទ្វារពន្ធនេន វា វាតបានេន វា សទ្ធិំ ន ឃដីយតិ, ឯកាពទ្ធំ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តន្តិ ទ្វារពន្ធំ វា វាតបានំ វា. បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោតិ តេសំ សមន្តតោ បុព្ពេវ លេបស្ស ឃដេត្វា និដ្ឋាបិតត្តា ទ្វារពន្ធវាតបានានំ ឋបនតោ បុព្ពេ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ.

លេបឃដនេនេវាតិ ឥដ្ឋកាហិ កតវាតបានាទីនិ វិនា សមន្តា លេបឃដនេនេវ អាបត្តិ វាតបានាទីនំ អលេបោកាសត្តា, ឥដ្ឋកាហិ កតត្តា វា, វាតបានាទីសុបិ លេបស្ស ភិត្តិលេបេន សទ្ធិំ ឃដនេនេវាតិបិ អត្ថំ វទន្តិ. តត្ថាតិ បណ្ណសាលាយំ. អាលោកត្ថាយ អដ្ឋង្គុលមត្តំ ឋបេត្វា លិម្បតីតិ ទារុកុដ្ដស្ស ទារូនមន្តរា អដ្ឋង្គុលមត្តំ វិវរំ យាវ លិម្បតិ, តាវ អាលោកត្ថាយ ឋបេត្វា អវសេសំ សកុដ្ដច្ឆទនំ លិម្បតិ, បច្ឆា ឯតំ វិវរំ លិម្បិស្សាមីតិ ឯវំ ឋបនេ អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. សចេ បន ឯវំ អកត្វា សព្ពទាបិ អាលោកត្ថាយ វាតបានវសេន ឋបេតិ, វាតបានទ្វារសង្ឃាដេ ឃដិតេ លេបោ ច ឃដីយតិ, បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. មត្តិកាកុដ្ដមេវ មត្តិកាលេបសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សចេ មត្តិកាយ កុដ្ដំ ករោតិ, ឆទនលេបេន សទ្ធិំ ឃដនេ អាបត្តី’’តិ. ឧភិន្នំ អនាបត្តីតិ បុរិមស្ស លេបស្ស អឃដិតត្តា ទុតិយស្ស អត្តុទ្ទេសិកតាយ អសម្ភវតោ.

៣៥៤. អាបត្តិភេទទស្សនត្ថន្តិ តត្ថ ‘‘សារម្ភេ ច អបរិក្កមនេ ច ទុក្កដំ អទេសិតវត្ថុកតាយ, បមាណាតិក្កន្តតាយ ច សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឯវំ អាបត្តិយេវ វិភាគទស្សនត្ថំ.

៣៦១. អនិដ្ឋិតេ កុដិកម្មេតិ លេបបរិយោសានេ កុដិកម្មេ ឯកបិណ្ឌមត្តេនបិ អនិដ្ឋិតេ. ‘‘អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស វា’’តិ ឥទំ មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យេន បន លទ្ធំ, តស្សាបិ តំ និដ្ឋាបេន្តស្ស ‘‘បរេហិ វិប្បកតំ អត្តនា បរិយោសាបេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៣៦៣) អាបត្តិយេវ. បុព្ពេ កតកម្មម្បិ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ អត្ថាយេវ កតំ នាម ហោតិ, តស្មា តេនាបិ សង្ឃស្ស វា សាមណេរាទីនំ វា ទត្វា និដ្ឋាបេតព្ពំ. ‘‘អញ្ញស្ស វា’’តិ ឥទំ អនុបសម្បន្នំយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, កេចិ បន ‘‘បរតោ លទ្ធាយ កុដិយា និដ្ឋាបនេ អនាបត្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ អត្ថាយ អកតត្តា’’តិ វទន្តិ. អបចិនិតព្ពាតិ យាវ បាចិនា វិទ្ធំសេតព្ពា. ភូមិសមំ កត្វាតិ បាចិនតលាវសានំ កត្វា.

៣៦៤. លេណន្តិ បព្ពតលេណំ. ន ហេត្ថ លេបោ ឃដីយតីតិ ឆទនលេបស្ស អភាវតោ វុត្តំ, វិសុំ ឯវ វា អនុញ្ញាតត្តា. សចេ លេណស្ស អន្តោ ឧបរិភាគេ ចិត្តកម្មាទិករណត្ថំ លេបំ ទេន្តិ, ឧល្លិត្តកុដិសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, វដ្ដតិ ឯវ. ឥដ្ឋកាទីហិ កតំ ចតុរស្សកូដាគារសណ្ឋានំ ឯកកណ្ណិកាពទ្ធំ នាតិឧច្ចំ បដិស្សយវិសេសំ ‘‘គុហា’’តិ វទន្តិ, តាទិសំ មហន្តម្បិ ឧល្លិត្តាវលិត្តំ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ. ភូមិគុហន្តិ ឧមង្គគុហំ.

អដ្ឋកថាសូតិ កុក្កុដច្ឆិកគេហន្តិអាទីសុ អដ្ឋកថាសុ តិណកុដិកា កុក្កុដច្ឆិកគេហន្តិ វត្វា បុន តំ វិវរន្តេហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ឆទនំ ទណ្ឌកេហិ…បេ… វុត្តាតិ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ទណ្ឌកេហិ ជាលពទ្ធំ កត្វាតិ ទីឃតោ, តិរិយតោ ច ឋបេត្វា វល្លិយាទីហិ ពទ្ធទណ្ឌកេហិ ជាលំ វិយ កត្វា. សោ ចាតិ ឧល្លិត្តាទិភាវោ. ឆទនមេវ សន្ធាយ វុត្តោតិ ឆទនស្ស អន្តោ ច ពហិ ច លិម្បនមេវ សន្ធាយ វុត្តោ. មត្តិកាកុដ្ដេ ភិត្តិលេបំ វិនាបិ ភិត្តិយា សទ្ធិំ ឆទនលេបស្ស ឃដនមត្តេនាបិ អាបត្តិសម្ភវតោ ឆទនលេបោវ បធានន្តិ វេទិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ ឯវំ, អថ ខោ ‘‘ឧបចិកាមោចនត្ថមេវ ហេដ្ឋា បាសាណកុដ្ដំ កត្វា តំ អលិម្បិត្វា ឧបរិ លិម្បតិ, លេបោ ន ឃដីយតិ នាម, អនាបត្តិយេវា’’តិអាទិវចនតោ បន ឆទនលេបឃដនត្ថំ សកលាយបិ ភិត្តិយា លេបោ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពោវ តស្សា ឯកទេសស្ស អលេបេបិ ឆទនលេបស្ស អឃដនតោ. តេនាហ ‘‘លេបោ ន ឃដីយតី’’តិ. ឯត្ថាតិ តិណកុដិកាយំ. ន កេវលញ្ច តិណកុដិកាយំ ឯវ, លេណគុហាទីសុបិ សារម្ភាបរិក្កមនបច្ចយាបិ អនាបត្តិ ឯវ, ឥមិនា បន នយេន អញ្ញស្សត្ថាយ កុដិំ ករោន្តស្សាបិ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិភាវោ អត្ថតោ ទស្សិតោ ឯវ ហោតីតិ.

តត្ថ បាឡិវិរោធំ បរិហរិតុំ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញស្ស ឧបជ្ឈាយាទិនោ អត្ថាយ ករោន្តស្ស សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិ ឯវ, យំ បន បាឡិយំ ‘‘អាបត្តិការុកានំ តិណ្ណំ ទុក្កដាន’’ន្តិអាទិវចនំ, តំ អញ្ញស្សត្ថាយ ករោន្តស្ស, ន សារម្ភាទិបច្ចយា អាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, កិញ្ចរហិ យថាសមាទិដ្ឋាយ កុដិយា អករណបច្ចយា អាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ. តត្ថ យថាសមាទិដ្ឋាយាតិ ‘‘ភិក្ខុ សមាទិសិត្វា បក្កមតិ, ‘កុដិំ មេ ករោថា’តិ សមាទិសតិ ច, ទេសិតវត្ថុកា ច ហោតុ អនារម្ភា ច សបរិក្កមនា ចា’’តិ ឯវំ ការាបកេន អាណត្តិក្កមំ មុញ្ចិត្វា ករណបច្ចយាតិ អធិប្បាយោ. កត្ថចិ បន បោត្ថកេ ‘‘កុដិលក្ខណប្បត្តម្បិ កុដិំ អញ្ញស្ស…បេ… ករោន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥមស្ស បាឋស្ស អនន្តរំ ‘‘យំ បន អាបត្តិ ការុកាន’’ន្តិអាទិបាឋោ ទិស្សតិ, សោវ យុត្តតរោ. ឯវញ្ហិ សតិ តត្ថ អធិប្បាយោ បាកដោ ហោតិ.

អនាបត្តីតិ វត្វាតិ វាសាគារត្ថាយ ឯវ អនិយមិតត្តា អនាបត្តីតិ វត្វា. អទេសាបេត្វា ករោតោតិ បមាណយុត្តម្បិ ករោតោ. អចិត្តកន្តិ បណ្ណត្តិអជាននចិត្តេន អចិត្តកំ. ឧល្លិត្តាទីនំ អញ្ញតរតា, ហេដ្ឋិមប្បមាណសម្ភវោ, អទេសិតវត្ថុកតា, បមាណាតិក្កន្តតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, វាសាគារតា, លេបឃដនាតិ សត្ត វា បមាណយុត្តង្គាទីសុ ឆ វា អង្គានិ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦៥. សត្តមេ បូជាវចនប្បយោគេ កត្តរិ សាមិវចនស្សបិ ឥច្ឆិតត្តា ‘‘គាមស្ស វា បូជិត’’ន្តិ វុត្តំ. រូបិន្ទ្រិយេសុ វិជ្ជមានំ សន្ធាយ ឯកិន្ទ្រិយតា វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កាយិន្ទ្រិយំ សន្ធាយា’’តិ. តេ ហិ មនិន្ទ្រិយម្បិ ភូតគាមានំ ឥច្ឆន្តិ.

៣៦៦. កិរិយតោ សមុដ្ឋានាភាវោតិ វត្ថុនោ អទេសនាសង្ខាតំ អកិរិយំ វិនា ន កេវលំ កិរិយាយ សមុដ្ឋានភាវោ. កិរិយាកិរិយតោ ហិ ឥទំ សមុដ្ឋាតិ. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ភិក្ខូ វា អនភិនេយ្យាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន ‘‘មហល្លកញ្ច វិហារំ ករេយ្យ, ភិក្ខូ ច អនភិនេយ្យា’’តិ កិរិយញ្ច អកិរិយញ្ច សមុច្ចិនោតិ.

វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨០. អដ្ឋមេ បាការេន ច បរិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. គោបុរដ្ដាលកយុត្តន្តិ ឯត្ថ បាការេសុ យុទ្ធត្ថាយ កតោ វង្កសណ្ឋានោ សរក្ខេបឆិទ្ទសហិតោ បតិស្សយវិសេសោ អដ្ដាលកោ នាម.

សោឡសវិធស្សាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ បច្ចេកំ ចតូសុ សច្ចេសុ កត្តព្ពស្ស បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាសង្ខាតស្ស សោឡសវិធស្ស. តេ គារវេនាតិ តេ កិលន្តរូបា ភិក្ខូ ភត្តុទ្ទេសកដ្ឋានេ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ បុរតោ អត្តនោ កិលន្តសរីរំ ទស្សេត្វា ឧទ្ទិសាបនេ គារវេន, លជ្ជាយាតិ អត្ថោ. តេរសបីតិ ភត្តុទ្ទេសកសេនាសនគាហាបកភណ្ឌាគារិកចីវរបដិគ្គាហកចីវរភាជកយាគុភាជកផលភាជកខជ្ជភាជកអប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសាដិយគាហាបកបត្តគាហាបកអារាមិកបេសកសាមណេរបេសកសម្មុតីនំ វសេន តេរសបិ.

បាឡិយំ ‘‘អបិសូ’’តិ ឥទំ ‘‘អបិចា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោ. ឯវំ សព្ពបទេសូតិ បីឋាទីសុ សេនាសនសាធារណេសុ, កតិកសណ្ឋានបវេសនិក្ខមនកាលាទីសុ បន វិសុំ វិសុំ អធិដ្ឋហិត្វា កថាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ និម្មិតានំ ធម្មតាតិ អនិយមេត្វា និម្មិតានំ វសេន វុត្តំ, និយមេត្វា បន ‘‘ឯត្តកា ឥទញ្ចិទញ្ច កថេន្តុ, ឯត្តកា តុណ្ហី ភវន្តុ, នានាប្បការំ ឥរិយាបថំ, កិរិយញ្ច កប្បេន្តុ, នានាវណ្ណសណ្ឋានវយោនិយមា ច ហោន្តូ’’តិ បរិកម្មំ កត្វា សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋិតេ ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បការា អញ្ញមញ្ញម្បិ វិសទិសាវ ហោន្តិ. អវត្ថុកវចនន្តិ និរត្ថកវចនំ.

៣៨៣. ឯកចារិកភត្តន្តិ អតិមនាបត្តា សព្ពេសម្បិ បដិលាភត្ថាយ វិសុំ ឋិតិកាយ បាបេតព្ពភត្តំ. តទ្ធិតវោហារេនាតិ ចត្តារិ បមាណមស្ស ចតុក្កន្តិ ឯវំ តទ្ធិតវោហារេន. ភវោតិ ភវិតព្ពោ. អតីតំ ទិវសភាគន្តិ តស្មិញ្ញេវ ទិវសេ សលាកទានក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហិយ្យោតិ ឥមស្ស អជ្ជ ឥច្ចេវ អត្ថោ. តេនេវាហំសុ ‘‘ស្វេ អម្ហេ’’តិអាទិ. បធូបាយន្តាតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនកោធវសេន បធូបាយន្តា. បាឡិយំ កិស្ស មន្តិ កេន ការណេន មយាតិ អត្ថោ.

៣៨៤. ‘‘សរសិ ត្វ’’ន្តិ ឥទំ ឯកំ វាក្យំ កត្វា, ‘‘កត្តា’’តិ ឥទញ្ច កត្តរិ រិតុបច្ចយន្តំ កត្វា, ‘‘អសី’’តិ អជ្ឈាហារបទេន សហ ឯកវាក្យំ កត្វា, ‘‘ឯវរូប’’ន្តិ ឥទំ, ‘‘យថាយំ ភិក្ខុនី អាហា’’តិ ឥទញ្ច ទ្វីសុ វាក្យេសុ បច្ចេកំ យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ឧជុកមេវាតិ ត្វា-បច្ចយន្តវសេន បឋមំ អត្ថគ្គហណំ ឧជុកន្តិ អធិប្បាយោ.

ទុតិយោ ទព្ព-សទ្ទោ បណ្ឌិតាទិវចនោតិ អាហ ‘‘ន ខោ ទព្ព ទព្ពា បណ្ឌិតា’’តិ. និព្ពេឋេន្តីតិ ទោសតោ មោចេន្តិ. វិនយលក្ខណេ តន្តិន្តិ វិនយវិនិច្ឆយលក្ខណវិសយេ អាគមំ ឋបេន្តោ. បាឡិយំ យតោ អហន្តិអាទីសុ យស្មិំ កាលេ អហំ ជាតោ, តតោ បភុតិ សុបិនន្តេនបិ មេថុនំ ធម្មំ នាភិជានាមិ, ន ច តស្ស មេថុនធម្មស្ស បដិសេវិតា អហោសិន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘សុបិនន្តេនបី’’តិអាទិ. ឥទានិ ឯកវាក្យវសេន យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន ឃដតីតិ យស្មា ខីណាសវស្ស វចនេន ឯតិស្សា វចនំ ន សមេតិ, តញ្ច ន ឃដនំ យស្មា បុព្ពេ ភិក្ខូសុ បសិទ្ធាយ ឯវ អច្ចន្តទុស្សីលតាយ ឯវ អហោសិ, តស្មា មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថាតិ អធិប្បាយោ.

ចរ បិរេតិ ចរ គច្ឆ បិរេ បរ អមាមក ត្វំ. វិនស្សាតិ អទស្សនំ គច្ឆ. អការិកាតិ អមូលកេន ចោទនាយ ន ការិកា. ការកោ ហោតីតិ ‘‘អយ្យេនម្ហិ ទូសិតា’’តិ ឥមាយ បដិញ្ញាយ យទិ នាសិតា, តទា ថេរោ ភិក្ខុនីទូសកត្តសិទ្ធិតោ តស្ស ទោសស្ស ការកោ ហោតិ. អការកោ ហោតីតិ តាយ កតបដិញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា សាមញ្ញតោ ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ ភគវតា វុត្តត្តា អការកោ ហោតិ. យទិ ហិ ថេរោ ការកោ ភវេយ្យ, អវស្សំ តមេវ ទោសំ អបទិសិត្វា ឥមិនា នាម ការណេន ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថា អវុត្តត្តា, ‘‘ទព្ពញ្ច អនុយុញ្ជថា’’តិ អវត្វា ‘‘ឥមេ ច ភិក្ខូ អនុយុញ្ជថា’’តិ វុត្តត្តា ច សាមត្ថិយតោ មេត្តិយាយ ភិក្ខុនិយា អញ្ញេន ទោសេន នាសនារហតា, វត្ថុស្ស ច អមូលកភាវោ, ថេរស្ស អការកភាវោ ច សិទ្ធោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

អត្តនោ សុត្តន្តិ ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ ឥមិនា បក្ខេបវចនេន សហិតំ កូដសុត្តំ. ថេរោ ការកោ ហោតីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ អវត្វា សាមញ្ញតោ ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំយេវ តស្សា នាសនា វិហិតាតិ តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ ហោតិ, ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ បន វុត្តេ បុព្ពេយេវ សិទ្ធស្ស បារាជិកស្ស សុចិកាយ អស្សា សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថាតិ សិជ្ឈនតោ អម្ហាកំ វាទេ ថេរោ អការកោ ហោតីតិ. មហាវិហារវាសីនម្បិ បន ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយា’’តិ វុត្តេ ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំយេវ តស្សា នាសនា វិហិតា ហោតិ, ន សាមញ្ញតោតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ វាទេសុ, សុត្តេសុ វា. យំ បច្ឆា វុត្តន្តិ មហាវិហារវាសីហិ យំ វុត្តំ, តំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. វិចារិតំ ហេតន្តិ ឯតំ បច្ឆិមស្ស យុត្តត្តំ វិចារិតំ, ‘‘តត្រ សង្ឃាទិសេសោ វុដ្ឋានគាមិនី…បេ… អសុទ្ធតាយេវ នាសេសី’’តិ វក្ខមាននយេន វិនិច្ឆិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេតិ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា មហាអដ្ឋកថាវាទោ ទស្សិតោ.

តត្រាតិ តេសុ ទុក្កដបាចិត្តិយេសុ. ទុក្កដន្តិ វុត្តមហាអដ្ឋកថាវាទស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេត្វា ‘‘បាចិត្តិយ’’ន្តិ បវត្តស្ស កុរុន្ទិវាទស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ឆិមនយេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. វចនប្បមាណតោតិ វិសំវាទនាធិប្បាយេ សមានេបិ អនុទ្ធំសនាទិវិសេសេ សង្ឃាទិសេសាទិនោ វិធាយកវចនពលេនាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុស្ស បន ភិក្ខុនិយា ទុក្កដន្តិ ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេន្តស្ស ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ.

ឯវំ ទ្វីសុបិ អដ្ឋកថាវចនេសុ អធិប្បាយំ វិភាវេត្វា ឥទានិ បច្ឆិមេ បាចិត្តិយវាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា បុរិមទុក្កដវាទមេវ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘តត្រ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិសុន្តិ សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយតោ (បាចិ. ១) វិសុំ បាចិត្តិយំ វុត្តំ, តត្ថ អនន្តោគធភាវាតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ យស្មា អមូលកានុទ្ធំសនេ វិសុញ្ញេវ បាចិត្តិយំ បញ្ញត្តំ, តស្មា បុរិមនយោតិ ទុក្កដវាទោ. ឯវំ អន្តរា បវិដ្ឋំ ទុក្កដបាចិត្តិយវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បាកដមេវ អត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘តថា ភិក្ខុនី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តថាតិ យថា ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុំ, ភិក្ខុនិញ្ច អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសទុក្កដានិ វុត្តានិ, តថាតិ អត្ថោ. ឯតេហិ នាសនា នត្ថីតិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ, ទុក្កដេន ឥមិស្សា បន នាសនា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ទុស្សីលាតិ បារាជិកា.

៣៨៦. អាការនានត្តេនាតិ ទូសិតាការស្ស, ទូសកាការស្ស ច នានត្តេន. អនភិរទ្ធោតិ អតុដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ន សុខិតោ’’តិ. ន បសាទិតោតិ អនុប្បាទិតប្បសាទោ. ខីល-សទ្ទោ ថទ្ធភាវវចនោ, កចវរបរិយាយោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ចិត្ត…បេ… ខីល’’ន្តិ. នប្បតីតោតិ បីតិសុខាទីហិ ន អភិគតោ ន ឧបគតោ. តេនាហ ‘‘ន អភិសដោ’’តិ.

យេន ទុដ្ឋោតិ ច កុបិតោតិ ច វុត្តោតិ ឯត្ថ យេន ទុដ្ឋោតិ ច វុត្តោ យេន កុបិតោតិ ច វុត្តោ, តំ មាតិកាយញ្ច បទភាជនេ (បារា. ៣៨៦) ច វុត្តំ ឧភយម្បេតន្តិ យោជេតព្ពំ. ទ្វីហីតិ ‘‘តេន ច កោបេន, តេន ច ទោសេនា’’តិ វុត្តកោបទោសបទេហិ ទ្វីហិ, អត្ថតោ បន ទ្វីហិបិ ទោសោវ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធមេវ ទស្សេតី’’តិ. យាយាតិ អនត្តមនតាយ.

ន ចុទិតកវសេនាតិ យទិ ចុទិតកវសេនាបិ អមូលកំ អធិប្បេតំ សិយា, អមូលកំ នាម អនជ្ឈាបន្នន្តិ បទភាជនំ វទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យំ បារាជិកន្តិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរំ. បទភាជនេ (បារា. ៣៨៦) បន ភិក្ខុវិភង្គេ អាគតានេវ គហេត្វា ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតំ ឥធ អប្បមាណន្តិ ឯតំ អាបន្នានាបន្នតំ ឥធានុទ្ធំសនេ អាបត្តិយា អនង្គំ, អាបត្តិំ បន អាបន្នេ វា អនាបន្នេ វា បុគ្គលេ ‘‘អនាបន្នោ ឯសោ សុទ្ធោ’’តិ សុទ្ធសញ្ញាយ វា វិមតិយា វា ចាវនាធិប្បាយោវ ឥធ អង្គន្តិ អធិប្បាយោ.

តថេវាតិ បសាទសោតេន, ទិព្ពសោតេន វាតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ទិដ្ឋានុសារេនេវ សមុប្បន្នា បរិសង្កាវ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘អទិស្វា វា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, ទិស្វា បក្កន្តេសុបិ ទោសោ នត្ថិយេវ. ឥមេសន្តិ ឥមេហិ. ករិស្សន្តីតិ តស្មិំ ខណេ ឧប្បជ្ជនាការទស្សនំ, បច្ឆា បន ឯត្តកេន កាលេន កតំ វាតិ សង្កាយ ចោទេតិ. ន ហិ ករិស្សន្តីតិ ចោទនា អត្ថិ. ‘‘អរិដ្ឋំ បីត’’ន្តិ ឥទំ មុខេ សុរាគន្ធវាយននិមិត្តទស្សនំ. អរិដ្ឋញ្ហិ សុរាសទិសវណ្ណគន្ធំ កប្បិយភេសជ្ជំ.

ទិដ្ឋំ អត្ថិ សមូលកន្តិអាទីសុ អជ្ឈាចារស្ស សម្ភវាសម្ភវានំ មូលាមូលភាវទស្សនំ. អត្ថិ សញ្ញាសមូលកន្តិអាទិ បន ទិដ្ឋសញ្ញាយ សម្ភវាសម្ភវានំ មូលាមូលភាវទស្សនំ. ទិស្វាវ ទិដ្ឋសញ្ញី ហុត្វា ចោទេតីតិ ឯត្ថ យំ ចោទេតិ, តតោ អញ្ញំ បុគ្គលំ វីតិក្កមន្តំ, បដិច្ឆន្នោកាសតោ និក្ខមន្តំ វា ទិស្វា ‘‘អយំ សោ’’តិ សញ្ញាយ ចោទេន្តោបិ សង្គយ្ហតិ. ឯស នយោ សុតាទីសុបិ. សមូលកេន វា សញ្ញាសមូលកេន វាតិ ឯត្ថ បារាជិកមាបន្នំ ទិដ្ឋាទិមូលកេន ច ‘‘អយំ អាបន្នោ’’តិ អសុទ្ធសញ្ញាយ ចោទេន្តោ សមូលកេន ចោទេតិ នាម. សញ្ញាសមូលកត្តេ ឯវ អនាបត្តិសម្ភវតោ អាបន្នេ វា អនាបន្នេ វា បុគ្គលេ អាបន្នសញ្ញី ទិដ្ឋាទីសុ, អទិដ្ឋាទីសុ វា មូលេសុ ទិដ្ឋសុតាទិសញ្ញី តេន ទិដ្ឋាទិមូលកេន តំ បុគ្គលំ ចោទេន្តោ សញ្ញាសមូលកេន ចោទេតិ នាម. ឥមេសំ អនាបត្តិ, វុត្តវិបរិយាយេន អាបត្តិវារេ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សមីបេ ឋត្វាតិ ហត្ថវិការវចីឃោសានំ ចោទនាវសេន បវត្តិយមានានំ ទស្សនសវនូបចារេ ឋត្វាតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋត្វា’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៨៥-៣៨៦) វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. បរតោ ព្យតិរេកតោ អនាបត្តិំ ទស្សេន្តេន ‘‘ទូតំ វា បណ្ណំ វា សាសនំ វា បេសេត្វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន បន ‘‘ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា ចោទេន្តស្ស សីសំ ន ឯតី’’តិ វុត្តំ. វាចាយ វាចាយាតិ សកិំ អាណត្តស្ស សកលម្បិ ទិវសំ វទតោ វាចាយ វាចាយ ចោទាបកស្សេវ អាបត្តិ. សោបីតិ អាណត្តោបិ. តស្ស ច ‘‘មយាបិ ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិំ អវត្វាបិ ‘‘អមូលក’’ន្តិ សញ្ញាយ ចាវនាធិប្បាយេន ‘‘ត្វំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ ឥទមេវ វាចំ បរស្ស វចនំ វិយ អកត្វា សាមញ្ញតោ វទន្តស្សាបិ សង្ឃាទិសេសោ ឯវ. សតិបិ បន អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេ ‘‘អសុកេន ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ បរេន វុត្តមេវ វទន្តស្ស នត្ថិ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ បន បរេន អវុត្តម្បិ វុត្តន្តិ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ.

សម្ពហុលា សម្ពហុលេ សម្ពហុលេហិ វត្ថូហីតិ ឯត្ថ សម្ពហុលេតិ ចុទិតកពហុត្តនិទ្ទេសេន បុរិមេសុ តីសុ វារេសុ ចុទិតកពហុត្តេនាបិ វារភេទសព្ភាវំ ញាបេតិ. ឯកស្មិញ្ហិ ចុទិតកវត្ថុចោទកភេទេន ឥទំ ចតុក្កំ វុត្តំ, ចុទិតកពហុត្តេនាបិ ចតុក្កន្តរំ លព្ភតីតិ អដ្ឋកំ ហោតិ ឯវ.

អមូលកចោទនាបសង្គេន សមូលកចោទនាលក្ខណាទិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចោទេតុំ បន កោ លភតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ភិក្ខុស្ស សុត្វា ចោទេតីតិអាទិ សុត្តំ យស្មា យេ ចោទកស្ស អញ្ញេសំ វិបត្តិំ បកាសេន្តិ, តេបិ តស្មិំ ខណេ ចោទកភាវេ ឋត្វាវ បកាសេន្តិ, តេសញ្ច វចនំ គហេត្វា ឥតរោបិ យស្មា ចោទេតុញ្ច អសម្បដិច្ឆន្តំ តេហិ តិត្ថិយសាវកបរិយោសានេហិ បឋមចោទកេហិ សម្បដិច្ឆាបេតុញ្ច លភតិ, តស្មា ឥធ សាវកភាវេន ឧទ្ធដន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទូតំ វាតិអាទីសុ ‘‘ត្វំ ឯវំ គន្ត្វា ចោទេហី’’តិ ទូតំ វា បេសេត្វា យោ ចោទេតុំ សក្កោតិ, តស្ស បណ្ណំ, មូលសាសនំ វា បេសេត្វា. សមយេនាតិ បកតិយា ជាននក្ខណេ.

គរុកានំ ទ្វិន្នន្តិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសានំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ នាម ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តា (ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៤, ៩៥, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦, ១៣៦; សំ. និ. ៣.២១០) ទសវត្ថុកា ទិដ្ឋិ, សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតំ អន្តំ គណ្ហាបកទិដ្ឋិ អន្តគ្គាហិកា នាម. អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នន្តិ អាជីវហេតុបិ អាបជ្ជិតព្ពានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកំ (បារា. ១៩៥), សញ្ចរិត្តេ (បារា. ៣០១, ៣០២) សង្ឃាទិសេសោ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ អរហា’’តិ (បារា. ២២០) បរិយាយេន ថុល្លច្ចយំ, ភិក្ខុស្ស បណីតភោជនវិញ្ញត្តិយា បាចិត្តិយំ (បាចិ. ២៥៧), ភិក្ខុនិយាបណីតភោជនវិញ្ញត្តិយា បាដិទេសនីយំ (បាចិ. ១២៣៦), សូបោទនវិញ្ញត្តិយា (បាចិ. ៦១២-៦១៣) ទុក្កដន្តិ ឥមេសំ បរិវារេ (បរិ. ២៨៧) វុត្តានំ ឆន្នំ. ន ហេតា អាបត្តិយោ អាជីវហេតុ ឯវ បញ្ញត្តា សញ្ចរិត្តាទីនំ អញ្ញថាបិ អាបជ្ជិតព្ពតោ. អាជីវហេតុបិ ឯតាសំ អាបជ្ជនំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ, អាជីវហេតុបិ បញ្ញត្តានន្តិ អត្ថោ. ន កេវលញ្ច ឯតា ឯវ, អញ្ញាបិ អទិន្នាទានកុលទូសនបាណវធវេជ្ជកម្មាទិវសេន អាជីវហេតុ អាបជ្ជិតព្ពាបិ សន្តិ, តា បន អាបត្តិសភអាគតាយ បារាជិកាទីសុ ឆសុ ឯវ សង្គយ្ហន្តីតិ វិសុំ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ឯត្តាវតា បន សីសំ ន ឯតីតិ សង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយ វុត្តំ, ចោទនា បន កតា ឯវ ហោតិ. តិំសានីតិ តិំសំ ឯតេសមត្ថីតិ តិំសានិ, តិំសាធិកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. នវុតានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

អត្តាទានំ អាទាតុកាមេនាតិ ឯត្ថ អត្តនា អាទាតព្ពតោ ទិដ្ឋាទិមូលកេហិ គហេតព្ពតោ បរស្ស វិប្ផន្ទិតុំ អទត្វា បគ្គណ្ហនតោ អត្តាទានន្តិ ចោទនា វុច្ចតិ, តំ អាទាតុកាមេន, ចោទនំ កត្តុកាមេនាតិ អត្ថោ.

ឧព្ពាហិកាយាតិ ឧព្ពហន្តិ វិយោជេន្តិ ឯតាយ អលជ្ជីនំ តជ្ជនិំ វា កលហំ វាតិ ឧព្ពាហិកា, សង្ឃសម្មុតិ, តាយ. វិនិច្ឆិននំ នាម តាយ សម្មតភិក្ខូហិ វិនិច្ឆននមេវ. អលជ្ជុស្សន្នាយ ហិ បរិសាយ សមថក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២២៧) អាគតេហិ ទសង្គេហិ សមន្នាគតា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ តត្ថេវ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មន្និតព្ពា, តេហិ ច សម្មតេហិ វិសុំ វា និសីទិត្វា, តស្សា ឯវ វា បរិសាយ ‘‘អញ្ញេហិ ន កិញ្ចិ កថេតព្ព’’ន្តិ សាវេត្វា តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិតព្ពំ.

កិម្ហីតិ កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ, កតរវិបត្តិយន្តិ អត្ថោ. ‘‘កិម្ហិ នំ នាមា’’តិ ឥទំ ‘‘កតរាយ វិបត្តិយា ឯតំ ចោទេសី’’តិ យាយ កាយចិ វិញ្ញាយមានាយ ភាសាយ វុត្តេបិ ចោទកស្ស វិនយេ អបកតញ្ញុតាយ ‘‘សីលាចារទិដ្ឋិអាជីវវិបត្តីសុ កតរាយាតិ មំ បុច្ឆតី’’តិ ញាតុំ អសក្កោន្តស្ស បុច្ឆា, ន បន កិម្ហីតិអាទិបទត្ថមត្តំ អជានន្តស្ស. ន ហិ អនុវិជ្ជកោ ចោទកំ ពាលំ អបរិចិតភាសាយ ‘‘កិម្ហិ ន’’ន្តិ បុច្ឆតិ. ‘‘កិម្ហិ នម្បិ ន ជានាសី’’តិ ឥទម្បិ វចនមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ ន ហោតិ, ‘‘កតរវិបត្តិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘អសុកាយ វិបត្តិយា’’តិ វត្តុម្បិ ន ជានាសីតិ វចនស្ស អធិប្បាយមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ពាលស្ស លជ្ជិស្ស នយោ ទាតព្ពោ’’តិ វត្វា ច ‘‘កិម្ហិ នំ ចោទេសីតិ សីលវិបត្តិយា’’តិអាទិ អធិប្បាយប្បកាសនមេវ នយទានំ វុត្តំ, ន បន កិម្ហិ-នំ-បទានំ បរិយាយមត្តទស្សនំ. ន ហិ ពាលោ ‘‘កតរវិបត្តិយំ នំ ចោទេសី’’តិ ឥមស្ស វចនស្ស អត្ថេ ញាតេបិ វិបត្តិប្បភេទនំ, អត្តនា ចោទិយមានំ វិបត្តិសរូបញ្ច ជានិតុំ សក្កោតិ, តស្មា តេនេវ អជាននេន អលជ្ជី អបសាទេតព្ពោ. ‘‘កិម្ហិ ន’’ន្តិ ឥទម្បិ ឧបលក្ខណមត្តំ, អញ្ញេន វា យេន កេនចិ អាការេន អវិញ្ញុតំ បកាសេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោវ.

‘‘ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៣៩; បរិ. ២) ‘‘អលជ្ជីនិគ្គហត្ថាយ…បេ… បញ្ញត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯហិតីតិ ហិ-ការោ ឯត្ថ អាគមោ ទដ្ឋព្ពោ, អាគមិស្សតីតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋសន្តានេនាតិ ទិដ្ឋនិយាមេន. អលជ្ជិស្ស បដិញ្ញាយ ឯវ កាតព្ពន្តិ វចនបដិវចនក្កមេនេវ ទោសេ អាវិភូតេបិ អលជ្ជិស្ស ‘‘អសុទ្ធោហ’’ន្តិ ទោសសម្បដិច្ឆនបអញ្ញាយ ឯវ អាបត្តិយា កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘អលជ្ជិស្ស ឯតំ នត្ថីតិ សុទ្ធបដិញ្ញាយ ឯវ អនាបត្តិយា កាតព្ពន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ សង្គហិតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ អនុវិជ្ជកស្សេវ និរត្ថកត្តាបត្តិតោ ចោទកេនេវ អលជ្ជិបដិញ្ញាយ ឋាតព្ពតោ. ទោសាបគមបដិញ្ញា ឯវ ហិ ឥធ បដិញ្ញាតិ អធិប្បេតា. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ឯតម្បិ នត្ថីតិ បដិញ្ញំ ន ទេតី’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦).

តទត្ថទីបនត្ថន្តិ អលជ្ជិស្ស ទោសេ អាវិភូតេបិ តស្ស ទោសាបគមបដិញ្ញាយ ឯវ កាតព្ពតាទីបនត្ថំ. វិវាទវត្ថុសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកា អត្ថបច្ចត្ថិកា. សញ្ញំ ទត្វាតិ នេសំ កថាបច្ឆេទត្ថំ, អភិមុខករណត្ថញ្ច សទ្ទំ កត្វា. វិនិច្ឆិនិតុំ អននុច្ឆវិកោតិ ‘‘អសុទ្ធោ’’តិ សញ្ញាយ ចោទកបក្ខេ បវិដ្ឋត្តា អនុវិជ្ជកភាវតោ ពហិភូតត្តា អនុវិជ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សន្ទេហេ ឯវ ហិ សតិ អនុវិជ្ជិតុំ សក្កា, អសុទ្ធទិដ្ឋិយា បន សតិ ចុទិតកេន វុត្តំ សព្ពំ អសច្ចតោបិ បដិភាតិ, កថំ តត្ថ អនុវិជ្ជនា សិយាតិ.

‘‘តថា នាសិតកោវ ភវិស្សតី’’តិ ឥមិនា វិនិច្ឆយំ អទត្វា សង្ឃតោ វិយោជនំ នាម លិង្គនាសនា វិយ អយម្បិ ឯកោ នាសនប្បការោតិ ទស្សេតិ. វិរទ្ធំ ហោតីតិ សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ សហសា អាបន្នោ ហោតិ. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ អលជ្ជី នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ ‘‘បក្ខានុរក្ខណត្ថាយ បដិញ្ញំ ន ទេតី’’តិ ឥមស្ស អលជ្ជិលក្ខណសម្ភវស្ស ការណវចនំ. បដិច្ឆាទិតកាលតោ បដ្ឋាយ អលជ្ជី នាម ឯវ, បុរិមោ លជ្ជិភាវោ ន រក្ខតីតិ អត្ថោ. បដិញ្ញំ ន ទេតីតិ សចេ មយា កតទោសំ វក្ខាមិ, មយ្ហំ អនុវត្តកា ភិជ្ជិស្សន្តីតិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ. ឋានេ ន តិដ្ឋតីតិ លជ្ជិដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, កាយវាចាសុ វីតិក្កមោ ហោតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘វិនិច្ឆយោ ន ទាតព្ពោ’’តិ, បុព្ពេ បក្ខិកានំ បដិញ្ញាយ វូបសមិតស្សាបិ អធិករណស្ស ទុវូបសន្តតាយ អយម្បិ តថា នាសិតកោវ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ.

ចុទិតកចោទកេសុ បដិបត្តិំ ញត្វាតិ ‘‘តុម្ហេ អម្ហាកំ វិនិច្ឆយេន តុដ្ឋា ភវិស្សថា’’តិអាទិនា វុត្តំ ចុទិតកចោទកេសុ អនុវិជ្ជកេន បដិបជ្ជិតព្ពកម្មំ ញត្វា. វិនិច្ឆយោ មជ្ឈេតិ អាបត្តីតិ វា អនាបត្តីតិ វា វិនិច្ឆយបរិយោសានអនុវិជ្ជនានំ មជ្ឈំ នាមាតិ អត្ថោ.

អមូលកម្បិ សមូលកំ កត្វា វទន្តីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ មូលានី’’តិ. កាលេន វក្ខាមីតិអាទីសុ ឱកាសំ ការាបេត្វា វទន្តោ កាលេន វទតិ នាម. សលាកគ្គយាគុអគ្គភិក្ខាចារដ្ឋានាទីសុ ចោទេន្តោ អកាលេន វទតិ នាម. ទោសតោ វុដ្ឋាបេតុកាមតាយ វទន្តោ អត្ថសំហិតេន វទតិ នាម. ទោសន្តរោតិ ទោសចិត្តោ. បន្នរសសុ ធម្មេសូតិ ‘‘បរិសុទ្ធកាយសមអាចារតា, តថា វចីសមាចារតា, សព្រហ្មចារីសុ មេត្តចិត្តតា, ពហុស្សុតតា, ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានំ ស្វាគតាទិតា, កាលេន វក្ខាមី’’តិអាទិនា (បរិ. ៣៦២) វុត្តបញ្ចធម្មា ច ការុញ្ញតា, ហិតេសិតា, អនុកម្បតា, អាបត្តិវុដ្ឋានតា, វិនយបុរេក្ខារតាតិ (ចូឡវ. ៤០១) ឥមេសុ បន្នរសសុ. តត្ថ ‘‘ការុញ្ញតា’’តិ ឥមិនា ករុណា ទស្សិតា. ហិតេសិតាតិ ហិតគវេសនតា. អនុកម្បតាតិ តេន ហិតេន សំយោជនតា, ឥមេហិ ទ្វីហិបិ មេត្តា ទស្សិតា. អាបត្តិវុដ្ឋានតាតិ សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបនតា. វត្ថុំ ចោទេត្វា សារេត្វា បដិញ្ញំ អារោបេត្វា យថាបដិញ្ញាយ កម្មករណំ វិនយបុរេក្ខារតា នាម.

អធិករណដ្ឋេនាតិ អធិកាតព្ពដ្ឋេន, សមថេហិ វូបសមេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តំ នានត្តំ ទស្សេតុន្តិ ឥធ អនធិប្បេតម្បិ អត្ថុទ្ធារវសេន តំ នានត្តំ ទស្សេតុន្តិ អធិប្បាយោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សេសានិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តានី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦). យំ អធិកិច្ចាតិអាទិនា អធិករណសទ្ទស្ស កម្មសាធនតា វុត្តា.