១. បារាជិកកណ្ឌោ

១. បឋមបារាជិកំ

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា

២៤. វិក្កាយិកភណ្ឌស្ស វិក្កិណនំ ឥណទានញ្ច ភណ្ឌប្បយោជនំ នាម. ឯវំ បយោជិតស្ស មូលស្ស សហ វឌ្ឍិយា គហណវាយាមោ ឧទ្ធារោ នាម. អសុកទិវសេ ទិន្នន្តិអាទិនា បមុដ្ឋស្ស សតុប្បាទនាទិ សារណំ នាម. ចតុព្ពិធាយាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិសមណានំ វសេន, ភិក្ខុអាទីនំ វា វសេន ចតុព្ពិធាយ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសីតិ ហេតុអត្ថេ អយំ ទិស្វាន-សទ្ទោ អសមានកត្តុកត្តា, យថា ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតីតិ, ឯវមញ្ញត្ថាបិ ឯវរូបេសុ. ភព្ពកុលបុត្តោតិ ឧបនិស្សយមត្តសភាវេន វុត្តំ, ន បច្ឆិមភវិកតាយ. តេនេវស្ស មាតាទិអកល្យាណមិត្តសមាយោគេន កតវីតិក្កមនំ និស្សាយ ឧប្បន្នវិប្បដិសារេន អធិគមន្តរាយោ ជាតោ. បច្ឆិមភវិកានំ បុព្ពពុទ្ធុប្បាទេសុ លទ្ធព្យាករណានំ ន សក្កា កេនចិ អន្តរាយំ កាតុំ. តេនេវ អង្គុលិមាលត្ថេរាទយោ អកុសលំ កត្វាបិ អធិគមសម្បន្នា ឯវ អហេសុន្តិ. ចរិមកចិត្តន្តិ ចុតិចិត្តំ. សង្ខំ វិយ លិខិតំ ឃំសិត្វា ធោវិតំ សង្ខលិខិតន្តិ អាហ ធោតឥច្ចាទិ. អជ្ឈាវសតាតិ អធិ-សទ្ទយោគេន អគារន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អគារមជ្ឈេ’’តិ. កសាយរសរត្តានិ កាសាយានីតិ អាហ ‘‘កសាយរសបីតតាយា’’តិ. កសាយតោ និព្ពត្តតាយ ច ហិ រសោបិ ‘‘កសាយរសោ’’តិ វុច្ចតិ.

២៦. យទា ជានាតិ-សទ្ទោ ពោធនត្ថោ ន ហោតិ, តទា តស្ស បយោគេ សប្បិនោ ជានាតិ មធុនោ ជានាតីតិអាទីសុ វិយ ករណត្ថេ សាមិវចនំ សទ្ទសត្ថវិទូ ឥច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘កិញ្ចិ ទុក្ខេន នានុភោសី’’តិ. កេនចិ ទុក្ខេន នានុភោសីតិ អត្ថោ, កិញ្ចីតិ ឯត្ថាបិ ហិ ករណត្ថេ សាមិវចនស្ស លោបោ កតោ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘វិកប្បទ្វយេបិ បុរិមបទស្ស ឧត្តរបទេន សមានវិភត្តិលោបោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. យទា បន ជានាតិ-សទ្ទោ សរណត្ថោ ហោតិ, តទា មាតុ សរតីតិអាទីសុ វិយ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ សទ្ទសត្ថវិទូ វទន្តីតិ អាហ ‘‘អថ វា កិញ្ចិ ទុក្ខំ នស្សរតីតិ អត្ថោ’’តិ, កស្សចិ ទុក្ខស្ស អននុភូតតាយ នស្សរតីតិ អត្ថោ. វិកប្បទ្វយេបីតិ អនុភវនសរណត្ថវសេន វុត្តេ ទុតិយតតិយវិកប្បទ្វយេ. បុរិមបទស្សាតិ កិញ្ចីតិ បទស្ស. ឧត្តរបទេនាតិ ទុក្ខស្សាតិបទេន. សមានាយ សាមិវចនភូតាយ វិភត្តិយា ‘‘កស្សចិ ទុក្ខស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កិញ្ចិ ទុក្ខស្សា’’តិ លោបោតិ ទដ្ឋព្ពោ. មរណេនបិ មយំ តេតិ ឯត្ថ តេតិ បទស្ស សហត្ថេ ករណវសេនបិ អត្ថំ ទស្សេតុំ តយា វិយោគំ វា បាបុណិស្សាមាតិ អត្ថន្តរំ វុត្តំ.

២៨. គន្ធព្ពា នាម គាយនកា. នដា នាម រង្គនដា. នាដកា លង្ឃនកាទយោ. សុខូបករណេហិ អត្តនោ បរិចរណំ ករោន្តោ យស្មា លឡន្តោ កីឡន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ លឡាតិអាទិ វុត្តំ. ទានប្បទានាទីនីតិ ឯត្ថ និច្ចទានំ ទានំ នាម, វិសេសទានំ បទានំ នាម, អាទិ-សទ្ទេន សីលាទីនិ សង្គណ្ហាតិ.

៣០. ចុទ្ទស ភត្តានីតិ សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ និមន្តនំ សលាកំ បក្ខិកំ ឧបោសថិកំ បាដិបទិកំ អាគន្តុកំ គមិកំ គិលានំ គិលានុបដ្ឋាកំ វិហារ-ធុរ-វារភត្តន្តិ ឥមានិ ចុទ្ទស ភត្តានិ. ឯត្ថ ច សេនាសនាទិបច្ចយត្តយនិស្សិតេសុ អារញ្ញកង្គាទិបធានង្គានំ គហណវសេន សេសធុតង្គានិបិ គហិតានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. វជ្ជីនន្តិ វជ្ជីរាជូនំ. វជ្ជីសូតិ ជនបទាបេក្ខំ ពហុវចនំ, វជ្ជីនាមកេ ជនបទេតិ អត្ថោ. បញ្ចកាមគុណាយេវ ឧបភុញ្ជិតព្ពតោ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ច ឧបភោគបរិភោគា, ឥត្ថិវត្ថាទីនិ ច តទុបករណានីតិ អាហ ‘‘យេហិ តេស’’ន្តិអាទិ. ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកត្តាតិ សេសធុតង្គបរិវារិតេន ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកធុតង្គេន សមន្នាគតត្តា, តេនាហ ‘‘សបទានចារំ ចរិតុកាមោ’’តិ.

៣១. ទោសាតិ រត្តិ. តត្ថ អភិវុត្ថំ បរិវុសិតំ អាភិទោសិកំ, អភិទោសំ វា បច្ចូសកាលំ គតោ បត្តោ អតិក្កន្តោ អាភិទោសិកោ, តេនាហ ឯករត្តាតិក្កន្តស្ស វាតិអាទិ.

៣២. ឧទកកញ្ជិយន្តិ បានីយបរិភោជនីយឧទកញ្ច យាគុ ច. តថាតិ សមុច្ចយត្ថេ.អនោកប្បនំ អសទ្ទហនំ, អមរិសនំ អសហនំ.

៣៤. តទ្ធិតលោបន្តិ បិតាមហតោ អាគតំ ‘‘បេតាមហ’’ន្តិ វត្តព្ពេ តទ្ធិតបច្ចយនិមិត្តស្ស ឯ-ការស្ស លោបំ កត្វាតិ អត្ថោ. យេសំ សន្តកំ ធនំ គហិតំ, តេ ឥណាយិកា. បលិពុទ្ធោតិ ‘មា គច្ឆ មា ភុញ្ជា’តិអាទិនា កតាវរណោ, បីឡិតោតិ អត្ថោ.

៣៥. អត្តនាតិ សយំ. សបតិនោ ធនសាមិនោ ឥទំ សាបតេយ្យំ, ធនំ. តទេវ វិភវោ.

៣៦. ភិជ្ជន្តីតិ អគហិតបុព្ពា ឯវ ភិជ្ជន្តិ. ទិន្នាបិ បដិសន្ធីតិ បិតរា ទិន្នំ សុក្កំ និស្សាយ ឧប្បន្នស្ស សត្តស្ស បដិសន្ធិបិ តេន ទិន្នា នាម ហោតីតិ វុត្តំ. សុក្កមេវ វា ឥធ បដិសន្ធិនិស្សយត្តា ‘‘បដិសន្ធី’’តិ វុត្តំ, តេនាហ ‘‘ខិប្បំ បតិដ្ឋាតី’’តិ. ន ហិ បិតុ សំយោគក្ខណេយេវ សត្តស្ស ឧប្បត្តិនិយមោ អត្ថិ សុក្កមេវ តថា បតិដ្ឋាននិយមតោ. សុក្កេ បន បតិដ្ឋិតេ យាវ សត្ត ទិវសានិ, អឌ្ឍមាសមត្តំ វា, តំ គព្ភសណ្ឋានស្ស ខេត្តមេវ ហោតិ មាតុ មំសស្ស លោហិតលេសស្ស សព្ពទាបិ វិជ្ជមានត្តា. បុព្ពេបិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានំ សព្ភាវតោ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឥមស្ស បឋមបារាជិកសិក្ខាបទេ អដ្ឋបិតេតិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯវរូបន្តិ ឯវំ គរុកសភាវំ, បារាជិកសង្ឃាទិសេសវត្ថុភូតន្តិ អត្ថោ, តេនាហ ‘‘អវសេសេ បញ្ចខុទ្ទកាបត្តិក្ខន្ធេ ឯវ បញ្ញបេសី’’តិ. យំ អាទីនវន្តិ សម្ពន្ធោ. កាយវិញ្ញត្តិចោបនតោតិ កាយវិញ្ញត្តិយា និព្ពត្តចលនតោ.

តេនេវាតិ អវធារណេន យានិ គព្ភគ្គហណការណានិ និវត្តិតានិ, តានិបិ ទស្សេតុំ កិំ បនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧភយេសំ ឆន្ទរាគវសេន កាយសំសគ្គោ វុត្តោ. ឥត្ថិយា ឯវ ឆន្ទរាគវសេន នាភិបរាមសនំ វិសុំ វុត្តំ. សាមបណ្ឌិតស្ស ហិ មាតា បុត្តុប្បត្តិយា សញ្ជាតាទរា នាភិបរាមសនកាលេ កាមរាគសមាកុលចិត្តា អហោសិ, ឥតរថា បុត្តុប្បត្តិយា ឯវ អសម្ភវតោ. ‘‘សក្កោ ចស្សា កាមរាគសមុប្បត្តិនិមិត្តានិ អកាសី’’តិបិ វទន្តិ, វត្ថុវសេន វា ឯតំ នាភិបរាមសនំ កាយសំសគ្គតោ វិសុំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មាតង្គបណ្ឌិតស្ស ទិដ្ឋមង្គលិកាយ នាភិបរាមសនេន មណ្ឌព្យស្ស និព្ពត្តិ អហោសិ. ចណ្ឌបជ្ជោតមាតុ នាភិយំ វិច្ឆិកា ផរិត្វា គតា, តេន ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស និព្ពត្តិ អហោសីតិ អាហ ឯតេនេវ នយេនាតិអាទិ.

អយន្តិ សុទិន្នស្ស បុរាណទុតិយិកា. យំ សន្ធាយាតិ យំ អជ្ឈាចារំ សន្ធាយ. មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តីតិ ឥមិនា សុក្កស្ស សម្ភវំ ទីបេតិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតីតិ ឥមិនា សោណិតស្ស. គន្ធព្ពោតិ តត្រុបគោ សត្តោ អធិប្បេតោ, គន្តព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ, ត-ការស្ស ចេត្ថ ធ-ការោ កតោ. អថ វា គន្ធព្ពា នាម រង្គនដា, តេ វិយ តត្រ តត្រ ភវេសុ នានាវេសគ្គហណតោ អយម្បិ ‘‘គន្ធព្ពោ’’តិ វុត្តោ, សោ មាតាបិតូនំ សន្និបាតក្ខណតោ បច្ឆាបិ សត្តាហព្ភន្តរេ តត្រ ឧបបន្នោ ‘‘បច្ចុបដ្ឋិតោ’’តិ វុត្តោ. គព្ភស្សាតិ កលលរូបសហិតស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស. តញ្ហិ ឥធ ‘‘គព្ភោ’’តិ អធិប្បេតំ សា តេន គព្ភំ គណ្ហីតិអាទីសុ (បារា. ៣៦) វិយ. អស្ស តំ អជ្ឈាចារន្តិ សម្ពន្ធោ. បាឡិយំ និរព្ពុទោ វត ភោ ភិក្ខុសង្ឃោ និរាទីនវោតិ ឥមស្ស អនន្តរំ តស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេតិ អជ្ឈាហរិត្វា សុទិន្នេន…បេ… អាទីនវោ ឧប្បាទិតោតិ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥតិហាតិ និបាតសមុទាយស្ស ឯវន្តិ ឥទំ អត្ថភវនំ. មុហុត្តេនាតិ ឥទំ ខណេនាតិ បទស្ស វេវចនំ. យាវ ព្រហ្មលោកា អព្ភុគ្គតោបិ ទេវានំ តាវមហន្តោ សទ្ទោ តេសំ រូបំ វិយ មនុស្សានំ គោចរោ ន ហោតិ. តស្មា បច្ឆា សុទិន្នេន វុត្តេ ឯវ ជានិំសូតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៧. មគ្គព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គបទដ្ឋានំ សិក្ខត្តយមេវ ឧបចារតោ វុត្តំ តស្សេវ យាវជីវំ ចរិតព្ពត្តា. អវិប្ផារិកោតិ ឧទ្ទេសាទីសុ អព្យាវដោ. វហច្ឆិន្នោតិ ឆិន្នបាទោ, ឆិន្នខន្ធោ វា. ចិន្តយីតិ ឥមិនា បជ្ឈាយីតិ បទស្ស កិរិយាបទត្តំ ទស្សេតិ. តេន ‘‘កិសោ អហោសិ…បេ… បជ្ឈាយិ ចា’’តិ ច-ការំ អានេត្វា បាឡិយោជនា កាតព្ពា.

៣៨. គណេ ជនសមាគមេ សន្និបាតនំ គណសង្គណិកា, សាវ បបញ្ចា, តេន គណសង្គណិកាបបញ្ចេន. យស្សាតិ យេ អស្ស. កថាផាសុកាតិ វិស្សាសិកភាវេន ផាសុកកថា, សុខសម្ភាសាតិ អត្ថោ. ឧបាទារូបំ ភូតរូបមុខេនេវ មន្ទនំ បីននញ្ច ហោតីតិ អាហ បសាទឥច្ចាទិ. ទានីតិ និបាតោ ឥធ បន-សទ្ទត្ថេ វត្តតិ តក្កាលវាចិនោ ឯតរហិ-បទស្ស វិសុំ វុច្ចមានត្តាតិ អាហ ‘‘សោ បន ត្វ’’ន្តិ. នោ-សទ្ទោបិ នុ-សទ្ទោ វិយ បុច្ឆនត្ថោតិ អាហ ‘‘កច្ចិ នុ ត្វ’’ន្តិ. តមេវាតិ គិហិភាវបត្ថនាលក្ខណមេវ. អនភិរតិមេវាតិ ឯវ-ការេន និវត្តិតាយ បន តទញ្ញាយ អនភិរតិយា វិជ្ជមានត្តំ ទស្សេតុំ អធិកុសលានន្តិអាទិ វុត្តំ, សមថវិបស្សនា អធិកុសលា នាម. ឥទំ បនាតិអាទិ ឧបរិ វត្តព្ពវិសេសទស្សនំ. បរិយាយវចនមត្តន្តិ សទ្ទត្ថកថនមត្តំ.

តស្មិន្តិ ធម្មេ, ឯវំ វិរាគាយ ទេសិតេ សតីតិ អត្ថោ. នាមាតិ គរហាយំ. លោកុត្តរនិព្ពានន្តិ វិរាគាយាតិអាទិនា វុត្តកិលេសក្ខយនិព្ពានតោ វិសេសេតិ. ជាតិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកមានោ ឯវ មទជននដ្ឋេន មទោតិ មានមទោ. ‘‘អហំ បុរិសោ’’តិ បវត្តោ មានោ បុរិសមទោ. ‘‘អសទ្ធម្មសេវនាសមត្ថតំ និស្សាយ មានោ, រាគោ ឯវ វា បុរិសមទោ’’តិ កេចិ. អាទិ-សទ្ទេន ពលមទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តេភូមកវដ្ដន្តិ តីសុ ភូមីសុ កម្មកិលេសវិបាកា បវត្តនដ្ឋេន វដ្ដំ. វិរជ្ជតីតិ វិគច្ឆតិ. យោនិយោតិ អណ្ឌជាទយោ, តា បន យវន្តិ តាហិ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា ហោន្តីតិ ‘‘យោនិយោ’’តិ វុត្តា.

ញាតតីរណបហានវសេនាតិ ឯត្ថ លក្ខណាទិវសេន សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហោ ញាតបរិញ្ញា នាម. កលាបសម្មសនាទិវសេន បវត្តា លោកិយវិបស្សនា តីរណបរិញ្ញា នាម. អរិយមគ្គោ បហានបរិញ្ញា នាម. ឥធ បន ញាតតីរណកិច្ចានម្បិ អសម្មោហតោ មគ្គក្ខណេ សិជ្ឈនតោ អរិយមគ្គមេវ សន្ធាយ តិវិធាបិ បរិញ្ញា វុត្តា, តេនេវ ‘‘លោកុត្តរមគ្គោវ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. កាមេសុ បាតព្យតានន្តិ វត្ថុកាមេសុ បាតព្យតាសង្ខាតានំ សុភាទិអាការានំ តទាការគាហិកានំ តណ្ហានន្តិ អត្ថោ. វិសយមុខេន ហេត្ថ វិសយិនោ គហិតា. តីសុ ឋានេសូតិ ‘‘វិរាគាយ ធម្មោ ទេសិតោ…បេ… នោ សឧបាទានាយា’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ.

៣៩. កលិសាសនារោបនត្ថាយាតិ ទោសារោបនត្ថាយ. កលីតិ កោធស្ស នាមំ, តស្ស សាសនំ កលិសាសនំ, កោធវសេន វុច្ចមានា គរហា. អជ្ឈាចារោវ វីតិក្កមោ. សមណករណានំ ធម្មានន្តិ សមណភាវករានំ ហិរោត្តប្បាទិធម្មានំ. បាឡិយំ កថំ-សទ្ទយោគេន ន សក្ខិស្សសីតិ អនាគតវចនំ កតំ, ‘‘នាម-សទ្ទយោគេនា’’តិបិ វទន្តិ. អតិវិយ ទុក្ខវិបាកន្តិ គហដ្ឋានំ នាតិសាវជ្ជម្បិ កម្មំ បព្ពជិតានំ ភគវតោ អាណាវីតិក្កមតោ ចេវ សមាទិន្នសិក្ខត្តយវិនាសនតោ ច មហាសាវជ្ជំ ហោតីតិ វុត្តំ. ឧទកេ ភវំ ឱទកំ, ធោវនកិច្ចន្តិ អាហ ឧទកកិច្ចន្តិអាទិ. សមាបជ្ជិស្សសីតិ អនាគតវចនំ នាម-សទ្ទយោគេន កតន្តិ អាហ ‘‘នាម-សទ្ទេន យោជេតព្ព’’ន្តិ. ទុព្ភរតាទីនំ ហេតុភូតោ អសំវរោ ឥធ ទុព្ភរតាទិ-សទ្ទេន វុត្តោ ការណេ ការិយោបចារេនាតិ អាហ ‘‘ទុព្ភរតាទីនំ វត្ថុភូតស្ស អសំវរស្សា’’តិ. អត្តាតិ អត្តភាវោ. ទុព្ភរតន្តិ អត្តនា ឧបដ្ឋាកេហិ ច ទុក្ខេន ភរិតព្ពតំ. សត្តេហិ កិលេសេហិ ច សង្គណនំ សមោធានំ សង្គណិកាតិ អាហ គណសង្គណិកាយាតិអាទិ. អដ្ឋកុសីតវត្ថុបារិបូរិយាតិ ឯត្ថ កម្មំ កាតព្ពន្តិ ឯកំ, តថា អកាសិន្តិ, មគ្គោ គន្តព្ពោតិ អគមាសិន្តិ, នាលត្ថំ ភោជនស្ស បារិបូរិន្តិ, អលត្ថន្តិ, ឧប្បន្នោ មេ អាពាធោតិ, អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញាតិ ឯកន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ នាម. ឯត្ថ ច កោសជ្ជំ កុសីត-សទ្ទេន វុត្តំ. វិនាបិ ហិ ភាវជោតនបច្ចយំ ភាវត្ថោ វិញ្ញាយតិ យថា បដស្ស សុក្កន្តិ. សព្ពកិលេសាបចយភូតាយ វិវដ្ដាយាតិ រាគាទិសព្ពកិលេសានំ អបចយហេតុភូតាយ និព្ពានាយ, និព្ពានត្ថន្តិ អត្ថោ. សំវរប្បហានបដិសំយុត្តន្តិ សីលសំវរាទីហិ បញ្ចហិ សំវរេហិ ចេវ តទង្គប្បហានាទីហិ បញ្ចហិ បហានេហិ ច ឧបេតំ. អសុត្តន្ត វិនិពទ្ធន្តិ តីសុ បិដកេសុ បាឡិសង្ខាតសុត្តន្តវសេន អរចិតំ, សង្គីតិការេហិ ច អនារោបិតំ, តេនាហ ‘‘បាឡិវិនិមុត្ត’’ន្តិ. តេន ច អដ្ឋកថាសុ យថានុរូបំ សង្គហិតន្តិ ទស្សេតិ. ឯវរូបា ហិ បកិណ្ណកទេសនា អដ្ឋកថាយ មូលំ. ឱក្កន្តិកធម្មទេសនា នាម តស្មិំ តស្មិំ បសង្គេ ឱតារេត្វា ឱតារេត្វា នានានយេហិ កថិយមានា ធម្មទេសនា, តេនាហ ភគវា កិរាតិអាទិ. បដិក្ខិបនាធិប្បាយាតិ បញ្ញត្តម្បិ សិក្ខាបទំ ‘‘កិមេតេនា’’តិ មទ្ទនចិត្តា.

វុត្តត្ថវសេនាតិ បតិដ្ឋាអធិគមុបាយវសេន. សិក្ខាបទវិភង្គេ យា តស្មិំ សមយេ កាមេសុមិច្ឆាចារា អារតិ វិរតីតិអាទិនា (វិភ. ៧០៦) និទ្ទិដ្ឋវិរតិយោ ចេវ, យា តស្មិំ សមយេ ចេតនា សញ្ចេតនាតិអាទិនា (វិភ. ៧០៤) និទ្ទិដ្ឋចេតនា ច, កាមេសុមិច្ឆាចារា វិរមន្តស្ស ផស្សោ…បេ… អវិក្ខេបោតិអាទិនា (វិភ. ៧០៥) និទ្ទិដ្ឋផស្សាទិធម្មា ច សិក្ខាបទន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ច អត្ថោ សិក្ខាបទវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘យោ តត្ថ នាមកាយោ បទកាយោតិ ឥទំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. នាមកាយោតិ នាមសមូហោ នាមបញ្ញត្តិយេវ, សេសានិបិ តស្សេវ វេវចនានិ. សិក្ខាកោដ្ឋាសោតិ វិរតិអាទយោ វុត្តា តប្បកាសកញ្ច វចនំ.

អត្ថវសេតិ ហិតវិសេសេ អានិសំសវិសេសេ, តេ ច សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហេតូតិ អាហ ‘‘ការណវសេ’’តិ. សុខវិហារាភាវេ សហជីវនស្ស អភាវតោ សហជីវិតាតិ សុខវិហារោវ វុត្តោ. ទុស្សីលបុគ្គលាតិ និស្សីលា ទូសិតសីលា ច. បារាជិកសិក្ខាបទប្បសង្គេ ហិ និស្សីលា អធិប្បេតា, សេសសិក្ខាបទបសង្គេ តេហិ តេហិ វីតិក្កមេហិ ខណ្ឌឆិទ្ទាទិភាវប្បត្តិយា ទូសិតសីលា អធិប្បេតា. ឧភយេនបិ អលជ្ជិនោវ ឥធ ‘‘ទុស្សីលា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពសិក្ខាបទានម្បិ ទស អត្ថវសេ បដិច្ចេវ បញ្ញត្តត្តា ឧបរិ ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ, តេនេវ ‘‘យេ មង្កុតំ…បេ… និគ្គហេស្សតី’’តិ សព្ពសិក្ខាបទសាធារណវសេន អត្ថោ វុត្តោ. តត្ថ មង្កុតន្តិ និត្តេជតំ អធោមុខតំ. ធម្មេនាតិអាទីសុ ធម្មោតិ ភូតំ វត្ថុ. វិនយោតិ ចោទនា ចេវ សារណា ច. សត្ថុសាសនន្តិ ញត្តិសម្បទា ចេវ អនុសាវនសម្បទា ច. សន្ទិដ្ឋមានាតិ សំសយំ អាបជ្ជមានា. ឧព្ពាឡ្ហាតិ បីឡិតា. ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ហិ ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតីតិ ឥមិនា អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិសកលសង្ឃកម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតិ ធម្មបរិភោគត្តាតិ ទស្សេតិ. ឧបោសថបវារណានំ និយតកាលិកតាយ ច អវស្សំ កត្តព្ពត្តា សង្ឃកម្មតោ វិសុំ គហណំ វេទិតព្ពំ. អកិត្តិ គរហា. អយសោ បរិវារហានិ.

ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ នាម វត្តក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) វុត្តានិ អាគន្តុកវត្តំ អាវាសិកគមិកអនុមោទនភត្តគ្គបិណ្ឌចារិកអារញ្ញកសេនាសនជន្តាឃរវច្ចកុដិឧបជ្ឈាយសទ្ធិវិហារិកអាចរិយអន្តេវាសិកវត្តន្តិ ឥមានិ ចុទ្ទស វត្តានិ, ឯតានិ ច សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ សព្ពទា ច យថារហំ ចរិតព្ពានិ. ទ្វេ អសីតិ មហាវត្តានិ បន តជ្ជនីយកម្មកតាទិកាលេយេវ ចរិតព្ពានិ, ន សព្ពទា. តស្មា វិសុំ គណិតានិ. តានិ បន ‘‘បារិវាសិកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ (ចូឡវ. ៧៥) អារភិត្វា ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ…បេ… ន ឆមាយ ចង្កមន្តេ ចង្កមេ ចង្កមិតព្ព’’ន្តិ វុត្តាវសានានិ ឆសដ្ឋិ, តតោ បរំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បារិវាសិកេន ភិក្ខុនា បារិវាសិកេន វុឌ្ឍតរេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ, មូលាយបដិកស្សនារហេន, មានត្តចារិកេន, មានត្តារហេន, អព្ភានារហេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ អាវាសេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៨២) វុត្តវត្តានិ បកតត្តេន ចរិតព្ពេហិ អនញ្ញត្តា វិសុំ អគណេត្វា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរាទីសុ បុគ្គលន្តរេសុ ចរិតព្ពត្តា តេសំ វសេន សម្បិណ្ឌេត្វា ឯកេកំ កត្វា គណិតានិ បញ្ចាតិ ឯកសត្តតិវត្តានិ ច ឧក្ខេបនីយកម្មកតវត្តេសុ ច វុត្តំ ‘‘ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ…បេ… នហានេ បិដ្ឋិបរិកម្មំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៨៦) ឥទំ អភិវាទនាទីនំ អសាទិយនំ ឯកំ, ‘‘ន បកតត្តោ ភិក្ខុ សីលវិបត្តិយា អនុទ្ធំសេតព្ពោ’’តិអាទីនិ (ចូឡវ. ៥១) ច ទសាតិ ឯវំ ទ្វាសីតិ វត្តានិ ហោន្តិ, ឯតេស្វេវ បន កានិចិ តជ្ជនីយកម្មាទិវត្តានិ កានិចិ បារិវាសិកាទិវត្តានីតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាសីតិយេវ. អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថាបទេសេ អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតីតិ អសីតិខន្ធកវត្តានីតិ អាគតំ. អថ វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសវត្តេហិ អសង្គហិតានិ វិនយាគតានិ សព្ពានិ វត្តានិ យថា ទ្វាសីតិ វត្តានិ, អសីតិ វត្តានិ ឯវ វា ហោន្តិ, តថា សង្គហេត្វា ញាតព្ពានិ.

សំវរវិនយោតិ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោបិ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោ, វិនយនតោ វិនយោតិ វុច្ចតិ. បហានវិនយោតិ តទង្គប្បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធម្បិ បហានំ, យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយនដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. សមថវិនយោតិ សត្ត អធិករណសមថា. បញ្ញត្តិវិនយោតិ សិក្ខាបទមេវ. តម្បិ ហិ ភគវតោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាវ អនុគ្គហិតំ ហោតិ តព្ភាវេ ឯវ ភាវតោ. សង្ខលិកនយំ កត្វា ទសក្ខត្តុំ យោជនញ្ច កត្វា យំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ បុរិមបុរិមបទស្ស អនន្តរបទេនេវ យោជិតត្តា អយោសង្ខលិកសទិសន្តិ ‘‘សង្ខលិកនយ’’ន្តិ វុត្តំ. ទសសុ បទេសុ ឯកមេកំ បទំ តទវសេសេហិ នវនវបទេហិ យោជិតត្តា ‘‘ឯកេកបទមូលិក’’ន្តិ វុត្តំ.

អត្ថសតំ ធម្មសតន្តិ ឯត្ថ យោ ហិ សោ បរិវារេ (បរិ. ៣៣៤) យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសូតិ អាទិំកត្វា យំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, តំ វិនយានុគ្គហាយាតិ បរិយោសានំ ខណ្ឌចក្កវសេនេវ សង្ខលិកនយោ វុត្តោ, តស្មិំ ឯកមូលកនយេ អាគតពទ្ធចក្កនយេន យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សង្ឃសុដ្ឋូតិ ឥទម្បិ យោជេត្វា ពទ្ធចក្កេ កតេ បុរិមបុរិមានិ ទស ធម្មបទានិ, បច្ឆិមបច្ឆិមានិ ទស អត្ថបទានិ ចាតិ វីសតិ បទានិ ហោន្តិ. ឯកមូលកនយេ បន ឯកស្មិំ វារេ នវេវ អត្ថបទានិ លព្ភន្តិ. ឯវំ ទសហិ វារេហិ នវុតិ អត្ថបទានិ នវុតិ ធម្មបទានិ ច ហោន្តិ, តានិ សង្ខលិកនយេ វុត្តេហិ ទសហិ អត្ថបទេហិ ទសហិ ធម្មបទេហិ ច សទ្ធិំ យោជិតានិ យថាវុត្តំ អត្ថសតំ ធម្មសតញ្ច ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៣៩) សង្ខលិកនយេបិ ឯកមូលកនយេបិ បច្ចេកំ អត្ថសតស្ស ធម្មសតស្ស យោជនាមុខំ វុត្តំ, តំ តថា សិទ្ធេបិ អត្ថសតំ ធម្មសតន្តិ (បរិ. ៣៣៤) គាថាយ ន សមេតិ ទ្វេ អត្ថសតានិ ទ្វេ ធម្មសតានិ ចត្តារិ និរុត្តិសតានិ អដ្ឋ ញាណសតានីតិ វត្តព្ពតោ. តស្មា ឥធ វុត្តនយេនេវ អត្ថសតំ ធម្មសតន្តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ទ្វេ ច និរុត្តិសតានីតិ អត្ថជោតិកានំ និរុត្តីនំ វសេន និរុត្តិសតំ, ធម្មភូតានំ និរុត្តីនញ្ច វសេន និរុត្តិសតន្តិ ទ្វេ និរុត្តិសតានិ. ចត្តារិ ច ញាណសតានីតិ អត្ថសតេ ញាណសតំ, ធម្មសតេ ញាណសតំ, ទ្វីសុ និរុត្តិសតេសុ ទ្វេ ញាណសតានីតិ ចត្តារិ ញាណសតានិ. អតិរេកានយនត្ថោតិ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ.

បឋមបញ្ញត្តិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤០. បចុរត្ថេ ហិ វត្តមានវចនន្តិ ឯកទា បដិសេវិត្វា បច្ឆា អនោរមិត្វា ទិវសេ ទិវសេ សេវនិច្ឆាយ វត្តមានត្តា សេវនាយ អភាវក្ខណេបិ ឥហ មល្លា យុជ្ឈន្តីតិអាទីសុ វិយ អព្ពោច្ឆិន្នតំ ពាហុល្លវុត្តិតញ្ច ឧបាទាយ បដិសេវតីតិ វត្តមានវចនំ កតន្តិ អត្ថោ. អាហិណ្ឌន្តាតិ វិចរន្តា.

៤១. សហោឌ្ឍគ្គហិតោតិ សភណ្ឌគ្គហិតោ, អយមេវ វា បាឋោ. តំ សិក្ខាបទំ តថេវ ហោតីតិ មនុស្សាមនុស្សាទិបុគ្គលវិសេសំ កិញ្ចិ អនុបាទិយិត្វា សាមញ្ញតោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៩) វុត្តត្តា មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតានំ ឥត្ថិបុរិសបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនានំ តិំសវិធេបិ មគ្គេ មេថុនំ សេវន្តស្ស តំ សិក្ខាបទំ មូលច្ឆេជ្ជករំ ហោតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន យំ អនុបញ្ញត្តិមូលបញ្ញត្តិយា ឯវ អធិប្បាយប្បកាសនវសេន សុពោធត្ថាយ វត្ថុវសេន បវត្តានំ វិសេសត្ថជោតកវសេនាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. អាមសនំ អាមដ្ឋមត្តំ. តតោ ទឡ្ហតរំ ផុសនំ. ឃដ្ដនំ បន តតោ ទឡ្ហតរំ កត្វា សរីរេន សរីរស្ស សង្ឃដ្ដនំ. តំ សព្ពម្បីតិ អនុរាគេន បវត្តិតំ ទស្សនាទិសព្ពម្បិ.

៤២. បាណាតិបាតាទិសចិត្តកសិក្ខាបទានំ សុរាបានាទិអចិត្តកសិក្ខាបទានញ្ច (បាចិ. ៣២៦ អាទយោ) ឯកេនេវ លក្ខណវចនេន លោកវជ្ជតំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សចិត្តកបក្ខេតិ ឥទំ កិញ្ចាបិ អចិត្តកសិក្ខាបទំ សន្ធាយេវ វត្តុំ យុត្តំ តស្សេវ សចិត្តកបក្ខសម្ភវតោ, តថាបិ សចិត្តកសិក្ខាបទានម្បិ អសញ្ចិច្ច ចង្កមនាទីសុ លោកេ បាណឃាតវោហារសម្ភវេន អចិត្តកបក្ខំ បរិកប្បេត្វា ឧភិន្នម្បិ សចិត្តកាចិត្តកសិក្ខាបទានំ សាធារណវសេន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វុត្តំ. ឥតរថា សចិត្តកសិក្ខាបទានំ ឥមស្មិំ វាក្យេ លោកវជ្ជតាលក្ខណំ ន វុត្តំ សិយា. ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវា’’តិ វុត្តេ បន សចិត្តកសិក្ខាបទានំ ចិត្តំ អកុសលមេវ, ឥតរេសំ សចិត្តកបក្ខេយេវ អកុសលនិយមោ, ន អចិត្តកបក្ខេ. តត្ថ បន យថាសម្ភវំ កុសលំ វា សិយា, អកុសលំ វា, អព្យាកតំ វាតិ អយមត្ថោ សាមត្ថិយតោ សិជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ. សចិត្តកបក្ខេតិ វត្ថុវីតិក្កមវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេតិ គហេតព្ពំ, ន បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន តថា សតិ សព្ពសិក្ខាបទានម្បិ លោកវជ្ជតាបសង្គតោ. ‘‘បដិក្ខិត្តមិទំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ជានន្តស្ស ហិ បណ្ណត្តិវជ្ជេបិ អនាទរិយវសេន បដិឃចិត្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឥទំ វាក្យំ និរត្ថកមេវ សិយា សព្ពសិក្ខាបទានិបិ លោកវជ្ជានីតិ ឯត្តកមត្តស្សេវ វត្តព្ពតាបសង្គតោ.

ឯត្ថ ច សចិត្តកបក្ខេយេវ ចិត្តំ អកុសលន្តិ និយមស្ស អកតត្តា សុរាបានាទីសុ អចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលំ ន ហោតេវាតិ ន សក្កា និយមេតុំ, កេវលំ បន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ, ន កុសលាទីតិ ឯវមេត្ថ និយមោ សិជ្ឈតិ, ឯវញ្ច សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តានម្បិ អកុសលចិត្តេនេវ បានំ គន្ធវណ្ណកាទិភាវំ អជានិត្វា លិម្បន្តីនំ ភិក្ខុនីនំ វិនាបិ អកុសលចិត្តេន លិម្បនញ្ច, ឧភយត្ថាបិ អាបត្តិសម្ភវោ ច សមត្ថិតោ ហោតិ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ វចនតោ អចិត្តកស្ស វត្ថុអជាននវសេន អចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ អយំ និយមោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតី’’តិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ. អចិត្តកេសុ ហិ តេរសសុ លោកវជ្ជេសុ សុរាបានស្សេវ អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តនិយមោ, ន ឥតរេសំ ទ្វាទសន្នំ អកុសលាទិចិត្តេនាបិ អាបជ្ជិតព្ពតោ. យំ បន ឯវំ កេនចិ អនិច្ឆមានំ សទ្ទតោបិ អបតីយមានមិមំ និយមំ បរាធិប្បាយំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ហិ អចិត្តកស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវ សិយា, សចិត្តកបក្ខេតិ ឥទំ វិសេសនំ និរត្ថកំ សិយា’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ និរត្ថកមេវ ឯវំ និយមស្ស កេនចិ អនធិប្បេតត្តា. ន ហិ កោចិ សទ្ទសត្ថវិទូ និយមំ ឥច្ឆតិ, យេន សចិត្តកបក្ខេតិ ឥទំ វិសេសនំ និរត្ថកំ សិយាតិអាទិ វុត្តំ ភវេយ្យ, កិន្តុ សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ, អចិត្តកបក្ខេ បន ចិត្តំ អនិយតំ អកុសលមេវ វា សិយា, កុសលាទីសុ វា អញ្ញតរន្តិ ឯវមេវ ឥច្ឆតិ. តេន សចិត្តកបក្ខេតិ វិសេសនម្បិ សាត្ថកំ សិយា. អចិត្តកសិក្ខាបទានំ សចិត្តកបក្ខេសុ អកុសលនិយមេន លោកវជ្ជតា ច សិជ្ឈតិ. តេសុ ច សុរាបានស្សេវ អចិត្តកបក្ខេបិ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច, ឥតរេសំ បន សចិត្តកបក្ខេ ឯវាតិ វាទោបិ ន វិរុជ្ឈតីតិ ន កិញ្ចេត្ថ អនុបបន្នំ នាម.

យំ បនេត្ថ ‘‘សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស…បេ… វិនាបិ អកុសលចិត្តេន អាបត្តិសម្ភវតោ…បេ… សុរាបានាទិអចិត្តកសិក្ខាបទានំ លោកវជ្ជតា ន សិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. យញ្ច តមត្ថំ សាធេតុំ គណ្ឋិបទេសុ អាគតវចនំ ទស្សេត្វា ពហុំ បបញ្ចិតំ, តំ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ អដ្ឋកថាហិ វិរុទ្ធត្តា. តថា ហិ ‘‘វត្ថុអជាននតាយ ចេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តំ. យញ្ចេតស្ស ‘‘សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតោ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាវចនំ, តំ ន សុន្ទរំ. ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវា’’តិ សព្ពេសំ លោកវជ្ជានំ ឥធេវ បារាជិកដ្ឋកថាយ សាមញ្ញតោ វត្វា សុរាបានសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ ឯវំ អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តតាយ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. ន ហិ ‘‘សាមញ្ញតោ ឥធ វុត្តោវ អត្ថោ បុន សុរាបានដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តោ’’តិ សក្កា វត្តុំ វុត្តស្សេវ បុន វចនេ បយោជនាភាវា, តទញ្ញេសុបិ អចិត្តកលោកវជ្ជេសុ វត្តព្ពតាបសង្គតោ ច, នាបិ ឯកត្ថ វុត្តោ នយោ តទញ្ញេសុបិ ឯកលក្ខណតាយ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ ‘‘សុរាបានសិក្ខាបទេយេវ (បាចិ. ៣២៦ អាទយោ) វុត្តោ’’តិ សក្កា វត្តុំ អចិត្តកលោកវជ្ជានំ សព្ពបឋមេ ឧយ្យុត្តសិក្ខាបទេយេវ (បាចិ. ៣១១ អាទយោ) វត្តព្ពតោ, សុរាបានសិក្ខាបទេយេវ វា វត្វា ឯសេវ នយោ សេសេសុ អចិត្តកលោកវជ្ជេសុបីតិ អតិទិសិតព្ពតោ ច.

អបិច វុត្តមេវត្ថំ វទន្តេន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ បុព្ពេ វុត្តក្កមេនេវ វត្តព្ពំ សន្ទេហាទិវិគមត្ថត្តា បុន វចនស្ស. សិក្ខាបទវិសយេ ច វិសេសិតព្ពំ វិសេសេត្វាវ វុច្ចតិ, ឥតរថា អាបត្តានាបត្តាទិភេទស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. តថា ហិ ភិក្ខុនីវិភង្គដ្ឋកថាយំ ‘‘វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចា’’តិ គិរគ្គសមជ្ជាទីនំ សចិត្តកបក្ខេ ឯវ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច វិសេសេត្វា វុត្តា, ន ឯវំ សុរាបានស្ស. តស្ស បន បក្ខទ្វយស្សាបិ សាធារណវសេន ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វិសេសេត្វា. តស្មា ឥទំ សុរាបានំ សចិត្តកាចិត្តកបក្ខទ្វយេបិ លោកវជ្ជំ អកុសលចិត្តញ្ចាតិ ទស្សេតុមេវ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វិសុំ វុត្តន្តិ សុដ្ឋុ សិជ្ឈតិ. ឯតេនេវ យំ សារត្ថទីបនិយំ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តស្ស ឥមស្សេវ អធិប្បាយស្ស បដិបាទកមេតន្តិ សញ្ញាយ ឥមិនា ឯវ ហិ អធិប្បាយេន អញ្ញេសុបិ លោកវជ្ជេសុ អចិត្តកសិក្ខាបទេសុ អកុសលចិត្តតា ឯវ វុត្តា, ន បន តិចិត្តតា. តេនេវ ភិក្ខុនីវិភង្គដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘គិរគ្គសមជ្ជំ ចិត្តាគារសិក្ខាបទំ សង្ឃាណិ ឥត្ថាលង្ការោ គន្ធវណ្ណកោ វាសិតកបិញ្ញាកោ ភិក្ខុនីអាទីហិ ឧម្មទ្ទនបរិមទ្ទនានីតិ ឥមានិ ទស សិក្ខាបទានិ អចិត្តកានិ អកុសលចិត្តានិ, អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចា’’តិ វុត្តំ, តម្បិ បដិសិទ្ធំ ហោតិ តព្ពិបរីតស្សេវ អត្ថស្ស យថាវុត្តនយេន សាធនតោ. តស្មា សុរាបានស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុមេវ ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ វត្ថុអជាននតាយ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ច-ការោ វិសេសត្ថជោតកោ អបិចាតិ ឥមិនា សមានត្ថោ. តស្មា យទិទំ អញ្ញេសុ អចិត្តកលោកវជ្ជេសុ វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចាតិ លោកវជ្ជតាយ អកុសលចិត្តតាយ ច លក្ខណំ វុច្ចតិ, តំ ឯត្ថ សុរាបានសិក្ខាបទេ នាគច្ឆតិ, ឥធ បន វិសេសោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ កតរោតិ ចេ? វត្ថុអជាននតាយ ឯវ វត្ថុជាននចិត្តេន វិនាបិ អាបជ្ជិតព្ពតាយ ឯវ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា, នត្ថេត្ថ អចិត្តកតាយ វិសេសោ. កិន្តុ វត្ថុអជាននសង្ខាតអចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តេនេវ សុរាមេរយស្ស អជ្ឈោហរិតព្ពតាយាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកបក្ខេបិ អចិត្តកបក្ខេបិ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច វេទិតព្ពាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ឥធ ហិ ‘‘ចិត្តេ បន សតី’’តិ អវិសេសេត្វា ‘‘អកុសលេនេវា’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា ឧភយបក្ខេបិ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច សិទ្ធាតិ វេទិតព្ពា. តេនេវ បរមត្ថជោតិកាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ សិក្ខាបទវណ្ណនាយ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ចាតិ ទ្វិសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. សុរាតិ ជាននចិត្តាភាវេនេវ ហេត្ថ ចិត្តង្គវិរហិតោ កេវលោបិ កាយោ ឯកសមុដ្ឋានំ វុត្តោ, តស្មិញ្ច ឯកសមុដ្ឋានក្ខណេបិ យាយ ចេតនាយ បិវតិ, សា ឯកន្តអកុសលា ឯវ ហោតិ. តេនេវ តត្ថេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បឋមា ចេត្ថ បញ្ច ឯកន្តអកុសលចិត្តសមុដ្ឋានត្តា បាណាតិបាតាទីនំ បកតិវជ្ជតោ វេរមណិយោ, សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជតោ’’តិ ឯវំ បញ្ចន្នម្បិ សាមញ្ញតោ អកុសលចិត្តតា លោកវជ្ជតាសង្ខាតា បកតិវជ្ជតា ច វុត្តា. អង្គេសុ ច ជាននង្គំ ន វុត្តំ. តថា ហិ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានស្ស បន សុរាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតិ មទនីយំ, បាតុកាមតាចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, តជ្ជញ្ច វាយាមំ អាបជ្ជតិ, បីតេ ច បវិសតីតិ ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានី’’តិ វុត្តំ, ន បន សុរាតិ ជាននង្គេន សទ្ធិំ បញ្ចាតិ. យទិ ហិ សុរាតិ ជាននម្បិ អង្គំ សិយា, អវស្សមេវ តំ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ អញ្ញាសុបិ សុត្តបិដកាទិអដ្ឋកថាសុ កត្ថចិ ជាននង្គំ ន វុត្តំ. តស្មា ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាបាឋស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ ឯវមេវ អត្ថោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

អបិច យំ គណ្ឋិបទេសុ ‘‘ឯតំ សត្តំ មារេស្សាមីតិ តស្មិំយេវ បទេសេ និបន្នំ អញ្ញំ មារេន្តស្ស បាណសាមញ្ញស្ស អត្ថិតាយ យថា បាណាតិបាតោ ហោតិ, ឯវំ ឯតំ មជ្ជំ បិវិស្សាមីតិ អញ្ញំ មជ្ជំ បិវន្តស្ស មជ្ជសាមញ្ញស្ស អត្ថិតាយ អកុសលមេវ ហោតិ, យថា បន កដ្ឋសញ្ញាយ សប្បំ ឃាតេន្តស្ស បាណាតិបាតោ ន ហោតិ, ឯវំ នាឡិកេរបានសញ្ញាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស អកុសលំ ន ហោតី’’តិ បាណាតិបាតេន សទ្ធិំ សព្ពថា សមានត្តេន ឧបមេត្វា វុត្តំ, តំ អតិវិយ អយុត្តំ សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ បាណាតិបាតាទិអកុសលានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សមានតាយ និយមាភាវា. បាណាតិបាតោ ហិ បរិយាយេនាបិ សិជ្ឈតិ, ន តថា អទិន្នាទានំ. តំ បន អាណត្តិយាបិ សិជ្ឈតិ, ន ច មេថុនាទីសុ. តស្មា បយោគង្គាទីហិបិ ភិន្នានមេវ សំសដ្ឋំ សព្ពថា សមីករណំ អយុត្តមេវ. ‘‘បាណាតិបាតោ វិយ អទិន្នាទានមេថុនាទីនិបិ បរិយាយកថាទីហិ សិជ្ឈន្តី’’តិ កេនចិ វុត្តេ តំ កិន្តិ ន គយ្ហតិ តថា វចនាភាវាតិ ចេ? ឥធាបិ ‘‘តថា បាណាតិបាតសទិសំ សុរាបាន’’ន្តិ វចនាភាវា ឥទម្បិ ន គហេតព្ពមេវ. កិញ្ចិ អដ្ឋកថាវចនេនេវ សិទ្ធមេវត្ថំ បដិពាហន្តេន វិនយញ្ញុនា សុត្តសុត្តានុលោមាទីហិ តស្ស វិរោធំ ទស្សេត្វា បដិពាហេតព្ពំ, ន បន បយោគង្គាទីហិ អច្ចន្តវិភិន្នេន សិក្ខាបទន្តរេន សហ សមីករណមត្តេន. ន ហិ ‘‘សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្សាបិ អកុសលមេវា’’តិ ឯត្ថ សុត្តាទិវិរោធោ អត្ថិ, វិនយបិដកេ តាវ ឯតស្ស អត្ថស្ស វិរុទ្ធំ សុត្តាទិកំ ន ទិស្សតិ, នាបិ សុត្តបិដកាទីសុ.

យំ បនេត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ (ធ. ប. ១, ២) វុត្តត្តា សព្ពានិ អកុសលានិ បុព្ពេ វីតិក្កមវត្ថុំ ជានន្តស្សេវ ហោន្តី’’តិ. តំ តេសំ សុត្តាធិប្បាយានភិញ្ញាតមេវ បកាសេតិ. ន ហិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ ឥទំ វចនំ បុព្ពេ វីតិក្កមវត្ថុំ ជានន្តស្សេវ អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ, អថ ខោ កុសលាកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន បុព្ពង្គមភូតំ សហជាតចិត្តំ និស្សាយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន វិនា ចិត្តេនាតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ន ហេត្ថ ‘‘សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស អកុសលមេវា’’តិ វុត្តេ សហជាតចិត្តំ វិនាបិ លោភាទិអកុសលចេតសិកា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតិ. យេន តំ និសេធាយ ឥទំ សុត្តំ អាហរណីយំ សិយា, អភិធម្មវិរោធោបេត្ថ នត្ថិ បុព្ពេ នាមជាតិអាទិវសេន អជានន្តស្សេវ បញ្ចវិញ្ញាណវីថិយំ កុសលាកុសលជវនុប្បត្តិវចនតោ.

អបិច ពាលបុថុជ្ជនានំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជមានានិ ជវនានិ យេភុយ្យេន អកុសលានេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. កុសលានិ បន តេសំ កល្យាណមិត្តាទិឧបនិស្សយពលេន អប្បកានេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, តុណ្ហីភូតានម្បិ និទ្ទាយិត្វា សុបិនំ បស្សន្តានម្បិ ឧទ្ធច្ចាទិអកុសលជវនស្សេវ យេភុយ្យប្បវត្តិតោ កុសលាកុសលវិរហិតស្ស ជវនស្ស តេសំ អភាវា. អកុសលា ហិ វិសយានុគុណំ វាសនានុគុណញ្ច យថាបច្ចយំ សមុប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ កិំ បុព្ពេ ជាននាជានននិពទ្ធេន. យេ បន ជាននាទិអង្គសម្បន្នា បាណាតិបាតាទយោ, យេ ច ជាននាទិំ វិនាបិ សិជ្ឈមានា សុរាបានមិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ, តេ តេ តថា តថា យាថាវតោ ញត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេន និទ្ទិដ្ឋា, តេសញ្ច យថានិទ្ទិដ្ឋវសេន គហណេ កោ នាម អភិធម្មវិរោធោ. ឯវំ សុត្តាទិវិរោធាភាវតោ, អដ្ឋកថាយ ច វុត្តត្តា យថាវុត្តវសេនេវេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ សីលភេទស្ស ភគវតោ អាណាយត្តត្តា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាទីនំ សីលភេទោ វិយ. ន ហិ តាសំ អកុសលុប្បត្តិយា ឯវ សីលភេទោ ហោតិ សង្ឃាយត្តសមនុភាសនានន្តរេយេវ វិហិតត្តា. ឯវមិធាបិ ជានិត្វា បិវនេ ឯវ វិហិតោ, ន អជានិត្វា បិវនេ. អញ្ញោ ហិ សិក្ខាបទវិសយោ, អញ្ញោ អកុសលវិសយោ. តេនេវ សាមណេរានំ បុរិមេសុ បញ្ចសុ សិក្ខាបទេសុ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិបិ សិក្ខាបទានិ ភិជ្ជន្តិ. អកុសលំ បន យំ ភិន្នំ, តេន ឯកេនេវ ហោតិ, នាញ្ញេហិ. តស្មា សាមណេរស្ស អជានិត្វា បិវន្តស្ស សីលភេទាភាវេបិ កម្មបថប្បត្តំ អកុសលមេវាតិ គហេតព្ពំ.

យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) ‘‘សាមណេរស្ស សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស បារាជិកំ នត្ថិ, អកុសលំ បន ហោតី’’តិ កេហិចិ វុត្តវចនំ ‘‘តំ តេសំ មតិមត្ត’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ភិក្ខុនោ អជានិត្វាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស បាចិត្តិយំ. សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វាតិ ឯត្តកមេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, អកុសលំ បន ហោតីតិ ន វុត្ត’’ន្តិ តត្ថ ការណំ វុត្តំ, តំ អការណំ. ន ហិ អដ្ឋកថាយំ សាមណេរានំ ជានិត្វា បិវនេ ឯវ សីលភេទោ, ន អជានិត្វាតិ សីលភេទកថនដ្ឋានេ អកុសលំ បន ហោតីតិ អវចនំ អជាននបក្ខេ អកុសលាភាវស្ស ការណំ ហោតិ, តត្ថ បសង្គាភាវា, វត្តព្ពដ្ឋានេ ឯវ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តត្តា ច. ន ច តេ ‘‘អកុសលំ បន ហោតី’’តិ វទន្តា អាចរិយា ឥមំ សាមណេរានំ សីលភេទប្បកាសកំ ខន្ធកដ្ឋកថាបាឋមេវ គហេត្វា អវោចុំ, យេន ‘‘ឯត្តកមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, អថ ខោ សុរាបានដ្ឋកថាគតំ សុត្តបិដកដ្ឋកថាគតញ្ច អនេកវិធំ វចនំ, មហាវិហារវាសីនំ បរម្បរោបទេសញ្ច គហេត្វា អវោចុំ. ភិន្នលទ្ធិកានំ អភយគិរិកាទីនំ មតញ្ហេតំ, យទិទំ ជានិត្វា បិវន្តស្សេវ អកុសលន្តិ គហណំ. តស្មា យំ វុត្តំ កេហិចិ ‘‘សាមណេរស្ស សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស បារាជិកំ នត្ថិ, អកុសលំ បន ហោតី’’តិ, តំ សុវុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

យញ្ច សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) ‘‘អជានិត្វា បិវន្តស្សាបិ សោតាបន្នស្ស មុខំ សុរា ន បវិសតិ កម្មបថប្បត្តអកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ’’តិ កេហិចិ វុត្តវចនំ ‘‘ន សុន្ទរ’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ សីលំ វិយ ហិ ឥទម្បិ អរិយសាវកានំ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ធម្មតាសិទ្ធត្តំយេវ សមត្ថេតុំ ‘‘ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ ជីវិតហេតុបិ នេវ បាណំ ហនតិ, ន សុរំ បិវតិ. សចេ បិស្ស សុរញ្ច ខីរញ្ច មិស្សេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តិ, ខីរមេវ បវិសតិ, ន សុរា. យថា កិំ? យថា កោញ្ចសកុណានំ ខីរមិស្សកេ ឧទកេ ខីរមេវ បវិសតិ, ន ឧទកំ. ឥទំ យោនិសិទ្ធន្តិ ចេ, ឥទម្បិ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាវចនំ ទស្សិតំ, តម្បិ ន យុត្តមេវ. យថា ហិ ពោធិសត្តមាតុ សីលំ វិយ អរិយសាវកានំ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ ឯត្ថ ពោធិសត្តមាតុ ធម្មតា នាម ពោធិសត្តស្ស ច អត្តនោ ច បារមិតានុភាវេន អកុសលានុប្បត្តិនិយមោ ឯវ. តថា អរិយសាវកានម្បិ ភវន្តរេ បាណាតិបាតាទីនំ ទសន្នំ កម្មបថានំ អញ្ញេសញ្ច អបាយហេតុកានំ អកុសលានំ អច្ចន្តប្បហាយកស្ស មគ្គស្ស អានុភាវេន តំតំសីលវីតិក្កមហេតុកស្ស អកុសលស្ស អនុប្បត្តិនិយមោ ឯវ ធម្មតា. ន ហិ សភាវវាទីនំ ធម្មតា វិយ អហេតុកតា ឥធ ធម្មតា នាម. យថា វា ឯវំធម្មតានយេ ការណស្ស ភាវេ អភាវេ ច ការិយស្ស ភាវោ អភាវោ ច ធម្មតា, ន អហេតុអប្បច្ចយាភាវាភាវោ, ឯវមិធាបិ បាណាតិបាតាទិកម្មបថានំ ហេតុភូតស្ស កិលេសស្ស អច្ចន្តាភាវេន តេសំ អភាវោ, តទវសេសានំ អកុសលានំ ហេតុនោ ភាវេន ភាវោ ច ធម្មតា, ន អហេតុកតា. តស្មា អបាយហេតុនោ រាគស្ស អភាវេនេវ អរិយានំ អជានិត្វាបិ សុរាយ អនជ្ឈោហរណន្តិ សុវុត្តមេវិទំ កេហិចិ ‘‘អជានិត្វា បិវន្តស្សាបិ សោតាបន្នស្ស មុខំ សុរា ន បវិសតិ កម្មបថប្បត្តអកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ’’តិ, តំ កេន ហេតុនា ន សុន្ទរំ ជាតន្តិ ន ញាយតិ, ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វា កថនេន កថំ តំ បដិក្ខិត្តន្តិ.

យម្បិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥២) ‘‘សុរញ្ច ខីរញ្ច មិស្សេត្វា…បេ… ឥទំ ធម្មតាសិទ្ធ’’ន្តិ វចនំ, តម្បិ សុរាបានស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តញ្ញេវ សាធេតិ. តថា ហិ ‘‘ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ ជីវិតហេតុបិ បាណំ ន ហនតិ, នាទិន្នំ អាទិយតិ…បេ… ន សុរំ បិវតី’’តិ វុត្តេ ‘‘បុរិមានំ តាវ ចតុន្នំ កម្មបថានំ សចិត្តកត្តា វិរមណំ សុករំ, បច្ឆិមស្ស បន សុរាបានស្ស អចិត្តកត្តា កថំ វិរមណំ ភវេយ្យា’’តិ ចោទនាសម្ភវំ មនសិកត្វា វត្ថុអជាននវសេន អចិត្តកត្តេបិ យស្មា កម្មបថប្បត្តអកុសលេនេវ សុរា អជ្ឈោហរិតព្ពា, តាទិសី ច អកុសលប្បវត្តិ អរិយសាវកស្ស មគ្គេនេវ ហតា, តស្មាស្ស បរគលំ សុរាយ បវិសនំ នត្ថីតិ អត្ថតោ គម្យមានត្ថំ បរិហារវចនំ វទតា ‘‘សចេ បិស្ស សុរញ្ច ខីរញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខីរមេវ បវិសតិ, ន សុរាតិ ឥទំ សុរាយ សព្ពថាបិ បរគលប្បវេសាភាវទស្សនបរំ, ន បន សុរាមិស្សខីរស្ស សុរាយ វិយោជនសាមត្ថិយទស្សនបរំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ ហិ សុរាមិស្សេ ខីរេ កិញ្ចិ បវិសេយ្យ, ខីរមេវ បវិសេយ្យ, ន សុរា. ខីរេ បន សុរាយ អវិយុត្តេ ន កិញ្ចិ បវិសតីតិ. ឥទំ យោនិសិទ្ធន្តិ ឧទកស្ស មុខេ អប្បវិសនំ យោនិសិទ្ធំ. យោនីតិ ចេត្ថ ជាតិ អធិប្បេតា. តស្មា កោញ្ចជាតិកានំ មុខតុណ្ឌសង្ខាតានំ រូបធម្មានំ ខីរមិស្សឧទកជ្ឈោហរណហេតុត្តាភាវេន តំ អប្បវិសនំ សិទ្ធន្តិ អត្ថោ. ឥទម្បិ ហិ ខីរមិស្សាយ សុរាយ ខីរេ បវិសន្តេបិ បរគលាបវិសនន្តិ. ធម្មតាសិទ្ធន្តិ អរិយសាវកស្ស អរូបធម្មានំ សុរាបិវនហេតុភូតកិលេសសហិតត្តាភាវសង្ខាតាយ ធម្មតាយ សិទ្ធំ. ឯវមេត្ថ អចិត្តកបក្ខេបិ សុរាយ អកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ អរិយសាវកានំ អបិវនំ សមត្ថិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថាបិ សិយា អជាននបក្ខេ អកុសលចិត្តេន វិនាវ បាតព្ពត្តេបិ សុរាយ អបិវនំ អរិយានំ ធម្មតាតិ សមត្ថនបរមេតន្តិ, តំ ន, អដ្ឋកថាវចនន្តរេហិ វិរុជ្ឈនតោ. យថា ហិ វចនន្តរេហិ ន វិរុជ្ឈតិ, តថាយេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

អបិច បាណាតិបាតាទីនំ បញ្ចន្នំ កម្មបថានំ ភវន្តរេបិ អករណំ អរិយានំ ធម្មតាសីលមេវ, តេសញ្ច យទិ សចិត្តកតំ សមានំ. សុរាបានំ វិយ ឥតរានិបិ ចត្តារិ អជានន្តេនាបិ អរិយសាវកេន ន កត្តព្ពានិ សិយុំ, តថា ច អជានន្តានំ អរិយានំ កុសលាព្យាកតចិត្តេហិបិ វិរមណបរមារណបរសន្តកគហណាទីសុ កាយវចីបវត្តិ ន សម្បជ្ជេយ្យ, នោ ចេ សម្បជ្ជតិ, ចក្ខុបាលត្ថេរស្ស ចង្កមនេន បាណវិយោគស្ស, ឧប្បលវណ្ណត្ថេរិយា ពលក្ការេន មគ្គេនមគ្គផុសនស្ស ច បវត្តត្តា. តស្មា សុរាបានស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ សុរា អរិយានំ បរគលំ ន បវិសតីតិ វិសេសេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ននុ វត្ថុំ ជានន្តស្សេវ សព្ពេ កម្មបថា វុត្តាតិ? ន, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វិបរីតគ្គហណេនេវ បវត្តត្តា. កថញ្ហិ នាម អសព្ពញ្ញុំ សព្ពញ្ញុតោ, អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិតោ ច គហណន្តី ទិដ្ឋិ វត្ថុំ វិជានាតិ. យទិ ហិ ជានេយ្យ, មិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ ន សិយា. សា ច កម្មបថេសុ គណិតាតិ កុតោ ជានន្តស្សេវ កម្មបថប្បវត្តិនិយមោ. អថ សព្ពញ្ញុំ សព្ពញ្ញូតិ គណ្ហន្តីបិ ‘‘អយំ សត្តោ’’តិ តស្ស សរូបគ្គហណតោ ទិដ្ឋិបិ វត្ថុំ វិជានាតីតិ ចេ? ន, សុរាបានស្សបិ ‘‘អយំ ន សុរា’’តិ សរូបគ្គហណស្ស សមានត្តា. ‘‘អយ’’ន្តិ ច វត្ថុបរាមសនេបិ ‘‘សុរា’’តិ វិសេសវិជាននាភាវា ន ជានាតីតិ ចេ? ‘‘អយ’’ន្តិ បុគ្គលត្តំ ជានន្តីបិ ‘‘អសព្ពញ្ញូ’’តិបិ វិសេសជាននាភាវា ទិដ្ឋិបិ វត្ថុំ ន ជានាតីតិ សមានមេវ. ឯវញ្ហិ តេសំ ពុទ្ធាតិ អហិតោតិ អហិតំ វា បូរណកស្សបាទិំ ហិតោ បដិឃស្ស វា អនុនយស្ស វា ឧប្បាទនេបិ ឯសេវ នយោ. វិបល្លាសបុព្ពកញ្ហិ សព្ពំ អកុសលំ.

អបិច សុរាយ បីយមានាយ និយមេន អកុសលុប្បាទនំ សភាវោ បីតាយ វិយ. ខីរាទិសញ្ញាយ បីតសុរស្ស បុគ្គលស្ស មាតុភគិនិអាទីសុបិ រាគទោសាទិអកុសលប្បពន្ធោ វត្ថុសភាវេនេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បីយមានក្ខណេបិ តិខិណោ រាគោ ឧប្បជ្ជតេវ, តេនេវ សាគតត្ថេរស្ស អជានិត្វា បិវនកាលេ បញ្ចាភិញ្ញាទិឈានបរិហានិ, បច្ឆា ច ពុទ្ធាទីសុ អគារវាទិអកុសលប្បពន្ធោ យាវ សុរាវិគមា បវត្តិត្ថ. តេនេវ ភគវាបិ តស្ស អគារវាទិអកឧសលប្បវត្តិទស្សនមុខេន សុរាទោសំ បកាសេត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ. ន ហិ បញ្ចនីវរណុប្បត្តិំ វិនា ឈានបរិហានិ ហោតិ. តស្មា អជានន្តស្សាបិ សុរា បីយមានា បីតា ច អត្តនោ សភាវេនេវ អកុសលុប្បាទិកាតិ អយមត្ថោ សាគតត្ថេរស្ស ឈានបរិហានិយា អន្វយតោបិ, អរិយានំ កិលេសាភាវេន មុខេន សុរាយ អប្បវេសសង្ខាតព្យតិរេកតោបិ សិជ្ឈតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ, ឯវំ គហណមេវ ហិ វិភជ្ជវាទីមតានុសារំ.

យំ បន ‘‘ជានិត្វា បិវន្តស្សេវ អកុសល’’ន្តិ គហណំ, តំ ភិន្នលទ្ធិកានំ អភយគិរិកាទីនមេវ មតំ, តំ បន គណ្ឋិបទការកាទីហិ ‘‘បរវាទោ’’តិ អជានន្តេហិ អត្តនោ មតិយា សំសន្ទិត្វា លិខិតំ វិភជ្ជវាទីមណ្ឌលម្បិ បវិសិត្វា យាវជ្ជតនា សាសនំ ទូសេតិ, បុរាបិ កិរ ឥមស្មិម្បិ ទមិឡរដ្ឋេ កោចិ ភិន្នលទ្ធិកោ នាគសេនោ នាម ថេរោ កុណ្ឌលកេសីវត្ថុំ បរវាទមថននយទស្សនត្ថំ ទមិឡកព្ពរូបេន ការេន្តោ ‘‘ឥមំ សុរាបានស្ស ជានិត្វាវ បិវនេ អកុសលនយំ, អញ្ញញ្ច ទេសកាលាទិភេទេន អនន្តម្បិ ញេយ្យំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សលក្ខណវសេនេវ ញាតុំ ន សក្កោតិ ញាណេន បរិច្ឆិន្នត្តេន ញេយ្យស្ស អនន្តត្តហានិប្បសង្គតោ. អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេនេវ បន ញាតុំ សក្កោតី’’តិ ច, ‘‘បរមត្ថធម្មេសុ នាមរូបន្តិអាទិភេទោ វិយ បុគ្គលាទិសម្មុតិបិ វិសុំ វត្ថុភេទោ ឯវា’’តិ ច ឯវមាទិកំ ពហុំ វិបរីតត្ថនយំ កព្ពាការស្ស កវិនោ ឧបទិសិត្វា តស្មិំ បពន្ធេ ការណាភាសេហិ សតិំ សម្មោហេត្វា បពន្ធាបេសិ, តញ្ច កព្ពំ និស្សាយ ឥមំ ភិន្នលទ្ធិកមតំ ឥធ វិភជ្ជវាទីមតេ សម្មិស្សំ ចិរំ បវត្តិត្ថ. តំ បន បច្ឆា អាចរិយពុទ្ធប្បិយមហាថេរេន ពាហិរព្ភរិកំ ទិដ្ឋិជាលំ វិឃាដេត្វា ឥធ បរិសុទ្ធំ សាសនំ បតិដ្ឋាបេន្តេន សោធិតម្បិ សារត្ថទីបនិយា (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) វិនយដីកាយ សុរាបានស្ស សចិត្តកបក្ខេយេវ ចិត្តំ អកុសលន្តិ សមត្ថនវចនំ និស្សាយ កេហិចិ វិបល្លត្តចិត្តេហិ បុន ឧក្ខិត្តសិរំ ជាតំ, តញ្ច មហាថេរេហិ វិនិច្ឆិនិត្វា គារយ្ហវាទំ កត្វា មទ្ទិត្វា លទ្ធិគាហកេ ច ភិក្ខូ វិយោជេត្វា ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន ចិរេនេវ វូបសមិតំ. តេនេវេត្ថ មយំ ឯវំ វិត្ថារតោ ឥទំ បដិក្ខិបិម្ហ ‘‘មា អញ្ញេបិ វិភជ្ជវាទិនោ អយំ លទ្ធិ ទូសេសី’’តិ. តស្មា ឥធ វុត្តានិ អវុត្តានិ ច ការណានិ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា យថា អាគមវិរោធោ ន ហោតិ, តថា អត្ថោ គហេតព្ពោ.

សេសន្តិ យស្ស វត្ថុវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ និយមោ នត្ថិ, តំ សព្ពន្តិ អត្ថោ. រុន្ធន្តីតិ ‘‘តិរច្ឆានគតិត្ថិយា ទោសោ នត្ថី’’តិអាទិនា អនាបត្តិយា លេសគ្គហណំ និវារេន្តី. ទ្វារំ បិទហន្តីតិ ‘‘តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា’’តិអាទិនា (បារា. ៤១) លេសគ្គហណស្ស ការណសង្ខាតំ ទ្វារំ បិទហន្តី. សោតំ បច្ឆិន្ទមានាតិ តទុភយលេសគ្គហណទ្វារានំ វសេន អវិច្ឆិន្នំ វីតិក្កមសោតំ បច្ឆិន្ទមានា. គាឡ្ហតរំ ករោន្តីតិ យថាវុត្តេហិ ការណេហិ បឋមបញ្ញត្តិសិទ្ធំ អាបត្តិញ្ញេវ ទឡ្ហំ ករោន្តី, អនាបត្តិយា ឱកាសំ អទទមានាតិ អត្ថោ. សា ច យស្មា វីតិក្កមាភាវេ, អវិសយតាយ អព្ពោហារិកេ វីតិក្កមេ ច លោកវជ្ជេបិ សិថិលំ ករោន្តី ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តថា ឧប្បត្តិំ ឧប្បត្តិការណញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ អញ្ញត្រ អធិមានាតិអាទិ. អញ្ញត្រ អធិមានាតិ ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា ‘‘វីតិក្កមាភាវា’’តិ ការណំ វុត្តំ. អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ ឥមិស្សា ‘‘អព្ពោហារិកត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ. តត្ថ វីតិក្កមាភាវាតិ បាបិច្ឆាយ អវិជ្ជមានស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វិជ្ជមានតោ បកាសនវសប្បវត្តវិសំវាទនាធិប្បាយសង្ខាតស្ស វីតិក្កមស្ស អភាវតោ. អធិមានិកស្ស ហិ អនធិគតេ អធិគតសញ្ញិតាយ យថាវុត្តវីតិក្កមោ នត្ថិ. អព្ពោហារិកត្តាតិ ‘‘អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, ចេតនា, សា ច ខោ អព្ពោហារិកា’’តិ (បារា. ២៣៥) វចនតោ មោចនស្សាទចេតនាយ ឧបក្កមនស្ស ច វិជ្ជមានត្តេបិ ថិនមិទ្ធេន អភិភូតតាយ អវសត្តេន អព្ពោហារិកត្តា, អាបត្តិការណវោហារាភាវាតិ អត្ថោ. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ សមុច្ចយត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘អព្ពោហារិកត្តា ចា’’តិ វា បាឋោ. វុត្តាតិ ទុវិធាបិ ចេសា អនុបញ្ញត្តិ អនាបត្តិករា វុត្តាតិ អធិប្បាយោ.

អកតេ វីតិក្កមេតិ អាបទាសុបិ ភិក្ខូហិ សិក្ខាបទវីតិក្កមេ អកតេ, កុក្កុច្ចា ន ភុញ្ជិំសូតិអាទីសុ វិយ វីតិក្កមំ អកត្វា ភិក្ខូហិ អត្តនោ ទុក្ខុប្បត្តិយា អារោចិតាយាតិ អត្ថោ. សិថិលំ ករោន្តីតិ បឋមំ សាមញ្ញតោ ពទ្ធសិក្ខាបទំ មោចេត្វា អត្តនោ វិសយេ អនាបត្តិករណវសេន សិថិលំ ករោន្តី. ទ្វារំ ទទមានាតិ អនាបត្តិយា ទ្វារំ ទទមានា. អបរាបរម្បិ អនាបត្តិំ កុរុមានាតិ ទិន្នេន តេន ទ្វារេន ឧបរូបរិ អនាបត្តិភាវំ ទីបេន្តី. បញ្ញត្តេបិ សិក្ខាបទេ ឧទាយិនា ‘‘មុហុត្តិកាយ វេសិយា ន ទោសោ’’តិ លេសេន វីតិក្កមិត្វា សញ្ចរិត្តាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ (បារា. ២៩៦ អាទយោ) បញ្ញត្តត្តា ‘‘កតេ វីតិក្កមេ’’តិ វុត្តំ. បញ្ញត្តិគតិកាតិ អត្ថតោ មូលបញ្ញត្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ.

មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

សន្ថតភាណវារោ

វជ្ជិបុត្តកវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤៣-៤៤. វជ្ជិបុត្តកវត្ថុកថាយ បាឡិយំ ‘‘វេសាលិកា…បេ… មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសូ’’តិ ឯត្ថ តេ ញាតិកុលំ គន្ត្វា គិហិលិង្គំ គហេត្វា ‘‘គិហិភូតា មយ’’ន្តិ សញ្ញាយ មេថុនំ បដិសេវិំសូតិ គហេតព្ពំ, តេនាហ ញាតិព្យសនេនបិ ផុដ្ឋាតិអាទិ. ញាតីនំ វិនាសោ រាជទណ្ឌាទិការណេន ហោតីតិ អាហ រាជទណ្ឌឥច្ចាទិ. ធញ្ញហិរញ្ញទាសិទាសគោមហិំសាទិធនានិ ភោគា នាម, តេសម្បិ រាជទណ្ឌាទិនាវ វិនាសោតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ ទុតិយបទេបី’’តិ. ន សព្ពញ្ញុពុទ្ធោតិអាទិនា តីសុ វត្ថូសុ អប្បសន្នាវ សាសនេ អភព្ពាតិ សញ្ញាយ អត្តនោ ភព្ពតំ បកាសេន្តា ន មយន្តិអាទិមាហំសូតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អដ្ឋតិំសារម្មណេសូ’’តិ បាឡិយំ អនាគតេ អាលោកាកាសកសិណេ វជ្ជេត្វា វុត្តំ, តេហិ បន សទ្ធិំ ចត្តាលីស ហោន្តិ. វិភត្តា កុសលា ធម្មាតិ ‘‘ឥមស្មិំ អារម្មណេ ឥទំ ហោតី’’តិ វិភាគសោ ទស្សិតា សឧបចារជ្ឈានា មហគ្គតកុសលា ធម្មា. គិហិបលិពោធន្តិ សហសោកិតាទិវសេន គិហីសុ ព្យាវដតំ. អាវាសបលិពោធន្តិ សេនាសនេសុ នវកម្មាទិវសេន និច្ចព្យាវដតំ. ទុប្បរិច្ចាគានំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ វសេន សព្ពេបិ បលិពោធា សង្គហិតា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ.

យេនាតិ ការណេន. អសំវាសោតិ ឥទំ តស្មិំ អត្តភាវេ កេនចិបិ បរិយាយេន ភិក្ខុ ហុត្វា ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវាសំ នារហតីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អសំវាសោ’’តិ. បញ្ញត្តំ សមូហនេយ្យាតិ ‘‘សោ អាគតោ ន បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ អវត្វា ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ ឯត្តកស្សេវ វុត្តត្តា បារាជិកស្ស សាមណេរភូមិ អនុញ្ញាតាតិ វិញ្ញាយតិ, តេនាហ សាមណេរភូមិយំ បន ឋិតោតិអាទិ. ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ វុត្តត្តា (បារា. ៣៩) បច្ចក្ខាតសិក្ខោ យស្មា ភិក្ខុ ន ហោតិ, មេថុនសេវនេ ច បារាជិកំ នាបជ្ជតិ, តស្មាស្ស ‘‘អាគតោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ បារាជិកំ ន សមូហនតិ នាម, តេនាហ ‘‘ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា អវិបន្នសីលតាយា’’តិ. ឧត្តមត្ថំ អរហត្តំ, និព្ពានមេវ វា.

ចតុព្ពិធវិនយាទិកថាវណ្ណនា

៤៥. នីហរិត្វាតិ បាឡិតោ ឧទ្ធរិត្វា, តថា ហិ ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា នានុយុញ្ជិតព្ពំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? សុត្តំ ន ជានាតិ, សុត្តានុលោមំ ន ជានាតី’’តិអាទិបាឡិតោ សុត្តំ សុត្តានុលោមញ្ច នីហរិំសុ. ‘‘អនាបត្តិ ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ឧគ្គហោ បរិបុច្ឆាតិ ភណតី’’តិ ឯវមាទិតោ អាចរិយវាទំ. ‘‘អាយស្មា ឧបាលិ ឯវមាហ – ‘អនាបត្តិ, អាវុសោ, សុបិនន្តេនា’តិ’’ ឯវមាទិតោ អត្តនោ មតិំ នីហរិំសុ, សា ច ថេរស្ស អត្តនោមតិ សុត្តេន សង្គហិតត្តា សុត្តំ ជាតំ, ឯវមញ្ញាបិ សុត្តាទីហិ សង្គហិតាវ គហេតព្ពា, នេតរាតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា នីហរិត្វាតិ វិភជិត្វា សាដ្ឋកថំ សកលំ វិនយបិដកំ សុត្តាទីសុ ចតូសុ បទេសេសុ បក្ខិបិត្វា ចតុធា វិភជិត្វា វិនយំ បកាសេសុំ តព្ពិនិមុត្តស្ស អភាវាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តន្តិ នាគសេនត្ថេរេន មិលិន្ទបញ្ហេ វុត្តំ. កណ្ឋាទិវណ្ណុប្បត្តិដ្ឋានករណាទីហិ អាហរិត្វា អត្តនោ វចីវិញ្ញត្តិយាវ ភាសិតវចនំ អាហច្ចបទំ. រសោតិ សារោ ‘‘បត្តរសោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦២៨-៦៣០) វិយ, បដិក្ខិត្តអនុញ្ញាតសុត្តសារោតិ អត្ថោ, រសោតិ វា លក្ខណំ បដិវត្ថុកំ អនុទ្ធរិត្វា លក្ខណានុលោមេន វុត្តត្តា. ធម្មសង្គាហកាទិអាចរិយវំសេន អាភតា អដ្ឋកថា អាចរិយវំសោតិ អាហ ‘‘អាចរិយវំសោតិ អាចរិយវាទោ’’តិ.

វិនយបិដកេ បាឡីតិ ឥធ អធិការវសេន វុត្តំ. សេសបិដកេសុបិ សុត្តាទិចតុនយា យថានុរូបំ លព្ភន្តេវ. មហាបទេសាតិ មហាឱកាសា មហាវិសយា, តេ អត្ថតោ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិបាឡិវសេន អកប្បិយានុលោមតោ កប្បិយានុលោមតោ ច បុគ្គលេហិ នយតោ តថា តថា គយ្ហមានា អត្ថនយា ឯវ. តេ ហិ ភគវតា សរូបតោ អវុត្តេសុបិ បដិក្ខិត្តានុលោមេសុ, អនុញ្ញាតានុលោមេសុ ច សេសេសុ កិច្ចេសុ និវត្តិបវត្តិហេតុតាយ មហាគោចរាតិ ‘‘មហាបទេសា’’តិ វុត្តា, ន បន ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មយា ឥទំ ន កប្បតី’’តិអាទិនា វុត្តា សាធិប្បាយា បាឡិយេវ តស្សា សុត្តេ បវិដ្ឋត្តា. ‘‘សុត្តានុលោមម្បិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពំ…បេ… សុត្តមេវ ពលវតរ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥) ហិ វុត្តំ, ន ហេសា សាធិប្បាយា បាឡិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពា, ន គហេតព្ពា វា ហោតិ, យេនាយំ សុត្តានុលោមំ សិយា. តស្មា ឥមំ បាឡិអធិប្បាយំ និស្សាយ បុគ្គលេហិ គហិតា យថាវុត្តអត្ថាវ សុត្តានុលោមំ. តប្បកាសកត្តា បន អយំ បាឡិបិ សុត្តានុលោមន្តិ គហេតព្ពំ, តេនាហ យេ ភគវតា ឯវំ វុត្តាតិអាទិ. យំ ភិក្ខវេតិអាទិបាឡិនយេន ហិ បុគ្គលេហិ គហេតព្ពា យេ អកប្បិយានុលោមាទយោ អត្ថា វុត្តា, តេ មហាបទេសាតិ អត្ថោ.

ភគវតោ បកិណ្ណកទេសនាភូតា ច សុត្តានុលោមភូតា ច អដ្ឋកថា. យស្មា ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ បាឡិវណ្ណនាក្កមេន សង្គហេត្វា វុត្តា, តស្មា ‘‘អាចរិយវាទោ’’តិ វុត្តា, ឯតេន ច អដ្ឋកថា សុត្តសុត្តានុលោមេសុ អត្ថតោ សង្គយ្ហតីតិ វេទិតព្ពា. យថា ច ឯសា, ឯវំ អត្តនោមតិបិ បមាណភូតា. ន ហិ ភគវតោ វចនំ វចនានុលោមញ្ច អនិស្សាយ អគ្គសាវកាទយោបិ អត្តនោ ញាណពលេន សុត្តាភិធម្មវិនយេសុ កញ្ចិ សម្មុតិបរមត្ថភេទំ អត្ថំ វត្តុំ សក្កោន្តិ, តស្មា សព្ពម្បិ វចនំ សុត្តេ សុត្តានុលោមេ ច សង្គយ្ហតិ. វិសុំ បន អដ្ឋកថាទីនំ សង្គហិតត្តា តទវសេសំ សុត្តសុត្តានុលោមតោ គហេត្វា ចតុធា វិនយោ និទ្ទិដ្ឋោ. សុត្តាទយោ និស្សាយេវ បវត្តាបិ អត្តនោមតិ តេសុ សរូបេន អនាគតត្តា វុត្តំ ‘‘សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទេ មុញ្ចិត្វា’’តិ, តេនាហ ‘‘អនុពុទ្ធិយា នយគ្គាហេនា’’តិ. តត្ថ សុត្តាទីនិ អនុគតាយ ឯវ ពុទ្ធិយា តេហិ លទ្ធនយគ្គាហេន ចាតិ អត្ថោ.

ថេរវាទោតិ មហាសុមត្ថេរាទីនំ គាហោ. សុត្តាទិំ និស្សាយេវ វិបរីតតោបិ អត្តនោមតិ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ តំ បនាតិអាទិ. អត្ថេនាតិ អត្តនា នយគ្គហិតេន អត្ថេន. បាឡិន្តិ អត្តនោ គាហស្ស និស្សយភូតំ សាដ្ឋកថំ បាឡិំ. បាឡិយាតិ តប្បដិក្ខេបត្ថំ បរេនាហដាយ សាដ្ឋកថាយ បាឡិយា, អត្តនា គហិតំ អត្ថំ និស្សាយ បាឡិញ្ច សំសន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. អាចរិយវាទេតិ អត្តនា បរេន ច សមុទ្ធដអដ្ឋកថាយ. ឱតរតិ ចេវ សមេតិ ចាតិ អត្តនា ឧទ្ធដេហិ សំសន្ទនវសេន ឱតរតិ, បរេន ឧទ្ធដេន សមេតិ. សព្ពទុព្ពលាតិ អសព្ពញ្ញុបុគ្គលស្ស ទោសវាសនាយ យាថាវតោ អត្ថសម្បដិបត្តិអភាវតោ វុត្តំ. បមាទបាឋវសេន អាចរិយវាទស្ស សុត្តានុលោមេន អសំសន្ទនាបិ សិយាតិ អាហ ‘‘ឥតរោ ន គហេតព្ពោ’’តិ.

សមេន្តមេវ គហេតព្ពន្តិ យេ សុត្តេន សំសន្ទន្តិ, ឯវរូបាវ អត្ថា មហាបទេសតោ ឧទ្ធរិតព្ពាតិ ទស្សេតិ តថា តថា ឧទ្ធដអត្ថានមេវ សុត្តានុលោមត្តា, តេនាហ ‘‘សុត្តានុលោមតោ ហិ សុត្តមេវ ពលវតរ’’ន្តិ. អប្បដិវត្តិយន្តិ អប្បដិពាហិយំ. ការកសង្ឃសទិសន្តិ បមាណត្តា សង្គីតិការកសង្ឃសទិសំ. ពុទ្ធានំ ឋិតកាលសទិសន្តិ ធរមានកពុទ្ធសទិសន្តិ អត្ថោ. សកវាទី សុត្តំ គហេត្វា កថេតីតិអាទីសុ យោ យថាភូតមត្ថំ គហេត្វា កថនសីលោ, សោ សកវាទី. សុត្តន្តិ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ បាឡិវចនំ. បរវាទីតិ មហាវិហារវាសី វា ហោតុ អញ្ញនិកាយវាសី វា, យោ វិបរីតតោ អត្ថំ គហេត្វា កថនសីលោ, សោវ ឥធ ‘‘បរវាទី’’តិ វុត្តោ. សុត្តានុលោមន្តិ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ វា អនារុឡ្ហំ វា យំកិញ្ចិ វិបល្លាសតោ វា វញ្ចនាយ វា ‘‘សង្គីតិត្តយាគតមិទ’’ន្តិ ទស្សិយមានំ សុត្តានុលោមំ. កេចិ ‘‘អញ្ញនិកាយេ សុត្តានុលោម’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ សកវាទីបរវាទីនំ ឧភិន្នម្បិ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហសុត្តាទីនំ ឯវ គហេតព្ពតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហំ បាឡិអាគតំ បញ្ញាយតិ, គហេតព្ព’’ន្តិអាទិ. ន ហិ សកវាទី អញ្ញនិកាយសុត្តាទិំ បមាណតោ គណ្ហាតិ, យេន តេសុ សុត្តាទីសុ ទស្សិតេសុ តត្ថ ឋាតព្ពំ ភវេយ្យ, វក្ខតិ ច ‘‘បរោ តស្ស អកប្បិយភាវសាធកំ សុត្តតោ ពហុំ ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតិ…បេ… ‘សាធូ’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អកប្បិយេយេវ ឋាតព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥). តស្មា បរវាទិនាបិ សង្គីតិត្តយេ អនារុឡ្ហម្បិ អនារុឡ្ហមិច្ចេវ ទស្សីយតិ, កេវលំ តស្ស តស្ស សុត្តាទិនោ សង្គីតិត្តយេ អនាគតស្ស កូដតា, អាគតស្ស ច ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អញ្ញថា អធិប្បាយយោជនា ច វិសេសោ. តត្ថ ច យំ កូដំ, តំ អបនីយតិ. យំ អញ្ញថា យោជិតំ, តស្ស វិបរីតតាសន្ទស្សនត្ថំ តទញ្ញេន សុត្តាទិនា សំសន្ទនា ករីយតិ. យោ បន បរវាទិនា គហិតោ អធិប្បាយោ សុត្តន្តាទិនា សំសន្ទតិ, សោ សកវាទិនាបិ អត្តនោ គាហំ វិស្សជ្ជេត្វា គហេតព្ពោតិ ឧភិន្នម្បិ សង្គីតិត្តយាគតមេវ សុត្តាទិបមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ កថាវត្ថុប្បករណេ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) សុត្តសហស្សម្បិ អធិប្បាយគ្គហណនានត្តេន សង្គីតិត្តយាគតមេវ គហិតំ, ន និកាយន្តរេ កិញ្ចីតិ.

ខេបន្តិ ‘‘កិំ ឥមិនា’’តិ បដិក្ខេបំ ឆឌ្ឌនំ. គរហន្តិ ‘‘កិមេស ពាលោ ជានាតី’’តិ និន្ទនំ. សុត្តេ ឱតារេតព្ពន្តិ យស្ស សុត្តស្ស អនុលោមនតោ ឥទំ សុត្តានុលោមំ អកាសិ, តស្មិំ, តទនុរូបេ វា អញ្ញតរស្មិំ សុត្តេ អត្តនា គហិតំ សុត្តានុលោមំ អត្ថតោ សំសន្ទនវសេន ឱតារេតព្ពំ, ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេន ឥមស្មិំ សុត្តេ សំសន្ទតី’’តិ សំសន្ទិត្វា ទស្សេតព្ពន្តិ អត្ថោ. អយន្តិ សកវាទី. បរោតិ បរវាទី. អាចរិយវាទោ សុត្តេ ឱតារេតព្ពោតិ យស្ស សុត្តស្ស វណ្ណនាវសេន អយំ អាចរិយវាទោ បវត្តោ, តស្មិំ, តាទិសេ ច អញ្ញតរស្មិំ សុត្តេ បុព្ពាបរអត្ថសំសន្ទនវសេន ឱតារេតព្ពំ. គារយ្ហាចរិយវាទោតិ បមាទលិខិតោ, ភិន្នលទ្ធិកេហិ វា ឋបិតោ, ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

យំ កិញ្ចិ កូដសុត្តំ ពាហិរកសុត្តាទិវចនំ ន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ សុត្តំ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពន្តិអាទិ វុត្តំ. គុឡ្ហវេស្សន្តរាទីនិ មហាសង្ឃិកាទិភិន្នលទ្ធិកានំ បករណានិ. អាទិ-សទ្ទេន គុឡ្ហឧម្មគ្គាទីនំ គហណំ. សកវាទី សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរវាទីបិ សុត្តន្តិអាទិនា អញ្ញេបិ វាទាលម្ពនា វុត្តនយេន សក្កា ញាតុន្តិ ឥធ ន វុត្តា.

ឯវំ សុត្តសុត្តានុលោមាទិមុខេន សាមញ្ញតោ វិវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសេសតោ វិវាទវត្ថុំ តព្ពិនិច្ឆយមុខេន សុត្តាទីនញ្ច ទស្សេតុំ អថ បនាយំ កប្បិយន្តិអាទិ វុត្តំ. សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ចាតិ ឯត្ថ ច-ការោ វិកប្បត្ថោ, តេន អាចរិយវាទាទីនម្បិ សង្គហោ, តេនាហ ‘‘ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតី’’តិ. តត្ថ ការណន្តិ សុត្តាទិនយំ និស្សាយ អត្តនោមតិយា ឧទ្ធដំ ហេតុំ. វិនិច្ឆយន្តិ អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយំ. ការណច្ឆាយាតិ សុត្តាទីសុ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ គាហស្ស, ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ គាហស្ស ច និមិត្តភូតំ កិច្ឆេន បដិបាទនីយំ អវិភូតការណំ ការណច្ឆាយា, ការណបតិរូបកន្តិ អត្ថោ. វិនយញ្ហិ បត្វាតិ ឥមស្ស វិវរណំ កប្បិយាកប្បិយវិចារណមាគម្មាតិ. រុន្ធិតព្ពន្តិ កប្បិយសញ្ញាយ វីតិក្កមករណំ រុន្ធិតព្ពំ, តំនិវារណចិត្តំ ទឡ្ហតរំ កាតព្ពំ. សោតំ បច្ឆិន្ទិតព្ពន្តិ តត្ថ វីតិក្កមប្បវត្តិ បច្ឆិន្ទិតព្ពា. គរុកភាវេតិ អកប្បិយភាវេ. សុត្តវិនិច្ឆយការណេហីតិ សុត្តេន អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយេន ច លទ្ធការណេហិ. ឯវន្តិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនវចនំ. អតិរេកការណន្តិ សុត្តាទីសុ បុរិមំ បុរិមំ អតិរេកការណំ នាម, ពហុការណំ វា.

វាចុគ្គតន្តិ វាចាយ ឧគ្គតំ, តត្ថ និរន្តរំ ឋិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘សុត្តំ នាម សកលំ វិនយបិដក’’ន្តិ វុត្តត្តា បុន សុត្តតោតិ តទត្ថបដិបាទកំ សុត្តាភិធម្មបាឡិវចនំ អធិប្បេតំ. អនុព្យញ្ជនតោតិ ឥមស្ស វិវរណំ បរិបុច្ឆតោ ច អដ្ឋកថាតោ ចាតិ. តត្ថ បរិបុច្ឆាតិ អាចរិយស្ស សន្តិកា បាឡិយា អត្ថសវនំ. អដ្ឋកថាតិ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយោ. តទុភយម្បិ ហិ បាឡិំ អនុគន្ត្វា អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ. វិនយេតិ វិនយាចារេ, តេនេវ វក្ខតិ វិនយំ អវិជហន្តោ អវោក្កមន្តោតិអាទិ. តត្ថ បតិដ្ឋានំ នាម សញ្ចិច្ច អាបត្តិយា អនាបជ្ជនាទិ ហោតីតិ អាហ ‘‘លជ្ជីភាវេន បតិដ្ឋិតោ’’តិ, តេន លជ្ជី ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយធរស្ស លក្ខណេ វត្តព្ពេ កិំ ឥមិនា លជ្ជីភាវេនាតិ អាហ អលជ្ជី ហីតិអាទិ. តត្ថ ពហុស្សុតោបីតិ ឥមិនា បឋមលក្ខណសមន្នាគមំ ទស្សេតិ. លាភគរុតាយាតិអាទិនា វិនយេ ឋិតតាយ អភាវេ បឋមលក្ខណយោគោ កិច្ចករោ ន ហោតិ, អថ ខោ អកិច្ចករោ អនត្ថករោ ឯវាតិ ទស្សេតិ. សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគោ កលហោ សង្ឃរាជិ.

វិត្ថុនតីតិ វិត្ថម្ភតិ, និត្ថុនតិ វា សន្តិដ្ឋិតុំ ន សក្កោតិ, តេនាហ យំ យន្តិអាទិ. អាចរិយបរម្បរាតិ អាចរិយានំ វិនិច្ឆយបរម្បរា, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘អត្តនោ មតិំ បហាយ…បេ… យថា អាចរិយោ ច អាចរិយាចរិយោ ច បាឡិញ្ច បរិបុច្ឆញ្ច វទន្តិ, តថា ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ន ហិ អាចរិយានំ នាមមត្តតោ បរម្បរាជាននេ បយោជនមត្ថិ. បុព្ពាបរានុសន្ធិតោតិ បុព្ពវចនស្ស អបរវចនេន សហ អត្ថសម្ពន្ធជាននតោ. អត្ថតោតិ បទត្ថបិណ្ឌត្ថអធិប្បេតត្ថាទិតោ. ការណតោតិ តទត្ថុបបត្តិតោ. ថេរវាទង្គន្តិ ថេរវាទបដិបាដិំ, តេសំ វិនិច្ឆយបដិបាដិន្តិ អត្ថោ.

ឥមេហិ ច បន តីហិ លក្ខណេហីតិ ឯត្ថ បឋមេន លក្ខណេន វិនយស្ស សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតភាវោ វុត្តោ. ទុតិយេនស្ស លជ្ជីភាវេន ចេវ អចលតាយ ច បតិដ្ឋិតតា. តតិយេន បាឡិអដ្ឋកថាសុ អនុរូបេន អនាគតម្បិ តទនុលោមតោ អាចរិយេហិ ទិន្ននយតោ វិនិច្ឆិនិតុំ សមត្ថតា. ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិន្តិ ចោទនាវសេន វីតិក្កមវត្ថុស្មិំ សង្ឃមជ្ឈេ ឱតិណ្ណេ. ចោទកេន ចុទិតកេន ច វុត្តេ វត្តព្ពេតិ ឯវំ ឱតិណ្ណេ វត្ថុំ និស្សាយ ចោទកេន ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិអាទិនា ចុទិតកេន ‘‘អត្ថិ នត្ថី’’តិអាទិនា ច យំ វត្តព្ពំ, តស្មិំ វត្តព្ពេ វុត្តេតិ អត្ថោ. ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតានំ មាតិកាយ អនាគតត្តា ‘‘បញ្ចន្នំ អាបត្តីន’’ន្តិ វុត្តំ. តិកទុក្កដន្តិ ‘‘អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី ឧជ្ឈាយតិ វា ខីយតិ វា អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា (បាចិ. ១០៦ ថោកំ វិសទិសំ) អាគតំ តិកទុក្កដំ. អញ្ញតរំ វា អាបត្តិន្តិ ‘‘កាលេ វិកាលសញ្ញី អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, កាលេ វេមតិកោ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិកំ (បាចិ. ២៥០) ទុកទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ. អន្តរាបត្តិន្តិ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អាគតវត្ថុវីតិក្កមំ វិនា អញ្ញស្មិំ វត្ថុវីតិក្កមេ និទានតោ បភុតិ វិនីតវត្ថុបរិយោសានា អន្តរន្តរា វុត្តំ អាបត្តិំ. ឥធ បន ‘‘វត្ថុំ ឱលោកេតី’’តិ វិសុំ គហិតត្តា តទវសេសា អន្តរាបត្តីតិ គហិតា. បដិលាតំ ឧក្ខិបតីតិ ឥទំ វិសិព្ពនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៣៥០-៣៥១) អាគតំ. តត្ថ ឌយ្ហមានំ អលាតំ អគ្គិកបាលាទិតោ ពហិ បតិតំ អវិជ្ឈាតមេវ បដិឧក្ខិបតិ, បុន យថាឋានេ ឋបេតីតិ អត្ថោ. វិជ្ឈាតំ បន បក្ខិបន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. អនាបត្តិន្តិ ឯត្ថ អន្តរន្តរា វុត្តា អនាបត្តិបិ អត្ថិ, ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយេ’’តិអាទិ (បារា. ១៥៩) វិយ សាបិ សង្គយ្ហតិ.

បារាជិកាបត្តីតិ ន តាវ វត្តព្ពន្តិ ឥទំ អាបន្នបុគ្គលេន លជ្ជីធម្មេ ឋត្វា យថាភូតំ អាវិករណេបិ ទុព្ពិនិច្ឆយំ អទិន្នាទានាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន មេថុនាទីសុ វិជាននំ, តំ វត្តព្ពមេវ, តេនាហ មេថុនធម្មវីតិក្កមោ ហីតិអាទិ. យោ បន អលជ្ជិតាយ បដិញ្ញំ អទត្វា វិក្ខេបំ ករោតិ, តស្ស អាបត្តិ ន សក្កា ឱឡារិកាបិ វិនិច្ឆិនិតុំ, យាវ សោ យថាភូតំ នាវិ ករោតិ, សង្ឃស្ស ច អាបត្តិសន្ទេហោ ន វិគច្ឆតិ, តាវ នាសិតកោវ ភវិស្សតិ. សុខុមាតិ ចិត្តបរិវត្តិយា សុខុមតាយ សុខុមា. តេនាហ ‘‘ចិត្តលហុកា’’តិ, ចិត្តំ តស្ស លហុកន្តិ អត្ថោ. តេតិ វីតិក្កមេ. តំវត្ថុកន្តិ អទិន្នាទានាទិមូលកំ. យំ អាចរិយោ ភណតិ, តំ ករោហីតិអាទិ សព្ពំ លជ្ជីបេសលំ កុក្កុច្ចកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. យោ យាថាវតោ បកាសេត្វា សុទ្ធិមេវ គវេសតិ, តេនាបិ, បារាជិកោសីតិ ន វត្តព្ពោតិ អនាបត្តិកោដិយាបិ សង្កិយមានត្តា វុត្តំ, តេនេវ ‘‘បារាជិកច្ឆាយា’’តិ វុត្តំ. សីលានិ សោធេត្វាតិ យស្មិំ វីតិក្កមេ បារាជិកាសង្កា វត្តតិ, តត្ថ បារាជិកាភាវបក្ខំ គហេត្វា ទេសនាវុដ្ឋានគាមិនីនំ អាបត្តីនំ សោធនវសេន សីលានិ សោធេត្វា. ទ្វត្តិំសាការន្តិ បាកដភាវតោ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ, យំ កិញ្ចិ អភិរុចិតំ មនសិកាតុំ វដ្ដតេវ. កម្មដ្ឋានំ ឃដិយតីតិ វិប្បដិសារមូលកេន វិក្ខេបេន អន្តរន្តរា ខណ្ឌំ អទស្សេត្វា បពន្ធវសេន ចិត្តេន សង្ឃដិយតិ. សង្ខារាតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានវសេន វុត្តំ. សាបត្តិកស្ស ហិ បគុណម្បិ កម្មដ្ឋានំ ន សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋាតិ, បគេវ បារាជិកស្ស. តស្ស ហិ វិប្បដិសារនិន្នតាយ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ. ឯកស្ស បន វិតក្កវិក្ខេបាទិពហុលស្ស សុទ្ធសីលស្សបិ ចិត្តំ ន សមាធិយតិ, តំ ឥធ បារាជិកមូលកន្តិ ន គហេតព្ពំ. កតបាបមូលកេន វិប្បដិសារេនេវេត្ថ ចិត្តស្ស អសមាធិយនំ សន្ធាយ ‘‘កម្មដ្ឋានំ ន ឃដិយតី’’តិ វុត្តំ, តេនាហ វិប្បដិសារគ្គិនាតិអាទិ. អត្តនាតិ ចិត្តេន ករណភូតេន បុគ្គលោ កត្តា ជានាតិ, បច្ចត្តេ វា ករណវចនំ, អត្តា សយំ បជានាតីតិ អត្ថោ.

ចតុព្ពិធវិនយាទិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

យោ វិយ ទិស្សតីតិ យាទិសោ, យំ-សទ្ទត្ថេ យថា-សទ្ទោ វត្តតីតិ អាហ ‘‘យេន វា តេន វា យុត្តោ’’តិ. យេន តេនាតិ ហិ បទទ្វយេន អនិយមតោ យំ-សទ្ទត្ថោវ ទស្សិតោ. វាសធុរយុត្តោតិ វិបស្សនាធុរយុត្តោ. យា ជាតិ អស្សាតិ យំជាតិ, បុគ្គលោ, សោវ យំជច្ចោ សកត្ថេ យបច្ចយំ កត្វា. គោត្តវសេន យេន វា តេន វា គោត្តេន យថាគោត្តោ វា តថាគោត្តោ វា ហោតូតិ សម្ពន្ធោ. សីលេសូតិ បកតីសុ. អថ ខោតិ ឥទំ កិន្តូតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ. កិំ វុត្តំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ឥមស្មិំ បារាជិកវិសយេ. ឯសោតិ យថាវុត្តេហិ បការេហិ យុត្តោ. អរិយាយាតិ ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយានំ យាចនា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ, ន, ‘‘ទេហិ មេ’’តិ កបណាយ. លិង្គសម្បដិច្ឆនេនាតិ ‘‘ភិក្ខំ ចរិស្សាមី’’តិ ចិត្តាភាវេបិ ភិក្ខាហារនិស្សិតបព្ពជ្ជាលិង្គស្ស សម្បដិច្ឆនេន. កាជភត្តន្តិ កាជេហិ អានីតភត្តំ. អធម្មិកាយាតិ អធិសីលសិក្ខាទិភិក្ខុគុណាភាវតោ វុត្តំ, តេនាហ ‘‘អភូតាយា’’តិ. ‘‘មយំ ភិក្ខូ’’តិ វទន្តា បដិញ្ញាមត្តេនេវ ភិក្ខូ, ន អត្ថតោតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច ‘‘មយំ ភិក្ខូ’’តិ បដិជាននស្សាបិ សម្ភវតោ វុត្តំ. ‘‘មយំ ភិក្ខូ’’តិ អប្បដិជានន្តាបិ ហិ ភិក្ខុវោហារនិមិត្តស្ស លិង្គស្ស គហណេន ចេវ ភិក្ខូនំ ទិន្នបច្ចយភាគគ្គហណាទិនា ច ភិក្ខុបដិញ្ញា ឯវ នាម ហោន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ បុគ្គលបញ្ញត្តិអដ្ឋកថាយំ –

‘‘‘អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ’តិ អញ្ញេ ព្រហ្មចារិនោ សុនិវត្ថេ សុបារុតេ សុម្ភកបត្តធរេ គាមនិគមជនបទរាជធានីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តេ ទិស្វា សយម្បិ តាទិសេន អាការេន តថា បដិបជ្ជនតោ ‘អហំ ព្រហ្មចារី’តិ បដិញ្ញំ ទេន្តោ វិយ ហោតិ. ‘អហំ ភិក្ខូ’តិ វត្វា ឧបោសថគ្គាទីនិ បវិសន្តោ បន ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ ហោតិយេវ, តថា សង្ឃិកំ លាភំ គណ្ហន្តោ’’តិ (បុ. ប. អដ្ឋ. ៩១).

តស្មា ឯវរូបេហិ បដិញ្ញាយ ភិក្ខូហិ គោត្រភុបរិយោសានេហិ សទ្ធិំ សម្ភោគបរិភោគោ ន វដ្ដតិ, អលជ្ជីបរិភោគោវ ហោតិ. សញ្ចិច្ច អាបត្តិអាបជ្ជនាទិអលជ្ជីលក្ខណំ បន ឧក្កដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ វសេន វុត្តំ សាមណេរាទីនម្បិ អលជ្ជីវោហារទស្សនតោ. ‘‘អលជ្ជីសាមណេរេហិ ហត្ថកម្មម្បិ ន ការេតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. យថាវិហិតបដិបត្តិយំ អតិដ្ឋនញ្ហិ សព្ពសាធារណំ អលជ្ជីលក្ខណំ. ទុស្សីលា លិង្គគ្គហណតោ បដ្ឋាយ យថាវិហិតបដិបត្តិយា អភាវតោ ឯកន្តា លជ្ជិនោវ មហាសង្ឃិកាទិនិកាយន្តរិកា វិយ, លិង្គត្ថេនកាទយោ វិយ, ច. យាវ ១១ ច តេសំ ភិក្ខុបដិញ្ញា អនុវត្តតិ, តាវ ភិក្ខុ ឯវ, តេហិ ច បរិភោគោ អលជ្ជិបអភោគោវ, តេសញ្ច ភិក្ខុសង្ឃសញ្ញាយ ទិន្នំ សង្ឃេ ទិន្នំ នាម ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘ភវិស្សន្តិ ខោ បនានន្ទ, អនាគតមទ្ធានំ គោត្រភុនោ កាសាវកណ្ឋា ទុស្សីលា បាបធម្មា, តេសុ ទុស្សីលេសុ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទស្សន្តិ, តទាបាហំ, អានន្ទ, សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ អសង្ខ្យេយ្យំ អប្បមេយ្យំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៨០).

ភគវតោ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នត្តា ទក្ខិណា អសង្ខ្យេយ្យា អប្បមេយ្យា ជាតា. ទុស្សីលានំ ទិន្នត្តា នាតិ ចេ? ន, តេសុ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្សាតិ គោត្រភូនំ បដិគ្គាហកត្តេន បរាមដ្ឋត្តា, ឥតរថា ‘‘យេសុ កេសុចិ គហដ្ឋេសុ វា បព្ពជិតេសុ វា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្សា’’តិ វត្តព្ពតាបសង្គតោ, តថា ច ‘‘តទាបាហំ, អានន្ទា’’តិ ហេដ្ឋិមកោដិទស្សនស្ស បយោជនំ ន សិយា. តស្មា គោត្រភូនម្បិ អភាវេ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ នត្ថិ, ហេដ្ឋិមកោដិយា តេសុបិ ទិន្នា សង្ឃគតា ទក្ខិណា អសង្ខ្យេយ្យា, ន តតោ បរំ សិជ្ឈតីតិ តេបិ បដិញ្ញាយ ភិក្ខុ ឯវាតិ គហេតព្ពំ.

ព្រហ្មឃោសន្តិ ឧត្តមឃោសំ, ព្រហ្មុនោ ឃោសសទិសំ វា ឃោសំ. ឯហិ ភិក្ខូតិ ‘‘ភិក្ខូ’’តិសម្ពោធនំ. សំសារេ ភយឥក្ខក តស្ស ភយស្ស សព្ពសោ វិនាសនត្ថំ តិសរណំ, សាសនំ វា ឯហិ មនសា ‘‘តាណំ លេណ’’ន្តិ បវិស ឧបគច្ឆ. ឧបគន្ត្វាបិ ចរ ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច ចរស្សុ. ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌិតកេសោ. វាសីតិ ទន្តកដ្ឋាទិច្ឆេទនវាសិ. ពន្ធនន្តិ កាយពន្ធនំ. យុត្តោ យោគោ សមាធិបញ្ញាវសេន សោ យុត្តយោគោ, តស្ស អដ្ឋេតេ បរិក្ខារាតិ សេសោ. សរីរេ បដិមុក្កេហិយេវ ឧបលក្ខិតោតិ សេសោ. ‘‘តីណិ សតានី’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘តីណិ សត’’ន្តិ វុត្តំ.

តស្មាតិ ភគវា ហេដ្ឋា វុត្តំ បរាមសតិ. ហេដ្ឋា ហិ ‘‘អហំ ខោ បន, កស្សប, ជានញ្ញេវ វទាមិ ‘ជានាមី’តិ, បស្សញ្ញេវ វទាមិ ‘បស្សាមី’’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) វុត្តំ, តំ បរាមសតិ, យស្មា អហំ ជានំ វទាមិ, តស្មាតិ អត្ថោ. ឥហាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. តិព្ពន្តិ មហន្តំ. បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតីតិ ថេរាទិឧបសង្កមនតោ បុរេតរមេវ តេសុ យំនូន មេ ហិរោត្តប្បំ ឧបដ្ឋិតំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. កុសលូបសំហិតន្តិ អនវជ្ជធម្មនិស្សិតំ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្តានំ តេន ធម្មេន អដ្ឋិកំ កត្វា, តំ វា ធម្មំ ‘‘ឯស មេ អត្ថោ’’តិ អត្ថំ កត្វា. ឱហិតសោតោតិ ធម្មេ និហិតសោតោ. ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពន្តិ ញាណសោតញ្ច បសាទសោតញ្ច ឱទហិត្វា ‘‘ធម្មំ សក្កច្ចមេវ សុណិស្សាមី’’តិ ឯវមេវ តយា សិក្ខិតព្ពំ. សាតសហគតា ច មេ កាយគតាសតីតិ អសុភេសុ ចេវ អានាបានេ ច បឋមជ្ឈានវសេន សុខសម្បយុត្តកាយគតាសតិ. យំ បនេតស្ស ឱវាទស្ស សក្កច្ចបដិគ្គហណំ, អយមេវ ថេរស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច អហោសិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤).

ឧទ្ធុមាតកបដិភាគារម្មណំ ឈានំ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា. កសិណារម្មណំ រូបាវចរជ្ឈានំ រូបសញ្ញា. ឥមេតិ សញ្ញាសីសេន និទ្ទិដ្ឋា ឥមេ ទ្វេ ឈានធម្មា. សោបាកោ ច ភគវតា បុដ្ឋោ ‘‘រូបាវចរភាវេន ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ អាហ. អារទ្ធចិត្តោតិ អារាធិតចិត្តោ. គរុធម្មបដិគ្គហណាទិឧបសម្បទា ឧបរិ សយមេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

សព្ពន្តិមេន បរិយាយេនាតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន. ញត្តិចតុត្ថា កម្មវាចា ឧបសម្បទាកម្មស្ស ការណត្តា ឋានំ, តស្ស ឋានស្ស អរហំ អនុច្ឆវិកន្តិ វត្ថុទោសាទិវិនិមុត្តកម្មំ ‘‘ឋានារហ’’ន្តិ វុត្តំ វត្ថាទិទោសយុត្តស្ស កម្មស្ស សភាវតោ កម្មវាចារហត្តាភាវា. អថ វា ឋានន្តិ និព្ពានប្បត្តិហេតុតោ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនំ វុច្ចតិ, តស្ស អនុច្ឆវិកំ កម្មំ ឋានារហំ. យថាវិហិតលក្ខណេន ហិ កម្មេន ឧបសម្បន្នោវ សកលំ សាសនំ សមាទាយ បរិបូរេតុមរហតិ. តស្មា បរិសុទ្ធកម្មវាចាបរិយោសានំ សព្ពំ សង្ឃកិច្ចំ ឋានារហំ នាម, តេនាហ ‘‘សត្ថុសាសនារហេនា’’តិ, សីលាទិសកលសាសនបរិបុណ្ណស្ស អនុច្ឆវិកេនាតិ អត្ថោ. អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ញត្តិចតុត្ថកម្មេន ឧបសម្បន្នស្សេវ សព្ពសិក្ខាបទេសុ វុត្តត្តា កិញ្ចាបិ ឯហិភិក្ខូបសម្បទាទីហិ ឧបសម្បន្នានំ សុទ្ធសត្តានំ បណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទវីតិក្កមេបិ អភព្ពតា វា ទោសាភាវោ វា សទ្ទតោ បញ្ញាយតិ, តថាបិ អត្ថតោ តេសម្បិ បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ, លោកវជ្ជេសុបិ វា សុរាបានាទិលហុកេសុ មគ្គុប្បត្តិតោ បុព្ពេ អសញ្ចិច្ចាទិនា អាបត្តិអាបជ្ជនំ សិជ្ឈតិយេវ. តថា ហិ ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា អភព្ពា អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច. ទ្វេ បុគ្គលា ភព្ពា អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ចា’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តំ. ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ឧបសម្បន្នោតិ ឥទំ បន សព្ពសិក្ខាបទវីតិក្កមារហេ សព្ពកាលិកេ ច ភិក្ខូ គហេត្វា យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. និរុត្តិវសេនាតិ និព្ពចនវសេន. អភិលាបវសេនាតិ វោហារវសេន. គុណវសេនាតិ ភិក្ខុវោហារនិមិត្តានំ គុណានំ វសេន.

សាជីវបទភាជនីយវណ្ណនា

វិវដ្ដូបនិស្សយា សីលាទយោ លោកិយេហិ អភិវិសិដ្ឋត្តា អធិសីលាទិវោហារេន វុត្តាតិ ទស្សេតុំ កតមំ បនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បញ្ចង្គទសង្គសីលន្តិ អពុទ្ធុប្បាទកាលេ សីលំ សន្ធាយ វុត្តំ តស្ស វិវដ្ដូបនិស្សយត្តាភាវា. យំ បន ពុទ្ធុប្បាទេ រតនត្តយគុណំ តថតោ ញត្វា សាសនេ សុនិវិដ្ឋសទ្ធាហិ ឧបាសកោបាសិកាហិ ចេវ សាមណេរសិក្ខមានាហិ ច រក្ខិយមានំ បញ្ចង្គអដ្ឋង្គទសង្គសីលំ, តម្បិ អធិសីលមេវ មគ្គុប្បត្តិហេតុតោ. វិបស្សនាមគ្គុប្បត្តិនិមិត្តតាយ ហិ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ លោកិយានំ សីលេហិ អធិសីលំ ជាតំ អធិចិត្តំ វិយ. ន ហិ វិបស្សនាមគ្គនិមិត្តតំ មុញ្ចិត្វា លោកិយចិត្តតោ អធិចិត្តស្ស អញ្ញោ កោចិ វិសេសោ ឧបលព្ភតិ, តទុភយញ្ច អនាទិមតោ សំសារវដ្ដស្ស អត្តាទិសារវិរហិតតាយ តិលក្ខណព្ភាហតត្តំ, ‘‘អហំ មមា’’តិ អាការេន បវត្តអវិជ្ជាតណ្ហាទិទោសមូលកត្តញ្ច, តំទោសមូលវិទ្ធំសនសមត្ថាយ សីលចិត្តពលោបត្ថទ្ធាយ វិបស្សនាយ ឧក្កំសេនេវ តស្ស សំសារវដ្ដស្ស វិគមញ្ច, តទុបទេសកស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សព្ពញ្ញុតាទិអបរិមិតគុណគណយោគេន អវិបរីតសទ្ធម្មទេសកត្តញ្ច យាថាវតោ ញត្វា បដិបន្នេន សមាទាយ សិក្ខិតព្ពតាយ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ជាតំ, ន អញ្ញេន ការណេន, តញ្ច វិវដ្ដូបនិស្សយត្តំ យទិ សាសនេ បញ្ចសីលាទិស្សាបិ សមានំ, កិមិទំ អធិសីលំ ន សិយា. បញ្ចសីលាទិមត្តេ ឋិតានញ្ហិ អនាថបិណ្ឌិកាទីនំ គហដ្ឋានម្បិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. ន ហិ អធិសីលាធិចិត្តំ វិនា មគ្គុប្បត្តិ ហោតិ, តញ្ច កិញ្ចាបិ កេសញ្ចិ អនុបនិស្សយតាយ តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គុប្បត្តិយា ហេតុ ន ហោតិ, តថាបិ ភវន្តរេ អវស្សំ ហោតេវាតិ អធិសីលមេវ កាលំ ករោន្តានំ កល្យាណបុថុជ្ជនានំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វិយ, តេនាហ ពុទ្ធុប្បាទេយេវ ច បវត្តតីតិអាទិ. វិវដ្ដំ បត្ថេត្វា រក្ខិយមានម្បិ បញ្ចសីលាទិ ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បវត្តតិ. ន ហិ តំ បញ្ញត្តិន្តិអាទិ បន ឧក្កដ្ឋវសេន សព្ពំ បាតិមោក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ. តទេកទេសភូតម្បិ ហិ បាណាតិបាតាទិន្នាទានាទិគហដ្ឋសីលម្បិ. ពុទ្ធាយេវ វិនយេ បារាជិកសុត្តវិភង្គាទីសុ អាគតវសេន សព្ពសោ កាយវចីទ្វារេសុ មគ្គុប្បត្តិយា វិពន្ធកអជ្ឈាចារសោតំ វិច្ឆិន្ទិត្វា មគ្គុប្បត្តិយា បទដ្ឋានភាវេន បញ្ញបេតុំ សក្កោន្តិ, ន អញ្ញេ. មគ្គុប្បត្តិំ សន្ធាយ ហិស្ស អធិសីលតា វុត្តា. តេនាហ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរតោបិ ច មគ្គផលសម្បយុត្តមេវ សីលំ អធិសីល’’ន្តិ. តស្សេវ ហិ អធិសីលន្តិ អព្យវធានេន មគ្គាធិដ្ឋានាតិ. ឥធ អនធិប្បេតន្តិ ឥមស្មិំ បឋមបារាជិកវិសយេ ‘‘សិក្ខា’’តិ អនធិប្បេតំ.

លោកិយអដ្ឋសមាបត្តិចិត្តានីតិ សាសនសភាវំ អជានន្តេហិ លោកិយជនេហិ សមាបជ្ជិតព្ពានិ អដ្ឋ រូបារូបជ្ឈានសម្បយុត្តចិត្តានិ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ មហគ្គតេសុ លោកិយលោកុត្តរភេទោ អត្ថិ, យេន លោកិយវិសេសនំ លោកុត្តរនិវត្តនំ សិយា. តស្មា សាសនិកេហិ សមាបជ្ជិតព្ពមហគ្គតជ្ឈាននិវត្តនមេវ លោកិយវិសេសនំ កតំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ កាមាវចរានិ បន អដ្ឋ កុសលចិត្តានីតិ ឯត្ថាបិ លោកិយវិសេសនំ កាតព្ពមេវ. អយមេវ ហិ អធិចិត្តតោ ចិត្តស្ស ភេទោ, យំ សាសនំ អជានន្តស្ស បុគ្គលស្ស សមុប្បជ្ជនំ. ឯវញ្ច អពុទ្ធុប្បាទេបិ សាសនសភាវំ ជានន្តានំ បច្ចេកពុទ្ធាទីនម្បិ សីលចិត្តានំ អធិសីលាធិចិត្តតា សមត្ថិតា ហោតិ. ន វិនា ពុទ្ធុប្បាទាតិ ឥទំ បន អញ្ញេសំ អភិសមយហេតុភាវេន បច្ចេកពុទ្ធពោធិសត្តាទីនំ ទេសនាសាមត្ថិយាភាវតោ វុត្តំ. អាយតិំ វាសនាហេតុំ បន សីលចិត្តំ តេបិ ទេសេន្តិយេវ, តញ្ច មគ្គហេតុតាយ អធិសីលាធិចិត្តម្បិ ហោន្តំ អប្បកតាយ វិប្ផារិកតាពាហុជញ្ញត្តាភាវេន អព្ពោហារិកន្តិ ‘‘ពុទ្ធុប្បាទេយេវា’’តិ អវធារណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ តំសមាបន្នោតិអាទិអដ្ឋកថាវចនេហិ ឥធ អធិចិត្តនិទ្ទេសេ, ឧបរិ អធិបញ្ញានិទ្ទេសេ ច មគ្គផលសម្បយុត្តអធិចិត្តអធិបញ្ញានមេវ បដិក្ខេបតោ លោកិយាធិចិត្តាធិបញ្ញានំ ឥធ អធិប្បេតតា, តំ ទ្វយំ សមាបន្នស្សាបិ មេថុនធម្មសមាបជ្ជនសភាវោ ច វិញ្ញាយតិ, បាឡិយំ បន ‘‘យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វុត្តត្តា លោកិយាបិ អធិចិត្តាធិបញ្ញា អនធិប្បេតាតិ វិញ្ញាយតិ. តស្មា បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ – ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិស្សាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នមត្តេ លោកិយំ អធិចិត្តំ អធិបញ្ញា ច បរិហាយតិ, អធិសីលំ បន ចិត្តុប្បាទមត្តេន ន បរិហាយតីតិ បាឡិយំ អធិសីលសិក្ខាវ វុត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន បដិលទ្ធលោកុត្តរមគ្គស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘មេថុនំ បដិសេវិស្សាមី’’តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ សព្ពសោ អកុប្បធម្មត្តា, បុថុជ្ជនានំ សមាបត្តិលាភីនម្បិ កេនចិ ការណេន ឧប្បជ្ជតិ កុប្បធម្មត្តាតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហិ តំសមាបន្នោ’’តិ លោកុត្តរាវ បដិក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

អត្ថិ ទិន្នន្តិ ឯត្ថ ទិន្នន្តិ ទានចេតនា អធិប្បេតា, តស្ស ទិន្នស្ស ផលំ អត្ថីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ អត្ថិ យិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាបិ. អាទិ-សទ្ទេន ហុតាទីនំ សង្គហោ. តត្ថ យិដ្ឋន្តិ មហាយាគោ សព្ពសាធារណំ មហាទានមេវ. ហុតន្តិ បហោនកសក្ការោ, អត្តនោ វា ហោតុ, បរេសំ វា ទស អកុសលកម្មបថា, សព្ពេបិ វា អកុសលា ធម្មា អនត្ថុប្បាទនតោ ន សកំ កម្មំ នាម, តព្ពិបរីតា កុសលា ធម្មា សកំ នាម, តទុភយម្បិ វា កុសលាកុសលំ កម្មស្សកោម្ហីតិអាទិវចនតោ សតិ សំសារប្បវត្តិយំ អធិមុច្ចនដ្ឋេន សត្តានំ សកន្តិ ឯវំ កម្មស្សកតាយ សកភាវេ អត្តនោ សន្តកតាយ ឧប្បជ្ជនកញាណំ កម្មស្សកតញ្ញាណំ, ឧបលក្ខណមត្តញ្ចេតំ. សាសននិស្សិតា បន សព្ពាបិ វដ្ដគាមិនិកុសលបញ្ញា កម្មស្សកតញ្ញាណេ បវិដ្ឋា. សាសននិស្សិតា ហិ វិវដ្ដគាមិនី សព្ពាបិ បញ្ញា ‘‘សច្ចានុលោមិកញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សា ឯវ ច អធិបញ្ញា តទវសេសំ សព្ពំ កម្មស្សកតញ្ញាណន្តិ វេទិតព្ពំ, តេនេវ ភគវា ‘‘កម្មស្សកតញ្ញាណំ សច្ចានុលោមិកញាណំ មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ផលសមង្គិស្ស ញាណ’’ន្តិ សព្ពម្បិ ញាណចតុក្កេយេវ សង្គហេសិ. តិលក្ខណាការបរិច្ឆេទកំ បន វិបស្សនាញាណន្តិ ឥទំ បន មគ្គស្ស អាសន្នបច្ចយតាយ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. តទិតរាសញ្ហិ រតនត្តយានុស្សរណាទិបញ្ញានម្បិ មគ្គហេតុតាយ អធិបញ្ញតា សមានាវាតិ គហេតព្ពំ.

សាជីវបទភាជនីយវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

បច្ចក្ខានវិភង្គវណ្ណនា

ទុព្ពល្យេ អាវិកតេតិ យំនូនាហំ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យន្តិអាទិនា ទុព្ពលភាវេ បកាសិតេ. មុខារុឡ្ហតាតិ លោកជនានំ សត្តដ្ឋាតិអាទីសុ មុខារុឡ្ហញាយេនាតិ អធិប្បាយោ. ទិរត្តតិរត្តន្តិ (បាចិ. ៥២) ឯត្ថ យថា អន្តរន្តរា សហសេយ្យាវសេន តិរត្តំ អគ្គហេត្វា និរន្តរមេវ តិស្សោ រត្តិយោ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ សហសេយ្យាយ អរុណុដ្ឋាបនវសេន តិរត្តគ្គហណត្ថំ ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិ អព្យវធានេន វុត្តន្តិ ទិរត្តគ្គហណស្ស បយោជនម្បិ សក្កា គហេតុំ, ឯវមិធាបិ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ ឥមស្សាបិ គហណស្ស បយោជនមត្ថេវាតិ ទស្សេតុំ យស្មា វា សិក្ខាបច្ចក្ខានស្សាតិអាទិ វុត្តំ.

ឥទានិ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ ឥមស្ស បុរិមបទស្សេវ វិវរណភាវំ វិនាបិ វិសុំ អត្ថសព្ភាវំ ទស្សេតុំ អបិចាតិអាទិ វុត្តំ. វិសេសាវិសេសន្តិ ឯត្ថ យេន វាក្យេន ទុព្ពល្យាវិកម្មមេវ ហោតិ, ន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ, តត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខានទុព្ពល្យាវិកម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ វិសេសោ ហោតិ. យេន បន វចនេន តទុភយម្បិ ហោតិ, តត្ថ នេវត្ថិ វិសេសោ អវិសេសោបិ, តំ វិសេសាវិសេសំ. ‘‘កឋ កិច្ឆជីវនេ’’តិ ធាតូសុ បឋិតត្តា វុត្តំ ‘‘កិច្ឆជីវិកប្បត្តោ’’តិ. ឧក្កណ្ឋនញ្ហិ ឧក្កណ្ឋា, តំ ឥតោ គតោតិ ឧក្កណ្ឋិតោ, កិច្ឆជីវិកំ បត្តោតិ អត្ថោ. ឧទ្ធំ គតោ កណ្ឋោ ឯតិស្សាតិ ឧក្កណ្ឋា, អនភិរតិយា វជេ និរុទ្ធគោគណោ វិយ គមនមគ្គំ គវេសន្តោ បុគ្គលោ ឧក្កណ្ឋោ ហោតិ, តំ ឧក្កណ្ឋំ. អនភិរតិំ ឥតោតិបិ ឧក្កណ្ឋិតោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឧទ្ធំ កណ្ឋំ កត្វា វិហរមានោ’’តិ. សា ច ឧក្កណ្ឋតា វិក្ខេបេនេវាតិ វិក្ខិត្តោតិអាទិ វុត្តំ.

សមណភាវតោតិ ឧបសម្បទតោ. ភាវវិកប្បាការេនាតិ ភិក្ខុភាវតោ ចវិត្វា យំ យំ គិហិអាទិភាវំ បត្តុកាមោ ‘‘អហំ អស្ស’’ន្តិ អត្តនោ ភវនំ វិកប្បេតិ, តេន តេន គិហិអាទិអាការេន, អត្តនោ ភវនស្ស វិកប្បនាការេនាតិ អធិប្បាយោ.

៤៦. បាឡិយំ យទិ បនាហន្តិ អហំ យទិ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យំ, សាធុ វតស្សាតិ អត្ថោ. អបាហំ, ហន្ទាហន្តិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘ហោតិ មេ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ មម ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ វទតិ.

៥០. ន រមាមីតិ បព្ពជ្ជាយ ទុក្ខពហុលតាយ សុខាភាវំ ទស្សេតិ. នាភិរមាមីតិ បព្ពជ្ជាយ វិជ្ជមានេបិ អនវជ្ជសុខេ អត្តនោ អភិរតិអភាវំ ទស្សេតិ.

៥១. តេនេវ វចីភេទេនាតិ វចីភេទំ កត្វាបិ អញ្ញេន កាយប្បយោគេន វិញ្ញាបនំ និវត្តេតិ. អយំ សាសនំ ជហិតុកាមោតិអាទិនា ភាសាកោសល្លាភាវេន សព្ពសោ បទត្ថាវពោធាភាវេបិ ‘‘អយំ អត្តនោ បព្ពជិតភាវំ ជហិតុកាមោ ឥមំ វាក្យភេទំ ករោតី’’តិ ឯត្តកំ អធិប្បេតត្ថមត្តំ ចេបិ សោ តាវ ជានាតិ, បច្ចក្ខានមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្តកមត្តម្បិ ជានាតី’’តិ. បទបច្ឆាភដ្ឋន្តិ បទបរាវត្តិ, មាគធភាសតោ អវសិដ្ឋា សព្ពាបិ ភាសា ‘‘មិលក្ខភាសា’’តិ វេទិតព្ពា. ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណន្តិ សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស រុហនដ្ឋានភូតំ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណំ.

ទូតន្តិ មុខសាសនំ. សាសនន្តិ បណ្ណសាសនំ, ភិត្តិថម្ភាទីសុ អក្ខរំ វា ឆិន្ទិត្វា ទស្សេតិ. បច្ចក្ខាតុកាមតាចិត្តេ ធរន្តេយេវ វចីភេទសមុប្បត្តិំ សន្ធាយ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. និយមិតានិយមិតវសេន វិជាននភេទំ ទស្សេតុមាហ យទិ អយមេវ ជានាតូតិអាទិ. អយញ្ច វិភាគោ វទតិ វិញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ យស្ស វទតិ, តស្សេវ វិជាននំ អធិប្បេតន្តិ ឥមិនា វុត្តនយេន លទ្ធោតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ហេត្ថ ឯកស្ស វទតិ អញ្ញស្ស វិញ្ញាបេតីតិ អយមត្ថោ សម្ភវតិ. ‘‘តេសុ ឯកស្មិំ ជានន្តេបី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ទ្វេយេវ ជានន្តុ ឯកោ មា ជានាតូ’’តិ ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ និយមេត្វា អារោចិតេបិ តេសុ ឯកស្មិម្បិ ជានន្តេ បច្ចក្ខានំ ហោតិយេវាតិ គហេតព្ពំ. បរិសង្កមានោតិ ‘‘វារេស្សន្តី’’តិ អាសង្កមានោ. សមយញ្ញូតិ សាសនសង្កេតញ្ញូ, ឥធ បន អធិប្បាយមត្តជាននេនាបិ សមយញ្ញូ នាម ហោតិ, តេនាហ ឧក្កណ្ឋិតោតិអាទិ. តស្មា ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិខេត្តបទានំ សព្ពសោ អត្ថំ ញត្វាបិ សចេ ‘‘ភិក្ខុភាវតោ ចវិតុកាមតាយ ឯស វទតី’’តិ អធិប្បាយំ ន ជានាតិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អត្ថំ បន អជានិត្វាបិ ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោ វទតី’’តិ តំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. សោតវិញ្ញាណវីថិយា សទ្ទមត្តគ្គហណមេវ, អត្ថគ្គហណំ បន មនោវិញ្ញាណវីថិបរម្បរាយាតិ អាហ តង្ខណញ្ញេវាតិអាទិ.

៥៣. វណ្ណបដ្ឋានន្តិ សត្ថុគុណវណ្ណប្បកាសកំ បករណំ. ឧបាលិគាថាសូតិ ឧបាលិសុត្តេ ឧបាលិគហបតិនា ធីរស្ស វិគតមោហស្សាតិអាទិនា វុត្តគាថាសុ. យថារុតន្តិ បាឡិយំ វុត្តមេវាតិ អត្ថោ. អនន្តពុទ្ធីតិអាទីនិ វណ្ណបដ្ឋានេ អាគតនាមានិ. ធីរន្តិអាទីនិ (ម. និ. ២.៧៦) បន ឧបាលិគាថាសុ. តត្ថ ពោធិ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, សា ជាននហេតុត្តា បញ្ញាណំ ឯតស្សាតិ ពោធិបញ្ញាណោ. ស្វាក្ខាតំ ធម្មន្តិអាទីសុ ធម្ម-សទ្ទោ ស្វាក្ខាតាទិបទានំ ធម្មវេវចនភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តោ. តស្មា ស្វាក្ខាតំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិនា វុត្តេយេវ វេវចនេន បច្ចក្ខានំ នាម ហោតិ. ធម្ម-សទ្ទេន សហ យោជេត្វា វុត្តេ បន យថារុតវសេន បច្ចក្ខានន្តិ វេទិតព្ពំ. សុប្បដិបន្នំ សង្ឃន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កុសលំ ធម្មន្តិអាទីនិបិ កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មាតិអាទិធម្មមេវ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សន្ធាយ វុត្តនាមានិ, ឥតរថា អកុសលធម្មបច្ចក្ខានេ ទោសាភាវប្បសង្គតោតិ, តេនាហ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សេសូតិអាទិ. បឋមបារាជិកន្តិអាទិនា សិក្ខាបទានំយេវ គហណំ វេទិតព្ពំ, ន អាបត្តីនំ.

យស្ស មូលេនាតិ យស្ស សន្តិកេ. អាចរិយវេវចនេសុ យោ ឧបជ្ឈំ អទត្វា អាចរិយោវ ហុត្វា បព្ពាជេសិ, តំ សន្ធាយ ‘‘យោ មំ បព្ពាជេសី’’តិ វុត្តំ. តស្ស មូលេនាតិ តស្ស សន្តិកេ. ឱកល្លកោតិ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខាតុរានំ កិសលូខសរីរវេសានំ គហដ្ឋមនុស្សានំ អធិវចនំ. មោឡិពទ្ធោតិ ពទ្ធកេសកលាបោ គហដ្ឋោ. កុមារកោតិ កុមារាវត្ថោ អតិវិយ ទហរោ សាមណេរោ. ចេល្លកោតិ តតោ កិញ្ចិ មហន្តោ. ចេដកោតិ មជ្ឈិមោ. មោឡិគល្លោតិ មហាសាមណេរោ. សមណុទ្ទេសោតិ អវិសេសតោ សាមណេរាធិវចនំ. អសុចិសង្កស្សរសមាចារោតិ អសុចិ ហុត្វា ‘‘មយា កតំ បរេ ជានន្តិ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ អត្តនា, ‘‘អសុកេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ បរេហិ ច សង្កាយ សរិតព្ពេន អនុស្សរិតព្ពេន សមាចារេន យុត្តោ. សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា កសម្ពុជាតោ. កោណ្ឋោតិ ទុស្សីលាធិវចនមេតំ.

៥៤. តិហេតុកបដិសន្ធិកាតិ អតិខិប្បំ ជាននសមត្ថេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ទុហេតុកានំ តត្ថ អសម្ភវតោ. សភាគស្សាតិ បុរិសស្ស. វិសភាគស្សាតិ មាតុគាមស្ស. បោត្ថករូបសទិសស្សាតិ មត្តិកាទីហិ កតរូបសទិសស្ស. គរុមេធស្សាតិ អារម្មណេសុ លហុប្បវត្តិយា អភាវតោ ទន្ធគតិកតាយ គរុបញ្ញស្ស, មន្ទបញ្ញស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានេត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខានវារស្ស បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តនយានំ សម្បិណ្ឌនត្ថវសេន ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – តត្ថ ហិ សាមញ្ញា ចវិតុកាមោតិអាទីហិ បទេហិ ចិត្តនិយមំ ទស្សេតិ. ពុទ្ធន្តិអាទីហិ បទេហិ ខេត្តនិយមំ, បច្ចក្ខាមិ ធារេតីតិ ឯតេន កាលនិយមំ, វទតីតិ ឥមិនា បយោគនិយមំ, អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ, ន មមត្ថោ, សុមុត្តាហន្តិអាទីហិ អនាមដ្ឋកាលវសេនបិ បច្ចក្ខានំ ហោតីតិ ទស្សេតិ, វិញ្ញាបេតីតិ ឥមិនា វិជានននិយមំ, ឧម្មត្តកោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ ឧម្មត្តកស្ស សន្តិកេតិអាទីហិ បុគ្គលនិយមំ, សោ ច នប្បដិវិជានាតីតិអាទីហិ វិជានននិយមាភាវេន បច្ចក្ខានាភាវំ ទស្សេតិ, ទវាយាតិអាទីហិ ចិត្តនិយមាភាវេន, សាវេតុកាមោ ន សាវេតីតិ ឥមិនា បយោគនិយមាភាវេន, អវិញ្ញុស្ស សាវេតិ វិញ្ញុស្ស ន សាវេតីតិ ឯតេហិ យំ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស សាវេតិ, តស្សេវ សវនេ សីសំ ឯតិ, នាញ្ញស្សាតិ. សព្ពសោ វា បន ន សាវេតិ អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខាតិ ឥទំ បន ចិត្តាទិនិយមេនេវ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្មា ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាយ បច្ចក្ខានំ ញត្វា តទភាវេន អប្បច្ចក្ខានំ វេទិតព្ពំ.

កថំ? ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេនេវ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ទវា វា រវា វា ភណន្តស្ស. ឯវំ ចិត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. តថា ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិនា វុត្តានំ ពុទ្ធាទីនំ សព្រហ្មចារិបរិយោសានានំ ចតុទ្ទសន្នញ្ចេវ គិហីតិ មំ ធារេហីតិអាទិនា វុត្តានំ គិហិអាទីនំ អសក្យបុត្តិយបរិយោសានានំ អដ្ឋន្នញ្ចាតិ ឥមេសំ ទ្វាវីសតិយា ខេត្តបទានំ យស្ស កស្សចិ សវេវចនស្ស វសេន តេសុ យំ កិញ្ចិ វត្តុកាមស្ស យំ កិញ្ចិ វទតោបិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ. ឯវំ ខេត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. តត្ថ យទេតំ ‘‘បច្ចក្ខាមីតិ ច មំ ធារេហីតិ ចា’’តិ វុត្តំ វត្តមានកាលវចនំ, យានិ ច ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ ពុទ្ធេន, ន មមត្ថោ ពុទ្ធេន, សុមុត្តាហំ ពុទ្ធេនា’’តិអាទិនា នយេន អាខ្យាតវសេន កាលំ អនាមសិត្វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តានិ អលំ មេតិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ, តេសំយេវ ច សវេវចនានំ វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន បន ‘‘បច្ចក្ខាសិ’’ន្តិ វា, ‘‘បច្ចក្ខិស្ស’’ន្តិ វា, ‘‘មំ ធារេសី’’តិ វា, ‘‘មំ ធារេស្សសី’’តិ វា, ‘‘យំនូន បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ វាតិអាទីនិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនានិ ភណន្តស្ស. ឯវំ វត្តមានកាលវសេន ចេវ អនាមដ្ឋកាលវសេន ច បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. បយោគោ បន ទុវិធោ កាយិកោ វាចសិកោ, តត្ថ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិនា នយេន យាយ កាយចិ ភាសាយ វចីភេទំ កត្វា វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អក្ខរលិខនំ វា ហត្ថមុទ្ទាទិទស្សនំ វា កាយបយោគំ ករោន្តស្ស. ឯវំ វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បុគ្គលោ បន ទុវិធោ យោ ច បច្ចក្ខាតិ, យស្ស ច បច្ចក្ខាតិ, តត្ថ យោ បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនដ្ដានំ អញ្ញតរោ ន ហោតិ, យស្ស បន បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, ន ច ឧម្មត្តកាទីនំ អញ្ញតរោ សម្មុខីភូតោ ច, សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ. ន ហិ អសម្មុខីភូតស្ស ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចនំ រុហតិ. ឯវំ យថាវុត្តបុគ្គលវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. វិជាននម្បិ និយមិតានិយមិតវសេន ទុវិធំ. តត្ថ យស្ស យេសំ វា និយមេត្វា ឥមស្ស ឥមេសំ វា អារោចេមីតិ វទតិ, សចេ តេ យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា អាវជ្ជនសមយេ ជានន្តិ, ឯវំ តស្ស វចនានន្តរមេវ ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា, ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ជានន្តិ, អញ្ញេ វា ជានន្តិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ. អនិយមេត្វា អារោចេន្តស្ស បន សចេ វុត្តនយេន យោ កោចិ មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា, ឯវំ ជាននវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. ឥតិ ឥមេសំ វុត្តប្បការានំ ចិត្តាទីនំ វសេនេវ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សិក្ខាបច្ចក្ខានវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

មូលបញ្ញត្តិវណ្ណនា

៥៥. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ទុដ្ឋុល្លបទតោ បដ្ឋាយ. មេថុនធម្មោ យថា សរូបេនេវ ទុដ្ឋុល្លំ, ឯវំ ទស្សនាទិទុដ្ឋុល្លធម្មបរិវារត្តាបិ ទុដ្ឋុល្លន្តិ ទស្សេតុំ យស្មាតិអាទិ វុត្តំ. អវស្សុតានន្តិ មេថុនរាគេន តិន្តានំ. បរិយុដ្ឋិតានន្តិ មេថុនរាគេន អភិភូតចិត្តានំ. មេថុន-សទ្ទស្ស សទិសសទ្ទបអយាយត្តា វុត្តំ ‘‘សទិសាន’’ន្តិ, រត្តតាទីហិ សទិសានន្តិ អត្ថោ. ឥទញ្ច យេភុយ្យតោ វុត្តំ ឧភោសុ អញ្ញតរស្ស រាគាភាវេបិ ឥតរស្ស មេថុនសេវនសំសិទ្ធិតោ. មេថុន-សទ្ទោ វា ឧភយសទ្ទបអយាយោ, មេថុនំ យុគឡំ យមកំ ឧភយន្តិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ, តេនាហ ‘‘ឧភិន្នំ រត្តាន’’ន្តិ. ‘‘ទ្វយំទ្វយសមាបត្តី’’តិ ហិ បាឡិយម្បិ វុត្តំ. និមិត្តេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ, ឥត្ថិនិមិត្តេ អត្តនោ និមិត្តំ បវេសេតីតិ អត្ថោ. និមិត្តំ អង្គជាតន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. តិលផលន្តិ សាសបមត្តំ តិលពីជំ អធិប្បេតំ, ន កោសសហិតំ ផលន្តិ អាហ ‘‘តិលពីជមត្តម្បី’’តិ. អល្លោកាសេតិ សភាវេន បិហិតស្ស និមិត្តស្ស បកតិវាតេន អសម្ផុដ្ឋេ តិន្តប្បទេសេ. តាទិសោ បទេសោ សចេបិ កេនចិ វាតាទិវិការេន សុក្ខតិ, តថាបិ អនល្លោកាសោតិ ឧបក្កមតោ បារាជិកមេវ.

វេមជ្ឈន្តិ យថា ចត្តារិ បស្សានិ អផុសន្តោ បវេសេតិ, ឯវំ កតវិវរស្ស ឥត្ថិនិមិត្តស្ស អព្ភន្តរតលំ វុច្ចតិ. បុរិសនិមិត្តេ បន មជ្ឈន្តិ អគ្គកោដិំ សន្ធាយ វទតិ. ឧបរីតិ មជ្ឈិមបព្ពេន សមិញ្ជិត្វា បវេសិយមានស្ស អង្គជាតស្ស សមិញ្ជិតង្គុលិយា មជ្ឈិមបព្ពបិដ្ឋិសទិសអគ្គកោដិយេវ. ហេដ្ឋា បវេសេន្តោតិ ឥត្ថិនិមិត្តស្ស ហេដ្ឋាភាគេន ឆុបិយមានំ បវេសេន្តោ, យថា ឥត្ថិនិមិត្តស្ស អល្លោកាសំ ហេដ្ឋិមតលំ តិលពីជមត្តម្បិ អត្តនោ និមិត្តេន ឆុបតិ, ឯវំ បវេសេន្តោតិ អត្ថោ. ឆុបនមេវ ហេត្ថ បវេសនំ, ឯវំ សេសេសុបិ. មជ្ឈេន បវេសេន្តោតិ អព្ភន្តរតលេន ឆុបិយមានំ បវេសេន្តោ, យថា អព្ភន្តរតលំ ឆុបតិ, ឯវំ បវេសេន្តោតិ អត្ថោ. កត្ថចិ អច្ឆុបន្តំ បវេសេត្វា អាកាសគតមេវ នីហរន្តស្ស នត្ថិ បារាជិកំ, ទុក្កដំ បន ហោតិ ឆិន្នសីសវត្ថុស្មិំ (បារា. ៧៣) វិយ. មជ្ឈេនេវ ឆុបន្តំ បវេសេន្តោតិ អគ្គកោដិយា ឆុបន្តំ បវេសេន្តោ. មជ្ឈិមបព្ពបិដ្ឋិយា សង្កោចេត្វាតិ និមិត្តំ អត្តនោ មជ្ឈិមបព្ពបិដ្ឋិយា សមិញ្ជិត្វា ឧបរិភាគេន ឆុបន្តំ បវេសេន្តោបិ. កិំ វិយ? សមិញ្ជិតង្គុលិ វិយាតិ យោជនា. អថ វា មជ្ឈិមបព្ពបិដ្ឋិយា សមិញ្ជិតង្គុលិ វិយាតិ សម្ពន្ធោ, សមិញ្ជិតង្គុលិំ វា មជ្ឈិមបព្ពបិដ្ឋិយា បវេសេន្តោ វិយាតិបិ យោជេតព្ពំ. ឧបរិភាគេនាតិ សង្កោចិតស្ស និមិត្តស្ស ឧបរិកោដិយា.

ឥទានិ បុរិសនិមិត្តស្ស ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ឆសុ ‘‘ឧបរី’’តិ វុត្តស្ស ឆដ្ឋស្ស ឋានស្ស វសេន វិសុំ ចត្តារិ បស្សានិ គហេត្វា បុរិសនិមិត្តេ ទសដ្ឋានភេទំ ទស្សេន្តោ តត្ថាតិអាទិមាហ. ហេដ្ឋា បន អគហិតគ្គហណវសេន ឆ ឋានានិ វុត្តានិ. តុលាទណ្ឌសទិសំ បវេសេន្តស្សាបីតិ អសមិញ្ជិត្វា ឧជុកំ បវេសេន្តស្ស. ចម្មខីលន្តិ ឯឡកាទីនំ គីវាយ វិយ និមិត្តេ ជាតំ ចម្មង្កុរំ, ‘‘ឧណ្ណិគណ្ឌោ’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘ឧបហតកាយប្បសាទ’’ន្តិ អវត្វា នដ្ឋកាយប្បសាទន្តិ វចនេន ឧបាទិន្នភាវេ សតិ កេនចិ បច្ចយេន ឧបហតេបិ កាយប្បសាទេ ឧបហតិន្ទ្រិយវត្ថុស្មិំ (បារា. ៧៣) វិយ បារាជិកមេវាតិ ទស្សេតិ. ឥត្ថិនិមិត្តស្ស បន នដ្ឋេបិ ឧបាទិន្នភាវេ សតិ មតសរីរេ វិយ បារាជិកក្ខេត្តតា ន វិជហតីតិ វេទិតព្ពា. មេថុនស្សាទេនាតិ ឥទំ កាយសំសគ្គរាគេ សតិ សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ វុត្តំ. ពីជានីតិ អណ្ឌានិ.

មុខំ អបិធាយាតិ បមាទេន សមុប្បន្នម្បិ ហាសំ ពីជនិយា បដិច្ឆាទនម្បិ អកត្វា និសីទនំ អគារវន្តិ វុត្តំ. អថ វា អបិធាយាតិ បិទហិត្វា, ពីជនិយា មុខំ បដិច្ឆាទេត្វា ហសមានេន ន និសីទិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ទន្តវិទំសកន្តិ ទន្តេ ទស្សេត្វា. គព្ភិតេនាតិ ‘‘អយុត្តកថា’’តិ សង្កោចំ អនាបជ្ជន្តេន, និរវសេសាធិប្បាយកថនេ សញ្ជាតុស្សាហេនាតិ អត្ថោ.

អនុបញ្ញត្តិវណ្ណនា

បារាជិកវត្ថុភូតាតិ យេសំ តីសុ មគ្គេសុ តិលពីជមត្តម្បិ និមិត្តស្ស បវេសោកាសោ ហោតិ, តេ ឥត្ថិបុរិសាទិភេទា សព្ពេ សង្គយ្ហន្តិ, ន ឥតរេ. ឥធ បន តិរច្ឆានគតាយាតិ-បាឡិបទានុរូបតោ ន សព្ពាតិអាទិនា ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តំ. គោនសាតិ សប្បវិសេសា, យេសំ បិដ្ឋីសុ មហន្តមហន្តានិ មណ្ឌលានិ ហោន្តិ. កច្ឆបមណ្ឌូកានំ ចតុប្បទត្តេបិ ឱទកតាសាមញ្ញេន អបទេហិ សហ គហណំ. មុខសណ្ឋានន្តិ ឱដ្ឋចម្មសណ្ឋានំ. វណសង្ខេបន្តិ វណសង្គហំ. វណេ ថុល្លច្ចយញ្ច ‘‘អមគ្គេន អមគ្គំ បវេសេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៦៦) ឥមស្ស សុត្តស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. មង្គុសាតិ នកុលា. ឯតមេវ ហិ អត្ថន្តិ យោ នំ អជ្ឈាបជ្ជតិ, តំ បរាជេតីតិ ឥមមត្ថំ វុត្តានំយេវ បារាជិកាទិសទ្ទានំ និព្ពចនប្បសង្គេ ឥមិស្សា បរិវារគាថាយ បវត្តត្តា. ភដ្ឋោតិ សាសនតោ បរិហីនោ. និរង្កតោតិ និរាកតោ. ឯតន្តិ អាបត្តិរូបំ បារាជិកំ. ឆិន្នោតិ អន្តរាខណ្ឌិតោ.

បកតត្តេហិ ភិក្ខូហីតិ ឯត្ថ បកតត្តា នាម បារាជិកំ អនាបន្នា អនុក្ខិត្តា ច. កេចិ បន ‘‘បកតត្តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ កត្តព្ពត្តាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា បកតត្តភូតេហិ អលជ្ជីហិបិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិសង្ឃកម្មករណេ ទោសោ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឥមិនា វចនេន តស្ស អត្ថស្ស អសិជ្ឈនតោ. យទិ ហិ សង្ឃកម្មំ ករីយតិ, បកតត្តេហេវ ករីយតិ, ន អបកតត្តេហីតិ ឯវំ អបកតត្តេហិ សហសំវាសបដិក្ខេបបរំ ឥទំ វចនំ, ន បន បកតត្តេហិ សព្ពេហិ អលជ្ជីអាទីហិ ឯកតោ សង្ឃកម្មំ កត្តព្ពមេវាតិ. ឯវំ សំវាសវិធានបរំ បកតត្តេសុបិ សភាគាបត្តិំ អាបន្នេហិ អញ្ញមញ្ញញ្ច អលជ្ជីហិ ច សទ្ធិំ ឯកតោ កម្មករណស្ស បដិក្ខិត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘សចេ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាបត្តិយា សតិ វុត្តវិធិំ អកត្វា ឧបោសថំ ករោតិ, វុត្តនយេនេវ សព្ពោ សង្ឃោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា). ‘‘យត្ថ អាមិសបរិភោគោ វដ្ដតិ, ធម្មបរិភោគោបិ តត្ថ វដ្ដតី’’តិ អលជ្ជីហិ សហ បរិភោគោ ច អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តោ ឯកតោ កម្មករណស្សាបិ ធម្មបរិភោគត្តា. តស្មា យថា ហិ បាឡិយំ បារាជិកាបត្តិអាបជ្ជនកបុគ្គលនិយមត្ថំ យ្វាយំ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន…បេ… ឧបសម្បន្នោ, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ វចនេ សព្ពេបិ ញត្តិចតុត្ថកម្មេន ឧបសម្បន្នា បារាជិកាបជ្ជនកបុគ្គលាយេវាតិ និយមោ ន សិជ្ឈតិ បារាជិកានាបជ្ជនកានម្បិ សេក្ខាទីនំ សម្ភវា, អថ ខោ ញត្តិចតុត្ថកម្មេន ឧបសម្បន្នេសុយេវ បារាជិកាបត្តិអាបជ្ជនកា អលជ្ជី ពាលបុថុជ្ជនា លព្ភន្តិ, ន បន ឯហិភិក្ខុអាទីសូតិ ឯវំ និយមោ សិជ្ឈតិ, ឯវមិធាបិ បកតត្តេសុយេវ ឯកតោ កម្មករណារហា អនាបត្តិកា លជ្ជី កុក្កុច្ចកា សិក្ខាកាមា ឧបលព្ភន្តិ, ន អបកតត្តេសូតិ ឯវមេវ និយមោ សិជ្ឈតិ អបកតត្តានំ គណបូរណត្តាភាវេន អសំវាសិកត្តនិយមតោ. អលជ្ជិនោ បន គណបូរកា ហុត្វា កម្មស្ស សាធនតោ អសំវាសិកេសុ ន គហិតា កត្តព្ពវិធិំ អកត្វា តេហិ សហ មទ្ទិត្វា កម្មំ ករោន្តានំ អាបត្តិ អលជ្ជិតា ច ន វិគច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯកោ អលជ្ជី អលជ្ជីសតម្បិ ករោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៥) ហិ វុត្តំ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ សហ វសន្តី’’តិអាទិ. អយញ្ចត្ថោ ឧបរិ វិត្ថារតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

តថាតិ សីមាបរិច្ឆិន្នេហីតិអាទិំ បរាមសតិ. ឯកតោ វន្ទនភុញ្ជនគាមប្បវេសនវត្តាបដិវត្តករណឧគ្គហបរិបុច្ឆាសជ្ឈាយករណាទិសាមគ្គិកិរិយាវសេន ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទសិក្ខនំ សមសិក្ខតា នាម, តញ្ច លជ្ជីហេវ សមំ សិក្ខិតព្ពំ, ន អលជ្ជីហីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ញត្តំ បន…បេ… សមសិក្ខតា នាមា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អនតិក្កមនវសេន ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន ច លជ្ជីបុគ្គលេហិ សមំ ឯកតោ សិក្ខិតព្ពា សមសិក្ខាតិ សិក្ខាបទានិ វុត្តានិ, តាសំ សមសិក្ខនំ យថាវុត្តនយេន លជ្ជីហិ សិក្ខិតព្ពភាវោ សមសិក្ខតា នាមាតិ អធិប្បាយោ. យថាវុត្តេសុ ឯកកម្មាទីសុ អលជ្ជីនំ លជ្ជិធម្មេ អនោក្កន្តេ លជ្ជីហិ សហ សំវាសោ នត្ថិ, តតោ ពហិយេវ តេ សន្ទិស្សន្តីតិ អាហ សព្ពេបិ លជ្ជិនោតិអាទិ.

៥៦. យំ តំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. វត្ថុមេវ ន ហោតីតិ សុវណ្ណាទីហិ កតឥត្ថិរូបានំ អង្គជាតេសុបិ និមិត្តវោហារទស្សនតោ តត្ថ បារាជិកាសង្កានិវត្តនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវ វិនីតវត្ថូសុ លេបចិត្តាទិវត្ថូសុ សញ្ជាតកុក្កុច្ចស្ស បារាជិកេន អនាបត្តិ វុត្តា.

បឋមចតុក្កវណ្ណនា

៥៧. អស្សាតិ អាខ្យាតបទន្តិ តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ហោតី’’តិ អាហ, ភវេយ្យាតិ អត្ថោ, ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ‘‘ហោតី’’តិ ឥទំ វចនសេសោ.

៥៨. សាទិយន្តស្សេវាតិ ឯត្ថ សាទិយនំ នាម សេវេតុកាមតាចិត្តស្ស ឧប្បាទនមេវាតិ អាហ ‘‘បដិសេវនចិត្តសមង្គិស្សា’’តិ. បដិបក្ខន្តិ អនិដ្ឋំ អហិតំ. ‘‘ភិក្ខូនំ បច្ចត្ថិកា ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា’’តិ វុត្តេ ឧបរិ វុច្ចមានា រាជបច្ចត្ថិកាទយោបិ ឥធេវ បវិសន្តីតិ តំ និវត្តនត្ថំ ភិក្ខូ ឯវ បច្ចត្ថិកាតិ រាជបច្ចត្ថិកានុរូបេន អត្ថោ ទស្សិតោ. តស្មិំ ខណេតិ បវេសនក្ខណេ. អគ្គតោ ហិ យាវ មូលា បវេសនកិរិយាយ វត្តមានកាលោ បវេសនក្ខណោ នាម. បវិដ្ឋកាលេតិ អង្គជាតស្ស យត្តកំ ឋានំ បវេសនារហំ, តត្តកំ អនវសេសតោ បវិដ្ឋកាលេ, បវេសនកិរិយាយ និដ្ឋិតក្ខណេតិ អត្ថោ. ឯវំ បវិដ្ឋស្ស ឧទ្ធរណារម្ភតោ អន្តរា ឋិតកាលេ ឋិតំ អង្គជាតំ, តស្ស ឋិតិ វា ឋិតំ នាម, អដ្ឋកថាយំ បន មាតុគាមស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិំ បត្វា សព្ពថា វាយាមតោ ឱរមិត្វា ឋិតកាលំ សន្ធាយ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយេ’’តិ វុត្តំ, តទុភយម្បិ ឋិតមេវាតិ គហេតព្ពំ. ឧទ្ធរណំ នាម យាវ អគ្គា នីហរណកិរិយាយ វត្តមានកាលោតិ អាហ ‘‘នីហរណកាលេ បដិសេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិ.

ឯត្ថ ច យស្មា បរេហិ ឧបក្កមិយមានស្ស អង្គជាតាទិកាយចលនស្ស វិជ្ជមានត្តា សេវនចិត្តេ ឧបដ្ឋិតមត្តេ តស្មិំ ខណេ ចិត្តជរូបេន សញ្ជាយមានំ អង្គជាតាទិចលនំ ឥមិនា សេវនចិត្តេន ឧប្បាទិតមេវ ហោតិ. អបិច សេវនចិត្តេ ឧប្បន្នេ បរេហិ អនុបក្កមិយមានស្សាបិ អង្គជាតេ ចលនំ ហោតេវ, តញ្ច តេន កតំ នាម ហោតិ, តស្មា កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋិតំ បារាជិកាបត្តិំ សោ អាបជ្ជតិយេវ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា (បាចិ. ៦៥៧-៦៥៨) វិយ. តត្ថាបិ ហិ ‘‘អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាមសនំ វា…បេ… បដិបីឡនំ វា សាទិយេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៦៥៧) សាទិយនមត្តេយេវ អាបត្តិ វុត្តា, ភិក្ខុនោ កាយសំសគ្គេ បន ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ (បារា. ២៧០) អត្តនោ ឧបក្កមស្ស អាបត្តិនិមិត្តភាវេន វុត្តត្តា ឥត្ថិយា ផុសិយមានស្ស កាយសំសគ្គរាគេ ច ឥត្ថិយា សញ្ជនិតកាយចលនេ ច វិជ្ជមានេបិ អត្តនោ បយោគាភាវេន អនាបត្តិយេវ វុត្តាតិ គហេតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘បឋមសង្ឃាទិសេសវិសយេបិ បរេហិ ពលក្ការេន ហត្ថាទីហិ ឧបក្កមិយមានស្ស មោចនស្សាទោ ច ឧប្បជ្ជតិ, តេន ច អសុចិម្ហិ មុត្តេ សង្ឃាទិសេសោ, អមុត្តេ ថុល្លច្ចយំ ឯវា’’តិ វទន្តិ. អង្គារកាសុន្តិ អង្គាររាសិំ, អង្គារបុណ្ណាវាដំ វា. ឥត្ថិយា ឧបក្កមិយមានេ អសាទិយនំ នាម ន សព្ពេសំ វិសយោតិ អាហ ឥមញ្ហីតិអាទិ. ឯកាទសហិ អគ្គីហីតិ រាគទោសមោហជាតិជរាមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសង្ខាតេហិ ឯកាទសគ្គីហិ. អស្សាតិ អសាទិយន្តស្ស. ចតុក្កំ នីហរិត្វា ឋបេសីតិ ឯត្ថ ឯកបុគ្គលវិសយតាយ ឯកោបិ អនាបត្តិវារោ បវេសនបវិដ្ឋឋិតឧទ្ធរណសង្ខអាតានំ ចតុន្នំ បទានំ វសេន ‘‘ចតុក្ក’’ន្តិ វុត្តោ. បឋមចតុក្កកថាតិ ឯត្ថ បន អនាបត្តិវារេន សទ្ធិំ បញ្ចន្នំ វារានំ វុត្តនយេន ‘‘បញ្ច ចតុក្កា’’តិ វត្តព្ពេបិ ឯកមគ្គវិសយតាយ តេសំ ឯកត្តំ អារោបេត្វា បឋមចតុក្កតា វុត្តា. តេនេវ វក្ខតិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វសេន តីណិ សុទ្ធិកចតុក្កានីតិអាទិ.

ឯកូនសត្តតិទ្វិសតចតុក្កកថាវណ្ណនា

៥៩-៦០. មត្តន្តិ សុរាទីហិ មត្តំ. អក្ខាយិតនិមិត្តា ឥធ ឧត្តរបទលោបេន អក្ខាយិតសទ្ទេន វុត្តាតិ អាហ ‘‘អក្ខាយិតនិមិត្ត’’ន្តិ. ជាគរន្តិន្តិអាទិ វិសេសនរហិតត្តា ‘‘សុទ្ធិកចតុក្កានី’’តិ វុត្តំ. សមានាចរិយកាថេរាតិ ឯកាចរិយស្ស ឧទ្ទេសន្តេវាសិកា. គង្គាយ អបរភាគោ អបរគង្គំ. វតរេតិ គរហត្ថេ និបាតោ. ឯវំ វិនយគរុកានន្តិ ឥមិនា ឧបរិ ឧបតិស្សត្ថេរេន វុច្ចមានវិនិច្ឆយស្ស គរុករណីយតាយ ការណំ វុត្តំ. សព្ពំ បរិយាទិយិត្វាតិ សព្ពំ បារាជិកខេត្តំ អនវសេសតោ គហេត្វា. យទិ ហិ សាវសេសំ កត្វា បញ្ញបេយ្យ, អលជ្ជីនំ តត្ថ លេសេន អជ្ឈាចារសោតោ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សោតំ ឆិន្ទិត្វា’’តិ. សហសេយ្យាទិបណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទេសុយេវ (បាចិ. ៤៩-៥១) សាវសេសំ កត្វាបិ បញ្ញាបនំ សម្ភវតិ, ន លោកវជ្ជេសូតិ អាហ ឥទញ្ហីតិអាទិ. សហសេយ្យសិក្ខាបទេ ហិ (បាចិ. ៤៩ អាទយោ) កិញ្ចាបិ យេភុយ្យច្ឆន្នេ យេភុយ្យបរិច្ឆន្នេ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ បាចិត្តិយំ ទស្សិតំ, ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, តថាបិ សាវសេសត្តា បញ្ញត្តិយា យេភុយ្យច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នាទីសុបិ អដ្ឋកថាយំ បាចិត្តិយមេវ ទស្សិតំ. ឥធ បន និរវសេសត្តា បញ្ញត្តិយា ភគវតា ទស្សិតំ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតនិមិត្តតោ ហេដ្ឋា បារាជិកក្ខេត្តំ នត្ថិ, ថុល្លច្ចយាទិមេវ តត្ថ លព្ភតិ.

ឧបតិស្សត្ថេរេន វុត្តស្សេវ វិនិច្ឆយស្ស អញ្ញម្បិ ឧបត្ថម្ភការណំ ទស្សេន្តោ អបិចាតិអាទិមាហ. និមិត្តេ អប្បមត្តិកាបិ មំសរាជិ សចេ អវសិដ្ឋា ហោតិ, តំ យេភុយ្យក្ខាយិតមេវ ហោតិ, តតោ បរំ បន សព្ពសោ ខាយិតេ និមិត្តេ ទុក្កដមេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តតោ បរំ ថុល្លច្ចយំ នត្ថី’’តិ. កេចិ បនេត្ថ វច្ចមគ្គាទិំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ‘‘តេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម យាវ តតិយកោដ្ឋាសស្ស បរិយោសានា ខាយិតំ យេភុយ្យក្ខាយិតំ នាម, តតោ បរំ ថុល្លច្ចយំ នត្ថិ, យាវ ចតុត្ថកោដ្ឋាសស្ស បរិយោសានា ខាយិតំ, តម្បិ ទុក្កដវត្ថុយេវា’’តិ ច វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. មតសរីរស្មិំយេវ វេទិតព្ពន្តិ មតំ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតន្តិអាទិវចនតោ វុត្តំ. យទិបិ និមិត្តន្តិអាទិ ជីវមានកសរីរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ តស្សេវ អធិកតត្តា. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) ‘‘ជីវមានកសរីរស្ស វុត្តប្បការេ មគ្គេ សចេបិ តចាទីនិ អនវសេសេត្វា សព្ពសោ ឆិន្នេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពសោ ខាយិតន្តិ និមិត្តមំសំ សព្ពំ ឆិន្នន្តិ អត្ថោ. និមិត្តសណ្ឋានន្តិ ឆិន្នមំសស្ស អន្តោ យាវ មុត្តវត្ថិកោសា ឆិទ្ទាការោ អព្ភន្តរឆវិចម្មមត្តោ ឥត្ថិនិមិត្តាការោ, តេនាហ ‘‘បវេសនំ ជាយតី’’តិ. និមិត្តសណ្ឋានំ បន អនវសេសេត្វាតិ បវេសនារហឆិទ្ទាការេន ឋិតអព្ភន្តរមំសាទិំ អនវសេសេត្វា. ឯតេន យាវ បវេសោ លព្ភតិ, តាវ មគ្គោយេវាតិ ទស្សេតិ. និមិត្តតោ បតិតាយ មំសបេសិយាតិ ឥទំ និមិត្តសណ្ឋានវិរហិតំ អព្ភន្តរមំសខណ្ឌំ សន្ធាយ វុត្តំ. និមិត្តសណ្ឋានំ អកោបេត្វា សមន្តតោ ឆិន្ទិត្វា ឧទ្ធដមំសបេសិយា បន មតសរីរេ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតនិមិត្តេ វិយ ឧបក្កមន្តស្ស បារាជិកមេវ.

ឯវំ ជីវមានកមនុស្សសរីរេ លព្ភមានវិសេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មតសរីរេ ទស្សេតុំ មតសរីរេ បនាតិអាទិមាហ. វត្ថិកោសេសូតិ បុរិសានំ អង្គជាតកោសចម្មេសុ. ‘‘នវទ្វារោ មហាវណោ’’តិអាទិ (មិ. ប. ២.៦.១) វចនតោ មនុស្សានំ អក្ខិនាសាទីនិ វណសង្ខេបេន ថុល្លច្ចយក្ខេត្តានីតិ តេសុបិ ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ, ឯវំ មនុស្សានំ មតសរីរេបិ, តេនាហ មតេ អល្លសរីរេតិអាទិ. តត្ថ អល្លសរីរេតិ អកុថិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. បារាជិកក្ខេត្តេតិ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ. ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេតិ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតាទិម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អក្ខិនាសាទិថុល្លច្ចយក្ខេត្តេសុ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតេសុបិ ថុល្លច្ចយំ, ឧបឌ្ឍក្ខាយិតាទីសុ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសម្បីតិ យថាវុត្តហត្ថិអាទីហិ អញ្ញេសំ តិរច្ឆានានំ សង្គណ្ហនត្ថំ វុត្តំ. តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ បន អដ្ឋកថាប្បមាណេន គហេតព្ពំ, ‘‘អមគ្គេន អមគ្គំ បវេសេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៦៦) ហិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ, ន បន មនុស្សានន្តិ វិសេសេត្វា. យទិ ហិ មនុស្សានញ្ញេវ វណេសុ ថុល្លច្ចយំ សិយា, ហត្ថិអស្សាទីនំ នាសវត្ថិកោសេសុបិ បដង្គមុខមណ្ឌូកស្ស មុខសណ្ឋានេបិ ច វណសង្ខេបតោ ថុល្លច្ចយំ ន វត្តព្ពំ សិយា, វុត្តញ្ច. តស្មា អដ្ឋកថាចរិយា ឯវេត្ថ បមាណំ. មតានំ តិរច្ឆានគតានន្តិ មតកេន សម្ពន្ធោ.

មេថុនរាគេន វត្ថិកោសំ បវេសេន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វត្ថិកោសំ អប្បវេសេន្តោ’’តិ. មេថុនរាគោ ច នាម កាយសំសគ្គរាគំ មោចនស្សាទញ្ច មុញ្ចិត្វា វិសុំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយា រាគោ, សោ ច បុរិសាទីសុបិ ឧប្បជ្ជតិ, តេន ច អបារាជិកក្ខេត្តេ ឥត្ថិសរីរេបិ ឧបក្កមន្តស្ស អសុចិម្ហិ មុត្តេបិ សង្ឃាទិសេសោ ន ហោតិ, ខេត្តានុរូបំ ថុល្លច្ចយទុក្កដមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. អប្បវេសេន្តោតិ ឥមិនា តីសុ មគ្គេសុ បវេសនាធិប្បាយេ អសតិបិ មេថុនរាគេន ពហិ ឃដ្ដនំ សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ, តេនេវ ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ, ឥតរថា បវេសនាធិប្បាយេន ពហិ ឆុបន្តស្ស មេថុនស្ស បុព្ពបយោគត្តា ទុក្កដមេវ វត្តព្ពំ សិយា. និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ ថុល្លច្ចយន្តិ ឥទញ្ច ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥២) ឥមស្ស ចម្មក្ខន្ធកេ អាគតស្ស សុត្តស្ស វសេន វុត្តំ. តត្ថ ច កេសញ្ចិ អញ្ញថាបិ អត្ថវិកប្បស្ស ពីជំ ទស្សេន្តោ មហាអដ្ឋកថាយំ បនាតិអាទិមាហ. មុខេនេវ ឆុបនំ សន្ធាយាតិ ឱដ្ឋជិវ្ហាទិមុខាវយវេន ឆុបនំ សន្ធាយ. ឱឡារិកត្តាតិ អជ្ឈាចារស្ស ថុល្លត្តា. តំ សន្ធាយភាសិតន្តិ តំ យថាវុត្តសុត្តំ. សុត្តញ្ហិ អជ្ឈាចារំ សន្ធាយ បដិច្ច វុត្តត្តា ‘‘សន្ធាយភាសិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. សុដ្ឋុសល្លក្ខេត្វាតិ បិដ្ឋិំ អភិរុហន្តានំ អង្គជាតមុខេនេវ និមិត្តឆុបនស្ស សម្ភវំ មេថុនរាគីនញ្ច អង្គជាតេន ឆុបនស្សេវ អនុរូបតញ្ច សុត្តេ ច ‘‘មុខេនា’’តិ អវុត្តតញ្ច អញ្ញញ្ច នយំ យថាពលំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វាតិ អត្ថោ. សង្ឃាទិសេសោតិ មនុស្សិត្ថិំ សន្ធាយ វុត្តំ. បស្សាវមគ្គន្តិ ឥទំ ចម្មក្ខន្ធកេ និទានវសេន វុត្តំ. ឥតរមគ្គទ្វយំ បន និមិត្តមុខេន ឆុបន្តស្ស វណសង្ខេបេន ថុល្លច្ចយមេវ. វុត្តនយេនេវាតិ មេថុនរាគេនេវ. និមិត្តមុខេន បន វិនា មេថុនរាគេន មនុស្សិត្ថិយា វា តិរច្ឆានគតិត្ថិយា វា បស្សាវមគ្គំ បកតិមុខេន ឆុបន្តស្ស ទុក្កដមេវ បកតិមុខេន បកតិមុខឆុបនេ វិយ, ឥតរថា តត្ថាបិ ថុល្លច្ចយេន ភវិតព្ពំ, តញ្ច ន យុត្តំ ខន្ធកសុត្តេបិ តថា អវុត្តត្តា. កាយសំសគ្គរាគេន ទុក្កដន្តិ និមិត្តមុខេន វា បកតិមុខាទិំ ឥតរកាយេន វា កាយសំសគ្គរាគេន ឆុបន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

ឯត្ថ ច កាយសំសគ្គរាគេន ពហិនិមិត្តេ ឧបក្កមតោ អជានន្តស្សេវ អង្គជាតំ យទិ បារាជិកក្ខេត្តំ ឆុបតិ, តត្ថ កិំ ហោតីតិ? កេចិ តាវ ‘‘មេថុនរាគស្ស អភាវា មនុស្សិត្ថិយា សង្ឃាទិសេសោ, សេសេសុ វត្ថុវសេន ថុល្លច្ចយទុក្កដានី’’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘បវេសនក្ខណេ ផស្សស្ស សាទិយនសម្ភវតោ ពលក្ការេន ឧបក្កមនក្ខណេ វិយ បារាជិកមេវា’’តិ វទន្តិ, ឥទមេវ យុត្តតរំ. មគ្គត្តយតោ ហិ អញ្ញស្មិំ បទេសេយេវ កាយសំសគ្គាទិរាគភេទតោ អាបត្តិភេទោ លព្ភតិ, ន មគ្គត្តយេ. តត្ថ បន យេន កេនចិ អាការេន ផស្សស្ស សាទិយនក្ខណេ បារាជិកមេវ, តេនេវ បរោបក្កមេន បវេសនាទីសុ រាគភេទំ អនុទ្ធរិត្វា សាទិយនមត្តេន បារាជិកំ វុត្តំ.

សន្ថតចតុក្កភេទកថាវណ្ណនា

៦១-២. បដិបន្នកស្សាតិ អារទ្ធវិបស្សកស្ស. ឧបាទិន្នកន្តិ កាយិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបាទិន្នកេន ផុសតីតិ ឧបាទិន្នកសរីរេន ផុសីយតីតិ កម្មសាធនេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ឯវំ ករោន្តោ ភិក្ខុ កិញ្ចិ ឧបាទិន្នកំ ឧបាទិន្នកេន ន ផុសតីតិ អត្ថោ. លេសំ ឱឌ្ឌេស្សន្តីតិ លេសំ ឋបេស្សន្តិ, បរិកប្បេស្សន្តីតិ អត្ថោ. សន្ថតាទិភេទេហិ ភិន្ទិត្វាតិ សន្ថតាទិវិសេសនេហិ វិសេសេត្វា. សន្ថតាយាតិ សមុទាយេ ឯកទេសវោហារោ ទឌ្ឍស្ស បដស្ស ឆិទ្ទន្តិអាទីសុ វិយ. យថា ហិ បដស្ស ឯកទេសោវ វត្ថតោ ទឌ្ឍោតិ វុច្ចតិ, តំ ឯកទេសវោហារំ សមុទាយេ បដេ ឧបចារតោ អារោបេត្វា បុន តំ សមុទាយំ ទឌ្ឍប្បទេសសង្ខាតឆិទ្ទសម្ពន្ធីភាវេន ‘‘ទឌ្ឍស្ស បដស្ស ឆិទ្ទ’’ន្តិ វោហរន្តិ, ឯវមិធាបិ ឥត្ថិយា មគ្គប្បទេសវោហារំ សមុទាយភូតាយ ឥត្ថិយា អារោបេត្វា បុន តំ ឥត្ថិំ សន្ថតមគ្គសម្ពន្ធិនិំ កត្វា សន្ថតាយ ឥត្ថិយា វច្ចមគ្គេនាតិអាទិ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៦១-៦២) បនេត្ថ ‘‘ឯកទេសេ សមុទាយវោហារោ’’តិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ អវយវវោហារេន សមុទាយស្សេវ បតីយមានត្តា. ឥតរថា ហិ សន្ថតាយ វច្ចមគ្គេនាតិ ឥត្ថិលិង្គតា មគ្គសម្ពន្ធិតា ច ន សិយា, ឯកទេសេ សមុទាយោបចារស្ស បន ឯកទេសោវ អត្ថោ សាខាយ ឆិជ្ជមានាយ រុក្ខោ ឆិជ្ជតីតិអាទីសុ វិយ.

វត្ថាទីនិ មគ្គស្ស អន្តោ អប្បវេសេត្វា ពហិយេវ វេឋនំ សន្ធាយ ‘‘បលិវេឋេត្វា’’តិ វុត្តំ. សមុទាយេ អវយវូបចារេនេវ ភិក្ខុបិ សន្ថតោ នាមាតិអាទិ វុត្តំ. យត្តកេ បវិដ្ឋេតិ តិលពីជមត្តេ បវិដ្ឋេ. អក្ខិនាសាទីនំ សន្ថតត្តេបិ យថាវត្ថុកមេវាតិ អាហ ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ថុល្លច្ចយន្តិអាទិ. ខាណុំ ឃដ្ដេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ឥត្ថិនិមិត្តស្ស អន្តោ ខាណុំ បវេសេត្វា សមតលំ, អតិរិត្តំ វា ឋិតំ ខាណុំ សចេ ឃដ្ដេតិ, ឃដ្ដេន្តស្ស ទុក្កដំ បវេសាភាវតោ. សចេ បន ឦសកំ អន្តោ អល្លោកាសេ បវេសេត្វា ឋិតំ អនុបាទិន្នមេវ ខាណុសីសំ អង្គជាតេន ឆុបតិ, បារាជិកមេវ. តស្ស តលន្តិ វេឡុនឡាទិកស្ស អន្តោតលំ. ពហិទ្ធា ខាណុកេតិ អន្តោ បវេសិតវេឡុបព្ពាទិកស្ស ពហិ និក្ខន្តសីសំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថា ច ឥត្ថិនិមិត្តេតិអាទីសុ យថា ឥត្ថិយា បស្សាវមគ្គេ ខាណុំ កត្វា ឃដ្ដនាទិកំ វុត្តំ, ឯវំ សព្ពត្ថ វច្ចមគ្គាទីសុបិ លក្ខណំ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

រាជបច្ចត្ថិកាទិចតុក្កភេទកថាវណ្ណនា

៦៥. កេរាដិកាតិ វញ្ចកា. បឋមំ ឥត្ថិធុត្តមេវ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥតរធុត្តេបិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឥត្ថិធុត្តសុរាធុត្តាទយោ វា’’តិ វុត្តំ.

អាបត្តានាបត្តិវារវណ្ណនា

៦៦. បដិញ្ញាតករណំ នត្ថិ សេវេតុកាមតា មគ្គេន មគ្គប្បដិបត្តីតិ ទ្វិន្នំ អង្គានំ សិទ្ធត្តា. ទូសិតស្ស បន មគ្គេន មគ្គប្បដិបត្តិ ឯវមេកំ អង្គំ សិទ្ធំ, សេវេតុកាមតាសង្ខាតំ សាទិយនំ អសិទ្ធំ. តស្មា សោ បុច្ឆិត្វា ‘‘សាទិយិ’’ន្តិ វុត្តបដិញ្ញាយ នាសេតព្ពោ. តត្ថេវាតិ វេសាលិយំ មហាវនេ ឯវ. សព្ពង្គគតន្តិ សព្ពកាយគតំ. ‘‘លោហិតំ វិយា’’តិ វុត្តត្តា កេសាទីនំ វិនិមុត្តដ្ឋានេ សព្ពត្ថាតិ គហេតព្ពំ. និច្ចមេវ ឧម្មត្តកោ ហោតីតិ យស្ស បិត្តកោសតោ បិត្តំ ចលិត្វា សព្ពទា ពហិ និក្ខន្តំ ហោតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យស្ស បន បិត្តំ ចលិត្វា បិត្តកោសេយេវ ឋិតំ ហោតិ, កទាចិ វា និក្ខន្តំ បុន និក្ខមតិ, សោបិ អន្តរន្តរា សញ្ញំ បដិលភតិ ភេសជ្ជេន ច បកតិអារោគ្យំ បដិលភតីតិ វេទិតព្ពំ.

បទភាជនីយវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

បកិណ្ណកន្តិ វោមិស្សកនយំ. សមុដ្ឋានន្តិ ឧប្បត្តិការណំ. កិរិយាតិអាទិ និទស្សនមត្តំ អកិរិយាទីនម្បិ សង្គហតោ. វេទនាយ សហ កុសលញ្ច វេទិតព្ពន្តិ យោជេតព្ពំ. សព្ពសង្គាហកវសេនាតិ សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ សង្គាហកវសេន ‘‘កាយោ វាចា កាយវាចា កាយចិត្តំ វាចាចិត្តំ កាយវាចាចិត្ត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តានិ ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ. សមុដ្ឋានាទយោ ហិ អាបត្តិយា ឯវ ហោន្តិ, ន សិក្ខាបទស្ស. តំតំសិក្ខាបទស្ស និយតអាបត្តិយា ឯវ គហណត្ថំ បន សិក្ខាបទសីសេន សមុដ្ឋានាទីនំ កថនំ. ឯវញ្ហិ អាបត្តិវិសេសោ បញ្ញាយតិ អាបត្តិ-សទ្ទស្ស សព្ពាបត្តិសាធារណត្តា, ឥមេសុ បន ឆសុ សមុដ្ឋានេសុ បុរិមានិ តីណិ អចិត្តកានិ, បច្ឆិមានិ សចិត្តកានិ. សមាសតោ តំ ឥមំ បកិណ្ណកំ វិទិត្វា វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឆ សមុដ្ឋានានិ ឯតស្សាតិ ឆសមុដ្ឋានំ. ឯវំ សេសេសុបិ.

អត្ថិ កថិនសមុដ្ឋានន្តិអាទិ សមុដ្ឋានសីសវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានឯកសមុដ្ឋានានំ ទស្សនំ. តេរស ហិ សមុដ្ឋានសីសានិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ អទិន្នាទានសមុដ្ឋានំ សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានំ សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ កថិនសមុដ្ឋានំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ អទ្ធានសមុដ្ឋានំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានំ ចោរីវុដ្ឋាបនសមុដ្ឋានំ អននុញ្ញាតសមឧដ្ឋានន្តិ. តត្ថ អត្ថិ ឆសមុដ្ឋានន្តិ ឥមិនា សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានំ វុត្តំ, បញ្ចសមុដ្ឋានស្ស អភាវតោ ‘‘អត្ថិ បញ្ចសមុដ្ឋាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘អត្ថិ ចតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឥមិនា ច អទ្ធានសមុដ្ឋានំ អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានញ្ច សង្គហិតំ. យញ្ហិ បឋមតតិយចតុត្ថឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ អទ្ធានសមុដ្ឋានំ. យំ បន ទុតិយតតិយបញ្ចមឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានំ. អត្ថិ តិសមុដ្ឋានន្តិ ឥមិនា អទិន្នាទានសមុដ្ឋានំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានញ្ច សង្គហិតំ. យញ្ហិ សចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ អទិន្នាទានសមុដ្ឋានំ. យំ បន អចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានំ. អត្ថិ កថិនសមុដ្ឋានន្តិអាទិនា បន អវសេសសមឧដ្ឋានសីសវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានំ ឯកសមុដ្ឋានញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ ហិ យំ តតិយឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម. យំ បន បឋមចតុត្ថេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ. យំ ឆដ្ឋេនេវ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ, ‘‘សមនុភាសនសមឧដ្ឋាន’’ន្តិបិ តស្សេវ នាមំ. ឥតិ សរូបេន អដ្ឋ អាបត្តិសីសានិ ទស្សិតានិ. អាទិសទ្ទេន បនេត្ថ អវសេសានិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានបទសោធម្មថេយ្យសត្ថធម្មទេសនាចោរីវុដ្ឋាបនសមុដ្ឋានានិ បញ្ចបិ សមុដ្ឋានសីសានិ សង្គហិតានិ. តត្ថ យំ កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ. យំ ទុតិយបញ្ចមេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ. យំ ចតុត្ថឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ. យំ បញ្ចមេនេវ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ ធម្មទេសនាសមឧដ្ឋានំ. យំ បញ្ចមឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, ឥទំ ចោរីវុដ្ឋាបនសមុដ្ឋានំ. ឯត្ថ ច បច្ឆិមេសុ តីសុ សចិត្តកសមុដ្ឋានេសុ ឯកេកសមុដ្ឋានវសេន ឯកសមុដ្ឋានានិ តិវិធានិ. ទ្វិសមុដ្ឋានានិ បន បឋមចតុត្ថេហិ វា ទុតិយបញ្ចមេហិ វា តតិយឆដ្ឋេហិ វា ចតុត្ថឆដ្ឋេហិ វា បញ្ចមឆដ្ឋេហិ វា សមុដ្ឋានវសេន បញ្ចវិធានីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឯវំ សមុដ្ឋានវសេន សព្ពសិក្ខាបទានិ តេរសធា ទស្សេត្វា ឥទានិ កិរិយាវសេន បញ្ចធា ទស្សេតុំ តត្រាបីតិអាទិ វុត្តំ. កិញ្ចីតិ សិក្ខាបទំ. កិរិយតោតិ បថវីខណនាទិ (បាចិ. ៨៤-៨៥) វិយ កាយវចីវិញ្ញត្តិជនិតកម្មតោ. អកិរិយតោតិ បឋមកថិនាទិ (បារា. ៤៥៩ អាទយោ) វិយ កត្តព្ពស្ស អករណេនេវ. កិរិយាកិរិយតោតិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ ចីវរបដិគ្គហណាទិ (បារា. ៥០៨ អាទយោ) វិយ. សិយា កិរិយតោ, សិយា អកិរិយតោ រូបិយបដិគ្គហណាទិ (បារា. ៥៨២ អាទយោ) វិយ, សិយា កិរិយតោ, សិយា កិរិយាកិរិយតោ កុដិការាទិ (បារា. ៣៤២) វិយ. វីតិក្កមសញ្ញាយ អភាវេន វិមោក្ខោ អស្សាតិ សញ្ញាវិមោក្ខន្តិ មជ្ឈេបទលោបីសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តង្គំ លភតិ សចិត្តកសមុដ្ឋានេហេវ សមុដ្ឋហនតោ. ឥតរន្តិ យស្ស ចិត្តង្គនិយមោ នត្ថិ, តំ, អនាបត្តិមុខេន ចេតំ សញ្ញាទុកំ វុត្តំ, អាបត្តិមុខេន សចិត្តកទុកន្តិ ឯត្តកមេវ វិសេសោ, អត្ថតោ សមានាវ.

កាយវចីទ្វារេហិ អាបជ្ជិតព្ពម្បិ កាយកម្មេ វា វចីកម្មេ វា សង្គយ្ហតិ. តត្ថ ពាហុល្លវុត្តិតោ អទិន្នាទានមុសាវាទាទយោ វិយាតិ អត្ថិ សិក្ខាបទំ កាយកម្មន្តិអាទិនា កាយកម្មំ វចីកម្មញ្ចាតិ ទុកមេវ វុត្តំ, វិភាគតោ បន កាយវចីកម្មេន សទ្ធិំ តិកមេវ ហោតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘សព្ពា ច កាយកម្មវចីកម្មតទុភយវសេន តិវិធា ហោន្តី’’តិ. តតោយេវ ឥធាបិ អទិន្នាទានាទីសុ (បារា. ៨៩) កាយកម្មវចីកម្មន្តិ តទុភយវសេន ទស្សិតំ. អត្ថិ បន សិក្ខាបទំ កុសលន្តិអាទិ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តវសេន ការិយេ ការណោបចារេន វុត្តំ, ន បន អាបត្តិយា កុសលាទិបរមត្ថធម្មតាវសេន អាបត្តិយា សម្មុតិសភាវត្តា. កុសលាកុសលាទិបរមត្ថធម្មេ ឧបាទាយ ហិ ភគវតា អាបត្តិសម្មុតិ បញ្ញត្តា. វក្ខតិ ហិ ‘‘យំ កុសលចិត្តេន អាបជ្ជតិ, តំ កុសល’’ន្តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៦៦ បកណ្ណកកថា). ន ហិ ភគវតោ អាណាយត្តា អាបត្តិ កុសលាទិបរមត្ថសភាវា ហោតិ អនុបសម្បន្នានំ អាទិកម្មិកានញ្ច អាបត្តិប្បសង្គតោ, តស្សា ទេសនាទីហិ វិសុទ្ធិអភាវប្បសង្គតោ ច. ន ហិ ការណពលេន ឧប្បជ្ជមានា កុសលាទិសភាវា អាបត្តិ អនុបសម្បន្នាទីសុ និវត្តតិ, ឧប្បន្នាយ ច តស្សា កេនចិ វិនាសោ ន សម្ភវតិ. សរសវិនាសតោ ទេសនាទិនា ច អាបត្តិ វិគច្ឆតីតិ វចនមត្ថិ, ន បន តេន អកុសលាទិ វិគច្ឆតិ. បិតុឃាតាទិកម្មេន ហិ បារាជិកំ អាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ គិហិលិង្គំ គហេត្វា ភិក្ខុភាវបរិច្ចាគេន បារាជិកាបត្តិ វិគច្ឆតិ, ន បាណាតិបាតាទិអកុសលំ អានន្តរិយាទិភាវតោ. តស្មា ទុម្មង្កូនំ និគ្គហាទិទសអត្ថវសេ (បារា. ៣៩; បរិ. ២) បដិច្ច ភគវតា យថាបច្ចយំ សមុប្បជ្ជមានេ កុសលាកុសលាទិនាមរូបធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តា សម្មុតិយេវ អាបត្តិ, សា ច យថាវិធិបដិកម្មករណេន វិគតា នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ, តេនាហ ទ្វត្តិំសេវ ហិ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តានីតិអាទិ. អាបត្តិសមុដ្ឋាបកត្តេនេវ ហេត្ថ កុសលាទីនំ អាបត្តិតោ ភេទោ សិទ្ធោ. ន ហិ តំសមុដ្ឋិតស្ស តតោ អភេទោ យុត្តោ សមុដ្ឋានសមុដ្ឋិតភេទព្យវហារុបច្ឆេទប្បសង្គតោ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៦៦ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) បន អាបត្តិយា បរមត្ថតោ កុសលត្តមេវ ន សម្ភវតិ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វចនតោ, ‘‘អកុសលត្តំ បន អព្យាកតត្តញ្ច អាបត្តិយា សម្ភវតី’’តិ សញ្ញាយ កុសលចិត្តសមុដ្ឋានក្ខណេបិ រូបាព្យាកតត្តំ អាបត្តិយា សមត្ថេតុំ យំ កុសលចិត្តេន អាបជ្ជតិ, តំ កុសលំ, ឥតរេហិ ឥតរន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៦៦ បកិណ្ណកកថា) ឥមំ អដ្ឋកថាវចនំ និស្សាយ វុត្តំ ‘‘យំ កុសលចិត្តេន អាបជ្ជតីតិ យំ សិក្ខាបទសីសេ គហិតំ អាបត្តិំ កុសលចិត្តសមង្គី អាបជ្ជតិ, ឥមិនា បន វចនេន តំ កុសលន្តិ អាបត្តិយា វុច្ចមានោ កុសលភាវោ បរិយាយតោ, ន បរមត្ថតោតិ ទស្សេតិ. កុសលចិត្តេន ហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ សវិញ្ញត្តិកំ អវិញ្ញត្តិកំ វា សិក្ខាបទវីតិក្កមាការប្បវត្តំ រូបក្ខន្ធសង្ខាតំ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ. តត្ថ យំ កុសលចិត្តេន អាបជ្ជតីតិ ឥមំ វចនំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘ឥមិនា បន វចនេន តំ កុសលន្តិ អាបត្តិយា វុច្ចមានោ កុសលភាវោ បរិយាយតោ, ន បរមត្ថតោតិ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ឥតរេហិ ឥតរន្តិ វចនេន ‘‘យំ អកុសលចិត្តេន អាបជ្ជហិ, តំ អកុសលំ, យំ អព្យាកតចិត្តេន អាបជ្ជតិ, តំ អព្យាកត’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស វុត្តត្តា ឥតរេហីតិ វចនំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘ឥមិនាបិ វចនេន ឥតរន្តិ អាបត្តិយា វុច្ចមានោ អកុសលភាវោ អព្យាកតភាវោ ច បរិយាយតោ ទស្សេតី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ អវត្វា កុសលបក្ខេ ឯវ កថនស្ស ការណំ ន បស្សាម. យំ បន អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលន្តិអាទិវចនំ ការណត្តេន វុត្តំ, តម្បិ អការណំ យំ អកុសលចិត្តេន អាបជ្ជតិ, តំ អកុសលន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អកុសលាទិភាវស្ស បរិយាយទេសិតត្តា, អាបត្តិយា កុសលវោហារស្ស អយុត្តតាយ នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសលន្តិ វុត្តត្តា ច. អាបត្តិយា ហិ កុសលចិត្តសមុដ្ឋិតត្តេបិ ភគវតា បដិក្ខិត្តភាវេន សាវជ្ជធម្មត្តា ការណូបចារេនាបិ អនវជ្ជកុសលវោហារោ ន យុត្តោ សាវជ្ជានវជ្ជានំ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធត្តា. យថា អាកាសាទិសម្មុតិសច្ចានំ ឧប្បន្នតាទិវោហារោ វិយ ជាតិជរាភង្គានំ ឧប្បន្នតាទិវោហារោ អនវដ្ឋានាទិទេសតោ អយុត្តោ, ឯវមិធាបិ កុសលវោហារោ អយុត្តោ វិរុទ្ធត្តា. អកុសលាទិវោហារោ បន យុត្តោ, ការណូបចារេន បន អកុសលាទិសភាវតា យថាវុត្តទោសានតិវត្តនតោ. សុត្តស្សាបិ ហិ យថា សុត្តសុត្តានុលោមាទីហិ វិរោធោ ន ហោតិ, តថេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘កុសលចិត្តេន ហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ…បេ… រូបក្ខន្ធសង្ខាតំ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ, តំ អយុត្តមេវ រូបក្ខន្ធស្ស ខណិកតាយ អាបត្តិយាបិ ទេសនាទិបដិកម្មំ វិនាវ បដិបស្សទ្ធិប្បសង្គតោ. រូបបរម្បរា អាបត្តីតិ ចេ? តន្ន, បដិកម្មេនាបិ អវិគមប្បសង្គតោ. ន ហិ រូបសន្តតិទេសនាទីហិ វិគច្ឆតិ សការណាយត្តត្តា, ឥតិ សព្ពថា អាបត្តិយា បរមត្ថតា អយុត្តា, ឯតេនេវ យំ វុត្តំ ‘‘និបជ្ជិត្វា និរោធសមាបន្នស្ស សហសេយ្យវសេន តថាការប្បវត្តរូបធម្មស្សេវ អាបត្តិភាវតោ’’តិអាទិ, តម្បិ បដិសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន និរោធសមាបន្នានំ រូបធម្មមេវ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា អាបត្តិ អចិត្តា អវេទនា, អញ្ញត្ថ បន សចិត្តា សវេទនាវ, សព្ពត្ថាបិ បញ្ញត្តិសភាវាតិ វេទិតព្ពា. តេនេវ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ អាបត្តិយា អកុសលាទិសភាវំ បរបរិកប្បិតំ និសេធេតុំ ‘‘អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិវចនតោ…បេ… បណ្ណត្តិមត្តមេវ អាបត្តាធិករណន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ សយមេវ វក្ខតិ, តស្មា ‘‘តំតំកុសលាទិធម្មសមុប្បត្តិយា ភគវតា បញ្ញត្តា អាបត្តិសម្មុតិ សមុដ្ឋិតា’’តិ ច, ‘‘យាវ បដិប្បស្សទ្ធិការណា តិដ្ឋតី’’តិ ច, ‘‘បដិប្បស្សទ្ធិការណេហិ វិនស្សតី’’តិ ច វោហរីយតិ. អាបត្តិយា ច សម្មុតិសភាវត្តេបិ ហិ សញ្ចិច្ច តំ អាបជ្ជន្តស្ស, បដិកិរិយំ អករោន្តស្ស ច អនាទរេ អកុសលរាសិ ចេវ សគ្គមគ្គន្តរាយោ ច ហោតីតិ លជ្ជិនោ យថាវិធិំ នាតិក្កមន្តិ, អនតិក្កមនប្បច្ចយា ច តេសំ អនន្តប្បភេទា សីលាទយោ ធម្មា បរិវឌ្ឍន្តីតិ គហេតព្ពំ. ទ្វត្តិំសេវាតិ និយមោ អាបត្តិនិមិត្តានំ កាយវចីវិញ្ញត្តីនំ ឯតេហេវ សមុប្បជ្ជនតោ កតោ, ន បន សព្ពាបត្តីនម្បិ ឯតេហេវ សមុប្បជ្ជនតោ. និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តានញ្ហិ ឈាននិរោធសមាបន្នានញ្ច អវិញ្ញត្តិជនកេហិ វិបាកអប្បនាចិត្តេហិ ចេវ រូបធម្មេហិ ច សហសេយ្យាទិអាបត្តិ សម្ភវតិ.

ទសាតិ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយេន សហ អដ្ឋ មហាកិរិយចិត្តានិ. បញ្ញត្តិំ អជានិត្វា ឥទ្ធិវិកុព្ពនាទីសុ អភិញ្ញានំ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកត្តំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចិ សិក្ខាបទំ អកុសលចិត្តមេវ, កិញ្ចិ កុសលាព្យាកតវសេន ទ្វិចិត្តំ, កិញ្ចិ តិចិត្តន្តិ អយមេវ ភេទោ លព្ភតិ, នាញ្ញោតិ វេទិតព្ពំ. កិរិយាសមុដ្ឋានន្តិ បរូបក្កមេន ជាយមានំ អង្គជាតាទិចលនំ សាទិយនចិត្តសង្ខាតេ សេវនចិត្តេ ឧប្បន្នេ តេន ចិត្តេន សមុប្បាទិតមេវ ហោតីតិ វុត្តំ ឥតរថា ‘‘សិយា កិរិយសមុដ្ឋានំ, សិយា អកិរិយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វត្តព្ពតោ.

យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៦៦ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘កិរិយសមុដ្ឋានន្តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ បរូបក្កមេ សតិ សាទិយន្តស្ស អកិរិយសមុដ្ឋានភាវតោ’’តិអាទិ, តំ ន គហេតព្ពំ បឋមបារាជិកស្ស អកិរិយសមុដ្ឋានតាយ បាឡិអដ្ឋកថាសុ អវុត្តត្តា. ‘‘មនោទ្វារេ អាបត្តិ នាម នត្ថី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា; បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៣-៤) ហិ វុត្តំ. កថញ្ហិ នាម បរូបក្កមេន មេថុនំ សាទិយន្តោ អត្តនោ អង្គជាតាទិកាយចលនំ ន សាទិយេយ្យ, សាទិយនចិត្តានុគុណមេវ បន សកលសរីរេ ចិត្តជរូបសមុប្បត្តិយា វិញ្ញត្តិបិ សុខុមា សមុប្បន្នា ឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, តេនាហ កាយទ្វារេនេវ សមុដ្ឋានតោ កាយកម្មន្តិអាទិ. ចិត្តំ បនេត្ថ អង្គមត្តំ ហោតីតិ កាយវិញ្ញត្តិ ឯវ កាយកម្មភាវេ ការណំ, ន ចិត្តំ. តំ បនេត្ថ កាយសង្ខាតាយ វិញ្ញត្តិយាយេវ អង្គមត្តំ, ន កាយកម្មភាវស្ស, ឥតរថា មេថុនស្ស ‘‘មនោកម្ម’’ន្តិ វត្តព្ពតោ, តេនាហ ‘‘ន តស្ស វសេន កម្មភាវោ លព្ភតី’’តិ. កម្មភាវោតិ កាយកម្មភាវោ. សព្ពញ្ចេតន្តិ ឯតំ សមុដ្ឋានាទិកំ. សិក្ខាបទសីសេនាតិ តំតំសិក្ខាបទនិយតអាបត្តិយា ឯវ គហណត្ថំ សិក្ខាបទមុខេន.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

ឥទំ កិន្តិ កថេតុកាមតាបុច្ឆា. ឥមាតិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. វិនីតានិ អាបត្តិំ ត្វំ ភិក្ខុ អាបន្នោតិអាទិនា (បារា. ៦៧) ភគវតា វិនិច្ឆិនិតានិ វត្ថូនិ វិនីតវត្ថូនិ. តំ តំ វត្ថុំ ឧទ្ធរិត្វា ទានតោ ទស្សនតោ ឧទ្ទានភូតា គាថា ឧទ្ទានគាថា, សង្គហគាថា, ឧទ្ទេសគាថាតិ វុត្តំ ហោតិ. វត្ថុ គាថាតិ តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខូតិអាទិកា វិនីតវត្ថុបាឡិយេវ តេសំ តេសំ វិនីតវត្ថូនំ គន្ថនតោ ‘‘វត្ថុគាថា’’តិ វុត្តា, ន ឆន្ទោវិចិតិលក្ខណេន. ឧទ្ទានគាថានំ វត្ថុ វត្ថុគាថាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថាតិ វិនីតវត្ថូសុ. ទុតិយាទីនន្តិ ទុតិយបារាជិកាទីនំ. យំ បស្សិត្វា ចិត្តការាទយោ សិប្បិកា ចិត្តកម្មាទីនិ សិក្ខន្តិ, តំ បដិច្ឆន្នករូបំ, បដិមារូបន្តិ អត្ថោ.

៦៧. បុរិមានិ ទ្វេតិ មក្កដីវជ្ជិបុត្តកវត្ថូនិ ទ្វេ. តានិបិ ភគវតា វិនីតភាវេន បុន វិនីតវត្ថូសុ បក្ខិត្តានិ. តត្ថ តស្ស កុក្កុច្ចំ អហោសីតិអាទិ បន កិញ្ចាបិ តេសំ បឋមំ កុក្កុច្ចំ ន ឧប្បន្នំ, ភិក្ខូហិ បន ភគវតា ច គរហិត្វា វុត្តវចនំ សន្ធាយ បច្ឆា ឧប្បន្នត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុន្តិអាទិ ច ភិក្ខូហិ អានន្ទត្ថេរេន ច បឋមំ ភគវតោ អារោចិតេ, ភគវតា ច តេសំ បារាជិកត្តេ បកាសិតេ ភីតា តេ សយម្បិ គន្ត្វា អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បច្ឆា អារោចេន្តិ ឯវ. ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វ’’ន្តិអាទិនា ភគវតា បុដ្ឋា បន ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ បដិជាននវសេនាបិ អារោចេន្តិ. ភគវាបិ អាបត្តិំ ត្វន្តិអាទិនា តេសំ បារាជិកត្តំ វិនិច្ឆិនោតិ ឯវ. អនុបញ្ញត្តិកថាយំ បន តំ សព្ពំ អវត្វា អនុបញ្ញត្តិយា អនុគុណមេវ កិញ្ចិមត្តំ វុត្តំ, ឥធាបិ តេសំ វត្ថូនំ ភគវតា វិនីតភាវទស្សនត្ថំ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កេចិ ឥមំ អធិប្បាយំ អមនសិកត្វា ‘‘អញ្ញានេវេតានិ វត្ថូនី’’តិ វទន្តិ. កុសេតិ កុសតិណានិ. កេសេហីតិ មនុស្សកេសេហិ.

៦៨. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ ឯត្ថ បោក្ខលំ នាម សមិទ្ធំ សុន្ទរញ្ច, តស្ស ភាវោ ‘‘បោក្ខរតា’’តិ រ-ការំ កត្វា វុត្តោ, សមិទ្ធតា សុន្ទរតាតិ អត្ថោ. បធំសេសីតិ អភិភវិ. ន លិម្បតីតិ ន អល្លីយតិ.

៦៩. ឯវរូបា បរិវត្តលិង្គា ភិក្ខុនិយោ អត្ថតោ ឯកតោ ឧបសម្បន្នាបិ ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាសុយេវ សង្គយ្ហន្តិ ភិក្ខូបសម្បទាយ ភិក្ខុនីឧបសម្បទតោបិ ឧក្កដ្ឋត្តា. បាឡិយំ ‘‘តាហិ អាបត្តីហិ អនាបត្តិ’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ កត្វា អនុជានាមីតិ បទេន សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥត្ថិលិង្គន្តិ ថនាទិកំ ឥត្ថិសណ្ឋានំ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បុរិស…បេ… ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តំ នានន្តរិកតោ បន ‘‘បុរិសិន្ទ្រិយម្បិ អន្តរហិតំ, ឥត្ថិន្ទ្រិយញ្ច ឧប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តមេវ ហោតិ, ឯវំ ឧបរិបិ លិង្គគ្គហណេនេវ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. តាតិ អាបត្តិយោ, តស្ស វុដ្ឋាតុន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, តាហិ អាបត្តីហិ វុដ្ឋាបេតុន្តិ អត្ថោ. កថន្តិ អាហ តា សព្ពាបិ ភិក្ខុនីហិ កាតព្ពន្តិអាទិ. តេន បដិច្ឆន្នាយបិ អប្បដិច្ឆន្នាយបិ គរុកាបត្តិយា បក្ខមានត្តចរណាទិកំ វិធិំ ទស្សេតិ.

ឱក្កន្តិកវិនិច្ឆយោតិ បសង្គានុគុណំ ឱតរណកវិនិច្ឆយោ. ពលវអកុសលេនាតិ បរទារិកកម្មាទិនា. ទុព្ពលកុសលេនាតិ យថាវុត្តពលវាកុសលោបហតសត្តិនា តតោ ឯវ ទុព្ពលភូតេន កុសលេន. ទុព្ពលអកុសលេនាតិ បុរិសភាវុប្បាទកព្រហ្មចរិយាទិពលវកុសលោបហតសត្តិនា តតោ ឯវ ទុព្ពលភូតេន បរទារិកាទិអកុសលេន. សុគតិយំ ភាវទ្វយស្ស កុសលកម្មជត្តា អកុសលេនេវ វិនាសោ កុសលេនេវ ឧប្បត្តីតិ អាហ ឧភយម្បីតិអាទិ. ទុគ្គតិយំ បន អកុសលេនេវ ឧភិន្នម្បិ ឧប្បត្តិ ច វិនាសោ ច, តត្ថ ទុព្ពលពលវភាវោវ វិសេសោ.

‘‘ឯហិ មយំ គមិស្សាមា’’តិ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានគមនេ បាចិត្តិយាបត្តិបរិហារត្ថំ វុត្តំ ‘‘សំវិទហនំ បរិមោចេត្វា’’តិ. តេន ឯកគាមក្ខេត្តេបិ ពហិគាមតោ អន្តរឃរំ សំវិធាយ គមនម្បិ អាបត្តិករមេវាតិ ទស្សេតិ. បរិមោចនវិធិំ ទស្សេន្តោ អាហ មយន្តិអាទិ. ពហិគាមេតិ គាមន្តរេ. ទុតិយិកា ភិក្ខុនី បក្កន្តា វា ហោតីតិអាទិនា (បាចិ. ៦៩៣) វុត្តអនាបត្តិលក្ខណំ អនុលោមេតីតិ វុត្តំ ‘‘គាមន្តរ…បេ… អនាបត្តី’’តិ. កោបេត្វាតិ បរិច្ចជិត្វា. លជ្ជិនិយោ…បេ… លព្ភតីតិ លិង្គបរិវត្តនទុក្ខបីឡិតស្ស សង្គហេបិ អសតិ ហីនាយាវត្តនម្បិ ភវេយ្យាតិ ‘‘អាបទាសូ’’តិ វុត្តអនាបត្តិអនុលោមេន វុត្តំ. តាយ ទុតិយិកំ គហេត្វាវ គន្តព្ពំ. អលជ្ជិនិយោ…បេ… លព្ភតីតិ អលជ្ជិនីហិ សទ្ធិំ ឯកកម្មាទិសំវាសេ អាបត្តិសម្ភវតោ តា អសន្តបក្ខំ ភជន្តីតិ វុត្តំ, ឥមិនាបេតំ វេទិតព្ពំ ‘‘អលជ្ជិនីហិ សទ្ធិំ បរិភោគោ ន វដ្ដតី’’តិ. យទិ ហិ វដ្ដេយ្យ, តតោបិ ទុតិយិកំ វិនា គាមន្តរគមនាទីសុ អាបត្តិ ឯវ សិយា សង្គាហិកត្តា តាសំ សង្គាហិកលជ្ជិនិគណតោ វិយ. ញាតិកា ន ហោន្តិ…បេ… វដ្ដតីតិ វទន្តីតិ ឥមិនា អដ្ឋកថាសុ អនាគតភាវំ ទីបេតិ. តត្ថាបិ វិស្សាសិកញាតិកភិក្ខុនិយោ វិនា ភិក្ខុនិភាវេ អរមន្តស្ស មានបកតិកស្ស អាបទាដ្ឋានសម្ភវេន តំ វចនំ អប្បដិក្ខិត្តម្បិ តទញ្ញេសំ ន វដ្ដតិយេវាតិ គហេតព្ពំ. ភិក្ខុភាវេបីតិ ភិក្ខុកាលេបិ. តំ និស្សាយាតិ តំ និស្សយាចរិយំ កត្វា. ឧបជ្ឈា គហេតព្ពាតិ ឧបសម្បទាគហណត្ថំ ឧបជ្ឈា គហេតព្ពា.

វិនយកម្មន្តិ វិកប្បនំ សន្ធាយ វុត្តំ. បុន កាតព្ពន្តិ បុន វិកប្បេតព្ពំ. បុន បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ វដ្ដតីតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនីនំ សន្និធិំ ភិក្ខូហិ, ភិក្ខូនំ សន្និធិំ ភិក្ខុនីហិ ច បដិគ្គាហាបេត្វា បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤២១) វចនតោ បុន បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សត្តមេ ទិវសេតិ ឥទញ្ច និស្សគ្គិយំ អនាបជ្ជិត្វាវ បុនបិ សត្តាហំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បកតត្តោតិ អបរិវត្តលិង្គោ. រក្ខតីតិ តំ បដិគ្គហណវិជហនតោ រក្ខតិ, អវិភត្តតាយ បដិគ្គហណំ ន វិជហតីតិ អធិប្បាយោ.

សាមំ គហេត្វាន និក្ខិបេយ្យាតិ សហត្ថេន បដិគ្គហេត្វាន និក្ខិបេយ្យ. បរិភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តីតិ លិង្គបរិវត្តេ ជាតេ បុន អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ.

ហីនាយាវត្តនេនាតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ‘គិហី ភវិស្សាមី’តិ គិហិលិង្គគ្គហណំ ហីនាយាវត្តន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ តត្តកេន ភិក្ខុភាវស្ស អវិជហនតោ. អញ្ញេ បន ‘‘បារាជិកំ អាបន្នស្ស ភិក្ខុបដិញ្ញំ បហាយ គិហិលិង្គភាវូបគមនម្បិ ហីនាយាវត្តន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ យុត្តមេវ. បារាជិកំ អាបន្នោ ហិ តំ បដិច្ឆាទេត្វា យាវ ភិក្ខុបដិញ្ញោ ហោតិ, តាវ ភិក្ខុ ឯវ ហោតិ ភិក្ខូនមេវ បារាជិកស្ស បញ្ញត្តត្តា. ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ហិ វុត្តំ. តថា ហិ សោ សំវាសំ សាទិយន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ, សហសេយ្យាទិអាបត្តិញ្ច ន ជនេតិ, អត្តានំ ឱមសន្តស្ស បាចិត្តិយញ្ច ជនេតិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ ឱកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩).

ឯកេ បន ‘‘បារាជិកំ អាបន្នានំ ទោសំ បដិជានិត្វា គិហិលិង្គគ្គហណំ នាម សិក្ខាបច្ចក្ខានេ សមោធានំ គច្ឆតិ តេនាបិ បដិញ្ញាយ ភិក្ខុភាវស្ស វិជហនតោ. តេនេវ វិនយវិនិច្ឆយាទីសុ ហីនាយាវត្តនំ សិក្ខាបច្ចក្ខានេ សមោធានេត្វា វិសុំ តំ ន វុត្តំ. តស្មា ភិក្ខុនីនំ វិព្ភមិតុកាមតាយ គិហិលិង្គគ្គហណំ ឥធ ហីនាយាវត្តនំ តាសំ សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស អភាវតោ. តាសំ បដិគ្គហណវិជហនស្សាបិ សព្ពសោ វត្តព្ពត្តា’’តិ វទន្តិ, តម្បិ អប្បដិពាហិយមេវ. តស្មា បារាជិកានំ ភិក្ខុនីនញ្ច ‘‘ឧប្បព្ពជិស្សាមី’’តិ គិហិលិង្គគ្គហណំ ហីនាយាវត្តនន្តិ គហេតព្ពំ. វិព្ភមោតិបិ ឯតស្សេវ នាមំ, តេនេវ តំ ខុទ្ទសិក្ខាយំ ‘‘អច្ឆេទវិស្សជ្ជនគាហវិព្ភមា’’តិ អធិដ្ឋានវិជហនេ វិព្ភមនាមេន វុត្តំ.

អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេនាតិ អញ្ញស្ស អទត្វាវ អនត្ថិកស្សេវ បដិគ្គហិតវត្ថូនំ ពហិ ឆឌ្ឌនេន. កេចិ ‘‘បដិគ្គហិតវត្ថូសុ សាបេក្ខស្ស បុរេ បដិគ្គហិតភាវតោ បរិមោចនត្ថំ តត្ថ បដិគ្គហមត្តស្ស វិស្សជ្ជនម្បិ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនមេវ ចីវរាទិអធិដ្ឋានបច្ចុទ្ធារោ វិយា’’តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ តថាវចនាភាវា. យថេវ ហិ ចីវរាទីសុ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេន អធិដ្ឋានវិជហនំ វត្វាបិ វិសុំ បច្ចុទ្ធារោ ច វុត្តោ, ឯវមិធាបិ វត្តព្ពំ, យថា ច ចីវរាទីសុ កាយបដិពទ្ធេសុបិ បច្ចុទ្ធារេន អធិដ្ឋានំ វិគច្ឆតិ, ន ឯវមិធ. ឥធ បន បដិគ្គហិតវត្ថុស្មិំ អនបេក្ខស្សាបិ កាយតោ មុត្តេយេវ តស្មិំ បដិគ្គហណំ វិជហតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សតក្ខត្តុម្បិ បរិច្ចជតុ, យាវ អត្តនោ ហត្ថគតំ បដិគ្គហិតមេវា’’តិ. អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេនាតិ ឯត្ថ ច ‘‘អនបេក្ខាយា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ អនបេក្ខតំ មុញ្ចិត្វា ឥធ វិសុំ វិស្សជ្ជនស្ស អភាវា. ន ហេត្ថ បច្ចុទ្ធារេ វិយ វិស្សជ្ជនវិធានមត្ថិ. អបិច បដិគ្គហណមត្តវិស្សជ្ជនេ សតិ បុរេ បដិគ្គហិតោបិ អាហារោ ភុញ្ជិតុកម្យតាយ ឧប្បន្នាយ បដិគ្គហណមត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន បដិគ្គហេត្វា យថាសុខំ ភុញ្ជិតព្ពោ សិយាតិ, តថា ច សន្និធិការកសិក្ខាបទេ វុត្តា សព្ពាបិ វិនិច្ឆយភេទា និរត្ថកា ឯវ សិយុំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘គណ្ឋិកបត្តស្ស វា គណ្ឋិកន្តរេ ស្នេហោ បវិដ្ឋោ ហោតិ…បេ… តាទិសេ បត្តេបិ បុនទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣).

តត្ថ បន ‘‘បដិគ្គហណំ អនបេក្ខចិត្តេន វិស្សជ្ជេត្វា ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ, ន ច វុត្តំ. កត្ថចិ ឦទិសេសុ ច គណ្ឋិកបត្តាទីសុ បដិគ្គហណេ អបេក្ខា កស្សចិបិ នត្ថេវ តប្បហានាយ វាយាមតោ, តថាបិ តត្ថគតអាមិសេ បដិគ្គហណំ ន វិគច្ឆតិ. កស្មា? ភិក្ខុស្ស បត្តេ បុន ភុញ្ជិតុកាមតាបេក្ខាយ វិជ្ជមានត្តា បត្តគតិកេ អាហារេបិ តស្សា វត្តនតោ. ន ហិ បត្តំ អវិស្សជ្ជេត្វា តគ្គតិកំ អាហារំ វិស្សជ្ជេតុំ សក្កា, នាបិ អាហារំ អវិស្សជ្ជេត្វា តគ្គតិកំ បដិគ្គហណំ វិស្សជ្ជេតុំ. តស្មា វត្ថុនោ វិស្សជ្ជនមេវ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនំ, ន បដិគ្គហណស្សាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេនេវ សន្និធិសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិវារេ –

‘‘អន្តោសត្តាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិស្សជ្ជេតិ, នស្សតិ, វិនស្សតិ, ឌយ្ហតិ, អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តិ, វិស្សាសំ គណ្ហន្តិ, អនុបសម្បន្នស្ស ចត្តេន វន្តេន មុត្តេន អនបេក្ខោ ទត្វា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ –

ឯវំ សព្ពត្ថ វត្ថុវិស្សជ្ជនមេវ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អន្តោសត្តាហំ អធិដ្ឋេតី’’តិ ពាហិរបរិភោគាយ អធិដ្ឋានវចនតោ វត្ថុំ អវិស្សជ្ជេត្វាបិ កេវលំ អនជ្ឈោហរិតុកាមតាយ សុទ្ធចិត្តេន ពាហិរបរិភោគត្ថាយ និយមនម្បិ វិសុំ ឯកំ បដិគ្គហណវិជហនការណមេវ, ឥទញ្ច សន្ធាយ បដិគ្គហណមត្តវិស្សជ្ជនំ វុត្តំ សិយា, សុវុត្តមេវ សិយា, តថា ច ‘‘បុន បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ បដិគ្គហណវិស្សជ្ជនំ ន វត្តព្ពំ សិយា ពាហិរបរិភោគាធិដ្ឋានស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា.

សារត្ថទីបនិយញ្ហិ (សារត្ថ. ទី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៦៩) ‘‘អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេនាតិ ឯត្ថ អញ្ញស្ស អទត្វាវ អនត្ថិកតាយ ‘នត្ថិ ឥមិនា កម្មំ ន ទានិ នំ បរិភុញ្ជិស្សាមី’តិ វត្ថូសុ វា, ‘បុន បដិគ្គហេត្វា បដិភុញ្ជិស្សាមី’តិ បដិគ្គហណេ វា អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេនា’’តិ ឯវំ បរិភុញ្ជិតុកាមស្សេវ បដិគ្គហណមត្តវិស្សជ្ជនម្បិ បដិគ្គហណវិជហនការណំ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. បុរិមមេវ បន ពាហិរបរិភោគាធិដ្ឋានំ គហេតព្ពំ. ឥទំ បន អដ្ឋកថាសុ ‘‘អនបេក្ខវិស្សជ្ជនសង្ខាតេ វិស្សជ្ជេតី’’តិ វុត្តបាឡិបទត្ថេ សង្គហេត្វា វិសុំ ន វុត្តំ. នស្សតិ, វិនស្សតិ, ឌយ្ហតិ, វិស្សាសំ វា គណ្ហន្តីតិ ឥមានិ បន បទានិ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តីតិ ឥមស្មិំ បទេ សង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពំ.

អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេនាតិ អនុបសម្បន្នានំ ពលក្ការាទិនា អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន. ឧបសម្បន្នានញ្ហិ អច្ឆិន្ទនវិស្សាសគ្គាហេសុ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ. ឯត្ថាតិ ភិក្ខុវិហារេ. ឧបរោបកាតិ តេន រោបិតា រុក្ខគច្ឆា. តេរសសុ សម្មុតីសូតិ ភត្តុទ្ទេសកសេនាសនបញ្ញាបកភណ្ឌាគារិកចីវរបដិគ្គាហកចីវរភាជកយាគុភាជកផលភាជកខជ្ជភាជកអប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសាទិយគាហាបកបត្តគាហាបកអារាមិកបេសកសាមណេរបេសកសម្មុតិសង្ខាតាសុ តេរសសុ សម្មុតីសុ.