១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៣៤. តេរសកស្សាតិ តេរស សិក្ខាបទានិ បរិមាណានិ អស្សាតិ តេរសកោ, កណ្ឌោ, តស្ស. សមថេ វិបស្សនាយ វា អភិរតិរហិតោ ឥធ អនភិរតោ, ន បព្ពជ្ជាយាតិ អាហ ‘‘វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិ. វិក្ខិត្តតាយ ការណមាហ កាមរាគាឥច្ចាទិ.

២៣៥. អព្ពោហារិកាតិ សីលវិបត្តិវោហារំ នារហតីតិ កត្វា វុត្តំ. អកុសលភាវេ បនស្សា អព្ពោហារតា នត្ថិ.

២៣៦-៧. ចេតនា-សទ្ទតោ វិសុំ សំ-សទ្ទស្ស អត្ថាភាវំ ឥក-បច្ចយស្ស ច អត្ថវន្តតំ ទស្សេតុំ សញ្ចេតនា វាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បោ វុត្តោ. សិខាប្បត្តោ អត្ថោតិ អធិប្បេតត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. អាសយភេទតោតិ បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតានំ ចតុន្នំ អាសយានំ ភេទេន. ធាតុនានត្តតោតិ រសរុហិរាទីនំ សត្តន្នំ, បថវាទីនំ វា ចតុន្នំ ធាតូនំ នានត្តេន. វត្ថិសីសន្តិ មុត្តវត្ថិតោ មត្ថកបស្សំ. ហត្ថិមទចលនំ នាមញ្ច សម្ភវោតិ អាហ ‘‘សម្ភវោ និក្ខមតី’’តិ. សម្ភវវេគន្តិ សម្ភវស្ស ឋានតោ ចវិត្វា ទកសោតាភិមុខំ ឱតរណេន សញ្ជាតសរីរក្ខោភវេគំ. ពាហុសីសន្តិ ខន្ធប្បទេសំ. ទស្សេសីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុត្ថោ, តេន យស្មា កណ្ណចូឡិកាហិ សម្ភវោ និក្ខមតិ…បេ… សម្ភវញ្ច ទស្សេសិ, តស្មា តតិយស្ស ភាសិតំ សុភាសិតន្តិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ទកសោតន្តិ មុត្តស្ស វត្ថិតោ និក្ខមនមគ្គំ, អង្គជាតប្បទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុក្កញ្ច នាមេតំ រសរុហិរាទិសត្តទេហធាតូសុ មជ្ឈិមធាតុចតុជំ អដ្ឋិមិញ្ជាទិ វិយ បថវីធាតុសង្គហិតំ អាហារូបជីវីនំ សកលកាយគតំ អតិទហរទារកានម្បិ អត្ថេវ, តំ បន បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសតោ បដ្ឋាយ សត្តានំ សមុប្បជ្ជនកកាមរាគេហេវ ឋានតោ ចលតិ, ចលិតញ្ច អាបោធាតុភាវេន ចិត្តជមេវ ហុត្វា ទកសោតំ ឱតរតិ, ទកសោតតោ បន បដ្ឋាយ ចិត្តបច្ចយឧតុជំ ហោតិ មត្ថលុង្គតោ ចលិតសិង្ឃាណិកា វិយ. យេសំ បន សមុច្ឆេទនវិក្ខម្ភនាទីហិ រាគបរិយុដ្ឋានំ នត្ថិ, តេសំ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ន សិយា. ឥតិ យថាឋានតោ សុក្កស្ស វិស្សដ្ឋិយេវ រាគចិត្តសមុដ្ឋានា, ន បកតិរូបំ, តេនេវ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧) ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ សុក្កស្ស វិស្សដ្ឋិ ឯវ រាគសមុដ្ឋានា វុត្តា, ន បកតិរូបំ. ឆន្នំ បន កាមាវចរទេវានំ វិជ្ជមានាបិ សុក្កធាតុ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិវសេន បរិយុដ្ឋិតរាគេនាបិ ឋានតោ ន គឡតិ, យថាឋានេ ឯវ ឋត្វា កិញ្ចិ វិការំ អាបជ្ជមានា តង្ខណិកបរិឡាហវូបសមាវហា មេថុនកិច្ចនិដ្ឋាបិតា ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘កាយសម្ផស្សសុខមេវ តេសំ កាមកិច្ច’’ន្តិ វទន្តិ. ខីណាសវានំ បន អនាគាមីនញ្ច សព្ពសោ កាមរាគាភាវេន សុក្កធាតុវិការម្បិ នាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. រូបីព្រហ្មានំ បន វិក្ខម្ភិតកាមរាគេន ជនិតត្តា អនាហារូបជីវិតត្តា ច សព្ពថា សុក្កធាតុបិ នត្ថេវ. តថេវាតិ មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោតិអាទិំ អតិទិសតិ. ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានាចាវនា វុច្ចតី’’តិ បទភាជនេ (បារា. ២៣៧) វុត្តត្តា ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិ. ឯត្ថាតិ តីសុបិ វាទេសុ. អធិវាសេត្វាតិ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា បុន វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ មោចនស្សាទំ វិនោទេត្វា. អន្តរា និវារេតុន្តិ អត្តនោ និមិត្តេ កតូបក្កមេន ឋានា ចុតំ ទកសោតំ ឱតរិតុំ អទត្វា អន្តរា និវារេតុំ. មោចនស្សាទេន ហត្ថបរិកម្មាទិំ ករោន្តស្ស មុត្តេបិ ទុក្កដមេវ, និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ បន សង្ឃាទិសេសោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថ…បេ… អនាបត្តី’’តិ. ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិនា វុត្តវិនិច្ឆយំ សន្ធាយ ‘‘អយំ សព្ពាចរិយសាធារណវិនិច្ឆយោ’’តិ វុត្តំ.

ខោភករណបច្ចយោ នាម វិសភាគភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. នានាវិធំ សុបិនន្តិ ខុភិតវាតាទិធាតូនំ អនុគុណំ. អនុភូតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ភូតបុព្ពំ មនសា បរិកប្បិតបុព្ពញ្ច. សគ្គនរកទេសន្តរាទីនម្បិ ហិ សង្គហេត្វា វុត្តំ. អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វាតិ ឥទំ ទេវតានំ ហិតាហិតាធិប្បាយតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វាតិ សភាវតោ ភវិតព្ពំ ហិតាហិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ននុ ទេវតាហិ ឧបសំហរិយមានានិ អារម្មណានិ បរមត្ថតោ នត្ថិ, កថំ តានិ បុរិសោ បស្សតិ, ទេវតា វា តានិ អវិជ្ជមានានិ ឧបសំហរន្តីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ សោ តាសន្តិអាទិ. តេន ‘‘ឯវមេសោ បរិកប្បតូ’’តិ ទេវតាហិ ចិន្តិតមត្តេន សុបន្តស្ស ចិត្តំ ភវង្គសន្តតិតោ និបតិត្វា ទេវតាហិ ចិន្តិតនិយាមេនេវ បរិកប្បមានំ បវត្តតិ, ឯវំ តេន បរិកប្បមានានិ អារម្មណានិ ទេវតាហិ ឧបសំហដានិ នាម ហោន្តិ, តានិ ច សោ ទេវតានុភាវេន បស្សតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តន្តិអាទីសុ ពោធិសត្តស្ស គព្ភោក្កន្តិទិវសេ មហាមាយាទេវិយា អត្តនោ ទក្ខិណបស្សេន ឯកស្ស សេតវរវារណស្ស អន្តោកុច្ឆិបវិដ្ឋភាវទស្សនំ បុត្តបដិលាភនិមិត្តំ សុបិនំ នាម. អម្ហាកំ បន ពោធិសត្តស្ស ‘‘ស្វេ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ចាតុទ្ទសិយំ បក្ខស្ស រត្តិវិភាយនកាលេ ហិមវន្តំ ពិព្ពោហនំ កត្វា បុរត្ថិមបច្ឆិមសមុទ្ទេសុ វាមទក្ខិណហត្ថេ ទក្ខិណសមុទ្ទេ បាទេ ច ឱទហិត្វា មហាបថវិយា សយនំ ឯកោ, ទព្ពតិណសង្ខាតាយ តិរិយា នាម តិណជាតិយា នង្គលមត្តរត្តទណ្ឌាយ នាភិតោ ឧគ្គតាយ ខណេន អនេកយោជនសហស្សំ នភំ អាហច្ច ឋានំ ឯកោ, សេតានំ កណ្ហសីសានំ កិមីនំ បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វា យាវ ជាណុមណ្ឌលំ អាហច្ច ឋានំ ឯកោ, នានាវណ្ណានំ ចតុន្នំ សកុណានំ ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា បាទមូលេ សេតវណ្ណតាបជ្ជនំ ឯកោ, ពោធិសត្តស្ស មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្ស ឧបរិ អលិម្បមានស្ស ចង្កមនំ ឯកោតិ ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនា នាម, ឥមេ ច យថាក្កមំ សម្ពោធិយា, ទេវមនុស្សេសុ អរិយមគ្គប្បកាសនស្ស, គិហីនញ្ច សរណូបគមនស្ស, ខត្តិយាទិចតុវណ្ណានំ បព្ពជិត្វា អរហត្តបដិលាភស្ស, ចតុន្នំ បច្ចយានំ លាភេ អលិត្តភាវស្ស ច បុព្ពនិមិត្តានីតិ វេទិតព្ពំ. សោឡស សុបិនា បាកដា ឯវ. ឯកន្តសច្ចមេវាតិ ផលនិយមុប្បត្តិតោ វុត្តំ. ទស្សនំ បន សព្ពត្ថ វិបល្លត្ថមេវ. ធាតុក្ខោភាទីសុ ចតូសុ មូលការណេសុ ទ្វីហិ តីហិបិ ការណេហិ កទាចិ សុបិនំ បស្សន្តីតិ អាហ ‘‘សំសគ្គភេទតោ’’តិ. សុបិនភេទោតិ សច្ចាសច្ចត្ថតាភេទោ.

រូបនិមិត្តាទិអារម្មណន្តិ ឯត្ថ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តតោ អញ្ញរូបមេវ វិញ្ញាណស្ស និមិត្តន្តិ រូបនិមិត្តំ, តំ អាទិ យេសំ សត្តនិមិត្តាទីនំ តានិ រូបនិមិត្តាទីនិ អារម្មណានិ យស្ស ភវង្គចិត្តស្ស តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ. ឦទិសានីតិ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណានិ រាគាទិសម្បយុត្តានិ ច. សព្ពោហារិកចិត្តេនាតិ បដិពុទ្ធស្ស បកតិវីថិចិត្តេន. កោ នាម បស្សតីតិ សុត្តបដិពុទ្ធភាវវិយុត្តាយ ចិត្តប្បវត្តិយា អភាវតោ សុបិនំ បស្សន្តោ នាម ន សិយាតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ ‘‘សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតី’’តិ. កបិមិទ្ធបរេតោតិ ឥមិនា និទ្ទាវសេន បវត្តមានភវង្គសន្តតិព្យវហិតាយ កុសលាកុសលាយ មនោទ្វារវីថិយា ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ, តេនាហ យា និទ្ទាតិអាទិ. ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោតិ កុសលាកុសលសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ. អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេតិ សុបិនេ បញ្ចទ្វារវីថិយា អភាវតោ មនោទ្វារេ ឧប្បជ្ជនារហំ គហេត្វា វុត្តំ.

ឯត្ថ ច សុបិនន្តេបិ តទារម្មណវចនតោ អនុភូតេសុ សុតបុព្ពេសុ វា រូបាទីសុ បុរាបត្តិភាវេន បរិកប្បេត្វា វិបល្លាសតោ បវត្តមានាបិ កាមាវចរវិបាកធម្មា បរិត្តធម្មេ និស្សាយ បរិកប្បេត្វា បវត្តត្តា បរិត្តារម្មណា វុត្តា, ន បន សរូបតោ បរិត្តធម្មេ គហេត្វា បវត្តត្តា ឯវាតិ គហេតព្ពំ. ឯវញ្ច ឥត្ថិបុរិសាទិអាការំ អារោបេត្វា បវត្តមានានំ រាគាទិសវិបាកធម្មានម្បិ តេសំ អារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បន្នានំ បដិសន្ធាទិវិបាកានម្បិ បរិត្តារម្មណតា កម្មនិមិត្តារម្មណតា ច ឧបបន្នា ឯវ ហោតិ. វត្ថុធម្មវិនិមុត្តំ បន សម្មុតិភូតំ កសិណាទិបដិភាគារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បន្នា ឧបចារប្បនាទិវសប្បវត្តា ចិត្តចេតសិកធម្មា ឯវ បរិត្តត្តិកេ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១២) ន វត្តព្ពារម្មណាតិ គហេតព្ពា.

ស្វាយន្តិ សុបិនោ. វិបល្លាសេន បរិកប្បិតបរិត្តារម្មណត្តា ‘‘ទុព្ពលវត្ថុកត្តា’’តិ វុត្តំ, អវិជ្ជមានារម្មណេ អវសវត្តិតោតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តាតិអាទិ.

អាបត្តិនិកាយស្សាតិ ឥទំ សង្ឃាទិសេសោតិ បុល្លិង្គ-សទ្ទស្ស អនុរូបវសេន វុត្តំ. អស្សាតិ អស្ស អាបត្តិនិកាយស្ស, វុដ្ឋាបេតុំ ឥច្ឆិតស្សាតិ អត្ថោ, តេនាហ កិំ វុត្តន្តិអាទិ. រុឡ្ហិសទ្ទេនាតិ ឯត្ថ សមុទាយេ និប្ផន្នស្សាបិ សទ្ទស្ស តទេកទេសេបិ បសិទ្ធិ ឥធ រុឡ្ហី នាម, តាយ រុឡ្ហិយា យុត្តោ សទ្ទោ រុឡ្ហីសទ្ទោ, តេន. រុឡ្ហិយា ការណមាហ អវយវេឥច្ចាទិនា.

កាលញ្ចាតិ ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ’’តិអាទិនា ទស្សិតកាលញ្ច, ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ’’តិ វុត្តេ រាគូបត្ថម្ភេ ជាតេ តស្មិំ កាលេ មោចេតីតិ អត្ថតោ កាលោ គម្មតិ. នវមស្ស អធិប្បាយស្សាតិ វីមំសាធិប្បាយស្ស. វត្ថូតិ វិសយំ.

២៣៨. លោមា ឯតេសំ សន្តីតិ លោមសា, ពហុលោមបាណកា.

២៣៩. មោចនេនាតិ មោចនប្បយោគេន. មោចនស្សាទសម្បយុត្តាយាតិ ឯត្ថ មោចនិច្ឆាវ មោចនស្សាទោ, តេន សម្បយុត្តា ចេតនា មោចនស្សាទចេតនាតិ អត្ថោ, ន បន មោចនេ អស្សាទំ សុខំ បត្ថេន្តិយា ចេតនាយាតិ ឯវំ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ឥតរថា សុខត្ថាយ មោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ, ន អារោគ្យាទិអត្ថាយាតិ អាបជ្ជតិ. តស្មា អារោគ្យាទីសុ យេន កេនចិ អធិប្បាយេន មោចនិច្ឆាយ ចេតនាយាតិ អត្ថោវ គហេតព្ពោ.

២៤០. វាយមតោតិ អង្គជាតេ កាយេន ឧបក្កមតោ. ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានីតិ ខណ្ឌចក្កាទីនិ អនាមសិត្វាវ វុត្តំ, ឥច្ឆន្តេន បន ខណ្ឌចក្កាទិភេទេនាបិ គណនា កាតព្ពា. ឯកេន បទេនាតិ គេហសិតបេមបទេន. តថេវាតិ មោចនស្សាទចេតនាយ ឯវ គាឡ្ហំ បីឡនាទិប្បយោគំ អវិជហិត្វា សុបនេន សង្ឃាទិសេសោតិ វុត្តំ. សុទ្ធចិត្តោតិ មោចនស្សាទស្ស និមិត្តេ ឩរុអាទីហិ កតឧបក្កមស្ស វិជហនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេន អសុភមនសិការាភាវេបិ បយោគាភាវេនេវ មោចនេបិ អនាបត្តិ ទីបិតាតិ វេទិតព្ពា.

តេន ឧបក្កមេន មុត្តេតិ មុច្ចមានំ វិនា អញ្ញស្មិម្បិ សុក្កេ ឋានតោ មុត្តេ. យទិ បន ឧបក្កមេ កតេបិ មុច្ចមានមេវ ទកសោតំ ឱតរតិ, ថុល្លច្ចយមេវ បយោគេន មុត្តស្ស អភាវា. ជគ្គនត្ថាយាតិ ចីវរាទីសុ លិម្បនបរិហារាយ ហត្ថេន អង្គជាតគ្គហណំ វដ្ដតិ, តប្បយោគោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អនោកាសន្តិ អង្គជាតប្បទេសំ.

២៦២. សុបិនន្តេន ការណេនាតិ សុបិនន្តេ បវត្តឧបក្កមហេតុនា. អាបត្តិដ្ឋានេយេវ ហិ អយំ អនាបត្តិ អវិសយត្តា វុត្តា. តេនាហ ‘‘សចស្ស វិសយោ ហោតិ និច្ចលេន ភវិតព្ព’’ន្តិអាទិ.

២៦៣. វិនីតវត្ថុបាឡិយំ អណ្ឌកណ្ឌុវនវត្ថុស្មិំ មោចនាធិប្បាយេន អណ្ឌចលនេន អង្គជាតស្សាបិ ចលនតោ និមិត្តេ ឧបក្កមោ ហោតីតិ សង្ឃាទិសេសោ វុត្តោ. យថា បន អង្គជាតំ ន ចលតិ, ឯវំ អណ្ឌមេវ កណ្ឌុវនេន ផុសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ អណ្ឌស្ស អនង្គជាតត្តា.

២៦៤. វត្ថិន្តិ អង្គជាតសីសច្ឆាទកចម្មំ. ឧទរំ តាបេន្តស្ស…បេ… អនាបត្តិយេវាតិ ឧទរតាបនេន អង្គជាតេបិ តត្តេ តាវត្តកេន និមិត្តេ ឧបក្កមោ កតោ នាម ន ហោតីតិ វុត្តំ.

២៦៥. ឯហិ មេ ត្វំ, អាវុសោ, សាមណេរាតិ វត្ថុស្មិំ អញ្ញំ អាណាបេតុ, តេន ករិយមានស្ស អង្គជាតចលនស្ស មោចនស្សាទេន សាទិយនតោ តំ ចលនំ ភិក្ខុស្ស សាទិយនចិត្តសមុដ្ឋិតម្បិ ហោតីតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិបច្ចយស្ស អង្គជាតចលនស្ស ហេតុភូតា អស្សាទចេតនាវ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតិ, ន អាណាបនវាចា តស្សា បវត្តិក្ខណេ សង្ឃាទិសេសស្ស អសិជ្ឈនតោ. ឯវំ អាណាបេត្វាបិ យោនិសោមនសិការេន មោចនស្សាទំ បដិវិនោទេន្តស្ស អាបត្តិអសម្ភវតោ ឥទំ សិក្ខាបទំ អនាណត្តិកំ, កាយកម្មំ, កិរិយសមុដ្ឋានញ្ច ជាតន្តិ គហេតព្ពំ, អាណាបនវាចាយ បន ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. យោ បន បរេន អនាណត្តេន ពលក្ការេនាបិ ករិយមានប្បយោគំ មោចនស្សាទេន សាទិយតិ, តស្សាបិ មុត្តេ បឋមបារាជិកេ វិយ សង្ឃាទិសេសោវ, អមុត្តេ ថុល្លច្ចយំ. មោចនស្សាទេ ចេតនាយ បន អសតិ កាយសំសគ្គរាគេន សាទិយន្តស្សាបិ មុត្តេបិ សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តីតិ អាចរិយា វទន្តិ, តញ្ច យុត្តមេវ.

២៦៦. កាយត្ថម្ភនវត្ថុស្មិំ ចលនវសេន យថា អង្គជាតេ ឧបក្កមោ សម្ភវតិ, តថា វិជម្ភិតត្តា អាបត្តិ វុត្តា.

ឧបនិជ្ឈាយនវត្ថុស្មិំ អង្គជាតន្តិ ជីវមានឥត្ថីនំ បស្សាវមគ្គោវ អធិប្បេតោ, នេតរោ.

២៦៧. បុប្ផាវលីតិ កីឡាវិសេសោ. តំ កិរ កីឡន្តា នទីអាទីសុ ឆិន្នតដំ ឧទកេន ចិក្ខល្លំ កត្វា តត្ថ ឧភោ បាទេ បសារេត្វា និសិន្នា បតន្តិ, ‘‘បុប្ផាវលិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. បវេសេន្តស្សាតិ បយោជកត្តេន ទ្វិកម្មិកត្តា ‘‘វាលិកំ អង្គជាត’’ន្តិ ឧភយត្ថាបិ ឧបយោគវចនំ កតំ. ចេតនា, ឧបក្កមោ, មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.