៤. ចតុត្ថបារាជិកំ

វគ្គុមុទាតីរិយភិក្ខុវត្ថុវណ្ណនា

១៩៣. អធិដ្ឋេមាតិ សំវិទហាម. ឥរិយាបថំ សណ្ឋបេត្វាតិ បធានានុរូបំ កត្វា. អនាគតសម្ពន្ធេ បន អសតីតិ ភាសិតោ ភវិស្សតីតិ បាឋសេសំ កត្វា អនាគតសម្ពន្ធេ អសតិ. ភាសិតោតិ អតីតវចនំ កថំ អនាគតវចនេន សម្ពន្ធមុបគច្ឆតីតិ អាហ លក្ខណំ បនាតិអាទិ. ឦទិសេ ហិ ឋានេ ធាតុសម្ពន្ធេ បច្ចយាតិ ឥមិនា លក្ខណេន ធាត្វត្ថសម្ពន្ធេ សតិ អយថាកាលវិហិតាបិ បច្ចយា សាធវោ ភវន្តីតិ សទ្ទសត្ថវិទូ វទន្តិ.

១៩៤. វណ្ណវាតិ ឥមិនា អភិនវុប្បន្នវណ្ណតា វុត្តា. បសន្នមុខវណ្ណាតិ ឥមិនា មុខវណ្ណស្ស អតិបណីតតា វុត្តា. វិប្បសន្នច្ឆវិវណ្ណាតិ ឥមិនា បកតិសរីរវណ្ណស្សេវ យថាវុត្តនយេន វិប្បសន្នតា វុត្តា. យស្មា ឥន្ទ្រិយានំ ឧបាទារូបត្តា និស្សយវសេនេវ បីណនន្តិ អាហ ‘‘អភិនិវិដ្ឋោកាសស្ស បរិបុណ្ណត្តា’’តិ. បញ្ចប្បសាទានំ វិយ ហទយរូបស្សាបិ បរិបុណ្ណតា វុត្តាយេវាតិ អាហ ‘‘មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយាន’’ន្តិ. ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ អនុយុញ្ជន្តា ឥមំ សរីរសោភំ នេវ បាបុណិំសូតិ សម្ពន្ធោ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. ចតុចក្កន្តិ ឯត្ថ បវត្តនដ្ឋេន ឥរិយាបថោវ ចក្កន្តិ វុត្តោ.

១៩៥. ឧបលព្ភន្តីតិ ទិស្សន្តិ, ញាយន្តីតិ អត្ថោ. បចន្តោតិ បីឡេន្តោ, គេហាទីនិ វា សយំ ឌហន្តោ, អញ្ញេហិ វា បាចេន្តោ. ឧទ្ធតេតិ ឧទ្ធច្ចបកតិកេ. ឧន្នឡេតិ ឧគ្គតនឡសទិសេន ឧគ្គតតុច្ឆមានេន សហិតេ. ចបលេតិ បត្តចីវរមណ្ឌនាទិនា ចាបល្លេន យុត្តេ. មុខរេតិ ខរវចនេ. បាកតិន្ទ្រិយេតិ អសំវុតត្តា គិហិកាលេ វិយ បកតិយំ ឋិតិន្ទ្រិយេ. ឥរិយាបថសណ្ឋបនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. បរមសល្លេខវុត្តីហិ មហាអរិយវំសេហិ ភិក្ខូហិ និវុត្ថសេនាសនានិ លោកសម្មតសេនាសនានិ នាម. បរិបាចេតុន្តិ វិម្ហាបនវសេន បរិណាមេតុំ. ភិក្ខាចារេ អសម្បជ្ជមានេតិ ឥទំ ជនបទចារិកំ ចរន្តីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ន បន បាឡិំ វាចេន្តោតិអាទីហិ, តានិ បន បទានិ អត្តនោ និរន្តរវាសដ្ឋានេបិ ជនបទេសុបិ កត្តព្ពកិច្ចទស្សនវសេន វុត្តានិ, តានិ ច តេ វត្តសីសេន ករោន្តិ, ន លាភនិមិត្តំ, តេនាហ តន្តីតិអាទិ. កិច្ឆេនាតិ ឥមស្សេវ វេវចនំ កសិរេនាតិ. តទុភយម្បិ បារមីបូរណវាយាមំ សន្ធាយ វុត្តំ. សាធារណបរិក្ខារភាវេនាតិ សង្ឃិកបរិក្ខារភាវេន. តថាភាវតោ ថេនេត្វាតិ អវិស្សជ្ជិយអវេភង្គិយភាវតោ ថេនេត្វា, ន ឋានាចាវនវសេនាតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ ‘‘កុលទូសកទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ. អសន្តន្តិ ឥមស្ស អភូតន្តិ ឥទំ ការណវចនំ, អនុប្បន្នត្តា អវិជ្ជមានន្តិ អត្ថោ. កិតវស្សេវាតិ កិតវស្ស សកុណគហណមិវ. កេរាដិកស្សាតិ សឋស្ស. សមណោតិ គោត្តមត្តំ អនុភោន្តិ ធារេន្តីតិ គោត្រភុនោ, នាមមត្តសមណាតិ អត្ថោ. ទុជ្ជានបរិច្ឆេទន្តិ អនន្តទុក្ខត្តា ‘‘ឯត្តកំ ទុក្ខ’’ន្តិ សង្ខ្យាវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ញាតុំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនាបិ ទុក្ករំ, ន បន សរូបវសេន ញាតុំ ពុទ្ធញាណស្ស អវិសយភាវា.

អធិមានវត្ថុវណ្ណនា

១៩៦. អរហត្តេតិ អគ្គផលេ. ញាណចក្ខុនាតិ បច្ចវេក្ខណញាណសង្ខាតេន ចក្ខុនា, អថ វា ផលចិត្តសម្បយុត្តេនេវ ញាណចក្ខុនា. អត្តនា សម្បយុត្តេនាបិ ហិ ញាណេន អសម្មោហតោ សយំ ទិដ្ឋំ នាម ហោតិ, តថា តស្មិំ អទិដ្ឋេតិ អត្ថោ. សព្ពេសំ កិលេសានំ បហាយកវសេន អាជានាតិ, សមន្តតោ សព្ពេន វា បការេន ជានាតីតិ ‘‘អញ្ញា’’តិ អគ្គមគ្គោ វុច្ចតិ, តទុបចារេន បន តប្ផលម្បីតិ អាហ ‘‘អញ្ញំ ព្យាករិំសូតិ អរហត្តំ ព្យាករិំសូ’’តិ. អន្តរា ឋបេតីតិ សេខភូមិយំ អធិមានោ ឋបេតិ. កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោតិ បុរិមមគ្គត្តយវជ្ឈានំយេវ កិលេសានំ វសេន វុត្តំ, ន ភវរាគាទីនំ.

សវិភង្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៧. បកតិមនុស្សេហិ ឧត្តរិតរានំ ពុទ្ធាទិឧត្តមបុរិសានំ អធិគមធម្មោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ អាហ ឧត្តរិមនុស្សានន្តិអាទិ. បាឡិយំ (បារា. ១៩៨) ‘‘អត្ថិ ច មេ ឯតេ ធម្មា មយី’’តិ ឯត្ថ មេតិ ឥទំ បទបូរណមត្តំ. អធិគន្តព្ពតោ អធិគមសង្ខាតស្ស ឈានាទិនោ បុច្ឆា អធិគមបុច្ឆា, សា ច ឈានាទីសុ សាមញ្ញតោ បវត្តាតិ ឥទានិ តត្ថ បឋមជ្ឈានំ វា ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរំ វា តត្ថាបិ កសិណាទិអារម្មណេសុ កតរមារម្មណំ ឈានំ វា លោកុត្តរេសុ ច សោតាបត្តិមគ្គំ វា សកទាគាមិមគ្គាទីសុ អញ្ញតរំ វា តត្ថាបិ សុញ្ញតវិមោក្ខំ វា អប្បណិហិតវិមោក្ខាទីសុ អញ្ញតរំ វាតិ ឯវំ បច្ចេកំ ភេទនិទ្ធារណវសេន បុច្ឆនាការំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ (បារា. ១៩៨) ‘‘បុន កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’’តិ អយំ បុច្ឆា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា, តេនាហ បឋមមគ្គាទីសូតិអាទិ. យាយ អនុក្កមបដិបត្តិយា លោកុត្តរោ អធិគមោ អាគច្ឆតិ, សា បុព្ពភាគបដិបត្តិ អាគមនបដិបទា. ន សុជ្ឈតីតិ បុច្ឆិយមានោ បដិបត្តិក្កមំ ឧល្លង្ឃិត្វា កថេតិ. អបនេតព្ពោតិ តយា វុត្តក្កមេនាយំ ន សក្កា អធិគន្តុន្តិ អធិគតមានតោ អបនេតព្ពោ. សន្និហិតេសុ កប្បិយេសុបិ ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គត្តា ‘‘អាកាសេ បាណិសមេន ចេតសា’’តិ វុត្តំ. វុត្តសទិសំ ព្យាករណំ ហោតីតិ យោជនា. ខីណាសវបដិបត្តិសទិសា បដិបទា ហោតិ សុវិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា. ឥទញ្ច អរហត្តំ បដិជានន្តស្ស វសេន វុត្តំ, តេនាហ ខីណាសវស្ស នាមាតិអាទិ. ឯវំ សុវិក្ខម្ភិតកិលេសស្ស វត្តនសេក្ខធម្មបដិជាននំ ឥមិនា ភយុប្បាទនេន, អម្ពិលាទិទស្សនេ ខេឡុប្បាទាទិនា ច ន សក្កា វីមំសិតុំ, តស្មា តស្ស វចនេនេវ តំ សទ្ធាតព្ពំ. អយំ ភិក្ខុ សម្បន្នព្យាករណោតិ ឥទំ ន កេវលំ អភាយនកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ ឯកច្ចស្ស សូរជាតិកស្ស បុថុជ្ជនស្សាបិ អភាយនតោ, រជ្ជនីយារម្មណានំ ពទរសាឡវាទិអម្ពិលមទ្ទនាទីនំ ឧបនយនេបិ ខេឡុប្បាទាទិតណ្ហាបវត្តរហិតំ សព្ពថា សុសោធិតមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

អសន្តគុណសម្ភាវនលក្ខណា បាបិច្ឆាតិ អាហ យា សា ឥធេកច្ចោតិអាទិ. អាទិ-សទ្ទេន អស្សទ្ធោតិអាទិបាឋំ សង្គណ្ហាតិ. សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋន្តិ សមណធម្មសង្ខាតំ សាមញ្ញំ ខណ្ឌសីលាទិតាយ ទុប្បរាមដ្ឋំ ទុដ្ឋុ គហិតំ និរយាយ និរយទុក្ខាយ តំ បុគ្គលំ តត្ថ និរយេ ឧបកឌ្ឍតិ និព្ពត្តាបេតីតិ អត្ថោ. សិថិលោតិ ឱលីយិត្វា ករណេន សិថិលគាហេន កតោ, សថេន វា សាឋេយ្យេន អាទិណ្ណោ សិថិលោ. បរិព្ពជោតិ សមណភាវោ. ភិយ្យោតិ បុព្ពេ វិជ្ជមានានំ រាគរជាទីនំ ឧបរិ អបរម្បិ រជំ អាកិរតីតិ អត្ថោ. ភិក្ខុភាវោតិ អធម្មិកបដិញ្ញាមត្តសិទ្ធោ ភិក្ខុភាវោ. អជានមេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ អវធារណេ អជានន្តោ ឯវាតិ, ‘‘អជានមេវ’’ន្តិបិ បាឋោ, តត្ថ បន ឯវំ ជានាមិ ឯវំ បស្សាមីតិ យោជេតព្ពំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

១៩៩. ឯវន្តិ ច បឋមជ្ឈានាទិបរាមសនំ បឋមជ្ឈានំ ជានាមិ ទុតិយាទិឈានន្តិ. អសុភជ្ឈានាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាយគតាសតិជ្ឈានំ កសិណជ្ឈានំ កសិណមូលកានិ អារុប្បជ្ឈានានិ ច សង្គណ្ហាតិ. វិមោក្ខោតិ ចតុព្ពិធោ មគ្គោ, តស្ស សគុណតោ សុញ្ញតាទិនាមំ ទស្សេន្តោ អាហ សោ បនាយន្តិអាទិ. មគ្គោ ហិ នាម បញ្ចហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ សរសេន វា បច្ចនីកេន វា សគុណេន វា អារម្មណេន វា អាគមនេន វា. សចេ ហិ សង្ខារុបេក្ខា អនិច្ចតោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, មគ្គោ អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. សចេ ទុក្ខតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. សចេ អនត្តតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ, ឥទំ សរសតោ នាមំ នាម. យស្មា បនេស សង្ខារេសុ អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចនិមិត្តំ បជហន្តោ អាគតោ, តស្មា អនិមិត្តោ. ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខសញ្ញំ បណិធិំ បត្ថនំ បហាយ អាគតត្តា អប្បណិហិតោ. អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសញ្ញំ បហាយ អត្តសុញ្ញតាទស្សនវសេន សុញ្ញតា ហោតិ, ឥទំ បច្ចនីកតោ នាមំ នាម. រាគាទីហិ បនេស សុញ្ញតត្តា សុញ្ញតោ, រូបនិមិត្តាទីនំ, រាគនិមិត្តាទីនំ ឯវ វា អភាវេន អនិមិត្តោ, រាគបណិធិអាទីនំ អភាវតោ អប្បណិហិតោតិ វុច្ចតិ, ឥទំ អស្ស សគុណតោ នាមំ. រាគាទិសុញ្ញំ អនិមិត្តំ អប្បណិហិតញ្ច និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោតិ វុច្ចតិ, ឥទមស្ស អារម្មណតោ នាមំ. អាគមនំ បន ទុវិធំ វិបស្សនាគមនំ មគ្គាគមនញ្ច. តត្ថ មគ្គេ វិបស្សនាគមនមេវ, ផលេ បន មគ្គានន្តរេ មគ្គាគមនំ, ផលសមាបត្តិយំ វិបស្សនាគមនម្បិ. អនត្តានុបស្សនាវសេន មគ្គោ សុញ្ញតោ អនិច្ចទុក្ខានុបស្សនាហិ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោតិ ឯវំ វិបស្សនា អត្តនោ នាមំ មគ្គស្ស ទេតិ, មគ្គោ ផលស្សាតិ ឥទំ អាគមនតោ នាមំ.

សុញ្ញត្តាតិ វិវិត្តត្តា. រាគាទយោវ បតិដ្ឋានដ្ឋេន បណិធីតិ អាហ ‘‘រាគទោសមោហបណិធីន’’ន្តិ. ឥមិស្សា វិជ្ជាយាតិ ទិព្ពចក្ខុវិជ្ជាយាតិអាទិនា ឯកេកវិជ្ជំ សន្ធាយ វទន្តិ. ឯវំ ឯកិស្សាបិ នាមំ អគ្គហេត្វាបិ តា ឯវ សន្ធាយ ‘‘វិជ្ជានំ លាភិម្ហី’’តិ ភណន្តោបិ បារាជិកោ ហោតីតិ សង្ខេបដ្ឋកថាយំ អធិប្បាយោ. វត្ថុវិជ្ជាទីនិ បន សន្ធាយ វទន្តោ ន ហោតិ. ឯកេកកោដ្ឋាសវសេនាតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន លោកុត្តរវិសេសំ អកត្វា កេវលំ ‘‘សតិបដ្ឋានានំ លាភី’’តិ ឯកេកកោដ្ឋាសវសេនាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ តេសុ កោដ្ឋាសេសុ. កិលេសានំ បហានំ នាម អភាវមត្តម្បិ លោកុត្តរកិច្ចត្តា លោកុត្តរន្តិ សមត្ថេតុំ តំ បនាតិអាទិ វុត្តំ. រាគា ចិត្តំ វិនីវរណតាតិ រាគតោ ចិត្តស្ស វិនីវរណតា, តតោ រាគតោ វិមុត្តត្តា ឯវ វីតរាគនីវរណតាតិ អត្ថោ, យា ច បញ្ច វិជ្ជាតិ យោជេតព្ពំ. ន អាគតាតិ ឥធ បទភាជនេ ‘‘ញាណន្តិ តិស្សោ វិជ្ជា’’តិ (បារា. ១៩៩) វុត្តត្តា សេសា បញ្ច វិជ្ជា ន អាគតាតិ អត្ថោ. និព្ពត្តិតលោកុត្តរត្តាតិ លោកិយធម្មសាធារណសង្ខតស្សាបិ អភាវា លោកិយេហិ សព្ពថា អសម្មិស្សលោកុត្តរត្តា. អញ្ញន្តិ សង្ខេបដ្ឋកថាទិំ វទន្តិ, តម្បិ តត្ថេវ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

២០០. បុន អានេត្វា បឋមជ្ឈានាទីហិ ន យោជិតន្តិ ឯត្ថ ‘‘បឋមជ្ឈានេនាតិ បាឋោ’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ យុត្តមេវ អាទិ-សទ្ទេន គហេតព្ពស្ស ឈានស្ស អភាវា. បឋមជ្ឈានមូលកញ្ហិ ឯកមេវ ខណ្ឌចក្កំ. កត្តុសាធនោបិ ភណិត-សទ្ទោ ហោតីតិ អាហ អថ វាតិអាទិ. យេន ចិត្តេន មុសា ភណតិ, តេនេវ ចិត្តេន ន សក្កា ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានិតុំ, អន្តរន្តរា បន អញ្ញាហិ មនោទ្វារវីថីហិ ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានាតីតិ វុត្តំ ‘‘ភណន្តស្ស ហោតិ មុសា ភណាមី’’តិ. អយមេត្ថ អត្ថោ ទស្សិតោតិ តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ មុសាវាទោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ទវាតិ សហសា. រវាតិ អញ្ញំ វត្តុកាមស្ស ខលិត្វា អញ្ញភណនំ. តំ ជានាតីតិ តំញាណំ, តស្ស ភាវោ តំញាណតា, ញាណស្ស វិសយវិសយីភាវេន អត្តសំវេទនន្តិ អត្ថោ. ញាណសមោធានន្តិ ពហូនំ ញាណានំ ឯកស្មិំ ខណេ សមោធានំ, សហុប្បត្តីតិ អត្ថោ. យេន ចិត្តេន ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ ជានាតីតិ ឥទំ បុព្ពភាគចេតនញ្ច សន្និដ្ឋានចេតនញ្ច ឯកតោ កត្វា វុត្តំ. យេន ចិត្តេន បុព្ពភាគចេតនាភូតេន សន្និដ្ឋានចេតនាភូតេន ច វិសំវាទិតព្ពសត្តសង្ខារេ ជានាតិ, យេន ចិត្តេន មុសា ភណិស្សន្តិ អត្ថោ. តេនេវ…បេ… បរិច្ចជិតព្ពាតិ តេនេវ ចិត្តេន ‘‘ឯវំ អហំ មុសា ភណាមី’’តិ វា ‘‘ភណិត’’ន្តិ វា តទេវ មុសាវាទចិត្តមារម្មណំ កត្វា ភិក្ខុ ជានាតីតិ ឯវំ បុព្ពាបរសន្និដ្ឋានចេតនាក្ខណេសុ តីសុ ឯកេនេវ ចិត្តេន ញាណវិសយញ្ច ញាណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ ឯកក្ខណេ បុគ្គលោ ជានាតីតិ អយំ តំញាណតា បរិច្ចជិតព្ពា វិសយស្សេវ តទា បកាសនតោតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ ន ហីតិអាទិ. យទិ ញាណស្ស អត្តនោ សរូបំ ន ញាយតិ, កថំ បច្ឆិមំ ចិត្តំ ជានាតីតិ អាហ បុរិមំ បុរិមន្តិអាទិ. តត្ថ ភណិស្សាមីតិអាទិនា តីសុ កាលេសុ ឧប្បន្នំ បុរិមបុរិមចិត្តំ អត្តានំ វិសយំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានស្ស បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស តថា ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាតិ យេន ការណេន តីសុ ខណេសុ ចិត្តានិ តទញ្ញេហេវ ចិត្តេហិ ជានិតព្ពានិ, តានិ ច បុរិមបុរិមចិត្តេនេវ អវស្សំ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេន ការណេនាតិ អត្ថោ. តស្មិំ សតីតិ ភណិស្សាមីតិ បុព្ពភាគេ សតិ. សេសទ្វយន្តិ ភណាមិ, ភណិតន្តិ ឥទំ ទ្វយំ ន ហេស្សតីតិ ឯតំ នត្ថីតិ យោជនា ហោតិយេវាតិ អត្ថោ. ឯកំ វិយ បកាសតីតិ ភិន្នក្ខណានម្បិ និរន្តរុប្បត្តិយា ‘‘តទេវេទ’’ន្តិ គហេតព្ពតំ សន្ធាយ វទតិ.

ពលវធម្មវិនិធានវសេនាតិ ពលវគាហស្ស វិនិធានវសេន. ទុព្ពលទុព្ពលានន្តិ ទុព្ពលទុព្ពលានំ គាហានំ. សកភាវបរិច្ចជនវសេនាតិ អត្តនោ សន្តកភាវស្ស បរិច្ចជនវសេន.

២០៧. ឧត្តាសិតត្តាតិ ភយំ ជនេត្វា វិយ បលាបិតត្តា. ឯវំ បលាបិតោ ន បុន តំ ឋានំ អាគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘បុន អនល្លីយនភាវទស្សនវសេនា’’តិ. ខេដ-សទ្ទំ សទ្ទត្ថវិទូ ឧត្តាសត្ថេ បឋន្តីតិ អាហ ស្វាយមត្ថោតិអាទិ. អណុ ឯវ អណុសហគតំ, អណុត្តេន វា យុត្តន្តិ អត្ថោ.

វត្តុកាមវារកថាវណ្ណនា

២១៥. កេវលញ្ហិយន្តិ កេវលញ្ហិ អយំ វារោតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តង្ខណញ្ញេវ ជានាតីតិ បកតិយា វចនានន្តរំ វិជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ បន វចីភេទំ អកត្វា ‘‘យោ ឥមម្ហា អាវាសា បឋមំ បក្កមិស្សតិ, នំ មយំ ‘អរហា’តិ ជានិស្សាមា’’តិ ឯវំ កតសង្កេតា វិហារា បឋមំ បក្កមនេន តស្មិំ ខណេ អវីតិវត្តេបិ និក្ខន្តមត្តេបិ បារាជិកំ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ‘‘មំ ‘អរហា’តិ ជានន្តូ’’តិ តម្ហា អាវាសា បឋមំ បក្កាមីតិ អាគតវត្ថុម្ហិ (បារា. ២២៧) វិយ. វិញ្ញត្តិបថេតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីនំ គហណយោគ្គេ បទេសេ, តេន វិញ្ញត្តិបថំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ កោចិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា កាយវិការំ ទិស្វា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វចីភេទញ្ច សុត្វា ជានាតិ, ន បារាជិកន្តិ ទីបេតិ. បាឡិយំ ‘‘បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ២១៥) ឥមស្មិំ បដិវិជាននវារេ យស្មិំ អក្ខរេ វា ឧច្ចារិតេ កាយប្បយោគេ វា កតេយេវ អយំ បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នោតិអាទិអត្ថំ បរោ វិជានាតិ, តតោ បុរិមេសុ អក្ខរុច្ចារណាទិប្បយោគេសុ ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជិត្វា បច្ឆិមេវ បដិវិជាននបយោគក្ខណេ បារាជិកំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ ថុល្លច្ចយស្សេវេត្ថ សាមន្តត្តា, តេនេវ ពុទ្ធទត្តាចរិយេន –

‘‘ទុក្កដំ បឋមស្សេវ, សាមន្តមិតិ វណ្ណិតំ;

សេសានំ បន តិណ្ណម្បិ, ថុល្លច្ចយមុទីរិត’’ន្តិ –

វុត្តំ, អយញ្ចត្ថោ ‘‘ន បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ ឥមិនា សុត្តេន សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេនាតិអាទិនា ឈានសមាធិអាទិសទ្ទានមត្ថេសុ បុព្ពេ អកតបរិចយត្តា សុត្វា ‘‘អត្ថំ ឦទិស’’ន្តិ អជានិត្វា កេវលំ ‘‘វិសិដ្ឋោ កោចិ សមណគុណោ អនេន លទ្ធោ’’តិ បរេន ញាតេបិ បារាជិកមេវាតិ ទស្សេតិ.

អនាបត្តិភេទកថាវណ្ណនា

២២០. អនុល្លបនាធិប្បាយស្សាតិ ‘‘ឯវំ វុត្តេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ មយា បកាសិតោ ហោតី’’តិ អមនសិកត្វា ‘‘នាហំ, អាវុសោ, មច្ចុនោ ភាយាមី’’តិអាទិកំ កថេន្តស្ស. ឯវំ កថេន្តោ ច វោហារតោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ ព្យាករោន្តស្សា’’តិ. ភាយន្តោតិ ‘‘ញត្វា គរហន្តិ នុ ខោ’’តិ ភាយន្តោ.

បទភាជនីយវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២២៣. សេក្ខភូមិយន្តិ ឥមិនា ឈានភូមិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. តិណ្ណំ វិវេកានន្តិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកានំ. បិណ្ឌាយ ចរណស្ស ភោជនបរិយោសានតាយ វុត្តំ ‘‘យាវ ភោជនបអយោសាន’’ន្តិ. អន្តរឃរេ ភុត្វា អាគច្ឆន្តស្សាបិ វុត្តនយេនេវ សម្ភាវនិច្ឆាយ ចីវរសណ្ឋាបនាទីនិ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ, បាឡិយំ បន ទុក្ករាទិវត្ថូសុ ‘‘អនាបត្តិ អនុល្លបនាធិប្បាយស្សា’’តិ ឥទំ ថុល្លច្ចយេនាបិ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧល្លបនាធិប្បាយស្សាបិ ហិ ‘‘នាវុសោ, ទុក្ករំ អញ្ញំ ព្យាកាតុ’’ន្តិ វុត្តេ ថុល្លច្ចយមេវ អត្តុបនាយិកត្តាភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

២២៧. ន ទានាហំ តត្ថ គមិស្សាមីតិ បុន តត្ថ វសិតដ្ឋានេ ន គមិស្សាមិ, ឯវំ សតិ បឋមំ គតោ អយំ បុន ច នាគតោ, តស្មា អរហាតិ មញ្ញិស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ. តំ ឋានន្តិ អាវាសំ វាតិអាទិនា បុព្ពេ បរិច្ឆិន្នដ្ឋានំ. បទសា គមនំ សន្ធាយ កតិកាយ កតត្តា យានេនាតិអាទិ វុត្តំ. វិជ្ជាមយិទ្ធិំ សន្ធាយ ‘‘ឥទ្ធិយា’’តិ វុត្តំ ឧល្លបនាធិប្បាយស្ស អភិញ្ញិទ្ធិយា អសម្ភវតោ. អញ្ញមញ្ញំ រក្ខន្តីតិ ឧល្លបនាធិប្បាយេ សតិបិ ឯកស្សាបិ បឋមគមនាភាវា រក្ខន្តិ. សចេ បន កតិកំ កត្វា និសិន្នេសុ ឯកំ ទ្វេ ឋបេត្វា អវសេសា ឧល្លបនាធិប្បាយេន ឯកតោ គច្ឆន្តិ, គតានំ សព្ពេសំ បារាជិកមេវ. តេសុ យស្ស ឧល្លបនាធិប្បាយោ នត្ថិ, តស្ស អនាបត្តិ. ឯតន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ សព្ពំ កតិកវត្តំ. នានាវេរជ្ជកាតិ នានាជនបទវាសិនោ. សង្ឃលាភោតិ យថាវុឌ្ឍំ បាបុណនកកោដ្ឋាសោ. អយញ្ច បដិក្ខេបោ អវិសេសេត្វា ករណំ សន្ធាយ កតោ, វិសេសេត្វា បន ‘‘ឯត្តកោ អសុកស្សា’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អបលោកេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ.

២២៨. ធម្មធាតូតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, ធម្មានំ សភាវោ វា. ឧបបត្តីតិ អត្តភាវំ សន្ធាយ វទតិ. ទុស្សទ្ធាបយា ហោន្តីតិ បុថុជ្ជនេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន លក្ខណត្ថេរាទិកេ អរិយបុគ្គលេ. វិតុឌេន្តីតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា ឌេន្តិ គច្ឆន្តិ, ផាសុឡន្តរិកាយោ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ កត្វា តាហិ គច្ឆន្តីតិ និស្សក្កវសេន អត្ថោ. វិតុទេន្តីតិ បាឋេ ផាសុឡន្តរិកាហីតិ អាធារត្ថេ និស្សក្កវចនំ. លោហតុណ្ឌេហីតិ កាឡលោហមយេហិ តុណ្ឌេហិ. អច្ឆរិយំ វតាតិ គរហិតព្ពតាយ អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តរូបំ. ចក្ខុភូតាតិ លោកស្ស ចក្ខុ វិយ ភូតា សញ្ជាតា, ចក្ខុសទិសាតិបិ អត្ថោ. តស្សេវ កម្មស្សាតិ យេន គោឃាតកកម្មេនេវ និរយេ និព្ពត្តោ, តស្សេវាតិ អត្ថេ គយ្ហមានេ ឯកាយ ចេតនាយ ពហុបដិសន្ធិយោ ហោន្តីតិ អាបជ្ជតិ, ន ចេតំ យុត្តំ ឯកស្ស អម្ពាទិពីជស្ស អនេកង្កុរុប្បត្តិ វិយាតិ តំ បរិហរន្តោ អាហ តស្ស នានាចេតនាហិ អាយូហិតស្សាតិអាទិ, តេន គោឃាតកកម្មក្ខណេ បុព្ពចេតនា អបរចេតនា សន្និដ្ឋាបកចេតនាតិ ឯកស្មិម្បិ បាណាតិបាតេ ពហូ ចេតនា ហោន្តិ, នានាបាណាតិបាតេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តត្ថ ឯកាយ ចេតនាយ នរកេ បចិត្វា តទញ្ញចេតនាសុ ឯកាយ អបរាបរិយចេតនាយ ឥមស្មិំ បេតត្តភាវេ និព្ពត្តោតិ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘អវសេសកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា’’តិ. ឯត្ថ ច កម្មសរិក្ខវិបាកុប្បត្តិំ សន្ធាយ កម្មកម្មនិមិត្តានមេវ គហណំ កតំ, ន គតិនិមិត្តស្ស, តេនាហ ‘‘អដ្ឋិរាសិយេវ និមិត្តំ អហោសី’’តិ. បាឡិយំ វិតច្ឆេន្តីតិ តុណ្ឌេហិ តច្ឆេន្តោ វិយ លុញ្ចន្តិ. វិរាជេន្តីតិ វិលិខន្តិ.

២២៩. វល្លូរវិក្កយេនាតិ សុក្ខាបិតមំសវិក្កយេន. និប្បក្ខចម្មេតិ វិគតបក្ខលោមចម្មេ. ឯកំ មិគន្តិ ទីបកមិគំ. ការណាហីតិ ឃាតនាហិ. ញត្វាតិ កម្មដ្ឋានំ ញត្វា.

២៣០. មង្គនវសេន ឧលតីតិ មង្គុលិ, វិរូបពីភច្ឆភាវេន បវត្តតីតិ អត្ថោ. ចិត្តកេឡិន្តិ ចិត្តរុចិយំ អនាចារកីឡំ.

២៣១. និស្សេវាលបណកកទ្ទមោតិ តិលពីជកាទិសេវាលេន នីលមណ្ឌូកបិដ្ឋិវណ្ណេន ឧទកបិដ្ឋេ ឧទកំ នីលវណ្ណំ កុរុមានេន បណកេន កទ្ទមេន ច វិរហិតោ. ឧណ្ហភាវេន តបនតោ តបំ ឧទកំ អស្សាតិ តបោទកាតិ វត្តព្ពេ ក-ការលោបំ កត្វា ‘‘តបោទា’’តិ វុច្ចតិ. បេតលោកោតិ បកដ្ឋេន អកុសលកម្មេន សុគតិតោ ទុគ្គតិំ ឥតានំ គតានំ លោកោ សមូហោ, និវាសដ្ឋានំ វា. កតហត្ថាតិ ធនុសិប្បេ សុដ្ឋុ សិក្ខិតហត្ថា, អវិរជ្ឈនលក្ខវេធាតិ អត្ថោ. សិប្បទស្សនវសេន រាជកុលាទីសុ រាជសមូហំ ឧបេច្ច កតំ អសនំ សរក្ខេបោ ឯតេសន្តិ កតុបាសនា, សព្ពត្ថ ទស្សិតសិប្បាតិ អត្ថោ. បភគ្គោតិ បភញ្ជិតោ, បរាជិតោតិ អត្ថោ.

២៣២. អានេញ្ជសមាធិន្តិ អរូបសមាបត្តិយំ និរុទ្ធេ សតិបិ សទ្ទកណ្ដកេន ឧដ្ឋានារហោ រូបាវចរសមាធិយេវ ឥធ វត្តព្ពោតិ អាហ អនេជំ អចលន្តិអាទិ. សមាធិបរិបន្ថកេតិ វិតក្កាទិកេ សន្ធាយ វទតិ, ឥទំ បន បឋមពោធិយំ ឧប្បន្នម្បិ វត្ថុំ អនាចារមត្តវសេន ភិក្ខូហិ ចោទិតេបិ ភគវតា ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានស្សា’’តិ (បារា. ២២៨) ឯវំ អាយតិំ អត្តនា បញ្ញបិយមានបារាជិកានុគុណំ តទា ឯវ វិនីតន្តិ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ បច្ឆា បញ្ញត្តស្ស ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស វិនីតវត្ថុភាវេន សង្គហមារោបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សាវកានំ ឧប្បដិបាដិយា អនុស្សរណាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ឧប្បដិបាដិយា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ករំ កតន្តិ អនន្តរេ បញ្ចកប្បសតិកេ កាលេ វិញ្ញាណសន្តតិំ អទិស្វាបិ អសម្មុយ្ហិត្វា បរតោ តតិយត្តភាវេ ទិដ្ឋចុតិចិត្តេន សទ្ធិំ វត្តមានភវបដិសន្ធិយា អនុមានេនាបិ ការិយការណាភាវគហណំ នាម សាវកានំ ទុក្ករត្តា វុត្តំ. បដិវិទ្ធាតិ បដិវិទ្ធសទិសា. យថា នាម សត្តធា ផាលិតស្ស ចាមរវាលលោមស្ស ឯកាយ អគ្គកោដិយា អបរស្ស វាលលោមំសុនោ កោដិំ ទូរេ ឋត្វា វិជ្ឈេយ្យ អាវុនន្តោ វិយ បដិបាទេយ្យ, ឯវមេវ ឥមិនាបិ ទុក្ករំ កតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតទគ្គន្តិ ឯសោ អគ្គោ. យទិទន្តិ យោ អយំ.

និគមនវណ្ណនា

២៣៣. ឥធាតិ ភិក្ខុវិភង្គេ. ឧទ្ទិដ្ឋបារាជិកបរិទីបនន្តិ សិក្ខាបទេសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសវសេន ឧទ្ទិដ្ឋបារាជិកបរិទីបនំ, ន បន សព្ពស្មិំ បារាជិកវិភង្គេ អាគតអាបត្តិបរិទីបនំ តត្ថ ថុល្លច្ចយាទីនម្បិ អាគតត្តា តេនេវ ឧទ្ទិដ្ឋ-សទ្ទេន វុត្តវិភង្គស្ស និទ្ទេសត្តា. ភិក្ខុនីនំ អសាធារណានិ ចត្តារីតិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា (បាចិ. ៦៥៨) វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា (បាចិ. ៦៦៥) ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា (បាចិ. ៦៦៩) អដ្ឋវត្ថុកាតិ (បាចិ. ៦៧៥) ឥមានិ ភិក្ខូហិ អសាធារណានិ ភិក្ខុនីនំ ឯវ បញ្ញត្តានិ បារាជិកានីតិ អត្ថោ. វត្ថុវិបន្នាតិ បព្ពជ្ជុបសម្បទានំ វត្ថុភាវោ វត្ថុ នាម, តេន វត្ថុមត្តេន វិបន្នា, វិបន្នវត្ថុកាតិ អត្ថោ. អហេតុកបដិសន្ធិកាតិ មគ្គានុប្បត្តិការណមាហ. កិញ្ចាបិ ទុហេតុកានម្បិ មគ្គោ នុប្បជ្ជតិ, តេ បន បព្ពជ្ជុបសម្បទាសុ ឋត្វា អាយតិំ មគ្គហេតុំ សម្បាទេតុំ សក្កោន្តិ, អហេតុកា បន បរិសុទ្ធេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ ឋត្វា សម្បាទេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា តេ តម្បិ បដិច្ច វត្ថុវិបន្នាវាតិ វេទិតព្ពា. បារាជិកាតិ កម្មវិបត្តិយា បដិសន្ធិក្ខណេយេវ បរាជយំ អាបន្នា. ថេយ្យសំវាសកាទីនំ គិហិភាវេ ឋត្វា វិបស្សនាយ វាយមន្តានម្បិ តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គុប្បត្តិអភាវតោ ‘‘មគ្គោ បន វារិតោ’’តិ វុត្តំ. ទីឃតាយ លម្ពមានំ អង្គជាតំ លម្ពំ នាម, តំ យស្ស អត្ថិ សោ លម្ពី. សោ ឯត្តាវតា ន បារាជិកោ, តំ បន ទីឃំ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេ វា វច្ចមគ្គេ វា សេវនាធិប្បាយេន បវេសេន្តោវ បារាជិកោ, ឥធ បន វច្ចមគ្គេ បវេសេន្តោវ អធិប្បេតោ មុទុបិដ្ឋិកេនេវ មុខេ បវេសនស្ស វុត្តត្តា. សោបិ ហិ កតបរិកម្មតាយ មុទុភូតាយ បិដ្ឋិយា ឱនមិត្វា អត្តនោ អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហន្តោវ បារាជិកោ ហោតិ, ន កេវលោ. យោ បន មុខេន អត្តនោ វច្ចមគ្គំ វា បរេសំ វច្ចមគ្គមុខំ វា ឥត្ថីនំ បស្សាវមគ្គំ វា គណ្ហាតិ, តស្ស ច បុរិសនិមិត្តេន បុរិសនិមិត្តំ ឆុបន្តស្ស ច មគ្គេន មគ្គបដិបាទនេបិ បារាជិកំ ន ហោតិ បុរិសនិមិត្តេន តទិតរមគ្គសម្បដិបាទនេនេវ មេថុនធម្មវោហារតោ. បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ បរស្ស ឧត្តានំ សយន្តស្ស កម្មនិយេ អង្គជាតេ អត្តនោ វច្ចមគ្គំ បវេសេន្តោ តស្សូបរិ និសីទតិ, ឥទញ្ច ឧបលក្ខណមត្តំ បរេសំ អង្គជាតំ វច្ចមគ្គេ បវេសេន្តោ សាទិយន្តោបិ បារាជិកោវ, ពលក្ការេន បន វច្ចមគ្គេ វា មុខេ វា បរេន បវេសិយមានោ យទិ ន សាទិយតិ, អនាបត្តិកោវ. ឯត្ថ អសាទិយនំ នាម ទុក្ករំ វិរជ្ជិតព្ពតោ. ឯត្ថ ច អនុបសម្បន្នភាវេ ឋត្វា មាតុបិតុអរហន្តេសុ អញ្ញតរំ ឃាតេន្តោ ភិក្ខុនិំ ទូសេន្តោ ច សាមណេរបព្ពជ្ជម្បិ ន លភតីតិ ទស្សនត្ថំ វិសុំ គហិតត្តា មាតុឃាតកាទីនំ ចតុន្នំ តតិយបឋមបារាជិកេសុ អន្តោគធតា វេទិតព្ពា. យថា ឯត្ថ, ឯវំ គិហិភាវេ ឋត្វា លោហិតុប្បាទំ ករោន្តោ លោហិតុប្បាទកោវាតិ គហេតព្ពំ. ឯតេន បរិយាយេនាតិ ឧភិន្នំ រាគបរិយុដ្ឋានសង្ខាតេន បរិយាយេន. ទុតិយវិកប្បេ កច្ចិ អត្ថាតិ បទច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

និដ្ឋិតោ ច បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនានយោ.