៣. អនិយតកណ្ឌោ

១. បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៣. បុត្តសទ្ទេន សាមញ្ញនិទ្ទេសតោ, ឯកសេសនយេន វា បុត្តីបិ គហិតាតិ អាហ ‘‘ពហូ ធីតរោ ចា’’តិ. តទនន្តរន្តិ ភិក្ខូនំ ភោជនានន្តរំ.

៤៤៤-៥. តំ កម្មន្តិ តំ មេថុនាទិអជ្ឈាចារកម្មំ. បាឡិយំ ‘‘សោតស្ស រហោ’’តិ ឥទំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, ឧបរិ សិក្ខាបទេ ‘‘ន ហេវ ខោ បន បដិច្ឆន្ន’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៤៥៤) ឯតស្ស សិក្ខាបទស្ស វិសយំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អលញ្ច ខោ ហោតិ មាតុគាមំ ទុដ្ឋុល្លាហិ វាចាហិ ឱភាសិតុ’’ន្តិ វិសយន្តរភូតសោតរហស្ស វិសុំ វក្ខមានត្តា, ឥធ បន ចក្ខុរហោវ អធិប្បេតោ ‘‘បដិច្ឆន្នេ អាសនេ’’តិអាទិវចនតោ, ‘‘សក្កា ហោតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា ច. តេនាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. បរិច្ឆេទោតិ រហោនិសជ្ជាបត្តិយា វវត្ថានំ.

ឥទានិ ចក្ខុរហេនេវ អាបត្តិំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘បិហិតកវាដស្សា’’តិ ឥមិនា បដិច្ឆន្នភាវតោ ចក្ខុស្ស រហោវ អធិប្បេតោ, ន សោតស្ស រហោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អបិហិតកវាដស្ស…បេ… អនាបត្តិ’’ន្តិ. ន ហិ កវាដបិទហនេន សោតស្ស រហោ វិគច្ឆតិ, ចក្ខុស្ស រហោ ឯវ បន វិគច្ឆតិ. ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេបី’’តិ ឥទំ ទុតិយសិក្ខាបទេ អាគតសោតស្ស រហេន អាបជ្ជិតព្ពទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិយា សព្ពថា អនាបត្តិភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ទ្វាទសហត្ថតោ ពហិ និសិន្នោ ហិ តត្ថ សោតស្ស រហសព្ភាវតោ ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិយា អនាបត្តិំ ន ករោតិ, តថា ច ‘‘អនាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ សាមញ្ញតោ ន វត្តព្ពំ សិយា, ‘‘មេថុនកាយសំសគ្គាបត្តីហិ អនាបត្តិំ ករោតី’’តិ វិសេសេត្វា វត្តព្ពំ ភវេយ្យ. តស្មា តថា តំ អវត្វា សព្ពថា អនាបត្តិំ ទស្សេតុមេវ ‘‘ទ្វាទសហត្ថេ’’តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. យទិ ហិ ចក្ខុស្សេវ រហភាវំ សន្ធាយ វទេយ្យ, ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ’’តិ ន វទេយ្យ អប្បដិច្ឆន្នេ តតោ ទូរេ និសិន្នេបិ ចក្ខុស្ស រហាសម្ភវតោ. យស្មា និសីទិត្វា និទ្ទាយន្តោ កបិមិទ្ធបរេតោ កិញ្ចិ កាលំ ចក្ខូនិ ឧម្មីលេតិ, កិញ្ចិ កាលំ និម្មីលេតិ. តស្មា ‘‘និទ្ទាយន្តោបិ អនាបត្តិំ ករោតី’’តិ វុត្តំ.

បដិលទ្ធសោតាបត្តិផលាតិ អន្តិមបរិច្ឆេទតោ វុត្តំ. និសជ្ជំ បដិជានមានោតិ មេថុនកាយសំសគ្គាទិវសេន រហោ និសជ្ជំ បដិជានមានោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បារាជិកេន វា’’តិអាទិ. ន អប្បដិជានមានោតិ អលជ្ជីបិ អប្បដិជានមានោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោវ. សោ ហិ យាវ ទោសំ ន បដិជានាតិ, តាវ ‘‘នេវ សុទ្ធោ, នាសុទ្ធោ’’តិ វា វត្តព្ពោ, វត្តានុសន្ធិនា បន ការេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បដិញ្ញា លជ្ជីសុ កតា, អលជ្ជីសុ ឯវំ ន វិជ្ជតិ;

ពហុម្បិ អលជ្ជី ភាសេយ្យ, វត្តានុសន្ធិតេន ការយេ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩);

និសជ្ជាទីសុ…បេ… បដិជានមានោវ តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោតិ ឯត្ថ បដិជានមានោតិ បាឡិយំ អនាគតម្បិ អធិការតោ អាគតមេវាតិ កត្វា វុត្តំ.

វទាបេថាតិ តស្ស ឥទ្ធិយា វិគតាសង្កោបិ តំ ឱវទន្តោ អាហ, អនុបបរិក្ខិត្វា អទេសេ និសិន្នា ‘‘មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកាសនេ ថេរោ រហោ និសិន្នោ’’តិ ឯវំ មាទិសេហិបិ តុម្ហេ តុម្ហាកំ អវណ្ណំ វទាបេថ កថាបយិត្ថ, មា បុន ឯវំ ករិត្ថាតិ អធិប្បាយោ. ឯវមកាសិន្តិ និគូហិតព្ពម្បិ ឥមំ វិសេសាធិគមំ បកាសេន្តោ តំ សទ្ធាបេតុមេវ ឯវមកាសិន្តិ អត្ថោ. រក្ខេយ្យាសិមន្តិ ឥមំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អញ្ញេសំ មា បកាសយិ.

៤៥១. និសជ្ជាយ បាចិត្តិយន្តិ រហោនិសជ្ជស្សាទេ វត្តមានេ បាចិត្តិយំ. សចេ បន សោ រហោនិសជ្ជស្សាទំ បដិវិនោទេត្វា កម្មដ្ឋានមនសិការាទិនា អញ្ញវិហិតោ, និទ្ទូបគតោ វា អនាបត្តិ ឯវ. តេនាហ ‘‘អស្សាទេ ឧប្បន្នេ’’តិ. ‘‘និសិន្នាយ ឥត្ថិយា’’តិ ឥមិនា និសីទនក្ខណេ អស្សាទាភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ហិ និសីទនក្ខណេ អស្សាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តេន ឧដ្ឋាតព្ពំ. ឥតរថា អាបត្តិ ឯវ ឥត្ថិយា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទនេ វិយ, តត្ថាបិ ភិក្ខុស្ស ឧដ្ឋហតោ អនាបត្តិ, តេន រហោនិសជ្ជាបត្តិ អកិរិយសមុដ្ឋានាបិ ហោតីតិ វទន្តិ. ឥទំ បន អនិយតសិក្ខាបទំ, អនន្តរញ្ចាតិ ទ្វេបិ វិសុំ អាបត្តិបញ្ញាបនវសេន បញ្ញត្តានិ ន ហោន្តិ រហោនិសជ្ជាទីសុ អាបត្តិយា សិក្ខាបទន្តរេសុ បញ្ញត្តត្តា. បារាជិកាទិអាបត្តីហិ បន កេនចិ ចោទិតស្ស អនុវិជ្ជកេហិ វិនិច្ឆយការណនយទស្សនត្ថំ ឯវំ វត្ថុវសេន ទ្វិធា វិភជិត្វា បញ្ញត្តានិ, ឥមានេវ ច យស្មា ភិក្ខុនីនម្បិ វិនិច្ឆយនយគ្គហណាយ អលំ, តស្មា តាសំ វិសុំ ន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពំ. យំ បន អាបត្តិំ បដិជានាតិ, តស្ស វសេនេត្ថ អង្គភេទោ វេទិតព្ពោ. តេនេវ ‘‘អយំ ធម្មោ អនិយតោ’’តិ វុត្តំ.

ឥធ អនិយតវសេន វុត្តានំ បារាជិកសង្ឃាទិសេសបាចិត្តិយានំ តិណ្ណម្បិ អញ្ញមញ្ញំ សទិសសមុដ្ឋានាទិតាយ វុត្តំ ‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកសទិសានេវា’’តិ.

បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥២. ‘‘ន លភតិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ…បេ… និសជ្ជំ កប្បេតុ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បដិក្ខិត្តំ មាតុគាមេនា’’តិអាទិនា វុត្តត្តា ‘‘ឯកោ’’តិ បច្ចត្តបទំ បដិក្ខិត្តបទេន ន សមេតិ, ‘‘ឯកស្សា’’តិ វត្តព្ពោតិ សាធេន្តោ អាហ ‘‘ឥតរថា ហី’’តិអាទិ.

៤៥៣. បរិវេណង្គណាទីតិ បរិវេណស្ស មាឡកំ. អាទិ-សទ្ទេន បាការាទិបរិក្ខិត្តំ ចេតិយមាឡកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អន្តោគធន្តិ អប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឯវ បរិយាបន្នំ. ឥធ ឥត្ថីបិ អនាបត្តិំ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មា បន ឥត្ថី ឥធេវ អនាបត្តិំ ករោតិ, ន បុរិមសិក្ខាបទេតិ? ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស មេថុនំ វិនា ទុដ្ឋុល្លវាចាយ វសេន អាគតត្តា. មេថុនមេវ ហិ ឥត្ថិយោ អញ្ញមញ្ញំ បដិច្ឆាទេន្តិ មហាវនេ ទ្វារំ វិវរិត្វា និទ្ទូបគតម្ហិ ភិក្ខុម្ហិ វិយ. ទុដ្ឋុល្លំ បន ន បដិច្ឆាទេន្តិ, តេនេវ ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទេ ‘‘យា តា ឥត្ថិយោ ហិរិមនា, តា និក្ខមិត្វា ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេសុ’’ន្តិ (បារា. ២៨៣) វុត្តំ, តស្មា ‘‘ឥត្ថីបិ អនាបត្តិំ ករោតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានត្តា’’តិបិ ការណំ វទន្តិ.

កាយេនាបិ ទុដ្ឋុល្លោភាសសម្ភវតោ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ចក្ខុស្ស រហោ, សោតស្ស រហោ ច អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អនន្ធោ អពធិរោ’’តិអាទិ. កេចិ បន វិភង្គេ ‘‘នាលំ កម្មនិយន្តិ ន សក្កា ហោតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុ’ន្តិ (បារា. ៤៥៤) ឯត្តកមេវ វត្វា ‘ន សក្កា ហោតិ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិតុ’ន្តិ អវុត្តត្តា អប្បដិច្ឆន្នេបិ ឋានេ រហោ អញ្ញេសំ អភាវំ ទិស្វា ឯកាយ ឥត្ថិយា កាយសំសគ្គោបិ សក្កា អាបជ្ជិតុន្តិ អន្តោទ្វាទសហត្ថេ សវនូបចារេ ឋិតោ អពធិរោបិ អន្ធោ កាយសំសគ្គស្សាបិ សព្ភាវាភាវំ ន ជានាតីតិ កាយេន ទុដ្ឋុល្លោភាសនសព្ភាវំ អមនសិកត្វាបិ កាយសំសគ្គាបត្តិយាបិ បរិហារាយ អនន្ធោ អពធិរោតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ ‘‘កាយសំសគ្គវសេន អនន្ធោ វុត្តោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៥៣) វុត្តំ, តំ បន កាយេន ទុដ្ឋុល្លោភាសនសម្ភវំ អមនសិកត្វា វុត្តំ, កាយសំសគ្គវសេនាបីតិ គហេតព្ពំ. តេនេវ ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ សោតស្ស រហោ ឯវ អធិប្បេតោ…បេ… កេនចិ បន ‘ទ្វេបិ រហា ឥធ អធិប្បេតា’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន ចក្ខុស្ស រហាភាវសាធនត្ថំ ‘‘ន ហិ អប្បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ ចក្ខុស្ស រហោ សម្ភវតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ អតិទូរតរេ ឋិតស្ស កាយេន ឱភាសនម្បិ ហត្ថគ្គាហាទីនិបិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘ចក្ខុស្ស រហោ’’តិ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយំ អប្បដិក្ខិត្តំ. ន កេវលញ្ច អប្បដិក្ខិត្តំ, អថ ខោ ‘‘អនន្ធោ ពធិរោតិ ច អន្ធោ វា អពធិរោបិ ន ករោតី’’តិ ច វុត្តំ, តស្មា ទ្វេបិ រហា ឥធ គហេតព្ពា. ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ’’តិឥមិនា សោតស្ស រហោ ទ្វាទសហត្ថេន បរិច្ឆិន្នោតិ ឥទំ ទស្សេតិ. ចក្ខុស្ស រហោ បន យត្ថ ឋិតស្ស កាយវិការាទយោ ន បញ្ញាយន្តិ, តេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ពធិរោ បន ចក្ខុមាបីតិ ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទុដ្ឋុល្លាបត្តិ វុត្តាតិ បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តេហិ អធិកវសេន ទុដ្ឋុល្លាបត្តិ ច វុត្តាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ, ន បន ទុដ្ឋុល្លាបត្តិ ឯវាតិ កាយសំសគ្គស្សាបិ ឥធ គហេតព្ពតោ. តេនេវ ‘‘បារាជិកាបត្តិញ្ច បរិហាបេត្វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ឥតរថា ‘‘កាយសំសគ្គញ្ចា’’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ.

តិសមុដ្ឋានន្តិអាទិ បន បុរិមសិក្ខាបទេ អាគតេហិ អធិកស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសស្ស វសេន វុត្តំ កាយសំសគ្គាទីនម្បិ បុរិមសិក្ខាបទេ ឯវ វុត្តត្តា, ឥធ បន ន វុត្តន្តិបិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ទុតិយអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ អនិយតវណ្ណនានយោ.