៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៤២. ឆដ្ឋេ ឯត្តកេនាតិ ឯត្តកេន ទារុអាទិនា. អបរិច្ឆិន្នប្បមាណាយោតិ អបរិច្ឆិន្នទារុអាទិបមាណាយោ. មូលច្ឆេជ្ជាយាតិ បរសន្តកភាវតោ មោចេត្វា អត្តនោ ឯវ សន្តកករណវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ យាចតោ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិទុក្កដញ្ចេវ ទាសបដិគ្គហណទុក្កដញ្ច ហោតិ ‘‘ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វចនំ និស្សាយ អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តត្តា. សកកម្មន្តិ បាណវធកម្មំ. ឥទញ្ច បាណាតិបាតទោសបរិហារាយ ទុក្កដំ វុត្តំ, ន វិញ្ញត្តិបរិហារាយ. អនិយមេត្វាបិ ន យាចិតព្ពាតិ សាមីចិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, សុទ្ធចិត្តេន បន ហត្ថកម្មំ យាចន្តស្ស អាបត្តិ នាម នត្ថិ. យទិច្ឆកំ ការាបេតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ហត្ថកម្មំ យាចាមិ, ទេថា’’តិអាទិនា អយាចិត្វាបិ វដ្ដតិ. សកិច្ចបសុតម្បិ ឯវំ ការាបេន្តស្ស វិញ្ញត្តិ នត្ថិ ឯវ, សាមីចិទស្សនត្ថំ បន វិភជិត្វា វុត្តំ.

សព្ពកប្បិយភាវទីបនត្ថន្តិ សព្ពសោ កប្បិយភាវទីបនត្ថំ. មូលំ ទេថាតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ‘‘មូលំ ទស្សាមា’’តិ បឋមំ វុត្តត្តា វិញ្ញត្តិ វា មូលន្តិ វចនស្ស កប្បិយាកប្បិយវត្ថុសាមញ្ញវចនត្តេបិ និដ្ឋិតភតិកិច្ចានំ ទាបនតោ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនំ វា ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ អបរិគ្គហិតំ.

មញ្ច…បេ… ចីវរាទីនិ ការាបេតុកាមេនាបីតិអាទីសុ ចីវរំ ការាបេតុកាមស្ស អញ្ញាតកអប្បវារិតតន្តវាយេហិ ហត្ថកម្មយាចនវសេន វាយាបនេ វិញ្ញត្តិបច្ចយា ទុក្កដាភាវេបិ ចីវរវាយាបនសិក្ខាបទេន យថារហំ បាចិត្តិយទុក្កដានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. អកប្បិយកហាបណាទិ ន ទាតព្ពន្តិ កប្បិយមុខេន លទ្ធម្បិ ហត្ថកម្មករណត្ថាយ ឥមស្ស កហាបណំ ទេហីតិ វត្វា ទានំ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ. បុព្ពេ កតកម្មស្ស ទាបនេ កិញ្ចាបិ ទោសោ ន ទិស្សតិ, តថាបិ អសារុប្បមេវាតិ វទន្តិ. កតកម្មត្ថាយបិ កាតព្ពកម្មត្ថាយបិ កប្បិយវោហារេន បរិយាយតោ ភតិំ ទាបេន្តស្ស នត្ថិ ទោសោ. វត្តន្តិ ចារិត្តំ, អាបត្តិ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហេតព្ពានីតិ សាខាយ មក្ខិកពីជនេន បណ្ណាទិច្ឆេទេ ពីជគាមកោបនស្ស ចេវ តត្ថ លគ្គរជាទិអប្បដិគ្គហិតស្ស ច បរិហារត្ថាយ វុត្តំ. តទុភយាសង្កាយ អសតិ តថា អករណេ ទោសោ នត្ថិ. នទីយាទីសុ ឧទកស្ស អបរិគ្គហិតតាយ ‘‘អាហរាតិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ន អាហដំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ វចនតោ វិញ្ញត្តិយា អាបន្នំ ទុក្កដំ ទេសេត្វាបិ តំ វត្ថុំ បរិភុញ្ជន្តស្ស បុន បរិភោគេ ទុក្កដមេវ, បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន វដ្ដតិ. ‘‘អលជ្ជីហិ បន ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា ហត្ថកម្មំ ន ការេតព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា អត្តនោ អត្ថាយ យំកិញ្ចិ ហត្ថកម្មំ ការេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ បន អលជ្ជី និវារិយមានោបិ ពីជនាទិំ ករោតិ, តត្ថ ទោសោ នត្ថិ. ចេតិយកម្មាទីនិ បន តេហិ ការាបេតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អលជ្ជីហិ សាមណេរេហី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិ (បរិ. ៣៥៩) អលជ្ជីលក្ខណំ ឧក្កដ្ឋវសេន ឧបសម្បន្នេ បដិច្ច ឧបលក្ខណតោ វុត្តន្តិ តំលក្ខណវិរហិតានំ សាមណេរាទីនំ លិង្គត្ថេនកគោត្រភុបរិយោសានានំ ភិក្ខុបដិញ្ញានំ ទុស្សីលានម្បិ សាធារណវសេន អលជ្ជិតាលក្ខណំ យថាវិហិតបដិបត្តិយំ សញ្ចិច្ច អតិដ្ឋនមេវាតិ គហេតព្ពំ.

អាហរាបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វិញ្ញត្តិក្ខណេ វិញ្ញត្តិបច្ចយា, បដិលាភក្ខណេ គោណានំ សាទិយនបច្ចយា ច ទុក្កដំ. គោណញ្ហិ អត្តនោ អត្ថាយ អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធម្បិ សាទិតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘ហត្ថិគវស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វុត្តត្តា. តេនេវាហ ‘‘ញាតិបវារិតដ្ឋានតោបិ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញត្តិទុក្កដាភាវេបិ អកប្បិយវត្ថុយាចនេបិ បដិគ្គហណេបិ ទុក្កដមេវ. រក្ខិត្វាតិ ចោរាទិឧបទ្ទវតោ រក្ខិត្វា. ជគ្គិត្វាតិ តិណទានាទីហិ បោសេត្វា.

ញាតិបវារិតដ្ឋានេ បន វដ្ដតីតិ សកដស្ស សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា មូលច្ឆេជ្ជវសេន យាចិតុំ វដ្ដតិ. តាវកាលិកំ វដ្ដតីតិ ឧភយត្ថាបិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. វាសិអាទីនិ បុគ្គលិកានិបិ វដ្ដន្តីតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ វាសី’’តិអាទិ. វល្លិអាទីសុ ច បរបរិគ្គហិតេសុ ច ឯសេវ នយោតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘គរុភណ្ឌប្បហោនកេសុយេវា’’តិ ឥទំ វិញ្ញត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. អទិន្នាទានេ បន តិណសលាកំ ឧបាទាយ បរបរិគ្គហិតំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហតោ អវហារោ ឯវ, ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. វល្លិអាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បាឡិអាគតានំ (បារា. ៣៤៩) វេឡុអាទីនំ សង្គហោ. តត្ថ យស្មិំ បទេសេ ហរិតាលជាតិហិង្គុលាទិ អប្បកម្បិ មហគ្ឃំ ហោតិ, តត្ថ តំ តាលបក្កបមាណតោ ឩនម្បិ គរុភណ្ឌមេវ, វិញ្ញាបេតុញ្ច ន វដ្ដតិ.

សាតិ វិញ្ញត្តិ. បរិកថាទីសុ ‘‘សេនាសនំ សម្ពាធ’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) បរិយាយេន កថនំ បរិកថា នាម. ឧជុកមេវ អកថេត្វា ‘‘ភិក្ខូនំ កិំ បាសាទោ ន វដ្ដតី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) អធិប្បាយោ យថាវិភូតោ ហោតិ, ឯវំ ភាសនំ ឱភាសោ នាម. សេនាសនាទិអត្ថំ ភូមិបរិកម្មាទិករណវសេន បច្ចយុប្បាទាយ និមិត្តករណំ និមិត្តកម្មំ នាម. ឧក្កមន្តីតិ អបគច្ឆន្តិ.

៣៤៤. មណិ កណ្ឋេ អស្សាតិ មណិកណ្ឋោ. ទេវវណ្ណន្តិ ទេវត្តភាវំ.

៣៤៥. បាឡិយំ បត្តេន មេ អត្ថោតិ (បារា. ៣៤៥) អនត្ថិកម្បិ បត្តេន ភិក្ខុំ ឯវំ វទាបេន្តោ ភគវា សោត្ថិយា មន្តបទវសេន វទាបេសិ. សោបិ ភិក្ខុ ភគវតា អាណត្តវចនំ វទេមីតិ អវោច, តេនស្ស មុសា ន ហោតិ. អថ វា ‘‘បត្តេន មេ អត្ថោ’’តិ ឥទំ ‘‘បត្តំ ទទន្តូ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ មណិនា មេ អត្ថោតិ ឯត្ថាបិ. តស្មា អញ្ញេសម្បិ ឯវរូបំ កថេន្តស្ស, កថាបេន្តស្ស ច វចនទោសោ នត្ថីតិ គហេតព្ពំ.

៣៤៩. ឧទ្ធំមុខំ លិត្តា ឧល្លិត្តា, ឆទនស្ស អន្តោ លិម្បន្តា ហិ យេភុយ្យេន ឧទ្ធំមុខា លិម្បន្តិ. តេនាហ ‘‘អន្តោលិត្តា’’តិ. អធោមុខំ លិត្តា អវលិត្តា. ពហិ លិម្បន្តា ហិ យេភុយ្យេន អធោមុខា លិម្បន្តិ. តេនាហ ‘‘ពហិលិត្តា’’តិ.

ព្យញ្ជនំ វិលោមិតំ ភវេយ្យាតិ យស្មា ‘‘ការយមានេនា’’តិ ឥមស្ស ហេតុកត្តុវចនស្ស ‘‘ករោន្តេនា’’តិ ឥទំ សុទ្ធកត្តុវចនំ បរិយាយវចនំ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘ករោន្តេន វា ការាបេន្តេន វា’’តិ ការយមានេនាតិ ពហុឧទ្ទេសបទានុគុណំ ករណវចនេនេវ បទត្ថំ កត្វា និទ្ទេសេ កតេ ព្យញ្ជនំ វិរុទ្ធំ ភវេយ្យ, តថា បន បទត្ថវសេន អទស្សេត្វា សាមត្ថិយតោ សិទ្ធមេវត្ថំ ទស្សេតុំ បច្ចត្តវសេន ‘‘ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា’’តិ បទភាជនំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អត្ថមត្តមេវា’’តិអាទិ. បទត្ថតោ, សាមត្ថិយតោ ច លព្ភមានំ អត្ថមត្តមេវាតិ អត្ថោ. យញ្ហិ ការយមានេន បដិបជ្ជិតព្ពំ, តំ ករោន្តេនាបិ បដិបជ្ជិតព្ពមេវាតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧទ្ទេសោតិ សាមិភាវេន ឧទ្ទិសិតព្ពោ. សេតកម្មន្តិ សេតវណ្ណករណត្ថំ សេតវណ្ណមត្តិកាយ វា សុធាយ វា កតតនុកលេបោ, តេន បន សហ មិនិយមានេ បមាណាតិក្កន្តំ ហោតីតិ សង្កានិវារណត្ថំ អាហ ‘‘អព្ពោហារិក’’ន្តិ. តេន បមាណាតិក្កន្តវោហារំ ន គច្ឆតិ កុដិយា អនង្គត្តាតិ អធិប្បាយោ.

យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស វុត្តនយំ ទស្សេន្តេន ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ចា’’តិ អវត្វា ‘‘អាយាមតោ វា វិត្ថារតោ វា’’តិ វិកប្បត្ថស្ស វា-សទ្ទស្ស វុត្តត្តា ឯកតោភាគេ វឌ្ឍិតេបិ អាបត្តីតិ បកាសិតន្តិ អធិប្បាយោ. តិហត្ថាតិ បកតិហត្ថេន តិហត្ថា, ‘‘វឌ្ឍកីហត្ថេនា’’តិបិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៤៨-៣៤៩) វទន្តិ, តំ ‘‘យត្ថ…បេ… អយំ កុដីតិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតិ វឌ្ឍកីហត្ថេន តិហត្ថាយបិ កុដិយា បមាណយុត្តស្ស មញ្ចស្ស សុខេន បរិវត្តនតោ. ‘‘ឩនកចតុហត្ថា វា’’តិ ឥទញ្ច បច្ឆិមប្បមាណយុត្តស្ស មញ្ចស្ស អបរិវត្តនារហំ សន្ធាយ វុត្តំ. យទិ ហិ បកតិហត្ថេន ចតុហត្ថាយបិ កុដិយា បមាណយុត្តោ មញ្ចោ ន បរិវត្តតិ, សា អកុដីយេវ, តស្មា មញ្ចបរិវត្តនមត្តេនេវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. បមាណយុត្តោ មញ្ចោតិ សព្ពបច្ឆិមប្បមាណយុត្តោ មញ្ចោ. សោ ហិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិកោ, អដ្ឋវិទត្ថិកោ វា ហោតិ, តតោ ខុទ្ទកោ មញ្ចោ សីសូបធានំ ឋបេត្វា បាទំ បសារេត្វា និបជ្ជិតុំ ន បហោតិ. បមាណតោ ឩនតរម្បីតិ ឧក្កដ្ឋប្បមាណតោ ឩនតរម្បិ, ឥទញ្ច ហេដ្ឋិមប្បមាណយុត្តាយបិ វត្ថុទេសនា កាតព្ពា, ន វាតិ សន្ទេហនិវត្តនត្ថំ វុត្តំ.

កលលលេបោតិ កេនចិ សិលេសេន កតលេបោ, សេតរត្តាទិវណ្ណករណត្ថំ កតតម្ពមត្តិកាទិកលលលេបោ វា. តេនាហ ‘‘អលេបោ ឯវា’’តិ. តេន តឡាកាទីសុ ឃនេន កលលេន កតពហលលេបោ មត្តិកាលេបនេ ឯវ បវិសតិ លេបវោហារគមនតោតិ ទស្សេតិ. បិដ្ឋសង្ឃាដោ នាម ទ្វារពាហសង្ខាតោ ចតុរស្សទារុសង្ឃាដោ, យត្ថ សឧត្តរបាសំ កវាដំ អបស្សាយ ទ្វារំ បិទហន្តិ.

ឱលោកេត្វាបីតិ អបលោកេត្វាបិ, អបលោកនកម្មវសេនាបីតិ អត្ថោ, អបសទ្ទស្សាបិ ឱអាទេសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៥៣. និពទ្ធគោចរដ្ឋានម្បីតិ ឯត្ថ គោចរាយ បក្កមន្តានំ ហត្ថីនំ និពទ្ធគមនមគ្គោបិ សង្គយ្ហតិ. ឯតេសន្តិ សីហាទីនំ. គោចរភូមីតិ អាមិសគ្គហណដ្ឋានំ. ន គហិតាតិ បដិក្ខិបិតព្ពភាវេន ន គហិតា, ន វារិតាតិ អត្ថោ. សីហាទីនញ្ហិ គោចរគ្គហណដ្ឋានំ ហត្ថីនំ វិយ និពទ្ធំ ន ហោតិ, យត្ថ បន គោមហិំសាទិបាណកា សន្តិ, ទូរម្បិ តំ ឋានំ សីឃំ គន្ត្វា គោចរំ គណ្ហន្តិ. តស្មា តេសំ តំ ន វារិតំ, និពទ្ធគមនមគ្គោវ វារិតោ អាសយតោ គមនមគ្គស្ស និពទ្ធត្តា. អញ្ញេសម្បិ វាឡានន្តិ អរញ្ញមហិំសាទីនំ. អារោគ្យត្ថាយាតិ និរុបទ្ទវាយ. សេសានីតិ បុព្ពណ្ណនិស្សិតាទីនិ សោឡស. តានិ ច ជនសម្មទ្ទមហាសម្មទ្ទកុដិវិលោបសរីរបីឡាទិឧបទ្ទវេហិ សឧបទ្ទវានីតិ វេទិតព្ពានិ. អភិហនន្តិ ឯត្ថាតិ អព្ភាឃាតំ. ‘‘វេរិឃរ’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ចោរានំ មារណត្ថាយ កត’’ន្តិ វុត្តំ.

ធម្មគន្ធិកាតិ ធម្មេន ទណ្ឌនីតិយា ហត្ថបាទាទិច្ឆិន្ទនគន្ធិកា. គន្ធិកាតិ ច យស្ស ឧបរិ ហត្ថាទិំ ឋបេត្វា ឆិន្ទន្តិ, តាទិសំ ទារុខណ្ឌផលកាតិ វុច្ចតិ, តេន ច ឧបលក្ខិតំ ឋានំ. បាឡិយំ រច្ឆានិស្សិតន្តិ រថិកានិស្សិតំ. ចច្ចរនិស្សិតន្តិ ចតុន្នំ រថិកានំ សន្ធិនិស្សិតំ. សកដេនាតិ ឥដ្ឋកសុធាទិភណ្ឌាហរណសកដេន.

បាចិនន្តិ សេនាសនស្ស ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ តលាវសានំ ចិនិតព្ពវត្ថុកំ អធិដ្ឋានំ, យស្ស ឧបរិ ភិត្តិថម្ភាទីនិ ច បតិដ្ឋបេន្តិ. តេនាហ ‘‘តតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ ឥធ បុព្ពបយោគសហបយោគានំ អទិន្នាទានេ វិយ វិសេសោ នត្ថិ, តថាបិ តេសំ វិភាគេន ទស្សនំ ភិន្ទិត្វា វា បុន កាតព្ពាតិ ឯត្ថ កុដិយា ភេទេន បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ កតំ. តទត្ថាយាតិ តច្ឆនត្ថាយ. ឯវំ កតន្តិ អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ វា កតំ. បណ្ណសាលន្តិ បណ្ណកុដិយា តិណបណ្ណចុណ្ណស្ស អបរិបតនត្ថាយ អន្តោ ច ពហិ ច លិម្បន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បណ្ណសាលំ លិម្បតី’’តិ.

អន្តោលេបេនេវ និដ្ឋាបេតុកាមំ សន្ធាយ ‘‘អន្តោលេបេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពហិលេបេ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិន្តិ ទ្វារពន្ធេ វា វាតបានេ វា ឋបិតេតិ យោជេតព្ពំ. តស្សោកាសន្តិ តស្ស ទ្វារពន្ធាទិស្ស ឱកាសភូតំ ឆិទ្ទំ. បុន វឌ្ឍេត្វាតិ បុព្ពេ ឋបិតោកាសំ ខុទ្ទកំ ចេ, តំ ទ្វារវាតបានច្ឆិទ្ទភេទនេន បុន វឌ្ឍេត្វា. ឋបិតេតិ ទ្វារពន្ធេ វា គវក្ខសង្ឃាដេ វា អានេត្វា តស្មិំ វឌ្ឍិតេ វា អវឌ្ឍិតេ វា ឆិទ្ទេ បតិដ្ឋាបិតេ. លេបោ ន ឃដីយតីតិ សមន្តតោ ទិន្នោ លេបោ តថា ឋបិតេន ទ្វារពន្ធនេន វា វាតបានេន វា សទ្ធិំ ន ឃដីយតិ, ឯកាពទ្ធំ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តន្តិ ទ្វារពន្ធំ វា វាតបានំ វា. បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោតិ តេសំ សមន្តតោ បុព្ពេវ លេបស្ស ឃដេត្វា និដ្ឋាបិតត្តា ទ្វារពន្ធវាតបានានំ ឋបនតោ បុព្ពេ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ.

លេបឃដនេនេវាតិ ឥដ្ឋកាហិ កតវាតបានាទីនិ វិនា សមន្តា លេបឃដនេនេវ អាបត្តិ វាតបានាទីនំ អលេបោកាសត្តា, ឥដ្ឋកាហិ កតត្តា វា, វាតបានាទីសុបិ លេបស្ស ភិត្តិលេបេន សទ្ធិំ ឃដនេនេវាតិបិ អត្ថំ វទន្តិ. តត្ថាតិ បណ្ណសាលាយំ. អាលោកត្ថាយ អដ្ឋង្គុលមត្តំ ឋបេត្វា លិម្បតីតិ ទារុកុដ្ដស្ស ទារូនមន្តរា អដ្ឋង្គុលមត្តំ វិវរំ យាវ លិម្បតិ, តាវ អាលោកត្ថាយ ឋបេត្វា អវសេសំ សកុដ្ដច្ឆទនំ លិម្បតិ, បច្ឆា ឯតំ វិវរំ លិម្បិស្សាមីតិ ឯវំ ឋបនេ អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. សចេ បន ឯវំ អកត្វា សព្ពទាបិ អាលោកត្ថាយ វាតបានវសេន ឋបេតិ, វាតបានទ្វារសង្ឃាដេ ឃដិតេ លេបោ ច ឃដីយតិ, បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. មត្តិកាកុដ្ដមេវ មត្តិកាលេបសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សចេ មត្តិកាយ កុដ្ដំ ករោតិ, ឆទនលេបេន សទ្ធិំ ឃដនេ អាបត្តី’’តិ. ឧភិន្នំ អនាបត្តីតិ បុរិមស្ស លេបស្ស អឃដិតត្តា ទុតិយស្ស អត្តុទ្ទេសិកតាយ អសម្ភវតោ.

៣៥៤. អាបត្តិភេទទស្សនត្ថន្តិ តត្ថ ‘‘សារម្ភេ ច អបរិក្កមនេ ច ទុក្កដំ អទេសិតវត្ថុកតាយ, បមាណាតិក្កន្តតាយ ច សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឯវំ អាបត្តិយេវ វិភាគទស្សនត្ថំ.

៣៦១. អនិដ្ឋិតេ កុដិកម្មេតិ លេបបរិយោសានេ កុដិកម្មេ ឯកបិណ្ឌមត្តេនបិ អនិដ្ឋិតេ. ‘‘អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស វា’’តិ ឥទំ មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យេន បន លទ្ធំ, តស្សាបិ តំ និដ្ឋាបេន្តស្ស ‘‘បរេហិ វិប្បកតំ អត្តនា បរិយោសាបេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៣៦៣) អាបត្តិយេវ. បុព្ពេ កតកម្មម្បិ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ អត្ថាយេវ កតំ នាម ហោតិ, តស្មា តេនាបិ សង្ឃស្ស វា សាមណេរាទីនំ វា ទត្វា និដ្ឋាបេតព្ពំ. ‘‘អញ្ញស្ស វា’’តិ ឥទំ អនុបសម្បន្នំយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, កេចិ បន ‘‘បរតោ លទ្ធាយ កុដិយា និដ្ឋាបនេ អនាបត្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ អត្ថាយ អកតត្តា’’តិ វទន្តិ. អបចិនិតព្ពាតិ យាវ បាចិនា វិទ្ធំសេតព្ពា. ភូមិសមំ កត្វាតិ បាចិនតលាវសានំ កត្វា.

៣៦៤. លេណន្តិ បព្ពតលេណំ. ន ហេត្ថ លេបោ ឃដីយតីតិ ឆទនលេបស្ស អភាវតោ វុត្តំ, វិសុំ ឯវ វា អនុញ្ញាតត្តា. សចេ លេណស្ស អន្តោ ឧបរិភាគេ ចិត្តកម្មាទិករណត្ថំ លេបំ ទេន្តិ, ឧល្លិត្តកុដិសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, វដ្ដតិ ឯវ. ឥដ្ឋកាទីហិ កតំ ចតុរស្សកូដាគារសណ្ឋានំ ឯកកណ្ណិកាពទ្ធំ នាតិឧច្ចំ បដិស្សយវិសេសំ ‘‘គុហា’’តិ វទន្តិ, តាទិសំ មហន្តម្បិ ឧល្លិត្តាវលិត្តំ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ. ភូមិគុហន្តិ ឧមង្គគុហំ.

អដ្ឋកថាសូតិ កុក្កុដច្ឆិកគេហន្តិអាទីសុ អដ្ឋកថាសុ តិណកុដិកា កុក្កុដច្ឆិកគេហន្តិ វត្វា បុន តំ វិវរន្តេហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ឆទនំ ទណ្ឌកេហិ…បេ… វុត្តាតិ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ទណ្ឌកេហិ ជាលពទ្ធំ កត្វាតិ ទីឃតោ, តិរិយតោ ច ឋបេត្វា វល្លិយាទីហិ ពទ្ធទណ្ឌកេហិ ជាលំ វិយ កត្វា. សោ ចាតិ ឧល្លិត្តាទិភាវោ. ឆទនមេវ សន្ធាយ វុត្តោតិ ឆទនស្ស អន្តោ ច ពហិ ច លិម្បនមេវ សន្ធាយ វុត្តោ. មត្តិកាកុដ្ដេ ភិត្តិលេបំ វិនាបិ ភិត្តិយា សទ្ធិំ ឆទនលេបស្ស ឃដនមត្តេនាបិ អាបត្តិសម្ភវតោ ឆទនលេបោវ បធានន្តិ វេទិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ ឯវំ, អថ ខោ ‘‘ឧបចិកាមោចនត្ថមេវ ហេដ្ឋា បាសាណកុដ្ដំ កត្វា តំ អលិម្បិត្វា ឧបរិ លិម្បតិ, លេបោ ន ឃដីយតិ នាម, អនាបត្តិយេវា’’តិអាទិវចនតោ បន ឆទនលេបឃដនត្ថំ សកលាយបិ ភិត្តិយា លេបោ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពោវ តស្សា ឯកទេសស្ស អលេបេបិ ឆទនលេបស្ស អឃដនតោ. តេនាហ ‘‘លេបោ ន ឃដីយតី’’តិ. ឯត្ថាតិ តិណកុដិកាយំ. ន កេវលញ្ច តិណកុដិកាយំ ឯវ, លេណគុហាទីសុបិ សារម្ភាបរិក្កមនបច្ចយាបិ អនាបត្តិ ឯវ, ឥមិនា បន នយេន អញ្ញស្សត្ថាយ កុដិំ ករោន្តស្សាបិ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិភាវោ អត្ថតោ ទស្សិតោ ឯវ ហោតីតិ.

តត្ថ បាឡិវិរោធំ បរិហរិតុំ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញស្ស ឧបជ្ឈាយាទិនោ អត្ថាយ ករោន្តស្ស សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិ ឯវ, យំ បន បាឡិយំ ‘‘អាបត្តិការុកានំ តិណ្ណំ ទុក្កដាន’’ន្តិអាទិវចនំ, តំ អញ្ញស្សត្ថាយ ករោន្តស្ស, ន សារម្ភាទិបច្ចយា អាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, កិញ្ចរហិ យថាសមាទិដ្ឋាយ កុដិយា អករណបច្ចយា អាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ. តត្ថ យថាសមាទិដ្ឋាយាតិ ‘‘ភិក្ខុ សមាទិសិត្វា បក្កមតិ, ‘កុដិំ មេ ករោថា’តិ សមាទិសតិ ច, ទេសិតវត្ថុកា ច ហោតុ អនារម្ភា ច សបរិក្កមនា ចា’’តិ ឯវំ ការាបកេន អាណត្តិក្កមំ មុញ្ចិត្វា ករណបច្ចយាតិ អធិប្បាយោ. កត្ថចិ បន បោត្ថកេ ‘‘កុដិលក្ខណប្បត្តម្បិ កុដិំ អញ្ញស្ស…បេ… ករោន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥមស្ស បាឋស្ស អនន្តរំ ‘‘យំ បន អាបត្តិ ការុកាន’’ន្តិអាទិបាឋោ ទិស្សតិ, សោវ យុត្តតរោ. ឯវញ្ហិ សតិ តត្ថ អធិប្បាយោ បាកដោ ហោតិ.

អនាបត្តីតិ វត្វាតិ វាសាគារត្ថាយ ឯវ អនិយមិតត្តា អនាបត្តីតិ វត្វា. អទេសាបេត្វា ករោតោតិ បមាណយុត្តម្បិ ករោតោ. អចិត្តកន្តិ បណ្ណត្តិអជាននចិត្តេន អចិត្តកំ. ឧល្លិត្តាទីនំ អញ្ញតរតា, ហេដ្ឋិមប្បមាណសម្ភវោ, អទេសិតវត្ថុកតា, បមាណាតិក្កន្តតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, វាសាគារតា, លេបឃដនាតិ សត្ត វា បមាណយុត្តង្គាទីសុ ឆ វា អង្គានិ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.