៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៦. បញ្ចមេ បណ្ឌិច្ចេនាតិ សភាវញាណេន. គតិមន្តាតិ សភាវញាណគតិយុត្តា. វេយ្យត្តិយេនាតិ ឥត្ថិកត្តព្ពេសុ សិក្ខិតញាណេន. មេធាយាតិ អសិក្ខិតេសុបិ តំឥត្ថិកត្តព្ពេសុ ឋានុប្បត្តិយា បញ្ញាយ. ឆេកាតិ កាយេន បចនាទិកុសលា.

អាវហនំ អាវាហោ, ទារិកាយ គហណំ. វិធិនា បរកុលេ វហនំ បេសនំ វិវាហោ, ទារិកាយ ទានំ.

២៩៧. រន្ធាបនំ ភត្តបចាបនំ. ព្យញ្ជនាទិសម្បាទនំ បចាបនំ. ន ឧបាហដន្តិ ន ទិន្នំ. កយោ នាម គហណំ. វិក្កយោ នាម ទានំ. តទុភយំ សង្គហេត្វា ‘‘វោហារោ’’តិ វុត្តំ.

៣០០. ‘‘អព្ភុតំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ទុក្កដំ ហោតីតិ ទីបេតិ. ‘‘បរាជិតេន ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា អទេន្តោ ធុរនិក្ខេបេន ការេតព្ពោ. អចិរកាលេ អធិការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អចិរកាលាធិការិកំ, សញ្ចរិត្តំ. ‘‘អចិរកាលាចារិក’’ន្តិ វា បាឋោ. អចិរកាលេ អាចារោ អជ្ឈាចារោ ឯតស្សាតិ យោជនា.

៣០១. កិញ្ចាបិ ឯហិភិក្ខុអាទិកាបិ សញ្ចរិត្តាទិបណ្ណត្តិវជ្ជំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ បន អសព្ពកាលិកត្តា, អប្បកត្តា ច ឥធាបិ ញត្តិចតុត្ថេនេវ កម្មេន ឧបសម្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘យ្វាយ’’ន្តិអាទិបទភាជនមាហ. សញ្ចរណំ សញ្ចរោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ចរី, តស្ស ភាវោ សញ្ចរិត្តំ. តេនាហ ‘‘សញ្ចរណភាវ’’ន្តិ. សញ្ចរតីតិ សញ្ចរណោ, បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ សញ្ចរណភាវោ, តំ ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សញ្ចរណភាវន្តិ អត្ថោ.

ជាយាភាវេតិ ភរិយភាវាយ. ជារភាវេតិ សាមិភាវាយ, តំនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឯតំ ភុម្មវចនំ. កិញ្ចាបិ ‘‘ជារត្តនេ’’តិ បទស្ស បទភាជនេ ‘‘ជារី ភវិស្សសី’’តិ (បារា. ៣០២) ឥត្ថិលិង្គវសេន បទភាជនំ វុត្តំ, ‘‘សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ បទស្ស បន និទ្ទេសេ ‘‘ឥត្ថិយា វា បហិតោ បុរិសស្ស សន្តិកេ គច្ឆតិ, បុរិសេន វា បហិតោ ឥត្ថិយា សន្តិកេ គច្ឆតី’’តិ វុត្តត្តា បុរិសស្សាបិ សន្តិកេ វត្តព្ពាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ជារត្តនេ’’តិ និទ្ទេសស្ស ឥត្ថិបុរិសសាធារណត្តា ‘‘ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតី’’តិ វុត្តំ. បាឡិយំ បន បុរិសស្ស មតិំ ឥត្ថិយា អារោចនវសេនេវ បទទ្វយេបិ យោជនា កតា, តទនុសារេន ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចនាការោបិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ.

ឥទានិ បាឡិយំ វុត្តនយេនាបិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘បតិ ភវិស្សសី’’តិ ឥទំ ជាយាសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គនិយមតោ បុរិសបរិយាយេន វុត្តំ, និពទ្ធសាមិកោ ភវិស្សសីតិ អត្ថោ. ជារោ ភវិស្សសីតិ មិច្ឆាចារភាវេន ឧបគច្ឆនកោ ភវិស្សសីតិ អធិប្បាយោ.

៣០៣. សេរិវិហារន្តិ សច្ឆន្ទចារំ. អត្តនោ វសន្តិ អត្តនោ អាណំ. គោត្តវន្តេសុ គោត្ត-សទ្ទោ, ធម្មចារីសុ ច ធម្ម-សទ្ទោ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សគោត្តេហី’’តិអាទិ. តត្ថ សគោត្តេហីតិ សមានគោត្តេហិ. សហធម្មិកេហីតិ ឯកស្ស សត្ថុ សាសនេ សហចរិតព្ពធម្មេហិ, សមានកុលធម្មេហិ វា. តេនេវាហ ‘‘ឯកំ សត្ថារ’’ន្តិអាទិ. ឯកគណបរិយាបន្នេហីតិ មាលាការាទិឯកគណបរិយាបន្នេហិ.

សស្សាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នន្តិ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ. មិច្ឆាចារោ ហោតីតិ តាសុ គតបុរិសានំ វិយ តាសម្បិ មិច្ឆាចារោ ហោតិ សស្សាមិកភាវតោ. ន ឥតរាសន្តិ មាតុរក្ខិតាទីនំ អដ្ឋន្នំ មិច្ឆាចារោ នត្ថិ អស្សាមិកត្តា, តាសុ គតានំ បុរិសានមេវ មិច្ឆាចារោ ហោតិ មាតាទីហិ រក្ខិតត្តា. បុរិសា ហិ បរេហិ យេហិ កេហិចិ គោបិតំ ឥត្ថិំ គន្តុំ ន លភន្តិ, ឥត្ថិយោ បន កេនចិ បុរិសេន ភរិយាភាវេន គហិតាវ បុរិសន្តរំ គន្តុំ ន លភន្តិ, ន ឥតរា អត្តនោ ផស្សស្ស សយំ សាមិកត្តា. ន ហិ មាតាទយោ សយំ តាសំ ផស្សានុភវនត្ថំ តា រក្ខន្តិ, កេវលំ បុរិសគមនមេវ តាសំ វារេន្តិ. តស្មា កេនចិ អបរិគ្គហិតផស្សត្តា, អត្តនោ ផស្សត្តា ច ឥត្ថីនំ ន មិច្ឆាចារោ, បុរិសានំ បន បរេហិ វារិតេ អត្តនោ អសន្តកដ្ឋានេ បវិដ្ឋត្តា មិច្ឆាចារោតិ វេទិតព្ពោ.

ភោគេនាតិ ភោគហេតុ. ឧទបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. ធជ-សទ្ទេន សេនា ឯវ ឧបលក្ខិតាតិ អាហ ‘‘ឧស្សិតទ្ធជាយា’’តិអាទិ.

៣០៥. ពហិទ្ធា វិមដ្ឋន្តិ អញ្ញត្ថ អារោចិតំ. តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតីតិ តស្សា អារោចេត្វា តំ កិច្ចំ សម្បាទេតុ វា មា វា, តំ កិរិយំ សម្បាទនេ សាមត្ថិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទារកំ, ទារិកញ្ច អជានាបេត្វា មាតាបិតុអាទីហិ មាតាបិតុអាទីនញ្ញេវ សន្តិកំ សាសនេ បេសិតេបិ បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យំ ឧទ្ទិស្ស សាសនំ បេសិតំ, តំ ឯវ សន្ធាយ តស្សា មាតុអាទីនំ អារោចិតេបិ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិ ឧទាហដំ, ឥទញ្ច វចនព្យត្តយហេតុព្យត្តយានំ ភេទេបិ ព្យត្តយសាមញ្ញតោ ឧទាហដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តម្បិ ឧទាហរណទោសំ បរិហរិត្វា សុត្តានុលោមតំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា សមេតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា សយំ អនារោចេត្វា អញ្ញេសំ អន្តេវាសិកាទីនំ វត្វា វីមំសាបេត្វា បច្ចាហរន្តស្ស នត្ថិ វិសង្កេតោ, ឯវំ តស្សា សយំ អនារោចេត្វា អារោចនត្ថំ មាតុអាទីនំ វទន្តស្សាបិ មាតុអាទយោ តំ កិរិយំ សម្បាទេន្តុ វា មា វា. យទិ ហិ តេសំ មាតុអាទីនំ តុណ្ហីភូតភាវម្បិ បច្ចាហរតិ, វិសង្កេតោ នត្ថីតិ.

ឃរកិច្ចំ នេតីតិ ឃរណី. អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេតំ អទិន្នាទានាទីសុ អាណត្តិយំ វត្ថុសង្កេតោ វិយាតិ អធិប្បាយោ. មូលដ្ឋានញ្ច វសេនាតិ ឯត្ថ បុរិសស្ស មាតុអាទយោ សាសនបេសនេ មូលភូតត្តា ‘‘មូលដ្ឋា’’តិ វុត្តា.

៣២២. បាឡិយំ មាតុរក្ខិតាយ មាតា ភិក្ខុំ បហិណតីតិ ឯត្ថ អត្តនោ វា ធីតុ សន្តិកំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ ភិក្ខុំ បហិណតិ, បុរិសស្ស វា តស្ស ញាតកានំ វា សន្តិកំ ‘‘មម ធីតា ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ បហិណតីតិ គហេតព្ពំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. បុព្ពេ វុត្តនយត្តាតិ បឋមសង្ឃាទិសេសេ វុត្តនយត្តា.

៣៣៨. អន្តេ ឯកេនាតិ ឯកេន បទេន. ឯត្តោវ បក្កមតីតិ អបច្ចាហរិត្វា តតោវ បក្កមតិ. ‘‘អនភិនន្ទិត្វា’’តិ ឥទំ តថា បដិបជ្ជមានំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតិបិ អភិនន្ទនេ សាសនំ អនារោចេន្តោ បន ន វីមំសតិ នាម. តតិយបទេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘សោ តស្សា វចនំ អនភិនន្ទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. បាឡិយំ អន្តេវាសិំ វីមំសាបេត្វាតិ ‘‘អយំ តេសំ វត្តុំ សមត្ថោ’’តិ អន្តេវាសិនា វីមំសាបេត្វា. សចេ បន សោ អន្តេវាសិកោ តំ វចនំ អាទិយិត្វា តុណ្ហី ហោតិ, តស្សាបិ តំ បវត្តិំ បច្ចាហរន្តស្ស អាចរិយស្ស សង្ឃាទិសេសោវ មាតុអាទីសុ តុណ្ហីភូតេសុ តេសំ តុណ្ហិភាវំ បច្ចាហរន្តស្ស វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បាឡិយំ ចតុត្ថវារេ អសតិបិ គច្ឆន្តោ សម្បាទេតិ, អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតិ អនាបត្តីតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិកត្វា វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ អនាបត្តី’’តិ.

៣៤០. ការុកានន្តិ វឌ្ឍកីអាទីនំ តច្ឆកអយោការតន្តវាយរជកន្ហាបិតកា បញ្ច ការវោ ‘‘ការុកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវរូបេន…បេ… អនាបត្តីតិ តាទិសំ គិហិវេយ្យាវច្ចម្បិ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

កាយតោ សមុដ្ឋាតីតិ បណ្ណត្តិំ វា អលំវចនីយភាវំ វា តទុភយំ វា អជានន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. ឯស នយោ ឥតរទ្វយេបិ. អលំវចនីយា ហោន្តីតិ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ឧភោបិ វា ជាយាភាវេ, សាមិកភាវេ ច និក្ខិត្តឆន្ទតាយ អច្ចន្តវិយុត្តត្តា បុន អញ្ញមញ្ញំ សមាគមត្ថំ ‘‘មា ឯវំ អករិត្ថា’’តិអាទិនា វចនីយតាយ វត្តព្ពតាយ អលំ អរហាតិ អលំវចនីយា, អលំ វា កត្តុំ អរហំ សន្ធានវចនមេតេសុ ឥត្ថិបុរិសេសូតិ អលំវចនីយា, សន្ធានការស្ស វចនំ វិនា អសង្គច្ឆនកា បរិច្ចត្តាយេវាតិ អធិប្បាយោ.

បណ្ណត្តិំ បន ជានិត្វាតិ ឯត្ថ អលំវចនីយភាវំ វាតិ វត្តព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តទុភយំ បន ជានិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ភិក្ខុំ អជានាបេត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បណ្ណេ លិខិត្វា ‘‘ឥមំ បណ្ណំ អសុកស្ស ទេហី’’តិ ទិន្នំ ហរន្តស្ស សញ្ចរិត្តំ ន ហោតិ. បណ្ណត្តិអលំវចនីយភាវអជាននវសេនេវ ហិ ឥមំ សិក្ខាបទំ អចិត្តកំ, ន សព្ពេន សព្ពំ សញ្ចរណភាវម្បិ អជាននវសេន, បាឡិយញ្ច អដ្ឋកថាយញ្ច អារោចនមេវ ទស្សិតំ. តស្មា សន្ទស្សនត្ថំ ញត្វា បណ្ណសន្ទស្សនវសេនាបិ កាយេន វា វាចាយ វា អារោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតីតិ គហេតព្ពំ.

៣៤១. យថា យថា យេសុ យេសុ ជនបទេសូតិ បរិច្ចត្តភាវប្បកាសនត្ថំ កត្តព្ពំ បណ្ណទានញាតិជនិស្សរាទិជានាបនាទិតំតំទេសនិយតំ បការំ ទស្សេតិ, ឥទញ្ច និពទ្ធភរិយាភាវេន គហិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្តនោ រុចិយា សង្គតានំ បន ឥត្ថីនំ, មុហុត្តិកាយ ច បុរិសេ ចិត្តស្ស វិរជ្ជនមេវ អលំវចនីយភាវេ ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុដ្ឋុល្លាទីសុបីតិ អាទិ-សទ្ទេន អត្តកាមសញ្ចរិត្តានិ សង្គណ្ហាតិ, ឯត្ថ បន បាឡិយំ កិញ្ចាបិ ‘‘ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី ន យក្ខី’’តិអាទិនា មនុស្សិត្ថិបុរិសា ន ទស្សិតា, តថាបិ ‘‘ទស ឥត្ថិយោ មាតុរក្ខិតា’’តិអាទិនា មនុស្សិត្ថីនញ្ញេវ ទស្សិតត្តា បុរិសានម្បិ តទនុគុណានមេវ គហេតព្ពតោ មនុស្សជាតិកាវ ឥត្ថិបុរិសា ឥធាធិប្បេតា. តស្មា យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា, ន នាលំវចនីយតា, បដិគ្គណ្ហន, វីមំសន, បច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.