៣. តតិយបារាជិកំ

តីហីតិ កាយវចីមនោទ្វារេហិ.

បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា

១៦២. យា អយំ ហេដ្ឋា តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតីតិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៤) រាជគហស្ស ពុទ្ធុប្បាទេយេវ វេបុល្លប្បត្តិ វុត្តា, សា ឯត្ថាបិ សមានាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទម្បិ ច នគរ’’ន្តិ វុត្តំ, តេន ច ន កេវលំ រាជគហាទយោ ឯវាតិ ទស្សេតិ. មហាវនំ នាមាតិអាទិ មជ្ឈិមភាណកសំយុត្តភាណកានំ មតេន វុត្តំ, ទីឃភាណកា បន ‘‘ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា ឋិតំ មហាវន’’ន្តិ វទន្តិ. ហំសវដ្ដកច្ឆទនេនាតិ ហំសវដ្ដកបដិច្ឆន្នេន, ហំសមណ្ឌលាការេនាតិ អត្ថោ. កាយវិច្ឆន្ទនិយកថន្តិ ករជកាយេ វិរាគុប្បាទនកថំ. ឆន្ទោតិ ទុព្ពលរាគោ. រាគោតិ ពលវរាគោ. ‘‘កេសលោមាទិ’’ន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិភាគេន ទស្សេតុំ យេបិ ហីតិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចបញ្ចប្បភេទេនាតិ ឯត្ថ បញ្ច បញ្ច បភេទា ឯតស្ស បរិយាយស្សាតិ បញ្ចបញ្ចប្បភេទោ, តេន បញ្ចបញ្ចប្បភេទេនាតិ ឯវំ ពាហិរត្ថសមាសវសេន បរិយាយវិសេសនតា ទដ្ឋព្ពា.

អសុភាយាតិ អសុភមាតិកាយ. វណ្ណេតព្ពមាតិកញ្ហិ អបេក្ខិត្វា ឥត្ថិលិង្គេ សាមិវចនំ, តេនាហ មាតិកំ និក្ខិបិត្វាតិអាទិ. តំ វិភជន្តោតិ មាតិកំ វិភជន្តោ. ផាតិកម្មន្តិ និប្ផត្តិករណំ. បញ្ចង្គវិប្បហីនន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិបញ្ចនីវរណង្គវិគមេន បញ្ចង្គវិប្បហីនតា, អប្បនាប្បត្តវិតក្កាទិជ្ឈានង្គានំ ឧប្បត្តិវសេន បញ្ចង្គសមន្នាគតតា ច វេទិតព្ពា. តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ បន ឈានស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ វសេន តិវិធកល្យាណតា, តេសំយេវ អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ លក្ខណវសេន ទសលក្ខណសម្បន្នតា ច វេទិតព្ពា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ទសលក្ខណវិភាវនេនេវ តន្និស្សយភូតា តិវិធកល្យាណតាបិ ឈានស្ស បាកដា ហោតីតិ តត្រិមានីតិអាទិ វុត្តំ.

តត្រាយំ បាឡីតិ តស្មិំ ទសលក្ខណវិភាវនវិសយេ អយំ បាឡិ. បដិបទាវិសុទ្ធីតិ គោត្រភុបរិយោសានាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ ឈានស្ស នីវរណាទិបរិពន្ធតោ វិសុទ្ធិ, សាយំ យស្មា ឧបេក្ខានុព្រូហនាទីនម្បិ បច្ចយត្តេន បធានា បុរិមការណសិទ្ធា ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិ. ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ វិសោធេតព្ពតាទីនំ អភាវតោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា អនុព្រូហនា, សា បន បរិពន្ធវិសុទ្ធិសមកាលវិភាវិនីបិ តព្ពិសុទ្ធិយាវ និប្ផន្នាតិ ទីបនត្ថមាហ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ’’តិ. សម្បហំសនាតិ វត្ថុធម្មាទីនំ អនតិវត្តនាទិសាធកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន បរិយោទបនា, សា បន យស្មា កត្តព្ពស្ស សព្ពកិច្ចស្ស និប្ផត្តិយាវ សិទ្ធា នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ. តីណិបិ ចេតានិ កល្យាណានិ ឯកក្ខណេ លព្ភមានានិបិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាទិវសេន បវត្តន្តីតិ ទស្សនត្ថំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានភាវេន វុត្តានិ, ន បន ឈានស្ស ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយេ យថាក្កមំ លព្ភមានត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មជ្ឈិមំ សមាធិនិមិត្តំ បដិបជ្ជតីតិអាទីសុ មជ្ឈិមំ សមាធិនិមិត្តំ នាម សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវ. សោ ហិ លីនុទ្ធច្ចសង្ខាតានំ ឧភិន្នំ អន្តានំ អនុបគមនេន មជ្ឈិមោ, សវិសេសំ ចិត្តស្ស ឯកត្តារម្មណេ ឋបនតោ សមាធិយេវ ឧបរិវិសេសានំ ការណភាវតោ ‘‘សមាធិនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ បដិបជ្ជតិ បដិលព្ភតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បដិបន្នត្តា មជ្ឈិមេន សមាធិនិមិត្តេន តត្ថ ឯកត្តារម្មណេ អប្បនាគោចរេ បក្ខន្ទតិ ឧបតិដ្ឋតិ, ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស ចិត្តស្ស បុន វិសោធេតព្ពាភាវតោ វិសោធនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ បុគ្គលោ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថភាវូបគមនេន សមថបដិបន្នស្ស បុន សមាធានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នភាវតោ ឯវមស្ស កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម.

តត្ថ ជាតានន្តិអាទីសុ យេ បន តេ ឯវំ ឧបេក្ខានុព្រូហិតេ តស្មិំ ឈានចិត្តេ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា, តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនសភាវេន សម្បហំសនា វិសោធនា បរិយោទបនា ច, សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសតាយ សម្បហំសនា ច, យញ្ចេតំ តទុបគំ តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ, តស្ស តទុបគវីរិយស្ស វាហនដ្ឋេន បវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា ច, តស្មិំ ខណេ យថាវុត្តធម្មានំ អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា ច, បរិយោទបនា ច បរិយោទបនកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេនេវ ឥជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ តិវិធត្តគតំ ចិត្តន្តិអាទីនិ តស្សេវ ចិត្តស្ស ថោមនវចនានិ. វិតក្កសម្បន្នន្តិ វិតក្កង្គេន សុន្ទរភាវមុបគតំ. ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ តស្មិញ្ញេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស និរន្តរប្បវត្តិសង្ខាតេន សមាធិនា សម្បន្នំ, ឥទំ ឈានង្គវសេន វុត្តំ. សមាធិសម្បន្នន្តិ ឥទំ បន ឥន្ទ្រិយវសេនាតិ វេទិតព្ពំ.

បដិកុដតីតិ សង្កុចតិ. បដិវដ្ដតីតិ បដិនិវដ្ដតិ. ន្ហារុទទ្ទុលន្តិ ន្ហារុខណ្ឌំ. បយុត្តវាចន្តិ បច្ចយបរិយេសនេ និយុត្តវាចំ. ទណ្ឌវាគុរាហីតិ ទណ្ឌបដិពទ្ធាហិ ទីឃជាលសង្ខាតាហិ វាគុរាហិ.

សមណកុត្តកោតិ កាសាយនិវាសនាទិសមណកិច្ចកោ. វគ្គុមុទាតិ ឯត្ថ ‘‘វគ្គុមតា’’តិ វត្តព្ពេ លោកិកា ‘‘មុទា’’តិ វោហរិំសូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វគ្គុមតា’’តិ. ‘‘វគ្គូ’’តិ មតា, សុទ្ធសម្មតាតិ អត្ថោ, តេនាហ ‘‘បុញ្ញសម្មតា’’តិ. សត្តានំ បាបុននេន សោធនេន សា បុញ្ញសម្មតា.

១៦៣. មារស្ស ធេយ្យំ ឋានំ, វត្ថុ វា និវាសោ មារធេយ្យំ, សោ អត្ថតោ តេភូមកធម្មា ឯវ, ឥធ បន បញ្ច កាមគុណា អធិប្បេតា, តំ មារធេយ្យំ. ‘‘អយំ សមណកុត្តកោ យថាសមុប្បន្នសំវេគមូលកេន សមណភាវូបគមនេន អតិក្កមិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា អវោច, ន បន ‘‘អរហត្តប្បត្តិយា តីសុ ភវេសុ អប្បដិសន្ធិកតាយ តំ អតិក្កមិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ មរណេនេវ សត្តានំ សំសារមោចនលទ្ធិកត្តា ទេវតាយ. ន ហិ មតានំ កត្ថចិ បដិសន្ធិ គច្ឆតិ. ឥមិនា អត្ថេន ឯវមេវ ភវិតព្ពន្តិ ឥមិនា បរេសំ ជីវិតា វោរោបនត្ថេន ឯវមេវ សំសារមោចនសភាវេនេវ ភវិតព្ពំ. ‘‘អត្តនាបិ អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ, អញ្ញមញ្ញម្បិ ជីវិតា វោរោបេន្តី’’តិ (បារា. ១៦២) វុត្តត្តា សព្ពានិបិ តានិ បញ្ចភិក្ខុសតានិ ជីវិតា វោរោបេសីតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. តស្មា យេ អត្តនាបិ អត្តានំ អញ្ញមញ្ញញ្ច ជីវិតា វោរោបេសុំ, តេ បុថុជ្ជនភិក្ខូ ឋបេត្វា តទវសេសេ ច បុថុជ្ជនភិក្ខូ, សព្ពេ ច អរិយេ អយំ ជីវិតា វោរោបេសីតិ វេទិតព្ពំ.

១៦៤. ឯកីភាវតោតិ បវិវេកតោ. ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ គណ្ហន្តីតិ អត្តនោ អត្តនោ អាចរិយានំ សន្តិកេ គណ្ហន្តិ, គហេត្វា ច អាចរិយេហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហន្តិ. តទា បន ឧទ្ទេសាទិទាយកា តនុភូតេហិ ភិក្ខូហិ ភគវន្តំ ឧបគតា, តំ សន្ធាយ ភគវា បុច្ឆតិ.

អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនា

១៦៥. ទសានុស្សតីសុ អន្តោគធាបិ អានាបានស្សតិ តទា ភិក្ខូនំ ពហូនំ សប្បាយតំ ទស្សេតុំ បុន គហិតា. តថា ហិ តំ ភគវា តេសំ ទេសេសិ. អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញា អសុភកម្មដ្ឋានសទិសា, ចត្តារោ បន អារុប្បា អាទិកម្មិកានំ អននុរូបាតិ តេសំ ឥធ អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញំ បរិយាយន្តិ អរហត្តាធិគមត្ថាយ អញ្ញំ ការណំ. អត្ថយោជនាក្កមន្តិ អត្ថញ្ច យោជនាក្កមញ្ច. អស្សាសវសេនាតិ អស្សាសំ អារម្មណំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ អប្បមុស្សនតាយ តមេវ អស្សាសំ បស្សាសញ្ច ឧបគន្ត្វា ឋានំ, តថា តិដ្ឋនកធម្មោ សតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឥទានិ សតិវសេនេវ បុគ្គលំ និទ្ទិសិតុកាមេន យោ អស្សសតីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ អស្សសតិ, តស្ស សតិ អស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិអាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោ. អកោសល្លសម្ភូតេតិ អវិជ្ជាសម្ភូតេ. ខណេនេវាតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេនេវ. អរិយមគ្គស្ស បាទកភូតោ អយំ សមាធិ អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អរិយមគ្គភាវំ ឧបគតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អរិយមគ្គវុឌ្ឍិប្បត្តោ’’តិ. ឱបម្មនិទស្សនន្តិ ឯត្ថ ឧបមាវ ឱបម្មំ, តស្ស និទស្សនំ.

ពាហិរកា អានាបានស្សតិំ ជានន្តា អាទិតោ ចតុប្បការមេវ ជានន្តិ, ន សព្ពំ សោឡសប្បការន្តិ អាហ សព្ពប្បការឥច្ចាទិ. ឯវមស្សេតំ សេនាសនន្តិ ឯត្ថ ឯវន្តិ ភាវនាសតិយា យថាវុត្តនយេន អារម្មណេ ចិត្តស្ស និពន្ធនេ សតិយេវ, នាសតីតិ អត្ថោ, តេន មុដ្ឋស្សតិស្ស អរញ្ញវាសោ និរត្ថកោ អននុរូបោតិ ទស្សេតិ. អវសេសសត្តវិធសេនាសនន្តិ ‘‘បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជ’’ន្តិ (វិភ. ៥០៨) ឯវំ វុត្តំ. ឧតុត្តយានុកូលំ ធាតុចរិយានុកូលន្តិ គិម្ហានាទិឧតុត្តយស្ស សេម្ហាទិធាតុត្តយស្ស មោហាទិចរិយត្តយស្ស ច អនុកូលំ. និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវំ បល្លង្កាភុជនេន, អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តនសុខតំ ឧបរិមកាយស្ស ឧជុកំ ឋបនេន, អារម្មណបរិគ្គហូបាយំ បរិមុខំ សតិយា ឋបនេន ឧបទិសន្តោ. ន បណមន្តីតិ ន ឱណមន្តិ. បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិន្តិ សព្ពថា គហិតំ សម្មោសបដិបក្ខតោ និគ្គមនសង្ខាតំ សតិំ កត្វា, បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ.

សតោវាតិ សតិយា សមន្នាគតោ ឯវ. ពាត្តិំសាយ អាការេហីតិ ចតូសុ ចតុក្កេសុ អាគតានិ ទីឃរស្សាទីនិ សោឡស បទានិ អស្សាសបស្សាសវសេន ទ្វិធា វិភជិត្វា វុត្តេហិ ទ្វត្តិំសាការេហិ. ទីឃំអស្សាសវសេនាតិ ទីឃអស្សាសវសេន, វិភត្តិអលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ, ទីឃន្តិ វា ភគវតា វុត្តអស្សាសវសេន. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបន្តិ វិក្ខេបបដិបក្ខភាវតោ ‘‘អវិក្ខេបោ’’តិ លទ្ធនាមំ ចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវំ បជានតោ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេនាតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី ហុត្វា អស្សាសវសេន, ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សិអស្សាសនវសេនា’’តិ វា បាឋោ, តស្ស បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ អស្សាសវសេនាតិ អត្ថោ. អា បឋមំ ពហិមុខំ សសនំ អស្សាសោ, តតោ អន្តោមុខំ បដិសសនំ បស្សាសោតិ អាហ អស្សាសោតិ ពហិនិក្ខមនវាតោតិអាទិ, សុត្តន្តដ្ឋកថាសុ បន អាកឌ្ឍនវសេន អន្តោ សសនំ អស្សាសោ, ពហិ បដិសសនំ បស្សាសោតិ កត្វា ឧប្បដិបាដិយា វុត្តំ.

តត្ថាតិ ពហិនិក្ខមនអន្តោបវិសនវាតេសុ, តស្ស ច បឋមំ អព្ភន្តរវាតោ និក្ខមតីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ‘‘សព្ពេសម្បិ គព្ភសេយ្យកានន្តិអាទិនា ទារកានំ បវត្តិក្កមេន អស្សាសោ ពហិនិក្ខមនវាតោតិ គហេតព្ពន្តិ ទីបេតី’’តិ កេចិ វទន្តិ. សុត្តនយោ ឯវ ចេត្ថ ‘‘អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធា វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ចា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា សមេតីតិ គហេតព្ពំ. អទ្ធានវសេនាតិ កាលទ្ធានវសេន. អយញ្ហិ អទ្ធាន-សទ្ទោ កាលស្ស ទេសស្ស ច វាចកោ. តត្ថ យថា ហីតិអាទិនា ទេសទ្ធានំ ឧបមាវសេន ទស្សិតំ. ឥទានិ តព្ពិសិដ្ឋកាលទ្ធានវសេន អស្សាសបស្សាសានំ ទីឃរស្សតំ ឧបមេយ្យវសេន វិភាវេតុំ ឯវន្តិអាទិ វុត្តំ. ចុណ្ណវិចុណ្ណា អនេកកលាបភាវេន. ឯត្ថ ច ហត្ថិអាទិសរីរេ សុនខាទិសរីរេ ច អស្សាសបស្សាសានំ ទេសទ្ធានវិសិដ្ឋកាលទ្ធានវសេនេវ ទីឃរស្សតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា អត្តភាវសង្ខាតំ ទីឃំ អទ្ធានំ សណិកំ បូរេត្វាតិអាទិវចនតោ. តេសន្តិ សត្តានំ. តេតិ អស្សាសបស្សាសា. ឥត្តរមទ្ធានន្តិ អប្បកំ កាលំ. នវហាការេហីតិ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស បុព្ពេនាបរំ អលទ្ធវិសេសស្ស កេវលំ អទ្ធានវសេន អាទិតោ វុត្តា តយោ អាការា, តេ ច កស្សចិ អស្សាសោវ, កស្សចិ បស្សាសោវ, កស្សចិ តទុភយម្បិ ឧបដ្ឋាតីតិ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ វសេន វុត្តា, តថា ឆន្ទវសេន តយោ, តថា បាមោជ្ជវសេនាតិ ឥមេហិ នវហិ អាការេហិ. ឯកេនាការេនាតិ ទីឃំ អស្សាសាទីសុ ឯកេនាការេន.

អទ្ធានសង្ខាតេតិ ទីឃេ ឱកាសទ្ធានសង្ខាតេ អត្តភាវេ កាលទ្ធានេបិ វា, ឯវំ ឧបរិ ឥត្តរសង្ខាតេតិ ឯត្ថាបិ. ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ ភាវនាយ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហន្តិយា លទ្ធស្សាទត្តា តត្ថ សាតិសយោ កត្តុកាមតាលក្ខណោ កុសលច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេនាតិ តថាបវត្តឆន្ទស្ស វសេន. បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតីតិ អស្សាសបស្សាសានំ សុខុមតរភាវេ អារម្មណស្ស សន្តតរតាយ, កម្មដ្ឋានស្ស ច វីថិបដិបន្នតាយ ភាវនាចិត្តសហគតោ បមោទោ ខុទ្ទកាទិភេទា តរុណា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តំ វិវត្តតីតិ បដិភាគនិមិត្តេ ឧប្បន្នេ បកតិអស្សាសបស្សាសតោ ចិត្តំ និវត្តតិ. ឧបេក្ខា សណ្ឋាតីតិ តស្មិំ បដិភាគនិមិត្តេ ឧបចារប្បនាភេទេ សមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ បុន ឈាននិព្ពត្តនត្ថំ ព្យាបារាភាវតោ អជ្ឈុបេក្ខនំ ហោតិ, សា បនាយំ ឧបេក្ខា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាតិ វេទិតព្ពា. អនុបស្សនាញាណន្តិ សមថវសេន និមិត្តស្ស អនុបស្សនា, វិបស្សនាវសេន អស្សាសបស្សាសមុខេន តន្និស្សយនាមរូបស្ស អនុបស្សនា ច ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានន្តិ អស្សាសបស្សាសសង្ខាតោ កាយោ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថ សតីតិ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ, សតិ បន សរសតោ ឧបតិដ្ឋនដ្ឋេន សរណដ្ឋេន ច ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តេន វុច្ចតីតិអាទីសុ យា អយំ យថាវុត្តអស្សាសបស្សាសកាយេ, តន្និស្សយភូតេ ករជកាយេ ច កាយស្សេវ អនុបស្សនា និច្ចាទិភាវំ វា ឥត្ថិបុរិសសត្តជីវាទិភាវំ វា អននុបស្សិត្វា អស្សាសបស្សាសកាយមត្តស្សេវ អនិច្ចាទិភាវស្ស ច អនុបស្សនា, តាយ កាយានុបស្សនាយ សតិសង្ខាតស្ស បដ្ឋានស្ស ភាវនា វឌ្ឍនា កាយេ កាយានុបស្សនា សតិបដ្ឋានភាវនាតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ.

ឥត្តរវសេនាតិ បរិត្តកាលវសេន. តាទិសោតិ ទីឃោ រស្សោ ច. វណ្ណាតិ ទីឃាទិអាការា. នាសិកគ្គេវ ភិក្ខុនោតិ នាសិកគ្គេ វា, វា-សទ្ទេន ឧត្តរោដ្ឋេ វាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន សព្ពំ អស្សាសបស្សាសកាយំ វិទិតំ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ បុព្ពេ បវត្តអាភោគវសេន បច្ឆា តថា សមុប្បន្នេន ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន តំ អស្សាសបស្សាសកាយំ ឯវំ វិទិតំ បាកដំ ករោន្តោ អស្សសតិ ចេវ បស្សសតិ ច, តស្មា ឯវំភូតោ សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ នាម, ន បន ‘‘អនាគតេ ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តនមត្តេន សោ ឯវំ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. តថាភូតស្សាតិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ វិទិតំ ករោន្តស្ស. សំវរោតិ សតិ វីរិយម្បិ វា. ន អញ្ញំ កិញ្ចីតិ សព្ពកាយំ វិទិតំ ករិស្សាមីតិអាទិកំ បុព្ពាភោគំ សន្ធាយ វទតិ. ញាណុប្បាទនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន កាយសង្ខារបស្សម្ភនបីតិបដិសំវេទនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. កាយសង្ខារន្តិ អស្សាសបស្សាសំ. សោ ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានោបិ សមានោ ករជកាយបដិពទ្ធវុត្តិតាយ តេន សង្ខរីយតីតិ កាយសង្ខារោតិ វុច្ចតិ. អបរិគ្គហិតកាលេតិ កម្មដ្ឋានស្ស អនារទ្ធកាលេ, តទារម្ភត្ថាយ កាយចិត្តានម្បិ អបរិគ្គហិតកាលេតិ អត្ថោ. និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ហិ ឥមិនា កាយបរិគ្គហោ, បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ ឥមិនា ចិត្តបរិគ្គហោ វុត្តោ. អធិមត្តន្តិ ពលវំ ឱឡារិកំ, លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. កាយសង្ខារោ ហិ អធិប្បេតោ. អធិមត្តំ ហុត្វា បវត្តតីតិ កិរិយាវិសេសនំ វា ឯតំ. សព្ពេសំយេវាតិ ឧភយេសម្បិ.

មហាភូតបរិគ្គហេ សុខុមោតិ ចតុធាតុមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ សន្ធាយ វុត្តំ. លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយាតិ កលាបសម្មសនមាហ. និព្ពិទានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ ពលវវិបស្សនា, តតោ ឱរំ ទុព្ពលវិបស្សនា. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ អបរិគ្គហិតកាលេតិអាទិនា សមថនយេ វុត្តនយេន.

ចោទនាសោធនាហីតិ អនុយោគបរិហារេហិ. កថន្តិអាទិ បដិសម្ភិទាបាឡិ, តត្ថ កថំ សិក្ខតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥតិ កិរាតិអាទិ ចោទកវចនំ. ឥតិ កិរាតិ ឯវញ្ចេតិ អត្ថោ. អស្សាសបស្សាសោ សព្ពថា អភាវំ ឧបនេតិ ចេតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. វាតូបលទ្ធិយាតិ អស្សាសបស្សាសវាតស្ស អភាវេន តព្ពិសយាយ ឧបលទ្ធិយា ភាវនាចិត្តស្ស ឧប្បាទោ វឌ្ឍិ ច ន ហោតីតិ អត្ថោ. ន ច នន្តិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. បុន ឥតិ កិរាតិអាទិ យថាវុត្តាយ ចោទនាយ វិស្សជ្ជនា, តត្ថ ឥតិ កិរ សិក្ខតីតិ មយា វុត្តាការេន យទិ សិក្ខតីតិ អត្ថោ. បភាវនា ហោតីតិ យទិបិ ឱឡារិកា កាយសង្ខារា បដិប្បស្សម្ភន្តិ, សុខុមា បន អត្ថេវាតិ ភាវនាយបិ វឌ្ឍិ ហោតេវាតិ អធិប្បាយោ. កំសេតិ កំសភាជនេ. និមិត្តន្តិ និមិត្តស្ស, តេសំ សទ្ទានំ បវត្តិអាការស្សាតិ អត្ថោ. សុខុមកា សទ្ទាតិ អនុរវេ អាហ. សុខុមសទ្ទនិមិត្តារម្មណតាបីតិ សុខុមោ សទ្ទោវ និមិត្តំ តទារម្មណតាយបិ.

អាភិសមាចារិកសីលន្តិ ឯត្ថ អភិសមាចារោតិ ឧត្តមសមាចារោ, តទេវ អាភិសមាចារិកំ សីលំ, ខន្ធកវត្តបរិយាបន្នស្ស សីលស្សេតំ អធិវចនំ. អហំ សីលំ រក្ខាមីតិ ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នំ សីលំ សន្ធាយ វុត្តំ. អាវាសោតិ អាវាសបលិពោធោ. កុលន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កម្មន្តិ នវកម្មំ. ឥទ្ធីតិ បោថុជ្ជនិកា ឥទ្ធិ, សា វិបស្សនាយ បលិពោធោ. សោ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) វុត្តេន តស្ស តស្ស បលិពោធស្ស ឧបច្ឆេទប្បការេន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. យោគានុយោគោតិ យោគស្ស ភាវនាយ អនុយុញ្ជនំ. អដ្ឋតិំសារម្មណេសូតិ អាលោកាកាសកសិណទ្វយំ វជ្ជេត្វា បាឡិយំ អាគតានំ អដ្ឋន្នំ កសិណានំ វសេន វុត្តំ, ចត្តារីសញ្ញេវ បន កម្មដ្ឋានានិ. យថាវុត្តេនេវ នយេនាតិ យោគានុយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តាតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ឥមិនាវ កម្មដ្ឋានេនាតិ ឥមិនា អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានេន. មហាហត្ថិបថំ នីហរន្តោ វិយាតិ កម្មដ្ឋានវីថិំ មហាហត្ថិមគ្គំ កត្វា ទស្សេន្តោ វិយ.

វុត្តប្បការមាចរិយន្តិ ‘‘ឥមិនាវ កម្មដ្ឋានេន ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តស្សា’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការំ អាចរិយំ. ‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣; មិ. ប. ៦.១.១០) វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៤២) វុត្តប្បការមាចរិយន្តិបិ វទន្តិ. បញ្ចសន្ធិកន្តិ បញ្ចបព្ពំ, បញ្ចភាគន្តិ អត្ថោ. កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនន្តិ កម្មដ្ឋានគន្ថស្ស ឧគ្គណ្ហនំ. តទត្ថបរិបុច្ឆា កម្មដ្ឋានស្ស បរិបុច្ឆា, តត្ថ សំសយបរិបុច្ឆា វា. កម្មដ្ឋានស្ស ឧបដ្ឋានន្តិ ឯវំ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស ឯវមិធ និមិត្តំ ឧបតិដ្ឋតីតិ ឧបធារណំ. តថា កម្មដ្ឋានប្បនា ឯវំ ឈានមប្បេតីតិ. កម្មដ្ឋានស្ស លក្ខណន្តិ គណនានុពន្ធនាផុសនានំ វសេន ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឋបនាវសេន មត្ថកប្បត្តិ ឥធ ភាវនាតិ កម្មដ្ឋានសភាវស្ស សល្លក្ខណំ, តេនាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសភាវូបធារណន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ.

អដ្ឋារសសេនាសនទោសវិវជ្ជិតន្តិ មហត្តំ នវត្តំ ជិណ្ណត្តំ បន្ថនិស្សិតត្តំ សោណ្ឌិបណ្ណបុប្ផផលយុត្តតា បត្ថនីយតា នគរទារុខេត្តសន្និស្សិតតា វិសភាគានំ បុគ្គលានំ អត្ថិតា បដ្ដនសន្និស្សិតតា បច្ចន្តសន្និស្សិតតា រជ្ជសីមសន្និស្សិតតា អសប្បាយតា កល្យាណមិត្តានំ អលាភោតិ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ សេនាសនទោសេហិ វិវជ្ជិតំ. បញ្ចសេនាសនង្គសមន្នាគតន្តិ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នាច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេន ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ …បេ… ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១) –

ឯវំ ភគវតា វុត្តេហិ បញ្ចហិ សេនាសនង្គេហិ សមន្នាគតំ, ឯត្ថ ច នាតិទូរតាទិ ឯកំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណតាទិ ឯកំ, អប្បឌំសាទិតា ឯកំ, ចីវរាទិលាភោ ឯកំ, ថេរានំ ភិក្ខូនំ និវាសោ ឯកន្តិ ឯវំ បញ្ចង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

ឧបច្ឆិន្នខុទ្ទកបលិពោធេនាតិ ទីឃានំ កេសាទីនំ ហរណេន បត្តចីវរាទីនំ បចនតុន្នករណរជនាទិករណេហិ ច ឧបច្ឆិន្នា ខុទ្ទកា បលិពោធា យេន, តេន. ភត្តសម្មទន្តិ ភោជននិមិត្តំ បរិស្សមំ. អាចរិយតោ ឧគ្គហោ អាចរិយុគ្គហោ, សព្ពោបិ កម្មដ្ឋានវិធិ, ន បុព្ពេ វុត្តឧគ្គហមត្តំ, តតោ. ឯកបទម្បីតិ ឯកកោដ្ឋាសម្បិ.

អនុវហនាតិ អស្សាសបស្សាសានំ អនុគមនវសេន សតិយា និរន្តរំ អនុប្បវត្តនា. យស្មា បន គណនាទិវសេន វិយ ផុសនាវសេន វិសុំ មនសិការោ នត្ថិ, ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេ ឯវ គណនាទិ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ឥធ ផុសនាគហណន្តិ ទីបេន្តោ ‘‘ផុសនាតិ ផុដ្ឋដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. ឋបនាតិ សមាធានំ, សមាធិប្បធានា បន អប្បនាតិ អាហ ‘‘ឋបនាតិ អប្បនា’’តិ. អនិច្ចតាទីនំ លក្ខណតោ សល្លក្ខណា វិបស្សនា. បវត្តតោ និមិត្តតោ ច វិនិវដ្ដនតោ វិនិវដ្ដនា មគ្គោ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភាវតោ បារិសុទ្ធិ ផលំ. តេសន្តិ វិនិវដ្ដនាបារិសុទ្ធីនំ. ខណ្ឌន្តិ ‘‘ឯកំ តីណិ បញ្ចា’’តិ ឯកន្តរិកាទិភាវេន គណនាយ ខណ្ឌនំ. អថ វា ខណ្ឌន្តិ អន្តរន្តរា កតិបយកាលំ អគណេត្វា បុន គណនវសេន អន្តរា ឱធិបរិច្ឆេទោ ន ទស្សេតព្ពោ. តថា ខណ្ឌំ ទស្សេន្តស្ស ហិ ‘‘កម្មដ្ឋាននិន្នំ បវត្តតិ នុ ខោ មេ ចិត្តំ, នោ’’តិ វីមំសុប្បត្តិយា វិក្ខេបោ ហោតិ, តេនាហ សិខាប្បត្តំ នុ ខោ មេតិអាទិ, ឥទញ្ច ឯវំ ខណ្ឌំ ទស្សេត្វា ចិរតរំ គណនាយ មនសិករោន្តស្ស វសេន វុត្តំ. សោ ហិ តថា លទ្ធំ អវិក្ខេបមត្តំ និស្សាយ ឯវំ មញ្ញេយ្យ. យោ ឧបដ្ឋាតិ, តំ គហេត្វាតិ ឥទំ អស្សាសបស្សាសេសុ យស្ស ឯកោវ បឋមំ ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ, យស្ស បន ឧភោបិ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេន ឧភយម្បិ គហេត្វា គណិតព្ពំ. យោ ឧបដ្ឋាតីតិ ឥមិនាវ ទ្វីសុ នាសាបុដវាតេសុ យោ បាកដោ ហោតិ, សោ គហេតព្ពោតិ អយម្បិ អត្ថោ ទីបិតោតិ គហេតព្ពំ. បឋមំ ឯកេកស្មិំ ឧបដ្ឋិតេបិ ឧបលក្ខេត្វា គណន្តស្សេវ កមេន ឧភោបិ បាកដា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អស្សាសបស្សាសា បាកដា ហោន្តី’’តិ. ឯវំ សីឃំ សីឃំ គណេតព្ពមេវាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សីឃគណនារម្ភស្ស ឱកាសំ ទស្សេតុំ ឥមស្សាបិ បុរិមនយេន គណយតោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុរិមនយេនាតិ ទន្ធគណនាយ, បាកដា ហុត្វាតិ ឥមិនា ទន្ធគណនាយ អារទ្ធកាលេ ចិត្តស្ស អវិសទតាយ សុខុមស្សាសាទីនំ អបាកដតំ, បច្ឆា វិសទកាលេ បាកដតញ្ច តេសុ ច បាកដេសុ ទន្ធគណនំ បហាយ សីឃគណនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. សីឃគណនាយ និប្បរិយាយតោ និរន្តរប្បវត្តិ អប្បនាវីថិយមេវ, ន កាមាវចរេ ភវង្គន្តរិកត្តាតិ អាហ ‘‘និរន្តរប្បវត្តំ វិយា’’តិ. បុរិមនយេនេវាតិ សីឃគណនាយ. អន្តោ បវិសន្តំ វាតំ មនសិករោន្តោ អន្តោ ចិត្តំ បវេសេតិ នាម.

ឯតន្តិ ឯតំ អស្សាសបស្សាសជាតំ. អនុគមនន្តិ ផុដ្ឋដ្ឋានេ មនសិករណមេវ, ន អស្សាសបស្សាសានំ អនុវត្តនំ, តេនាហ – ‘‘តញ្ច ខោ ន អាទិមជ្ឈបរិយោសានានុគមនវសេនា’’តិ. ផុសនាឋបនាវសេន វិសុំ មនសិការោ នត្ថីតិ ឥមិនា យថា គណនាយ ផុសនាយ ច មនសិករោតិ, ឯវំ អនុពន្ធនំ វិនា កេវលំ ឋបនាយ ច ផុសនាយ ច មនសិការោបិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តេន គណនំ បដិសំហរិត្វា យាវ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, តាវ អនុពន្ធនាយ ច ផុសនាយ ច មនសិករោតិ, អប្បនាយ បន ឧប្បន្នាយ អនុពន្ធនាយ ឋបនាយ ច មនសិករោតិ នាមាតិ ទីបិតំ ហោតិ, អដ្ឋកថាយំ បន អនុពន្ធនាយ វិនា ឋបនាយ មនសិការោ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុពន្ធនាយ ច ផុសនាយ ច ឋបនាយ ច មនសិករោតីតិ វុច្ចតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. យា អច្ចន្តាយ ន មិនោតិ ន វិនិច្ឆនតិ, សា មានស្ស សមីបេតិ ឧបមានំ សិទ្ធសាទិសេន សាធ្យសាធនំ យថា គោ វិយ គវយោតិ. បង្គុឡោតិ បីឋសប្បី. ទោលាតិ បេង្ខោលោ. កីឡតន្តិ កីឡន្តានំ. ឧបនិពន្ធនត្ថម្ភមូលេតិ នាសិកគ្គំ មុខនិមិត្តញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. អាទិតោ បភុតីតិ ឧបមេយ្យត្ថទស្សនតោ បដ្ឋាយ. និមិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធននិមិត្តំ នាសិកគ្គំ, មុខនិមិត្តំ វា. អនារម្មណមេកចិត្តស្សាតិ អស្សាសបស្សាសានំ ឯកក្ខណេ អប្បវត្តនតោ ឯកស្ស ចិត្តស្ស តយោបិ អារម្មណំ ន ហោន្តិ, និមិត្តេន សហ អស្សាសោ បស្សាសោ វាតិ ទ្វេយេវ ឯកក្ខណេ អារម្មណំ ហោន្តីតិ អត្ថោ. អជានតោ ច តយោ ធម្មេតិ និមិត្តំ អស្សាសោ បស្សាសោតិ ឥមេ តយោ ធម្មេ អារម្មណករណវសេន អវិន្ទន្តស្ស, ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ, តេន ឯវញ្ច សតិ អយំ អនិដ្ឋប្បសង្គោតិ ព្យតិរេកំ ទស្សេតិ. ភាវនាតិ អានាបានស្សតិភាវនា.

កថំ ឥមេ…បេ… វិសេសមធិគច្ឆតីតិ ឥទំ បរិហារគាថាយ វុត្តមេវត្ថំ កកចោបមាយ (ម. និ. ១.២២២ អាទយោ) វិវរិតុំ បុច្ឆាឋបនំ. តត្ថ កថំ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ‘‘កថមិមេ អវិទិតា…បេ… កថំ វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ. បធានន្តិ ភាវនានិប្ផាទកំ វីរិយំ. បយោគន្តិ នីវរណវិក្ខម្ភកំ ភាវនានុយោគំ. វិសេសន្តិ អរហត្តបរិយោសានវិសេសំ. បធានន្តិ រុក្ខស្ស ឆេទនវីរិយំ. បយោគន្តិ តស្សេវ ឆេទនកកិរិយំ. កិញ្ចាបេត្ថ ‘‘វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ ឧបមាយំ ន វុត្តំ, តថាបិ អត្ថតោ យោជេតព្ពមេវ. យថា រុក្ខោតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វាតិ ទីឃនាសិកោ នាសិកគ្គេ, ឥតរោ មុខំ និមិយតិ ឆាទិយតិ ឯតេនាតិ មុខនិមិត្តន្តិ លទ្ធនាមេ ឧត្តរោដ្ឋេ.

ឥទំ បធានន្តិ យេន វីរិយារម្ភេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ ភាវនាកម្មស្ស អរហំ ឥធ បធានន្តិ ផលេន ហេតុំ ទស្សេតិ. ឧបក្កិលេសាតិ នីវរណា. វិតក្កាតិ កាមវិតក្កាទិមិច្ឆាវិតក្កា, នីវរណប្បហានេន វា បឋមជ្ឈានាធិគមំ ទស្សេត្វា វិតក្កូបសមាបទេសេន ទុតិយជ្ឈានាទីនមធិគមមាហ. អយំ បយោគោតិ អយំ ឈានាធិគមស្ស ហេតុភូតោ កម្មដ្ឋានានុយោគសង្ខាតោ បយោគោ. សំយោជនា បហីយន្តីតិ ទសបិ សំយោជនានិ មគ្គបអបាដិយា សមុច្ឆេទវសេន បហីយន្តិ. ព្យន្តី ហោន្តីតិ តថា សត្តបិ អនុសយា ភង្គមត្តស្សបិ អនវសេសតោ វិគតន្តា ហោន្តិ. អយំ វិសេសោតិ ឥមំ សមាធិំ និស្សាយ អនុក្កមេន លព្ភមានោ អយំ សំយោជនប្បហានាទិកោ ឥមស្ស សមាធិស្ស វិសេសោតិ អត្ថោ. ឯវំ ឥមេ តយោ ធម្មាតិអាទិ និគមនវចនំ. បរិបុណ្ណាតិ សោឡសន្នំ វត្ថូនំ បារិបូរិយា សព្ពសោ បុណ្ណា. អនុបុព្ពន្តិ អនុក្កមេន. បរិចិតាតិ បរិចិណ្ណា. ឥមំ លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ បញ្ញាបភាសេន បភាសេតិ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ. អស្សាតិ ឧបមាភូតស្ស កកចស្ស. អានយនេ បយោជនន្តិ យោជេតព្ពំ. និមិត្តន្តិ បដិភាគនិមិត្តំ. អវសេសឈានង្គបដិមណ្ឌិតាតិ វិតក្កាទិអវសេសឈានង្គបដិមណ្ឌិតាតិ វទន្តិ. វិចារាទីហីតិ បន វត្តព្ពំ និប្បរិយាយេន វិតក្កស្ស អប្បនាភាវតោ. សោ ហិ ‘‘អប្បនា ព្យប្បនា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯវញ្ហិ សតិ អវសេស-សទ្ទោ ឧបបន្នោ ហោតិ, វិតក្កសម្បយោគតោ វា ឈានង្គេសុ បធានភូតោ សមាធិ អប្បនាតិ កត្វា ‘‘អវសេសឈានង្គបដិមណ្ឌិតា អប្បនាសង្ខាតា ឋបនា ច សម្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. កស្សចិ បន គណនាវសេនេវ មនសិការកាលតោ បភុតីតិ ឯត្ថ ‘‘អនុក្កមតោ…បេ… បត្តំ វិយ ហោតី’’តិ ឧបរិ វក្ខមានោ គន្ថោ បុរាណបោត្ថកេសុ ទិស្សតិ, តស្មា អយំ បាឋោ ឯត្ថាបិ លិខិតព្ពោ, លេខកានំ បន ទោសេន គឡិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឱឡារិកេ អស្សាសបស្សាសេ និរុទ្ធេតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយម្បិ វិចេតព្ពាការប្បត្តស្ស កាយសង្ខារស្ស វិចយនវិធិំ ទស្សេតុំ អានីតំ. ទេសតោតិ បុព្ពេ ផុសនវសេន គហិតដ្ឋានតោ. និមិត្តំ បដ្ឋបេតព្ពន្តិ បុព្ពេ គហិតាការនិមិត្តគ្គាហិកា សញ្ញា ផុសនដ្ឋានេ បដ្ឋបេតព្ពា. ឥមមេវ ហិ អត្ថវសន្តិ ឥមំ អនុបដ្ឋហន្តស្ស អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានវិធិសង្ខាតំ ការណំ បដិច្ច. ឥតោតិ អានាបានកម្មដ្ឋានតោ. គរុកតា ច ភាវនាទុក្ករតាយាតិ អាហ ‘‘គរុកភាវន’’ន្តិ. ចរិត្វាតិ គោចរំ គហេត្វា. និមិត្តន្តិ ឧគ្គហនិមិត្តំ, បដិភាគនិមិត្តំ វា. ឧភយម្បិ ហិ ឥធ ឯកជ្ឈំ វុត្តំ. តថា ហិ តូលបិចុអាទិឧបមត្តយំ ឧគ្គហេ យុជ្ជតិ, សេសំ ឧភយត្ថ.

តារករូបំ វិយាតិ តារកាយ សរូបំ វិយ. សញ្ញានានតាយាតិ និមិត្តុបដ្ឋានតោ បុព្ពេ បវត្តសញ្ញានំ នានតាយ. សញ្ញជន្តិ ភាវនាសញ្ញាយ បរិកប្បិតំ, ន ឧប្បាទិតំ អវិជ្ជមានត្តា, តេនាហ ‘‘នានតោ ឧបដ្ឋាតី’’តិ. ឯវំ ហោតីតិ ភាវនមនុយុត្តស្ស ឯវំ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវន្តិ ឯវំ សតិ, យថាវុត្តនយេន និមិត្តេ ឯវ ចិត្តស្ស ឋបនេ សតីតិ អត្ថោ. ឥតោ បភុតីតិ ឥតោ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ. និមិត្តេតិ បដិភាគនិមិត្តេ. ឋបយន្តិ ឋបនាវសេន ចិត្តំ ឋបន្តោ. នានាការន្តិ ‘‘ចត្តារោ វណ្ណា’’តិ ឯវំ វុត្តំ នានាការំ. វិភាវយន្តិ វិភាវេន្តោ អន្តរធាបេន្តោ. និមិត្តុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ ហិ តេ អាការា អមនសិករោតោ អន្តរហិតា វិយ ហោន្តិ. អស្សាសបស្សាសេតិ អស្សាសេ បស្សាសេ ច យោ នានាការោ, តំ វិភាវយំ អស្សាសបស្សាសសម្ភូតេ វា និមិត្តេ ចិត្តំ ឋបយំ សកំ ចិត្តំ និពន្ធតិ នាមាតិ យោជនា. កេចិ បន វិភាវយន្តិ ឯតស្ស វិភាវេន្តោ វិទិតំ បាកដំ ករោន្តោតិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ បុព្ពភាគវសេន យុជ្ជេយ្យ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អស្សាសបស្សាសេ នានាការំ វិភាវេន្តោ បជានន្តោ តត្ថ យំ លទ្ធំ និមិត្តំ, តស្មិំ ចិត្តំ ឋបេន្តោ អនុក្កមេន សកំ ចិត្តំ និពន្ធតិ អប្បេតីតិ.

កិលេសាតិ អវសេសកិលេសា. សន្និសិន្នាយេវាតិ អលទ្ធនីវរណសហាយា ឱលីនាយេវ. ឧបចារភូមិយន្តិ ឧបចារាវត្ថាយំ. លក្ខណតោតិ វិក្ខម្ភនាទិសភាវតោ វា អនិច្ចាទិសភាវតោ វា. គោចរោតិ ភិក្ខាចារគាមោ. យត្ថ ទុល្លភា សប្បាយភិក្ខា, សោ អសប្បាយោ, ឥតរោ សប្បាយោ. ភស្សន្តិ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ ភស្សំ, តំ សប្បាយំ, ឥតរមសប្បាយំ. សេសេសុ អាវាសាទីសុ យត្ថ យត្ថ អសមាហិតំ ចិត្តំ សមាធិយតិ, តំ តំ សប្បាយំ, ឥតរមសប្បាយន្តិ គហេតព្ពំ. យស្ស បន ឯវំ សត្តវិធំ អសប្បាយំ វជ្ជេត្វា សប្បាយមេវ សេវន្តស្សបិ អប្បនា ន ហោតិ, តេន សម្បាទេតព្ពំ ទសវិធំ អប្បនាកោសល្លំ ទស្សេន្តោ វត្ថុវិសទកិរិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ វត្ថុវិសទកិរិយា នាម កេសនខច្ឆេទនាទីហិ អជ្ឈត្តិកស្ស សរីរវត្ថុស្ស, ចីវរសេនាសនាទិធោវនបរិកម្មាទីហិ ពាហិរវត្ថុស្ស ច វិសទភាវករណំ. ឯវញ្ហិ ញាណម្បិ វិសទកិច្ចនិប្ផត្តិករំ ហោតិ. ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនតា នាម សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ សមភាវករណំ. និមិត្តកុសលតា នាម ភាវនាយ លទ្ធនិមិត្តស្ស រក្ខណកោសល្លំ. យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គហេតព្ពន្តិអាទីសុ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អច្ចារទ្ធតាទីហិ ការណេហិ ឧទ្ធតតាយ និគ្គហេតព្ពំ, តទា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ តយោ អភាវេត្វា បស្សទ្ធាទីនំ តិណ្ណំ ភាវនេន ចិត្តស្ស និគ្គណ្ហនា ហោតិ. យទាស្ស ចិត្តំ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ លីនតាយ បគ្គហេតព្ពំ, តទា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ តយោ អភាវេត្វា ធម្មវិចយាទីនំ តិណ្ណំ ភាវនេន ចិត្តស្ស បគ្គណ្ហនំ ហោតិ. យទាស្ស បញ្ញាបយោគមន្ទតាទីហិ និរស្សាទំ ចិត្តំ ហោតិ, តទា តស្ស ចិត្តស្ស អដ្ឋសំវេគវត្ថុបច្ចវេក្ខណាទិនា (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៤១៨) សម្បហំសនសង្ខាតា សំវេជនា ហោតិ. យទា បនស្ស ឯវំ បដិបជ្ជនតោ អលីនំ អនុទ្ធតំ អនិរស្សាទំ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ សមថវីថិបដិបន្នញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, តទា តស្ស បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ អព្យាបារតាសមាបជ្ជនេន អជ្ឈុបេក្ខនា ហោតិ.

តទធិមុត្តតា នាម សមាធិអធិមុត្តតា, សមាធិនិន្នបោណបព្ភារតាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ កាយានុបស្សនាយំ.

បារិសុទ្ធិំ បត្តុកាមោតិ ផលំ អធិគន្តុកាមោ សមាបជ្ជិតុកាមោ ច. តត្ថ សល្លក្ខណាវិវដ្ដនាវសេន បឋមំ មគ្គានន្តរផលំ អធិគន្តុកាមោ. តតោ បរំ សល្លក្ខណវសេន ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិតុកាមោបីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. អាវជ្ជនសមាបជ្ជន…បេ… វសិប្បត្តន្តិ ឯត្ថ បដិលទ្ធឈានតោ វុដ្ឋាយ វិតក្កាទីសុ ឈានង្គេសុ ឯកេកំ អាវជ្ជយតោ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ វិតក្កាទីសុ យថាវជ្ជិតឈានង្គារម្មណានិ កាមាវចរជវនានិ ភវង្គន្តរិតានិ យទា និរន្តរំ បវត្តន្តិ, អថស្ស អាវជ្ជនវសី សិទ្ធា ហោតិ. តំ បន ឈានំ សមាបជ្ជិតុកាមតានន្តរំ សីឃំ សមាបជ្ជនសមត្ថតា សមាបជ្ជនវសី នាម. អច្ឆរាមត្តំ វា ទសច្ឆរាមត្តំ វា ខណំ ឈានំ ឋបេតុំ សមត្ថតា អធិដ្ឋានវសី នាម. តថេវ លហុំ ខណំ ឈានសមង្គី ហុត្វា ឈានតោ ភវង្គុប្បត្តិវសេន វុដ្ឋាតុំ សមត្ថតា វុដ្ឋានវសី នាម. ‘‘ឯត្តកមេវ ខណំ សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ, ‘‘ឯត្តកមេវ ខណំ ឈានសមង្គី ហុត្វា ឈានតោ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ច បវត្តបុព្ពបរិកម្មភេទេនេត្ថ អធិដ្ឋានវុដ្ឋានវសិយោ ភិន្នា, ន សរូបភេទេន, យា ‘‘សមាបត្តិកុសលតា, វុដ្ឋានកុសលតា’’តិ វុច្ចន្តិ. បច្ចវេក្ខណវសី បន អាវជ្ជនវសិយា ឯវ វុត្តា. បច្ចវេក្ខណវីថិយញ្ហិ សីឃំ អាវជ្ជនុប្បត្តិយា អាវជ្ជនវសី តទនន្តរានំ ជវនានំ សមុប្បត្តិយា បច្ចវេក្ខណវសីតិ អាវជ្ជនវសីសិទ្ធិយាវ បច្ចវេក្ខណវសី សិទ្ធា ឯវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. ឈានង្គានិ បរិគ្គហេត្វាតិ ឈានចិត្តសម្បយុត្តានិ ឈានង្គានិ លក្ខណាទិវសេន បរិគ្គហេត្វា. តេសញ្ច និស្សយន្តិ តេសំ វត្ថុនិស្សយានំ ភូតានំ និស្សយំ. ឥទញ្ច ករជកាយស្ស វត្ថុទសកស្ស ភូតនិស្សយត្តា សុត្តន្តនយេន វុត្តំ, ន បដ្ឋាននយេន. ន ហិ កលាបន្តរគតានិ ភូតានិ កលាបន្តរគតានំ ភូតានំ និស្សយបច្ចយា ហោន្តិ, សុត្តន្តនយេន បន ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វេទិតព្ពានិ. បដ្ឋានេ ហិ អសង្គហិតា សព្ពេ បច្ចយា សុត្តន្តិកនយេន ឧបនិស្សយបច្ចយេ សង្គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពំ. តំនិស្សិតរូបានីតិ ឧបាទារូបានិ. យថាបរិគ្គហិតរូបវត្ថុទ្វារារម្មណំ វាតិ ឯត្ថ យថាបរិគ្គហិតកេសាទិរូបារម្មណំ តតោ បុព្ពេ វុត្តនយវត្ថារម្មណញ្ច តន្និស្សយករជកាយបអគ្គហមុខេន ឧបដ្ឋិតចក្ខាទិទ្វារញ្ច សសម្បយុត្តធម្មវិញ្ញាណំ វាតិ យោជេតព្ពំ. កម្មារគគ្គរីតិ កម្មារានំ អគ្គិធមនភស្តា. តជ្ជន្តិ តទនុរូបំ. តស្សាតិ នាមរូបស្ស. តំ ទិស្វាតិ អវិជ្ជាតណ្ហាទិបច្ចយំ ទិស្វា. កង្ខំ វិតរតីតិ អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សោឡសវត្ថុកំ វិចិកិច្ឆំ អតិក្កមតិ. កលាបសម្មសនវសេនាតិ យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ៣.៨៦, ៨៩; អ. និ. ៤.១៨១) បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អតីតាទិកោដ្ឋាសំ ឯកេកកលាបតោ គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន សម្មសនំ កលាបសម្មសនំ, តស្ស វសេន. បុព្ពភាគេតិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិបរិយាបន្នាយ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ បុព្ពភាគេ. ឱភាសាទយោតិ ឱភាសោ ញាណំ បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបេក្ខា ឧបដ្ឋានំ និកន្តិ ច. តត្ថ អធិមោក្ខោតិ សទ្ធា. ឧបដ្ឋានន្តិ សតិ. ឧបេក្ខាតិ តត្រមជ្ឈត្តតា. ឯត្ថ ច ឱភាសាទយោ នវ និកន្តិសង្ខាតតណ្ហុបក្កិលេសវត្ថុតាយ ឧបក្កិលេសា វុត្តា, និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសតាយ តព្ពត្ថុតាយ ច. និព្ពិន្ទន្តោ អាទីនវានុបស្សនាបុព្ពង្គមាយ និព្ពិទានុបស្សនាយ និព្ពិន្ទន្តោ. មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខានុបស្សនាសង្ខារុបេក្ខានុលោមញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឧប្បន្នគោត្រភុញាណានន្តរំ ឧប្បន្នេន មគ្គញាណេន សព្ពសង្ខារេសុ វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ. ផលក្ខណេ ហិ វិមុត្តោ នាម វុច្ចតិ, មគ្គក្ខណេ វិមុច្ចន្តោតិ. ឯកូនវីសតិភេទស្សាតិ ចតុន្នំ មគ្គវីថីនំ អនន្តរំ បច្ចេកំ ឧប្បជ្ជន្តស្ស មគ្គផលនិព្ពានបហីនាវសិដ្ឋកិលេសានំ បញ្ចន្នំ បច្ចវេក្ខិតព្ពានំ វសេន ឯកូនវីសតិភេទស្ស. អរហតោ ហិ អវសិដ្ឋកិលេសាភាវេន ឯកូនវីសតិតា. អស្សាតិ អានាបានកម្មដ្ឋានិកស្ស.

សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេតិ បីតិសហគតានិ ចតុក្កនយេ ទ្វេ បឋមទុតិយជ្ឈានានិ. តស្សាតិ តេន យោគិនា. សមាបត្តិក្ខណេតិ សមាបន្នក្ខណេ. អារម្មណតោតិ បដិភាគារម្មណគ្គហណមុខេន បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ, អារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា. អារម្មណេ ហិ វិទិតេ តព្ពិសយា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សយំ អត្តនោ បដិសំវិទិតា នាម ហោតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច បច្ឆា គហណេ សន្ទេហាភាវតោ. វិបស្សនាក្ខណេតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ វិសយតោ ទស្សនក្ខណេ. ឯវំ បីតិំ អនិច្ចាទិវសេន គហណមេវ អសម្មោហតោ បីតិបដិសំវេទនំ នាម.

ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ ទីឃស្ស អស្សាសស្ស អារម្មណភូតស្ស វសេន, បជានតោ សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោតិ ឈានបរិយាបន្នំ អវិក្ខេបាបន្នំ នាម ចិត្តស្សេកគ្គតំ តំសម្បយុត្តាយ បញ្ញាយ បជានតោ. យថេវ ហិ អារម្មណមុខេន បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ, ឯវំ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ បដិសំវិទិតា ឯវ ហោន្តីតិ. សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតីតិ ទីឃំ អស្សាសវសេន ឈានសម្បយុត្តា សតិ តស្ស អារម្មណេ ឧបដ្ឋិតា តទារម្មណជ្ឈានេបិ ឧបដ្ឋិតា នាម ហោតីតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេនាតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ទស្សិតំ បីតិបដិសំវេទនំ អារម្មណតោ អសម្មោហតោ ច វិភាគតោ ទស្សេតុំ អាវជ្ជតោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាវជ្ជតោតិ ឈានំ អាវជ្ជន្តស្ស. សា បីតីតិ សា ឈានបរិយាបន្នា បីតិ. ជានតោតិ សមាបន្នក្ខណេ អារម្មណមុខេន ជានតោ, តស្ស សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បស្សតោតិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ឈានតោ វុដ្ឋាយ បស្សន្តស្ស. បច្ចវេក្ខតោតិ ឈានំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. ចិត្តំ អធិដ្ឋហតោតិ ‘‘ឯត្តកំ វេលំ ឈានសមង្គី ភវិស្សាមី’’តិ ឈានចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តស្ស. ឯវំ បញ្ចន្នំ វសិភាវានំ វសេន ឈានស្ស បជាននមុខេន អារម្មណតោ បីតិយា បដិសំវេទនា ទស្សិតា. អធិមុច្ចតោតិ សទ្ទហន្តស្ស, សមថវិបស្សនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. វីរិយំ បគ្គណ្ហតោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អភិញ្ញេយ្យន្តិ វិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ជានិតព្ពំ ចតុសច្ចំ វិបស្សនាបញ្ញាបុព្ពង្គមាយ មគ្គបញ្ញាយ អភិជានតោតិអាទិ យោជនា. ឯវំ បរិញ្ញេយ្យន្តិអាទីសុបិ បរិជានតោតិអាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា. តត្ថ បរិញ្ញេយ្យន្តិ ទុក្ខសច្ចំ. អវសេសបទានីតិ សុខបដិសំវេទី ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទីតិ បទានិ.

វេទនាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សញ្ញា គហិតា, តេនាហ ‘‘ទ្វេ ខន្ធា’’តិ. វិបស្សនាភូមិទស្សនត្ថន្តិ កាយិកសុខាទិសីសេន បកិណ្ណកសង្ខារទស្សនតោ វុត្តំ សមថេ កាយិកសុខាភាវតោ. សោតិ បស្សម្ភនបរិយាយេន វុត្តោ និរោធោ. វុត្តនយេនាតិ ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ បុព្ពេ អបរិគ្គហិតកាលេតិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥) កាយសង្ខារេ វុត្តនយេន. បីតិសីសេន វេទនា វុត្តាតិ បីតិអបទេសេន វេទនា វុត្តា, សុខគ្គហណតោ វេទនានុបស្សនាបសង្គតោតិ អធិប្បាយោ. ទ្វីសុ ចិត្តសង្ខារបទេសូតិ ‘‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារ’’ន្តិ ឥមេសុ ទ្វីសុ កោដ្ឋាសេសុ. សញ្ញាសម្បយុត្តា វេទនាតិ វេទនានុបស្សនាភាវតោ វុត្តំ. ចិត្តបដិសំវេទិតា វេទិតព្ពាតិ អារម្មណតោ អសម្មោហតោតិអាទិនា វុត្តនយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចិត្តន្តិ ឈានសម្បយុត្តំ វិបស្សនាសម្បយុត្តញ្ច ចិត្តំ. អាមោទេតីតិ សម្បយុត្តាយ បីតិយា ឈានវិសយាយ មោទេតិ. វិបស្សនាក្ខណេតិអាទិនា វុត្តភង្គានុបស្សនក្ខណេ.

អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

១៦៧. យទិបិ អរិយា នេវ អត្តនាវ អត្តានំ អញ្ញមញ្ញំ វា ជីវិតា វោរោបេន្តិ, នាបិ បរេហិ សមាទបេន្តិ, តថាបិ យថាវុត្តេហិ តីហិ បការេហិ មតានំ បុថុជ្ជនានំ អន្តរេ មិគលណ្ឌិកេន មារិតានំ អរិយបុគ្គលានម្បិ អត្ថិតាយ ‘‘អរិយបុគ្គលមិស្សកត្តា’’តិ វុត្តំ. អថ វា បុថុជ្ជនកាលេ អត្តនាវ អត្តានំ ឃាតេត្វា មរណសមយេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយមគ្គំ បដិលភិត្វា មតានម្បិ សព្ភាវតោ ឯវំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

១៧២. ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វាតិ ជានិត្វា សញ្ជានិត្វាតិអាទិនា ព្យញ្ជនានុរូបំ អវុត្តត្តា វុត្តំ. បាណោតិ ជានន្តោតិ ឥទំ មនុស្សោតិ អជានិត្វាបិ កេវលំ សត្តសញ្ញាយ ឯវ បារាជិកភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វធកចេតនាវសេន ចេតេត្វាតិ ‘‘ឥមំ មារេមី’’តិ វធកចេតនាយ ចិន្តេត្វា. បកប្បេត្វាតិ ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ ឯវំ ចិត្តេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា. អភិវិតរិត្វាតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា, តេនាហ ‘‘និរាសង្កចិត្តំ បេសេត្វា’’តិ. សិខាប្បត្តោ អត្ថោតិ សញ្ចិច្ចាតិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វុត្តស្សបិ វីតិក្កមភូតស្ស អបរកាលកិរិយាយុត្តទស្សនេន កោដិប្បត្តោ អត្ថោ. ជាតិឧណ្ណា នាម តទហុជាតឯឡកស្ស លោមំ. ឯវំ វណ្ណប្បដិភាគន្តិ ឯវំ វណ្ណសណ្ឋានំ. តតោ វា ឧទ្ធន្តិ ទុតិយសត្តាហាទីសុ អព្ពុទាទិភាវប្បត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិហីនវេគស្ស សន្តានស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ សហការីបច្ចយោ ហោតិ, ន ជនកោ. កម្មមេវ ហិ ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ កម្មជរូបានំ ជនកបច្ចយោ, តញ្ច បវត្តិយំ បុព្ពេ ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតំ អនុបហតំ ចតុសន្តតិរូបំ សហការីបច្ចយំ លភិត្វាវ កាតុំ សក្កោតិ, ន អញ្ញថា, យេន កេនចិ វិរោធិបច្ចយេន និរុទ្ធចក្ខាទិប្បសាទានំ បុគ្គលានំ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ ចក្ខាទិកំ ជនេតុំ ន សក្កោតីតិ សិទ្ធមេវ ហោតិ.

អតិបាតេន្តោតិ អតិបាតេន្តោ វិនាសេន្តោ. វុត្តបការមេវាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយាតិបាតនវិធានំ វុត្តប្បការមេវ. សរសេនេវ បតនសភាវស្ស សណិកំ បតិតុំ អទត្វា អតីវ បាតនំ សីឃបាតនំ អតិបាតោ, បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ. អាថព្ពណិកាតិ អថព្ពណវេទិនោ. អថព្ពណន្តិ អថព្ពណវេទវិហិតំ. មន្តំ បយោជេន្តីតិ អលោណភោជនទព្ពសយនសុសានគមនាទីហិ បយោគេហិ មន្តំ បរិវត្តេន្តិ, តេន យថិច្ឆិតបាណវធាទិផលំ ឧបបជ្ជតិ, តស្មា តំ កាយវចីកម្មេសុ បវិដ្ឋំ. ឦតិន្តិ បីឡំ. ឧបទ្ទវន្តិ តតោ អធិកតរំ បីឡំ. បជ្ជរកន្តិ វិសមជ្ជរំ. សូចិកន្តិ សូចីហិ វិយ វិជ្ឈមានំ សូលំ. វិសូចិកន្តិ សសូលំ អាមាតិសារំ. បក្ខន្ទិយន្តិ រត្តាតិសារំ. វិជ្ជំ បរិវត្តេត្វាតិ គន្ធារវិជ្ជាទិកំ អត្តនោ វិជ្ជំ កតូបចារំ មន្តបឋនក្កមេន បរិជប្បិត្វា. តេហីតិ តេហិ វត្ថូហិ. បយោជនន្តិ បវត្តនំ. អហោ វតាយន្តិ អយំ តំ កុច្ឆិគតំ. គព្ភន្តិ ឥទំ កុច្ឆិគតំ គព្ភំ. កុលុម្ពស្សាតិ គព្ភស្ស, កុលស្សេវ វា, កុដុម្ពស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវនាមយិទ្ធិយាតិ អធិដ្ឋានិទ្ធិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តំ តេសំ ឥច្ឆាមត្តន្តិ សុត្តត្ថតោ ន សមេតីតិ អធិប្បាយោ. អថព្ពណិទ្ធិវសេនេវ ហិ សុត្តេ ‘‘ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ’’តិ វុត្តំ, ន ភាវនាមយិទ្ធិវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតរថាតិ បរិយេសេយ្យាតិ បទស្ស គវេសនមត្តមេវ យថារុតវសេន អត្ថោ សិយា, តទា បរិយិដ្ឋមត្តេន បរិយេសិត្វា សត្ថាទីនំ លទ្ធមត្តេនាតិ អត្ថោ. សសន្តិ ហិំសន្តិ ឯតេនាតិ សត្ថន្តិ វធោបករណស្ស បាសាណរជ្ជុអាទិនោ សព្ពស្សាបិ នាមន្តិ អាហ លគុឡាតិអាទិ. លគុឡន្តិ មុគ្គរស្សេតំ អធិវចនំ. សត្ថសង្គហោតិ មាតិកាយំ សត្ថហារកន្តិ ឯត្ថ វុត្តសត្ថសង្គហោ. បរតោ វុត្តនយត្តាតិ បរតោ និគមនវសេន វុត្តស្ស ទុតិយបទស្ស បទភាជនេ វុត្តនយត្តា. ចិត្តសទ្ទស្ស អត្ថទីបនត្ថំ វុត្តោតិ ចិត្ត-សទ្ទស្ស វិចិត្តាទិអនេកត្ថវិសយត្តា ឥតរេហិ និវត្តេត្វា វិញ្ញាណត្ថំ និយមេតុំ វុត្តោ.

១៧៤. កម្មុនា ពជ្ឈតីតិ បាណាតិបាតកម្មុនា ពជ្ឈតិ, តំ កម្មមស្ស សិទ្ធន្តិ អត្ថោ. ឧភយថាបីតិ ឧទ្ទិសកានុទ្ទិសកវសេន. បច្ឆា វា តេន រោគេនាតិ ឯតេន អនាគតម្បិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារព្ភ បាណាតិបាតស្ស បវត្តិំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ច ‘‘យទា សក្កោតិ, តទា តំ ជីវិតា វោរោបេហី’’តិ អាណត្តិយា ចិរេន សមិទ្ធិយម្បិ អាណត្តិក្ខណេយេវ បាណាតិបាតោ. ឱបាតខណនាទិថាវរបយោគេសុ បយោគករណតោ បច្ឆា គហិតបដិសន្ធិកស្សាបិ សត្តស្ស មរណេ បាណាតិបាតោ ច អនាគតារម្មណោ ឧបបន្នោ ហោតិ. យំ បន សិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទានិ បច្ចុប្បន្នារម្មណាយេវា’’តិ វុត្តំ, តំ បាណាតិបាតាទិតោ វិរតិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បាណាតិបាតាទិន្តិ គហេតព្ពំ. អញ្ញចិត្តេនាតិ អមារេតុកាមតាចិត្តេន. ទុតិយប្បហារេន មរតីតិ បឋមប្បហារំ វិនា ទុតិយេនេវ មរតីតិ អត្ថោ. បឋមប្បហារេនេវាតិ បឋមប្បហារសមុដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេយេវាតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ បឋមប្បហារោ សយមេវ ន សក្កោតិ មារេតុំ, ទុតិយំ បន លភិត្វា សក្កោន្តោ ជីវិតវិនាសហេតុ ហោតិ, តស្មា បឋមប្បហារំ វិនា មរណស្ស អសិទ្ធត្តា ‘‘បយោគោ តេន ច មរណ’’ន្តិ ឥមិនា សំសន្ទនតោ បឋមប្បហារេនេវ កម្មពទ្ធោ យុត្តោ, ន ទុតិយេន តស្ស អញ្ញចិត្តេន ទិន្នត្តា. យថា ចេត្ថ, ឯវំ អញ្ញេន បុគ្គលេន ទុតិយប្បហារទានាទីសុ វិយ. យទិ បន ទុតិយប្បហារទាយកស្សាបិ បុគ្គលស្ស វធកចេតនា អត្ថិ, តស្សាបិ អត្តនោ បយោគេនាបិ មតត្តា បយោគក្ខណេ បាណាតិបាតោតិ វេទិតព្ពំ.

កម្មាបត្តិព្យត្តិភាវត្ថន្តិ អានន្តរិយាទិកម្មវិភាគស្ស បារាជិកាទិអាបត្តិវិភាគស្ស ច បាកដភាវត្ថំ. ‘‘ឯឡកំ មារេមី’’តិ វិបរីតគ្គហណេបិ ‘‘ឥម’’ន្តិ យថានិបន្នស្សេវ បរមត្ថតោ គហិតត្តា យថាវត្ថុកំ កម្មពទ្ធោ ហោតិយេវាតិ អាហ ឥមំ វត្ថុន្តិអាទិ. ឃាតកោ ច ហោតីតិ បាណាតិបាតកម្មេន ពទ្ធោតិ អត្ថោ. មាតាទិគុណមហន្តេ អារព្ភ បវត្តវធកចេតនាយ មហាសាវជ្ជតាយ វុត្តំ ‘‘ឥធ បន ចេតនា ទារុណា ហោតី’’តិ.

លោហិតកន្តិ លោហិតមក្ខិតំ. កម្មំ ករោន្តេតិ យុទ្ធកម្មំ ករោន្តេ. យថាធិប្បាយំ គតេតិ យោធំ វិជ្ឈិត្វា បិតរិ វិទ្ធេ, យោធំ បន អវិជ្ឈិត្វា កេវលំ បិតរិ វិទ្ធេបិ វិសង្កេតោ នត្ថិយេវ បិតរិបិ វធកចិត្តស្ស អត្ថិតាយ, កេវលំ យោធេ វិទ្ធេបិ ឯសេវ នយោ. អានន្តរិយំ បន នត្ថីតិ បិតុវិសយំ បាណាតិបាតកម្មំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឯវំ វិជ្ឈាតិ ឯវំ បាទេហិ ភូមិយំ ឋត្វា ឯវំ ធនុំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វាតិអាទិនា វិជ្ឈនប្បការសិក្ខាបនមុខេន អាណាបេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បហរាតិ ទឡ្ហំ អសិំ គហេត្វា ឯវំ បហរ. ឯវំ ឃាតេហីតិ ឯវំ កម្មការណំ កត្វា មារេហិ. តត្តកា ឧភិន្នំ បាណាតិបាតាតិ អនុទ្ទិសិត្វា យេសំ កេសញ្ចិ មារណត្ថាយ ឧភោហិ បយោគស្ស កតត្តា វុត្តំ. សចេ ហិ អាណាបកោ ‘‘ឯវំ វិទ្ធេ អសុកោ ឯវំ មរតី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘ឯវំ វិជ្ឈា’’តិ អាណាបេតិ, និយមិតស្សេវ មរណេ អាណាបកស្ស កម្មពទ្ធោតិ វទន្តិ. សចេ អាណត្តោ ‘‘អសុក’’ន្តិ និយមេត្វា ឧទ្ទិស្ស សរំ ខិបតិ, អាណាបកោ អនិយមេត្វា អាណាបេតិ, អាណាបកស្ស យេសំ កេសញ្ចិ មរណេបិ កម្មពទ្ធោ, អាណត្តស្ស បន និយមិតមរណេយេវាតិ វេទិតព្ពំ. មជ្ឈេតិ ហត្ថិនោ បិដ្ឋិនោ មជ្ឈេ. ឯតេនាតិ អធិដ្ឋហិត្វា អាណាបេតីតិអាទិបាឡិវចនេន. តត្ថាតិ អាណត្តិកបយោគេ.

កិញ្ចាបិ កិរិយាវិសេសោ អដ្ឋកថាសុ អនាគតោ, បាឡិយំ បន ‘‘ឯវំ វិជ្ឈ, ឯវំ បហរ, ឯវំ ឃាតេហី’’តិ (បារា. ១៧៤) កិរិយាវិសេសស្ស បរាមដ្ឋត្តា អាចរិយបរម្បរា អាគតំ កិរិយាវិសេសម្បិ បាឡិសំសន្ទនតោ គហេត្វា ទស្សេន្តោ អបរោ នយោតិអាទិមាហ. វិជ្ឈនន្តិ ឧសុសត្តិអាទីហិ វិជ្ឈនំ. ឆេទនន្តិ អសិអាទីហិ ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនំ. ភេទនន្តិ មុគ្គរាទីហិ សីសាទិភេទនំ ទ្វិធាករណំ. សង្ខមុណ្ឌកន្តិ សីសកដាហេ ចម្មំ សហ កេសេហិ ឧប្បាដេត្វា ថូលសក្ខរាហិ សីសកដាហំ ឃំសិត្វា សង្ខវណ្ណករណវសេន សង្ខមុណ្ឌកម្មករណំ. ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ពិឡង្គថាលិកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឧរេ បហរិត្វា បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា គីវាយំ បហរិត្វាតិអាទិនា សរីរាវយវប្បទេសេសុ បហរណវិជ្ឈនាទិនិយមោបិ កិរិយាវិសេសេយេវ សង្គយ្ហតិ អដ្ឋកថាសុ សង្ខមុណ្ឌកាទិសរីរប្បទេសវិសយាយបិ ឃាតនាយ តត្ថ បវេសិតត្តា, យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.១៧៤ បយោគកថាវណ្ណនា) បុរតោ បហរិត្វា មារេហីតិអាទិកស្ស អដ្ឋកថាបាឋស្ស ‘‘បុរិមបស្សាទីនម្បិ វត្ថុសភាគតោ វត្ថុគ្គហណេនេវ គហណន្តិ អាហ បុរតោ បហរិត្វាតិអាទី’’តិ ឯវមធិប្បាយកថនំ, តំ សង្ខមុណ្ឌកាទិកស្ស សរីរប្បទេសេ កម្មការណាករណស្ស អដ្ឋកថាយ កិរិយាវិសេសវិសយេ វុត្តត្តា ន យុជ្ជតិ. យថាណត្តំ មុញ្ចិត្វា បុគ្គលន្តរមារណមេវ ហិ វត្ថុវិសំវាទោ, ន បហរិតុំ អាណត្តំ សរីរប្បទេសវិសំវាទនំ, តេនាហ ‘‘វត្ថុំ វិសំ វាទេត្វា…បេ… តតោ អញ្ញំ មារេតិ. បុរតោ បហរិត្វា មារេហីតិ វា…បេ… នត្ថិ កម្មពទ្ធោ’’តិ, ឥទំ បន យថាណត្តវត្ថុស្មិម្បិ កិរិយាវិសេសវិសង្កេតេន កម្មពទ្ធាភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តន្តិ បញ្ញាយតិ. តេន ‘‘វត្ថុំ អវិសំវាទេត្វា មារេន្តី’’តិ ឯត្តកមេវ អវត្វា ‘‘យថាណត្តិយា’’តិ កិរិយាវិសេសនិយមោបិ ទស្សិតោ, ឥតរថា យថាណត្តិយាតិ វចនស្ស និរត្ថកតាបត្តិតោ. វត្ថុនិទ្ទេសេ ច ‘‘វត្ថូតិ មារេតព្ពោ សត្តោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧៤) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន បន ‘‘យថាណត្តស្ស បហរិតព្ពសរីរប្បទេសោបី’’តិ វុត្តំ. តស្មា បុរតោ បហរណាទិបិ កិរិយាវិសេសេ ឯវ សង្គយ្ហតីតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. វត្ថុវិសេសេនាតិ មាតុអាទិមតសត្តវិសេសេន. កម្មវិសេសោតិ អានន្តរិយាទិកម្មវិសេសោ. អាបត្តិវិសេសោតិ បារាជិកាទិអាបត្តិវិសេសោ.

យទា កទាចិ បុព្ពណ្ហេតិ អាណត្តទិវសតោ អញ្ញស្សបិ យស្ស កស្សចិ ទិវសស្ស បុព្ពណ្ហេ. ឯតំ គាមេ ឋិតន្តិ គាមោ បុគ្គលនិយមនត្ថំ វុត្តោ, ន ឱកាសនិយមនត្ថំ, តស្មា ‘‘យត្ថ កត្ថចិ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ’’តិ វុត្តំ, ឯតេន កាលោកាសអាវុធឥអយាបថកិរិយាវិសេសានំ និយមិច្ឆាយ អសតិ យេន កេនចិ បការេន មរណមេវ ឥច្ឆន្តស្ស អាណាបកស្ស មុខារុឡ្ហវសេន វុត្តស្ស ទេសកាលាទិនិយមស្ស វិសង្កេតេបិ កម្មពទ្ធោយេវាតិ ញាបិតំ ហោតិ. យោ បន ចិត្តេន យត្ថ កត្ថចិ យទា កទាចិ យេន កេនចិ បការេន មរណមេវ ឥច្ឆន្តោបិ កាលាទិវិសង្កេតេន អកុសលតោ ចោទនតោ វា មុច្ចិតុកាមោ លេសេន កាលាទិនិយមំ ករោតិ, តស្ស មនុស្សវិគ្គហបារាជិកតោ បរិយាយេន អមុច្ចនតោ កាលាទិវិសង្កេតេបិ កម្មពទ្ធោវាតិ គហេត្វា វិចារណតោ គហេតព្ពំ, កេចិ បនេតំ ន ឥច្ឆន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. តុណ្ឌេនាតិ អគ្គកោដិយា. ថរុនាតិ ខគ្គមុដ្ឋិនា. ឯតំ គច្ឆន្តន្តិ គមនេន បុគ្គលោវ និយមិតោ, ន ឥរិយាបថោ, តេនាហ ‘‘នត្ថិ វិសង្កេត’’ន្តិ.

‘‘ទីឃំ មារេហី’’តិ វុត្តេបិ ទីឃសណ្ឋានានំ ពហុភាវតោ ‘‘ឥត្ថន្នាមំ ឯវរូបញ្ច ទីឃ’’ន្តិ អញ្ញេសំ អសាធារណលក្ខណេន អនិទ្ទិដ្ឋត្តា ‘‘អនិយមេត្វា អាណាបេតី’’តិ វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ តាទិសំ មារេមី’’តិ. ឯត្ថ ច ចិត្តេន ពហូសុ ទីឃសណ្ឋានេសុ ឯកំ និយមេត្វា វុត្តេបិ វាចាយ អនិយមិតត្តា អញ្ញស្មិំ តាទិសេ មារិតេ នត្ថិ វិសង្កេតោតិ វទន្តិ. អត្តានំ មុញ្ចិត្វា បរបាណិម្ហិ បាណសញ្ញិតាលក្ខណស្ស អង្គស្ស អភាវតោ នេវត្ថិ បាណាតិបាតោតិ អាហ ‘‘អាណាបកោ មុច្ចតី’’តិ. អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អសុកដ្ឋានេ និសិន្ន’’ន្តិ ឱកាសនិយមេ តស្មិំ បទេសេ និសិន្នស្ស យស្ស កស្សចិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារព្ភ វធកចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘នេវ វធកោ មុច្ចតិ ន អាណាបកោ’’តិ. ឱកាសញ្ហិ និយមេត្វា និទ្ទិសន្តោ តស្មិំ ឱកាសេ និសិន្នំ មារេតុកាមោ ហោតិ, សយំ បន តទា តត្ថ នត្ថិ, តស្មា ឱកាសេន សហ តត្ថ និសិន្នស្សេវ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ ហោតិ, ន អត្តនោតិ គហេតព្ពំ. សចេ បន សយំ តត្ថេវ និសីទិត្វា អត្តនោ និសិន្នដ្ឋានមេវ និយមេត្វា ‘‘មារេហី’’តិ វុត្តេបិ អញ្ញោ តត្ថ និសិន្នោ មារិយតិ, តស្សាបិ អត្តនោបិ ជីវិតំ អារព្ភ វធកចេតនា បវត្តតិ, បរស្មិំ តត្ថ មារិតេ អាណាបកស្ស កម្មពទ្ធោតិ គហេតព្ពំ. ឯវរូបេ ឋានេ ចិត្តប្បវត្តិនិយមោ ពុទ្ធវិសយោ, ន អញ្ញេសំ វិសយោតិ អាហ ‘‘តស្មា ឯត្ថ ន អនាទរិយំ កាតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ អាណាបេន្តស្ស អាចរិយស្ស តាវ ទុក្កដន្តិ សចេ អាណត្តិកោ យថាធិប្បាយំ ន គច្ឆតិ, អាចរិយស្ស អាណត្តិក្ខណេ ទុក្កដំ. សចេ បន សោ យថាធិប្បាយំ គច្ឆតិ, យំ បរតោ ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ, អាណត្តិក្ខណេ តទេវ ហោតិ. អថ សោ អវស្សំ ឃាតេតិ, យំ បរតោ ‘‘អាបត្តិ សព្ពេសំ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១៧៤) វុត្តំ, តតោ ឥមស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ ហោតិ, ន ទុក្កដថុល្លច្ចយានីតិ គហេតព្ពំ. តេសម្បិ ទុក្កដន្តិ ពុទ្ធរក្ខិតាទីនម្បិ អារោចនបច្ចយា ទុក្កដំ, ឥទញ្ច យថាណត្តិវសេន សង្ឃរក្ខិតស្ស ជីវិតា វោរោបនេ អសតិ យុជ្ជតិ, វោរោបនេ សតិ តេសម្បិ អារោចនក្ខណេយេវ បារាជិកំ. បដិគ្គហិតមត្តេតិ ឥទំ អវស្សំ បដិគ្គហណសភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ, ន បដិគ្គហិតក្ខណេយេវ ថុល្លច្ចយន្តិ ទស្សនត្ថំ. សចេ ហិ សោ អវស្សំ បដិគ្គហេស្សតិ, កម្មំ បន ន និប្ផាទេស្សតិ, តទា អាចរិយស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ ថុល្លច្ចយំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មូលដ្ឋស្សេវ ទុក្កដន្តិ ឥទំ មហាអដ្ឋកថាយំ អាគតនយទស្សនមត្តំ, ន បនេតំ អត្តនា អធិប្បេតំ, តេនាហ ឯវំ សន្តេតិអាទិ, ឯវំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន អត្ថេ សតីតិ អត្ថោ. បដិគ្គហណេ អាបត្តិយេវ ន សិយាតិ វធកស្ស ‘‘សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ មរណបដិគ្គហណេ ទុក្កដាបត្តិ នេវ សិយា, ឯវំ អនោឡារិកវិសយេបិ តាវ ទុក្កដំ, កិមង្គំ បន មរណបដិគ្គហណេតិ ទស្សនត្ថំ សញ្ចរិត្តបដិគ្គហណាទិ និទស្សិតំ. ‘‘អហោ វត ឥត្ថន្នាមោ ហតោ អស្សា’’តិ ឯវំ មរណាភិនន្ទនទស្សនត្ថំ សញ្ចរិត្តបដិគ្គហណាទិភិនន្ទនេ ទុក្កដេ សតិ បគេវ ‘‘អហំ តំ មារេស្សាមី’’តិ មរណបដិគ្គហណេតិ អធិប្បាយោ. បដិគ្គណ្ហន្តស្សេវេតំ ទុក្កដន្តិ អវធារណេន សង្ឃរក្ខិតស្ស បដិគ្គហណបច្ចយា មូលដ្ឋស្ស នត្ថេវ អាបត្តីតិ ទស្សេតិ, វិសង្កេតត្តា បឋមំ អាណត្តទុក្កដមេវស្ស ហោតិ. កេចិ បន ‘‘មូលដ្ឋស្សាបិ ទុក្កដមេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ឯកេន បយោគេន ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ អសម្ភវា. បុរិមនយេតិ សមនន្តរាតីតេ អវិសក្កិយទូតនិទ្ទេសេ. ឯតន្តិ ទុក្កដំ. ឱកាសាភាវេនាតិ មូលដ្ឋស្ស ថុល្លច្ចយស្ស វុច្ចមានត្តា បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ ន វុត្តំ ឱកាសាភាវេន, ន បន អាបត្តិអភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

១៧៥. សយំ សង្ឃត្ថេរត្តា ‘‘ឧបដ្ឋានកាលេ’’តិ វុត្តំ. វាចាយ វាចាយ ទុក្កដន្តិ ‘‘យោ កោចិ មម វចនំ សុត្វា ឥមំ មារេតូ’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អវត្វា កេវលំ មរណាភិនន្ទនវសេនេវ វុត្តត្តា ចោរាបិ នាម តំ ន ហនន្តីតិអាទិវាចាយបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ. ទ្វិន្នំ ឧទ្ទិស្សាតិ ទ្វេ ឧទ្ទិស្ស, ទ្វិន្នំ វា មរណំ ឧទ្ទិស្ស. ឧភោ ឧទ្ទិស្ស មរណំ សំវណ្ណេន្តស្ស បយោគសមុដ្ឋាបិកាយ ចេតនាយ ឯកត្តេបិ ‘‘ទ្វេ បាណាតិបាតា’’តិ វត្តព្ពតាសង្ខាតំ ពលវភាវំ អាបជ្ជិត្វា បដិសន្ធិបវត្តីសុ មហាវិបាកត្តា ‘‘អកុសលរាសី’’តិ វុត្តំ, ពហូ ឧទ្ទិស្ស មរណសំវណ្ណនេបិ ឯសេវ នយោ. តត្តកា បាណាតិបាតាតិ យត្តកា សំវណ្ណនំ សុត្វា មរិស្សន្តិ, តត្តកានម្បិ វត្តមានំ អនាគតញ្ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ សព្ពំ អាលម្ពិត្វាវ ចេតនាយ បវត្តនតោ តត្តកា បាណាតិបាតា ហោន្តិ, តត្តកាហិ ចេតនាហិ ទាតព្ពំ បវត្តិវិបាកំ ឯកាវ សា ចេតនា ទាតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ, បដិសន្ធិវិបាកំ បន សយញ្ច បុព្ពាបរចេតនា ច ឯកេកមេវ ទាតុំ សក្កោតីតិ គហេតព្ពំ.

១៧៦. យេសំ ហត្ថតោតិ យេសំ ញាតកបវារិតាទីនំ ហត្ថតោ, ឥទញ្ច ភិក្ខុនោ រូបិយមូលស្ស អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, អត្តនោវ ធនញ្ចេ, សយមេវ មូលំ គហេត្វា មុញ្ចតិ, មូលំ បន អគ្គហេត្វាបិ បោត្ថកស្ស បោត្ថកសាមិនោ សន្តកត្តាបាទនមេវេត្ថ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. លេខាទស្សនកោតូហលកាតិ សុន្ទរក្ខរំ ទិស្វា វា ‘‘កីទិសំ នុ ខោ បោត្ថក’’ន្តិ វា ឱលោកេតុកាមា.

បាណាតិបាតស្ស បយោគត្តាតិ សរីរតោ បាណវិយោជនស្ស និដ្ឋាបកបយោគត្តា. ឱបាតខណនត្ថំ បន កុទាលាទិអត្ថាយ អយោពីជសមុដ្ឋាបនត្ថំ អកប្បិយបថវិំ វា កុទាលទណ្ឌាទីនំ អត្ថាយ ភូតគាមំ វិកោបេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. បាណាតិបាតបយោគត្តាភាវា អទិន្នាទានបុព្ពបយឱគេ វិយ ទុតិយបរិយេសនាទីសុបិ ឯត្ថ ទុក្កដដ្ឋានេ ទុក្កដំ, មុសាវាទាទិបាចិត្តិយដ្ឋានេ បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. បមាណេតិ អត្តនា សល្លក្ខិតេ បមាណេ. តច្ឆេត្វាតិ ឧន្នតប្បទេសំ តច្ឆេត្វា. បំសុបច្ឆិន្តិ សព្ពន្តិមំ បំសុបច្ឆិំ. ឯត្តកំ អលន្តិ និដ្ឋាបេតុកាមតាយ សព្ពន្តិមបយឱគសាធិកា ចេតនា សន្និដ្ឋាបកចេតនា, មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកស្មិំ ទិវសេ អវូបសន្តេនេវ បយោគេន ខណិត្វា និដ្ឋាបេន្តំ សន្ធាយ សព្ពន្តិមា សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តា, ឥតរាសុ បន អដ្ឋកថាសុ ‘‘ឥមស្មិំ បតិត្វា មរន្តូ’’តិ អធិប្បាយេន ឯកស្មិំ ទិវសេ កិញ្ចិ ខណិត្វា អបរស្មិម្បិ ទិវសេ តតោ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ខណិត្វា និដ្ឋាបេន្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯវំ អដ្ឋកថានំ អញ្ញមញ្ញវិរោធោ ញាតព្ពោ. អត្តនោ ធម្មតាយាតិ អជានិត្វា, បក្ខលិត្វា វា. អរហន្តាបិ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អញ្ញេហិ បាតិយមានានំ អមរិតុកាមានម្បិ អរហន្តានំ មរណំ សម្ភវតីតិ វុត្តំ. បុរិមនយេតិ ‘‘មរិតុកាមា ឥធ មរិស្សន្តី’’តិ វុត្តនយេ. វិសង្កេតោតិ មរិតុកាមានំ មារេតុកាមានញ្ច ឧទ្ទិស្ស ខតត្តា អមរិតុកាមានំ មរណេ កម្មពទ្ធោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

តត្ថ បតិតំ ពហិ នីហរិត្វាតិ ឥទំ តត្ថ បតនបច្ចយា មរណស្ស បវត្តត្តា វុត្តំ. អាវាដេ បតិត្វា ថោកំ ចិរាយិត្វា គច្ឆន្តំ គហេត្វា មារិតេ តត្ថ បតិតរោគេន បីឡិតស្ស គច្ឆតោ បក្ខលិត្វា បាសាណាទីសុ បតនេនាបិ មរណេបិ ឱបាតខណកោ ន មុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ. អមរិតុកាមា វាតិ អធិប្បាយស្ស សម្ភវតោ ឱបបាតិកេ ឧត្តរិតុំ អសក្កុណិត្វា មតេបិ បារាជិកំ វុត្តំ. ‘‘និព្ពត្តិត្វា’’តិ វុត្តត្តា បតនំ ន ទិស្សតីតិ ចេ? តត្ថស្ស និព្ពត្តិយេវ បតនន្តិ នត្ថិ វិរោធោ. យស្មា មាតុយា បតិត្វា បរិវត្តិតលិង្គាយ មតាយ សោ មាតុឃាតកោ ហោតិ, ន កេវលំ មនុស្សបុរិសឃាតកោ, តស្មា បតិតស្សេវ វសេន អាបត្តីតិ អធិប្បាយេន ‘‘បតនរូបំ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ, ឥទំ បន អការណំ ‘‘លិង្គេ បរិវត្តេបិ ឯកសន្តានត្តស្ស អវិគតត្តា. មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា អបិ បរិវត្តលិង្គំ ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស កម្មំ អានន្តរិយ’’ន្តិ ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យេន បន សភាវេន សត្តា ជាយន្តិ, តេនេវ មរន្តិ, សោវ តេសំ រូបន្តរគ្គហណេបិ សភាវោតិ ‘‘មរណរូបមេវ បមាណំ, តស្មា បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តោ. បច្ឆិមោ វាទោ បមាណំ, ឯវំ សន្តេ បាឡិយំ ‘‘យក្ខោ វា បេតោ វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហោ វា តស្មិំ បតតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បតិតេ ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. មរតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ ចេ? នាយំ ទោសោ. ‘‘យក្ខោ វា បេតោ វា’’តិ ហិ បឋមំ សករូបំ ទស្សេត្វា រូបន្តរំ គហេត្វាបិ ឋិតេយេវ យក្ខបេតេ ទស្សេតុំ ‘‘តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហោ វា’’តិ វុត្តំ. តស្មា តិរច្ឆានគតវិគ្គហោ មនុស្សវិគ្គហោ វា យក្ខោ វា បេតោ វាតិ ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា. កេចិ បន ‘‘មនុស្សវិគ្គហេន ឋិតតិរច្ឆានគតានំ អាវេណិកំ កត្វា ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ វិយ ទិស្សតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ តិរច្ឆានោ វា មនុស្សវិគ្គហោតិ វត្តព្ពតោ, អដ្ឋកថាសុ ច ឥមស្ស វិសេសស្ស អវុត្តត្តា. យក្ខបេតរូបេន មតេបិ ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា មរណរូបស្សេវ បមាណត្តា ថុល្លច្ចយំ អតិទិសតិ.

មុធាតិ អមូលេន. សោ និទ្ទោសោតិ តេន តត្ថ កតបយោគស្ស អភាវតោ, យទិ បន សោបិ តត្ថ កិញ្ចិ ករោតិ, ន មុច្ចតិ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ឯវំ បតិតាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវន្តិ ឯវំ មយា កតេតិ អត្ថោ. ន នស្សិស្សន្តីតិ អទស្សនំ ន គមិស្សន្តិ, ន បលាយិស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ. សុឧទ្ធរា វា ភវិស្សន្តីតិ ឥទំ គម្ភីរស្ស ឱបាតស្ស បូរណេ បយោជនទស្សនំ. ឧត្តានេ កតេ ឱបាតេ សីឃំ អម្ហេហិ គហេត្វា មារេតុំ សុឧទ្ធរា ភវិស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ. វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេតិ មូលដ្ឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. យទិ បន បច្ឆិមោបិ លភិត្វា តត្ថ វុត្តប្បការំ កិញ្ចិ កត្វា បុន វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ ឯវំ ករោតិ, តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. ជាតបថវី ជាតាតិ ឦទិសេ បុន អញ្ញេន ឱបាតេ ខតេ តទា មុច្ចតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ជាតបថវីសទិសំ កត្វា បុន សុដ្ឋុ កោដ្ដេត្វា ទឡ្ហតរំ បូរិតេបិ មុច្ចតិយេវាតិ គហេតព្ពំ.

ថទ្ធតរន្តិ ថិរករណត្ថំ អបរាបរាយ បាសយដ្ឋិយា សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា វា តមេវ វា សិថិលភូតបាសំ ថទ្ធតរំ ពន្ធិត្វា ឋបេតិ. ខាណុកន្តិ បាសយដ្ឋិពន្ធនខាណុកំ. តត្ថជាតកយដ្ឋិំ ឆិន្ទិត្វា មុច្ចតីតិ ឥទំ អរញ្ញេ យថាឋិតមេវ ទណ្ឌំ មូលេ អច្ឆិន្ទិត្វា បាសពន្ធនយោគ្គំ កត្វា ឋបិតត្តា តត្ថ អញ្ញោបិ កោចិ បាសំ ពន្ធេយ្យ, មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ, តំ បន មូលេបិ ឆិន្ទិត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌំ កត្វា មុច្ចតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. រជ្ជុកេតិ វាកេហិ ឯកវារំ វដ្ដិតរជ្ជុកេ. សយំ វដ្ដិតន្តិ តនុកវដ្ដិតំ ទិគុណតិគុណតាបាទនេន អត្តនា វដ្ដិតំ. ឧព្ពដ្ដេត្វាតិ បាកតិកំ កត្វា. គោបេន្តោបីតិ ហីរំ ហីរំ កត្វា គោបេន្តោបិ.

១៧៧. អាលម្ពនរុក្ខោ វាតិ តត្ថជាតកំ សន្ធាយ វុត្តំ. តទត្ថមេវ កត្វាតិ មារណត្ថមេវ អយោពីជសមុដ្ឋាបនាទិនា វាសិអាទិំ សត្ថំ ការេត្វា. បាកតិកន្តិ អញ្ញេហិ កតំ បកតិសត្ថមេវ លភិត្វា មូលដ្ឋេន ឋបិតំ ហោតីតិ អត្ថោ. មុច្ចតីតិ មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ. វិសមណ្ឌលន្តិ មញ្ចបីឋាទីសុ អាលិត្តំ វិសមណ្ឌលំ.

វត្វា អសិំ ឧបនិក្ខិបតីតិ ឯត្ថ មុខេន អវត្វា មនសាវ ចិន្តេត្វា ឧបនិក្ខិបនេបិ ឯសេវ នយោ. បុរិមនយេនាតិ យេសំ ហត្ថតោ មូលំ គហិតន្តិអាទិនា. វិសភាគរោគោ នាម កុដ្ឋាទិវិរូបភាវតោ, គណ្ឌបីឡកាទិ វា ជីវិតប្បវត្តិយា បច្ចនីកត្តា.

១៧៨. មនាបិយេបិ ឯសេវ នយោតិ ឯតេន មនាបិយំ រូបំ ឧបសំហរតីតិ ឯត្ថ យំ វា មនាបរូបំ, តស្ស សមីបេ ឋបេតិ, អត្តនា វា មនាបិយេន រូបេន សមន្នាគតោ តិដ្ឋតីតិអាទិ យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អលង្ករិត្វា ឧបសំហរតីតិ ‘‘អលាភកេន សុស្សិត្វា មរតូ’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឧបសំហរតិ, តេនេវ ‘‘សចេ ឧត្តសិត្វា មរតិ, វិសង្កេតោ’’តិ វុត្តំ. អលាភកេន សុស្សិត្វា មរតីតិ ឯត្ថ បារាជិកោតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. មហាកច្ឆុ នាម វល្លិផលវិសេសោ, យស្ស មជ្ជារបាទស្សេវ សណ្ឋានំ ទុក្ខសម្ផស្សានិ សុខុមលោមានិ ច ហោន្តិ. ហំសបុប្ផន្តិ ហំសាទីនំ បក្ខលោមំ សន្ធាយ វទន្តិ. អត្តនោ ធម្មតាយ មរតិ, អនាបត្តីតិ បារាជិកំ សន្ធាយ វុត្តំ ទុក្កដា ន មុច្ចនតោ.

១៧៩. អសញ្ចិច្ចាតិ ឥទំ មរណសំវត្តនិកឧបក្កមស្ស អសល្លក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ឥមិនា ឧបក្កមេនាតិអាទិ. អជានន្តស្សាតិ ឥទំ បន មរណសំវត្តនិកវិសាទិឧបក្កមករណស្ស អជាននំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ឥមិនា អយំ មរិស្សតីតិអាទិ. ន មរណាធិប្បាយស្សាតិ ឥទំ ទុក្ខុប្បាទកំ ឧបក្កមន្តិ ជានន្តស្សាបិ មរណាធិប្បាយស្ស អភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ មរណំ អនិច្ឆន្តស្សាតិអាទិ. អនុប្បពន្ធាភាវាតិ ទោមនស្សវីថីនំ និរន្តរប្បវត្តិអភាវា.

បទភាជនីយវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

១៨០. វោហារវសេនាតិ បុព្ពភាគវោហារវសេន, មរណាធិប្បាយស្ស សន្និដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេ ករុណាយ អភាវតោ ការុញ្ញេន បាសេ ពទ្ធសូករមោចនំ (បារា. ១៥៣) វិយ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យថាយុនា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘យថានុសន្ធិនា’’តិ បរិយាយន្តរេន វុត្តំ. ហេដ្ឋា កិស្មិញ្ចិ វិជ្ជមានេ សាដកំ វលិំ គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘យស្មិំ វលិ ន បញ្ញាយតី’’តិ. បដិវេក្ខណញ្ចេតំ គិហីនំ សន្តកេ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយំ មុសលេ ឧស្សិតេតិ អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ទ្វីសុ មុសលេសុ ភិត្តិំ អបស្សាយ ឋបិតេសូតិ អត្ថោ. ឧទុក្ខលភណ្ឌិកន្តិ ឧទុក្ខលត្ថាយ អានីតំ ទារុភណ្ឌំ. បរិពន្ធន្តិ ភោជនបរិពន្ធំ, ភោជនន្តរាយន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

១៨១. អគ្គការិកន្តិ ឯត្ថ ការិក-សទ្ទស្ស ភាវវចនត្តា ‘‘អគ្គកិរិយ’’ន្តិ អត្ថំ វត្វាបិ យស្មា កិរិយំ ទាតុំ ន សក្កា, តស្មា ទានសង្ខាតាយ អគ្គកិរិយាយ យុត្តបិណ្ឌបាតមេវ ឥធ ឧបចារយុត្តិយា អគ្គកិរិយាតិ គហេតព្ពន្តិ អាហ បឋមំ លទ្ធបិណ្ឌបាតន្តិអាទិ.

១៨២-៣. ទណ្ឌមុគ្គរនិខាទនវេមាទីនំ វសេនាតិ ឯត្ថ ទណ្ឌោ នាម ទីឃទណ្ឌោ. មុគ្គរោ នាម រស្សោ. វេមំ នាម តន្តវាយានំ វត្ថវាយនឧបករណំ, យេន វីតំ តន្តំ ឃដ្ដេន្តិ. វិភត្តិព្យត្តយេនាតិ វិភត្តិវិបរិណាមេន. វិសេសាធិគមោតិ សមាធិ វិបស្សនា ច. វិសេសាធិគមន្តិ លោកុត្តរធម្មបដិលាភំ. ព្យាករិត្វាតិ អារោចេត្វា, ឥទញ្ច វិសេសស្ស អធិគតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អធិគតវិសេសា ហិ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនត្ថំ លជ្ជីភិក្ខូនំ អវស្សំ អធិគមំ ព្យាករោន្តិ, អធិគតវិសេសេន បន អព្យាករិត្វាបិ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ, អធិគមន្តរាយវិនោទនត្ថមេវ អាហារូបច្ឆេទស្ស អនុញ្ញាតត្តា តទធិគមេ សោ ន កាតព្ពោវ. កិំ បនាធិគមំ អារោចេតុំ វដ្ដតីតិ អាហ សភាគានន្តិអាទិ. ភណ្ឌកំ វា ធោវន្តាតិ ចីវរំ វា ធោវន្តា. ធោវនទណ្ឌកន្តិ ចីវរធោវនទណ្ឌំ.

១៨៥. មទ្ទាបេត្វា បាតេតិ, វិសង្កេតោតិ យថាណត្តិយា អកតត្តា វុត្តំ, យទិ បន អាណាបកោ មទ្ទនម្បិ មទ្ទាបនម្បិ សន្ធាយ វោហារវសេន ‘‘មទ្ទិត្វា បាតេហី’’តិ វទតិ, វិសង្កេតោ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ (បារា. ១៧១) វុត្តត្តា អាហ ‘‘បរិយាយោ នាម នត្ថី’’តិ, បរិយាយេន អាបត្តិមោក្ខោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អវិជាយនត្ថាយ គព្ភគ្គហណតោ បុរេតរមេវ ភេសជ្ជំ ទេន្តស្ស កុច្ឆិយំ ឧប្បជ្ជិត្វា គព្ភោ វិនស្សតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ទិន្នេ តថាមរន្តានំ វសេន កម្មពទ្ធោ, កុច្ឆិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ទិន្នេ ឧប្បជ្ជិត្វា មរតុ វា មា វា, នេវត្ថិ កម្មពទ្ធោ.

សហធម្មិកានន្តិ ឯកស្ស សត្ថុ សាសនេ សហសិក្ខមានធម្មានំ, សហធម្មេ វា សិក្ខាបទេ សិក្ខនភាវេន និយុត្តានំ. សមសីលសទ្ធានន្តិអាទិនា ទុស្សីលានំ ភិន្នលទ្ធិកានញ្ច អកាតុម្បិ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ. ញាតកបវារិតដ្ឋានតោតិ អត្តនោ តេសំ វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ. អរិយេហិ អកតា អយុត្តវសេន អកតបុព្ពា វិញ្ញត្តិ អកតវិញ្ញត្តិ.

បដិយាទិយតីតិ សម្បាទិយតិ. អកាតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ទុក្កដំ វទន្តិ, អយុត្តតាវសេនេវ បនេត្ថ អករណបដិក្ខេបោ យុត្តោ, ន អាបត្តិវសេនាតិ គហេតព្ពំ. យាវ ញាតកា បស្សន្តីតិ យាវ តស្ស ញាតកា បស្សន្តិ.

បិតុភគិនី បិតុច្ឆា. មាតុភាតា មាតុលោ. នប្បហោន្តីតិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. ន យាចន្តីតិ លជ្ជាយ ន យាចន្តិ. ‘‘អាភោគំ កត្វា’’តិ វុត្តត្តា អញ្ញថា ទេន្តស្ស អាបត្តិយេវ. កេចិ បន ‘‘អាភោគំ អកត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ភេសជ្ជករណស្ស បាឡិយំ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ បារាជិកស្ស, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ១៨៧) ឯវំ អន្តរាបត្តិទស្សនវសេន សាមញ្ញតោ បដិក្ខិត្តត្តា, អដ្ឋកថាយំ អវុត្តប្បការេន ករោន្តស្ស សុត្តេនេវ អាបត្តិ សិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា, តេនេវ អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘តេសញ្ញេវ សន្តក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញេសន្តិ អសាលោហិតានំ, តេនាហ ឯតេសំ បុត្តបរម្បរាយាតិអាទិ. កុលបរិវដ្ដោតិ កុលស្មិំ ញាតិបរម្បរា. ភេសជ្ជំ ករោន្តស្សាតិ យថាវុត្តវិធិនា ករោន្តស្ស, ‘‘តាវកាលិកំ ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ អកត្វា ទេន្តស្សាបិ បន អន្តរាបត្តិ ទុក្កដំ វិនា មិច្ឆាជីវំ វា កុលទូសនំ វា ន ហោតិយេវ, តេនាហ – ‘‘វេជ្ជកម្មំ វា កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតី’’តិ. ញាតកានញ្ហិ សន្តកំ យាចិត្វាបិ គហេតុំ វដ្ដតិ, តស្មា តត្ថ កុលទូសនាទិ ន សិយា. សព្ពបទេសូតិ ‘‘ចូឡមាតុយា’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ.

ឧបជ្ឈាយស្ស អាហរាមាតិ ឥទំ ឧបជ្ឈាយេន ‘‘មម ញាតកានំ ភេសជ្ជំ អាហរថា’’តិ អាណត្តេហិ កត្តព្ពវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឥមិនា ច សាមណេរាទីនំ អបច្ចាសាយបិ បរជនស្ស ភេសជ្ជករណំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. វុត្តនយេន បរិយេសិត្វាតិ ឥមិនា ‘‘ភិក្ខាចារវត្តេន វា’’តិ ឥមិនា, ‘‘ញាតិសាមណេរេហី’’តិ ឥមិនា ច វុត្តមត្ថំ អតិទិសតិ. អបច្ចាសីសន្តេនាតិ អាគន្តុកចោរាទីនំ ករោន្តេនាបិ ‘‘មនុស្សា នាម ឧបការកា ហោន្តី’’តិ អត្តនោ តេហិ លាភំ អបត្ថយន្តេន. បច្ចាសាយ ករោន្តស្ស បន វេជ្ជកម្មកុលទូសនាទិទោសោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯវំ ឧបការេ កតេ សាសនគុណំ ញត្វា បសីទន្តិ, សង្ឃស្ស វា ឧបការកា ហោន្តី’’តិ ករណេ បន ទោសោ នត្ថិ. កេចិ បន ‘‘អបច្ចាសីសន្តេន អាគន្តុកាទីនំ បដិក្ខិត្តបុគ្គលាទីនម្បិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ កត្តព្ពាកត្តព្ពដ្ឋានវិភាគស្សនិរត្ថកត្តប្បសង្គតោ ‘‘អបច្ចាសីសន្តេន សព្ពេសំ ទាតុំ កាតុញ្ច វដ្ដតី’’តិ ឯត្តកមត្តស្សេវ វត្តព្ពតោ. អបច្ចាសីសនញ្ច មិច្ឆាជីវកុលទូសនាទិទោសនិសេធនត្ថមេវ វុត្តំ ភេសជ្ជករណសង្ខតាយ ឥមិស្សា អន្តរាបត្តិយា មុច្ចនត្ថំ អាគន្តុកចោរាទីនំ អនុញ្ញាតានំ ទានេនេវ តាយ អាបត្តិយា មុច្ចនតោតិ គហេតព្ពំ. តេនេវ អបច្ចាសីសន្តេនាបិ អកាតព្ពដ្ឋានំ ទស្សេតុំ សទ្ធំ កុលន្តិអាទិ វុត្តំ. បុច្ឆន្តីតិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋរោគីនំ បរិយាយេនាបិ វត្វា វិចរណំ អយុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បុច្ឆិតស្សាបិ បន បច្ចាសីសន្តស្ស បរិយាយកថាបិ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

សមុល្លបេសីតិ អបច្ចាសីសន្តោ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ. អាចរិយភាគោតិ វិនយាចារំ អកោបេត្វា ភេសជ្ជាចិក្ខណេន វេជ្ជាចរិយភាគោតិ អត្ថោ. បុប្ផបូជនត្ថាយ សម្បដិច្ឆិយមានំ រូបិយំ អត្តនោ សន្តកត្តភជនេន និស្សគ្គិយមេវាតិ អាហ ‘‘កប្បិយវសេន គាហាបេត្វា’’តិ, ‘‘អម្ហាកំ រូបិយំ ន វដ្ដតិ, បុប្ផបូជនត្ថំ បុប្ផំ វដ្ដតី’’តិអាទិនា បដិក្ខិបិត្វា កប្បិយេន កម្មេន គាហាបេត្វាតិ អត្ថោ.

យទិ ‘‘បរិត្តំ ករោថា’’តិ វុត្តេ ករោន្តិ, ភេសជ្ជករណំ វិយ គិហិកម្មំ វិយ ហោតីតិ ‘‘ន កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘បរិត្តំ ភណថា’’តិ វុត្តេ បន ធម្មជ្ឈេសនត្តា អនជ្ឈិដ្ឋេនបិ ភណិតព្ពោ ធម្មោ, បគេវ អជ្ឈិដ្ឋេនាបីតិ ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ចាលេត្វា សុត្តំ បរិមជ្ជិត្វាតិ ឥទំ ‘‘បរិត្តាណំ ឯត្ថ បវេសេមី’’តិ ចិត្តេន ឯវំ កតេ បរិត្តាណា តត្ថ បវេសិតា នាម ហោតីតិ វុត្តំ. វិហារតោ…បេ… ទុក្កដន្តិ ឥទំ អញ្ញាតកគហដ្ឋេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វទន្តិ. បាទេសុ ឧទកំ អាកិរិត្វាតិ ឥទំ តស្មិំ ទេសេ ចារិត្តវសេន វុត្តំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តត្ថ បាឡិយា និសិន្នានំ ភិក្ខូនំ បាទេសុ រោគវូបសមនាទិអត្ថាយ ឧទកំ សិញ្ចិត្វា បរិត្តំ កាតុំ សុត្តញ្ច ឋបេត្វា ‘បរិត្តំ ភណថា’តិ វត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវញ្ហិ ករិយមានេ យទិ បាទេ អបនេន្តិ, មនុស្សា តំ អវមង្គលន្តិ មញ្ញន្តិ, រោគោ វា ន វូបសមិស្សតី’’តិ. តេនាហ ‘‘ន បាទា អបនេតព្ពា’’តិ. មតសរីរទស្សនេ វិយ កេវលំ សុសានទស្សនេបិ ‘‘ឥទំ ជាតានំ សត្តានំ ខយគមនដ្ឋាន’’ន្តិ មរណសញ្ញា ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘សីវថិកទស្សនេ…បេ… ‘មរណស្សតិំ បដិលភិស្សាមា’តិ កម្មដ្ឋានសីសេន គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. លេសកប្បំ អកត្វា សមុប្បន្នសុទ្ធចិត្តេន ‘‘បរិវារត្ថាយ អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេបិ គន្តុំ វដ្ដតិ.

អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតោតិ អគ្គហិតអគ្គោ, អបរិភុត្តោតិ អត្ថោ. កហាបណគ្ឃនកោ ហោតីតិ ឥមិនា ទាយកេហិ ពហុព្យញ្ជនេន សម្បាទេត្វា សក្កច្ចំ ទិន្នភាវំ ទីបេតិ. ថាលកេតិ សង្ឃិកេ កំសាទិមយេ ថាលកេ, បត្តោបិ ឯត្ថ សង្គយ្ហតិ. ន វដ្ដតីតិ ឥមិនា ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ. ទាមរិកចោរស្សាតិ រជ្ជំ បត្ថេន្តស្ស បាកដចោរស្ស. អទីយមានេបិ ‘‘ន ទេន្តី’’តិ កុជ្ឈន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អាមិសស្ស ធម្មស្ស ច អលាភេន អត្តនោ បរស្ស ច អន្តរេ សម្ភវន្តស្ស ឆិទ្ទស្ស ច វិវរស្ស បដិសន្ថរណំ បិទហនំ បដិសន្ថារោ, សោ បន ធម្មាមិសវសេន ទុវិធោ. តត្ថ អាមិសបដិសន្ថារំ សន្ធាយ ‘‘កស្ស កាតព្ពោ, កស្ស ន កាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អាគន្តុកស្ស វា…បេ… កត្តព្ពោ យេវា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ អាគន្តុកំ តាវាតិអាទិមាហ. ខីណបរិព្ពយន្តិ ឥមិនា អគតិភាវំ ការុញ្ញភាជនតញ្ច ទស្សេតិ, តេន ច តព្ពិធុរានំ សមិទ្ធានំ ទាយកាទីនំ អាគន្តុកត្តេបិ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. តណ្ឌុលាទិម្ហិ ទាតព្ពេ សតិ ‘‘អវេលាយំ…បេ… ន វត្តព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អបច្ចាសីសន្តេនា’’តិ វត្វា បច្ចាសីសនប្បការំ ទស្សេតុំ មនុស្សា នាមាតិអាទិ វុត្តំ. អននុញ្ញាតានំ បន អបច្ចាសីសន្តេនាបិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតត្តា, បច្ចាសីសាយ បន សតិ កុលទូសនម្បិ ហោតិ.

ឧព្ពាសេត្វាតិ សមន្តតោ តិយោជនំ វិលុម្បន្តេ មនុស្សេ បលាបេត្វា. វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណន្តិ អនេកប្បការឥត្ថិបុរិសាទិឧត្តមរូបវិចិត្តំ អត្ថរណំ.

១៨៧. សត្តរសវគ្គិយេសុ បុព្ពេ ឯកស្ស អង្គុលិបតោទកេន មារិតត្តា សេសេសុ សោឡសជនេសុ ឧទរំ អារុហិត្វា និសិន្នមេកំ ឋបេត្វា ‘‘សេសាបិ បន្នរស ជនា’’តិ វុត្តំ. អទូហលបាសាណា វិយាតិ អទូហលេ អារោបិតបាសាណា វិយ. កម្មាធិប្បាយាតិ តជ្ជនីយាទិកម្មករណាធិប្បាយា.

អាវាហេត្វាតិ អាវិសាបេត្វា. រូបំ កត្វា ហត្ថបាទាទីនិ ឆិន្ទន្តីតិ តស្មិំ បិដ្ឋាទិមយេ រូបេ អមនុស្សំ អាវាហេត្វា តស្ស ហត្ថបាទាទីនិ ឆិន្ទន្តិ. សក្កំ ទេវរាជានំ មារេយ្យាតិ ឥទំ សម្ភាវនវសេន វុត្តំ. ន ហិ តាទិសា មហានុភាវា យក្ខា សត្ថឃាតារហា ហោន្តិ ទេវាសុរយុទ្ធេបិ តេសំ សត្ថប្បហារេន មរណាភាវា.

១៨៨. បហារោ ន ទាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អមនុស្សំ កោធចិត្តេន បហរន្តស្ស ទុក្កដមេវ. ចិកិច្ឆាធិប្បាយេន បហរន្តស្ស អនាចារោតិ គហេតព្ពោ. តាលបណ្ណំ…បេ… ពន្ធិតព្ពន្តិ អមនុស្សា តាលបណ្ណពន្ធនេន បលាយន្តីតិ កត្វា វុត្តំ, ឥទញ្ច គិហីនំ វេជ្ជកម្មវសេន កាតុំ ន វដ្ដតិ.

១៨៩. យោ រុក្ខេន ឱត្ថតោបិ ន មរតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ភូតគាមសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ សយមេវ វក្ខតិ, តំ តត្ថេវ គហេតព្ពំ.

១៩០. ទព្ពូបករណានីតិ កេហិចិ ឆិន្ទិត្វា ឋបិតានិ សបរិគ្គហិតានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ឋានាចាវនាភាវេន វិនាសាធិប្បាយស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. ខិឌ្ឌាធិប្បាយេនាបិ ទុក្កដន្តិ សុក្ខតិណាទីសុ អគ្គិករណំ សន្ធាយ វុត្តំ, អល្លេសុ បន កីឡាធិប្បាយេនបិ ករោន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. បដិបក្ខភូតោ, បដិមុខំ គច្ឆន្តោ វា អគ្គិ បដគ្គិ, តស្ស អល្លតិណាទីសុបិ ទានំ អនុញ្ញាតំ, តំ ទេន្តេន ទូរតោ អាគច្ឆន្តំ ទាវគ្គិំ ទិស្វា វិហារស្ស សមន្តតោ ឯកក្ខណេ អទត្វា ឯកទេសតោ បដ្ឋាយ វិហារស្ស សមន្តតោ សណិកំ ឈាបេត្វា យថា មហន្តោបិ អគ្គិ វិហារំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វិហារស្ស សមន្តា អព្ភោកាសំ កត្វា បដគ្គិ ទាតព្ពោ, សោ ទាវគ្គិនោ បដិបថំ គន្ត្វា ឯកតោ ហុត្វា តេន សហ និព្ពាតិ. បរិត្តករណន្តិ សមន្តា រុក្ខតិណាទិច្ឆេទនបរិខាខណនាទិអារក្ខករណំ, តេនាហ តិណកុដិកានំ សមន្តា ភូមិតច្ឆនន្តិអាទិ.

១៩១. ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណត្តា បារាជិកន្តិ ទ្វីសុ ឯកស្សាបិ អន្តោគធត្តា ‘‘ទ្វីហី’’តិ វុត្តខេត្តេ ឯកស្សាបិ ឱតិណ្ណត្តា បារាជិកំ, ‘‘ទ្វីហិ ឯវ មារេហិ ន ឯកេនា’’តិ និយមិតេ បន ឯកេនេវ មារិតេ នត្ថិ បារាជិកន្តិ វទន្តិ, ឯវំ ទ្វេ ឯវ បុរិសាតិអាទីសុបិ. បុព្ពេ កតសីសច្ឆេទបយោគតោ អញ្ញោ បយោគោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកោ ន ឧបលព្ភតិ, បឋមេន បយោគេនស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិជ្ជតីតិ ‘‘សីសច្ឆេទកស្សា’’តិ វុត្តំ, យំ បន សារត្ថទីបនិយំ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អវិជ្ជមានត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ, តំ អការណំ ជីវិតិន្ទ្រិយសន្និស្សិតចិត្តសន្តតិំ វិនា ឧក្ខិបនសន្និរុជ្ឈនាទិវសប្បវត្តស្ស គមនស្ស អសម្ភវតោ. ន ហិ វាយុវេគេន បណ្ណបដាទយោ វិយ កាយោ គច្ឆតិ, ន ច ឧក្ខិបនេ បវត្តាវ ចិត្តជវិញ្ញត្តិអាទយោវ និក្ខិបនាទិនោបិ ហេតុភូតាតិ សក្កា វត្តុំ វិច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តនតោ. បុព្ពេ អនាហិតវេគាបិ ហិ កាចិ សរីសបជាតិ ទ្វិធា ឆិន្នា ឆេទនមត្តា ទ្វីហិ វិភាគេហិ កតិបយក្ខណំ ទ្វីសុ ទិសាសុ គច្ឆតិ, តត្ថ ច យស្មិំ ភាគេ ហទយវត្ថុ តិដ្ឋតិ, តត្រដ្ឋំ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនចិត្តំ ទ្វីសុបិ ភាគេសុ កាយប្បសាទេ ឃដ្ដិតំ ផោដ្ឋព្ពំ អាលម្ពិត្វា ឧប្បជ្ជតិ, តតោ តទារម្មណមេវ យថារហមេកស្មិំ ភាគេ ឯកទា អញ្ញស្មិំ អញ្ញទាតិ ឯវំ បរិយាយេន កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ ហទយវត្ថុស្មិំយេវ សម្បដិច្ឆនាទិវីថិចិត្តានិ ភវង្គន្តរិតានិ មនោទ្វារវីថិវិញ្ញាណានិ ច វិញ្ញត្តិជនកានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, យេ ហិ ឧភយភាគា គច្ឆន្តិ វា ចលន្តិ វា ផន្ទន្តិ វា. ចិត្តស្ស បន លហុបរិវត្តិយា ឯកក្ខណេ ឧភយភាគាបិ ចលន្តា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, សេយ្យថាបិ នាម កុក្កុឡាទិនរកេសុ និមុគ្គសកលសរីរស្ស សត្តស្ស ឯកស្មិំ ខណេ សកលសរីរេបិ កាយវិញ្ញាណទុក្ខំ ឧប្បជ្ជមានំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ, តតោ បន យស្មិំ ភាគេ ជីវិតិន្ទ្រិយំ សសេសកម្មជរូបំ និរុជ្ឈតិ, តត្ថ កាយវិញ្ញាណំ នប្បវត្តតិ, ហទយវត្ថុសហិតភាគេយេវ យាវ ជីវិតិន្ទ្រិយនិរោធា បវត្តតិ.

ននុ នរកាទីសុ ឯកាពទ្ធេ សរីរេ សព្ពត្ថ បរិយាយេន កាយវិញ្ញាណសមុប្បត្តិ យុត្តា ហោតុ, ទ្វិធា ហុត្វា វិច្ឆិន្នេ បន ភាគទ្វយេ កថន្តិ? នាយំ ទោសោ. សរីរេ ហិ ឯកាពទ្ធតា នាម បរមត្ថធម្មព្យតិរិត្តា កាចិ នត្ថិ បរវាទីនំ អវយវីអាទិ វិយ, កម្មាទិឯកការណបុញ្ជាយត្តតាយ ពហូនំ សហុប្បត្តិយេវ ឯកាពទ្ធតា. តត្ថ ច សត្ថប្បហារាទិវិរុទ្ធបច្ចយោបនិបាតេន វិភិន្នានម្បិ កម្មាទិឯកការណានំ បុញ្ជាយត្តតា ន វិគច្ឆតិ, យាវ សា ន វិគច្ឆតិ, តាវ អវិច្ឆិន្នាវ តត្ថ វិញ្ញាណប្បវត្តិ. វិភិន្នានំ បន កម្មជរូបានំ អញ្ញេសញ្ច សេសតិសន្តតិរូបានញ្ច ឧបត្ថម្ភនភាវេន ចិរំ បវត្តិតុំ ន សក្កោន្តិ, យាវ ច ធរន្តិ, តាវ វិញ្ញាណបច្ចយា ហោន្តិ, វិញ្ញាណេន ច តេសំ ចលនគមនាទិទេសន្តរុប្បត្តិ. តស្មា កពន្ធស្សបិ ធាវក្ខណេ សវិញ្ញាណជីវិតិន្ទ្រិយំ អត្ថេវ, តញ្ច សីសច្ឆេទកប្បយោគេនេវ សីឃំ បតតិ, តតោ អញ្ញប្បយោគស្ស សរីរេ វិសេសុប្បាទនតោ បុរេតរមេវ បឋមេនេវ កិច្ចនិប្ផត្តិតោ សីសច្ឆេទកស្សេវ កម្មពទ្ធោតិ គហេតព្ពោ. ឯវរូបានីតិ កពន្ធវត្ថុសទិសានិ. ឥមស្ស វត្ថុស្សាតិ អាឃាតនវត្ថុស្ស. អត្ថទីបនេតិ ឯកេន បុរិសេន បយោគេន វា មារិតតាសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបនេ.

១៩២. បានបរិភោគេន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ បន វុត្តត្តា ‘‘លោណសោវីរកំ យាមកាលិក’’ន្តិ កេចិ វទន្តិ, កេចិ បន ‘‘គិលានានំ បាកតិកមេវ, អគិលានានំ បន ឧទកសម្ភិន្ន’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘គុឡំ វិយ សត្តាហកាលិក’’ន្តិ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

តតិយបារាជិកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.