២. ទុតិយបារាជិកំ

អទុតិយេនាតិ អសទិសេន ជិនេន យំ ទុតិយំ បារាជិកំ បកាសិតំ, តស្ស ឥទានិ យស្មា សំវណ្ណនាក្កមោ បត្តោ, តស្មា អស្ស ទុតិយស្ស អយំ សំវណ្ណនា ហោតីតិ យោជនា.

ធនិយវត្ថុវណ្ណនា

៨៤. រាជូហិ គហិតន្តិ រាជគហន្តិ អាហ ‘‘មន្ធាតូ’’តិ. រាជបុរោហិតេន បរិគ្គហិតម្បិ រាជបរិគ្គហិតមេវាតិ មហាគោវិន្ទគ្គហណំ, នគរសទ្ទាបេក្ខាយ ចេត្ថ ‘‘រាជគហ’’ន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ. អញ្ញេបេត្ថ បការេតិ សុសំវិហិតារក្ខត្តា រាជូនំ គហំ គេហភូតន្តិ រាជគហន្តិអាទិកេ បការេ. វសន្តវនន្តិ កីឡាវនំ, វសន្តកាលេ កីឡាយ យេភុយ្យត្តា បន វសន្តវនន្តិ វុត្តំ.

សទ្វារពន្ធាតិ វស្សូបគមនយោគ្គតាទស្សនំ. នាលកបដិបទន្តិ សុត្តនិបាតេ (សុ. និ. ៦៨៤ អាទយោ) នាលកត្ថេរស្ស ទេសិតំ មោនេយ្យបដិបទំ. បញ្ចន្នំ ឆទនានន្តិ តិណបណ្ណឥដ្ឋកសិលាសុធាសង្ខាតានំ បញ្ចន្នំ. នោ ចេ លភតិ…បេ… សាមម្បិ កាតព្ពន្តិ ឥមិនា នាវាសត្ថវជេ ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ ‘‘អសេនាសនិកោ អហ’’ន្តិ អាលយករណមត្តេន ឧបគមនំ ន វដ្ដតិ. សេនាសនំ បរិយេសិត្វា វចីភេទំ កត្វា វស្សំ ឧបគន្តព្ពមេវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេនា’’តិអាទិនា (មហាវ. ២០៤) ហិ បាឡិយំ ‘‘នាលកបដិបទំ បដិបន្នេនាបី’’តិ អដ្ឋកថាយញ្ច អវិសេសេន ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តំ, នាវាសត្ថវជេសុយេវ ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, នាវាយ វស្សំ ឧបគន្តុ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ២០៣) អសតិបិ សេនាសនេ អាលយករណវសេន វស្សូបគមនំ អនុញ្ញាតំ, នាញ្ញត្ថាតិ គហេតព្ពំ. អយមនុធម្មតាតិ សាមីចិវត្តំ. កតិកវត្តានីតិ ភស្សារាមតាទិំ វិហាយ សព្ពទា អប្បមត្តេហិ ភវិតព្ពន្តិអាទិកតិកវត្តានិ. ខន្ធកវត្តានីតិ ‘‘អាគន្តុកាទិខន្ធកវត្តំ បូរេតព្ព’’ន្តិ ឯវំ ខន្ធកវត្តានិ ច អធិដ្ឋហិត្វា.

វស្សំវុត្ថាតិ បទស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុរិមិកាយ ឧបគតា មហាបវារណាយ បវារិតា បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ ‘វុត្ថវស្សា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ វុត្តត្តា មហាបវារណាទិវសេ បវារេត្វា វា អប្បវារេត្វា វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តេហិ សត្តាហករណីយនិមិត្តេ សតិ ឯវ គន្តព្ពំ, នាសតិ, ឥតរថា វស្សច្ឆេទោ ទុក្កដញ្ច ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឥមំ តេមាសំ វស្សំ ឧបេមី’’តិ ហិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, វស្សំ ឧបគន្ត្វា បុរិមំ វា តេមាសំ បច្ឆិមំ វា តេមាសំ អវសិត្វា ចារិកា បក្កមិតព្ពា’’តិ (មហាវ. ១៨៥) ច វុត្តំ. ឥធេវ ច វស្សំវុត្ថា តេមាសច្ចយេន…បេ… បក្កមិំសូតិ វុត្តំ. បវារណាទិវសោបិ តេមាសបរិយាបន្នោវ. កេចិ បន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុត្ថានំ ភិក្ខូនំ តីហិ ឋានេហិ បវារេតុន្តិ (មហាវ. ២០៩) បវារណាកម្មស្ស បុព្ពេយេវ វស្សំវុត្ថានន្តិ វុត្ថវស្សតាយ វុត្តត្តា មហាបវារណាទិវសេ សត្តាហករណីយនិមិត្តំ វិនាបិ យថាសុខំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, វុត្ថវស្សានញ្ហិ បវារណានុជាននំ អនុបគតឆិន្នវស្សាទីនំ និវត្តនត្ថំ កតំ, ន បន បវារណាទិវសេ អវសិត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ តទត្ថស្ស ឥធ បសង្គាភាវា, បវារណំ កាតុំ អនុច្ឆវិកានំ បវារណា ឥធ វិធីយតិ, យេ ច វស្សំ ឧបគន្ត្វា វស្សច្ឆេទញ្ច អកត្វា យាវ បវារណាទិវសា វសិំសុ, តេ តត្តកេន បវារណាកម្មំ បតិ បរិយាយតោ វុត្ថវស្សាតិ វុច្ចន្តិ, អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតីតិ ញាយតោ, ន កថិនកម្មំ បតិ តេមាសស្ស អបរិបុណ្ណត្តា, ឥតរថា តស្មិំ មហាបវារណាទិវសេបិ កថិនត្ថារប្បសង្គតោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុត្ថានំ ភិក្ខូនំ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣០៦) ឥទំ បន ‘‘ន, ភិក្ខវេ, វស្សំ ឧបគន្ត្វា បុរិមំ វា តេមាសំ បច្ឆិមំ វា តេមាសំ អវសិត្វា ចារិកា បក្កមិតព្ពា’’តិអាទិ (មហាវ. ១៨៥) ច និប្បរិយាយតោ មហាបវារណាយ អនន្តរបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ កថិនត្ថារំ បក្កមនញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ, បរិវារេ ច ‘‘កថិនស្ស អត្ថារមាសោ ជានិតព្ពោ’’តិ (បរិ. ៤១២) វត្វា ‘‘វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ ជានិតព្ពោ’’តិ (បរិ. ៤១២) វុត្តំ. យោ ហិ កថិនត្ថារស្ស កាលោ, តតោ បដ្ឋាយេវ ចារិកាបក្កមនស្សាបិ កាលោ, ន តតោ បុរេ វស្សំវុត្ថានំយេវ កថិនត្ថារារហត្តា. យទគ្គេន ហិ បវារណាទិវសេ កថិនត្ថារោ ន វដ្ដតិ, តទគ្គេន ភិក្ខូបិ វុត្ថវស្សា ន ហោន្តិ បវារណាទិវសស្ស អវុត្ថត្តា.

យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៨៤) ‘‘ឯកទេសេន អវុត្ថម្បិ តំ ទិវសំ វុត្ថភាគាបេក្ខាយ វុត្ថមេវ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ, តំទិវសបរិយោសានេ អរុណុគ្គមនកាលេ វសន្តោវ ហិ តំ ទិវសំ វុត្ថោ នាម ហោតិ បរិវាសអរញ្ញវាសាទីសុ វិយ, អយញ្ច វិចារណា ឧបរិ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកេ អាវិ ភវិស្សតីតិ តត្ថេវ តំ បាកដំ ករិស្សាម.

មហាបវារណាយ បវារិតាតិ បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគន្ត្វា អច្ឆិន្នវស្សតាទស្សនបរំ ឯតំ កេនចិ អន្តរាយេន អប្បវារិតានម្បិ វុត្ថវស្សត្តា. ន ឱវស្សិយតីតិ អនោវស្សកន្តិ កម្មសាធនំ ទដ្ឋព្ពំ, យថា ន តេមិយតិ, តថា កត្វាតិ អត្ថោ. អនវយោតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ វិច្ឆាយំ វត្តតីតិ អាហ អនុ អនុ អវយោតិអាទិ. អាចរិយស្ស កម្មំ អាចរិយកន្តិ អាហ ‘‘អាចរិយកម្មេ’’តិ. កដ្ឋកម្មំ ថម្ភាទិ. តេលតម្ពមត្តិកាយាតិ តេលមិស្សាយ តម្ពមត្តិកាយ.

៨៥. កុដិកាយ ករណភាវន្តិ កុដិយា កតភាវំ. កិំ-សទ្ទប្បយោគេ អនាគតប្បច្ចយវិធានំ សន្ធាយ តស្ស លក្ខណន្តិអាទិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ថេរស្ស បាណឃាតាធិប្បាយោ នត្ថិ, អនុបបរិក្ខិត្វា ករណេន បន ពហូនំ បាណានំ មរណត្តា បាណេ ព្យាពាធេន្តស្សាតិអាទិ វុត្តំ. បាតព្យភាវន្តិ វិនាសេតព្ពតំ. បាណាតិបាតំ ករោន្តានន្តិ ថេរេន អកតេបិ បាណាតិបាតេ បាណកានំ មរណមត្តេន បច្ឆិមានំ លេសេន គហណាការំ ទស្សេតិ, តេន ច ‘‘មម តាទិសំ អកុសលំ នត្ថី’’តិ បច្ឆិមានំ វិបល្លាសលេសគ្គហណនិមិត្តកិច្ចំ ន កត្តព្ពន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. ទិដ្ឋានុគតិន្តិ ទិដ្ឋស្ស កម្មស្ស អនុបគមនំ អនុកិរិយំ, ទិដ្ឋិយា វា លទ្ធិយា អនុគមនំ គាហំ. ឃំសិតព្ពេតិ មទ្ទិតព្ពេ, វិនាសិតព្ពេតិ អត្ថោ. កតំ លភិត្វា តត្ថ វសន្តានម្បិ ទុក្កដមេវាតិ ឥទំ ភគវតា កុដិយា ភេទាបនវចនេន សិទ្ធំ, សាបិ តិណទព្ពសម្ភារេហិ តុលាថម្ភាទីហិ អមិស្សា សុទ្ធមត្តិកាមយាបិ ឥដ្ឋកាហិ កតា វដ្ដតិ. កេចិ ហិ ឥដ្ឋកាហិយេវ ថម្ភេ ចិនិត្វា តទុបរិ ឥដ្ឋកាហិយេវ វិតានាទិសណ្ឋានេន តុលាទិទារុសម្ភារវិរហិតំ ឆទនម្បិ ពន្ធិត្វា ឥដ្ឋកាមយមេវ អាវសថំ ករោន្តិ, តាទិសំ វដ្ដតិ. គិញ្ជកាវសថសង្ខេបេន កតាតិ ឯត្ថ គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, តាហិយេវ កតោ អាវសថោ គិញ្ជកាវសថោ. វយកម្មម្បីតិ មត្តិកុទ្ធារណឥដ្ឋកទារុច្ឆេទនាទិការកានំ ទិន្នភត្តវេត្តនាទិវត្ថុព្ពយេន និប្ផន្នកម្មម្បិ អត្ថិ, ឯតេន កុដិភេទកានំ គីវាទិភាវំ បរិសង្កតិ. តិត្ថិយធជោតិ តិត្ថិយានមេវ សញ្ញាណភូតត្តា វុត្តំ. តេ ហិ ឦទិសេសុ ចាដិអាទីសុ វសន្តិ. អញ្ញានិបីតិ បិ-សទ្ទេន អត្តនា វុត្តការណទ្វយម្បិ មហាអដ្ឋកថាយមេវ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. យស្មា សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ សីតកាលេ អតិសីតា ឧណ្ហកាលេ ច ឧណ្ហា សុករា ច ហោតិ ចោរេហិ ភិន្ទិតុំ, តស្មា តត្ថ ឋបិតបត្តចីវរាទិកំ សីតុណ្ហចោរាទីហិ វិនស្សតីតិ វុត្តំ ‘‘បត្តចីវរគុត្តត្ថាយា’’តិ. ឆិន្ទាបេយ្យ វា ភិន្ទាបេយ្យ វា អនុបវជ្ជោតិ ឥទំ អយំ កុដិ វិយ សព្ពថា អនុបយោគារហំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន បញ្ចវណ្ណសុត្តេហិ វិនទ្ធឆត្តាទិកំ, តត្ថ អកប្បិយភាគោវ ឆិន្ទិតព្ពោ, ន តទវសេសោ តស្ស កប្បិយត្តា, តំ ឆិន្ទន្តោ ឧបវជ្ជោវ ហោតិ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ឃដកម្បិ វាឡរូបម្បិ ភិន្ទិត្វា ធារេតព្ព’’ន្តិអាទិ.

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយវណ្ណនា

ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកំ សលាកបញ្ជរន្តិ ឯត្ថ យោ បញ្ជរសលាកានំ មជ្ឈដ្ឋោ ពុន្ទេ បុថុលោ អហិច្ឆត្តកសទិសោ អគ្គេ សឆិទ្ទោ យត្ថ ទណ្ឌន្តរំ បវេសេត្វា ឆត្តំ គណ្ហន្តិ, យោ វា សយមេវ ទីឃតាយ គហណទណ្ឌោ ហោតិ, អយំ ឆត្តទណ្ឌោ នាម, តស្ស អបរិគឡនត្ថាយ ឆត្តសលាកានំ មូលប្បទេសទណ្ឌស្ស សមន្តតោ ទឡ្ហបញ្ជរំ កត្វា សុត្តេហិ វិនន្ធន្តិ, សោ បទេសោ ឆត្តទណ្ឌគាហកសលាកបញ្ជរំ នាម, តំ វិនន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយាតិ ឥមិនា ថិរករណត្ថមេវ ឯកវណ្ណសុត្តេន វិនន្ធិយមានំ យទិ វណ្ណមដ្ឋំ ហោតិ, ន តត្ថ ទោសោតិ ទស្សេតិ. អារគ្គេនាតិ និខាទនមុខេន. ទណ្ឌពុន្ទេតិ ទណ្ឌមូលេ កោដិយំ. ឆត្តមណ្ឌលិកន្តិ ឆត្តបញ្ជរេ មណ្ឌលាការេន ពទ្ធទណ្ឌវលយំ. ឧក្កិរិត្វាតិ និន្នំ, ឧន្នតំ វា កត្វា.

នានាសុត្តកេហីតិ នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ. ឥទញ្ច តថា ករោន្តានំ វសេន វុត្តំ, ឯកវណ្ណសុត្តកេនាបិ ន វដ្ដតិយេវ, ‘‘បកតិសូចិកម្មមេវ វដ្ដតី’’តិ ហិ វុត្តំ. បដ្ដមុខេតិ ទ្វិន្នំ បដ្ដានំ សង្ឃដិតដ្ឋានំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បរិយន្តេតិ ចីវរបរិយន្តេ, អនុវាតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. វេណិន្តិ វរកសីសាការេន សិព្ពនំ. សង្ខលិកន្តិ ទិគុណសង្ខលិកាការេន សិព្ពនំ, វេណិំ វា សង្ខលិកំ វា ករោន្តីតិ បកតេន សម្ពន្ធោ. អគ្ឃិយំ នាម ចេតិយសណ្ឋានំ, យំ អគ្ឃិយត្ថម្ភោតិ វទន្តិ. ឧក្កិរន្តីតិ ឧដ្ឋបេន្តិ. ចតុកោណមេវ វដ្ដតីតិ គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានិ សន្ធាយ វុត្តំ. កោណសុត្តបិឡកាតិ គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានំ កោណេហិ ពហិ និគ្គតសុត្តានំ បិឡកាការេន ឋបិតកោដិយោតិ កេចិ វទន្តិ, តេ បិឡកេ ឆិន្ទិត្វា ទុវិញ្ញេយ្យា កាតព្ពាតិ តេសំ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘កោណសុត្តា ច បិឡកាតិ ទ្វេយេវា’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានំ កោណតោ កោណេហិ នីហតសុត្តា កោណសុត្តា នាម. សមន្តតោ បន បរិយន្តេន កតា ចតុរស្សសុត្តា បិឡកា នាម. តំ ទុវិធម្បិ កេចិ ចីវរតោ វិសុំ បញ្ញាយនត្ថាយ វិការយុត្តំ ករោន្តិ, តំ និសេធាយ ‘‘ទុវិញ្ញេយ្យរូបា វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ, ន បន សព្ពថា អចក្ខុគោចរភាវេន សិព្ពនត្ថាយ តថាសិព្ពនស្ស អសក្កុណេយ្យត្តា. យថា បកតិចីវរតោ វិការោ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ សិព្ពិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. រជនកម្មតោ បុព្ពេ បញ្ញាយមានោបិ វិសេសោ ចីវរេ រត្តេ ឯកវណ្ណតាយ ន បញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘ចីវរេ រត្តេ’’តិ. មណិនាតិ នីលមណិអាទិមដ្ឋបាសាណេន, អំសវទ្ធកកាយពន្ធនាទិកំ បន អចីវរត្តា សង្ខាទីហិ ឃំសិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. កណ្ណសុត្តកន្តិ ចីវរស្ស ទីឃតោ តិរិយញ្ច សិព្ពិតានំ ចតូសុ កណ្ណេសុ កោណេសុ ច និក្ខន្តានំ សុត្តសីសានមេតំ នាមំ, តំ ឆិន្ទិត្វាវ បារុបិតព្ពំ, តេនាហ ‘‘រជិតកាលេ ឆិន្ទិតព្ព’’ន្តិ. ភគវតា អនុញ្ញាតំ ឯកំ កណ្ណសុត្តម្បិ អត្ថិ, តំ បន នាមេន សទិសម្បិ ឥតោ អញ្ញមេវាតិ ទស្សេតុំ យំ បនាតិអាទិ វុត្តំ. លគ្គនត្ថាយាតិ ចីវររជ្ជុយំ ចីវរពន្ធនត្ថាយ. គណ្ឋិកេតិ ទន្តាទិមយេ. បីឡកាតិ ពិន្ទុំ ពិន្ទុំ កត្វា ឧដ្ឋាបេតព្ពបីឡកា.

ថាលកេ វាតិ តម្ពាទិមយេ បុគ្គលិកេ តិវិធេបិ កប្បិយថាលកេ. ន វដ្ដតីតិ មណិវណ្ណករណប្បយោគោ ន វដ្ដតិ, តេលវណ្ណករណត្ថំ បន វដ្ដតិ. បត្តមណ្ឌលេតិ តិបុសីសាទិមយេ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ចិត្តានិ បត្តមណ្ឌលានិ ធារេតព្ពានិ រូបកាកិណ្ណានិ ភិត្តិកម្មកតានី’’តិ (ចូឡវ. ២៥៣) វុត្តត្តា ‘‘ភិត្តិកម្មំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មករទន្តកំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៥៣) វុត្តត្តា ‘‘មករទន្តកំ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, ឥទំ បន បាឡិយា លទ្ធម្បិ ឥធ បាឡិយា មុត្តត្តា បាឡិមុត្តកនយេ វុត្តំ. ឯវមញ្ញម្បិ ឦទិសំ.

លេខា ន វដ្ដតីតិ អារគ្គេន ទិន្នលេខាវ ន វដ្ដតិ, ជាតិហិង្គុលិកាទិវណ្ណេហិ កតលេខា វដ្ដតិ. ឆត្តមុខវដ្ដិយន្តិ ធមករណស្ស ហត្ថេន គហណឆត្តាការស្ស មុខវដ្ដិយំ, ‘‘បរិស្សាវនចោឡពន្ធនដ្ឋានេ’’តិ កេចិ.

ទេឌ្ឌុភសីសន្តិ ឧទកសប្បសីសំ. អច្ឆីនីតិ កុញ្ជរច្ឆិសណ្ឋានានិ. ឯកមេវ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឯករជ្ជុកំ ទិគុណំ តិគុណំ កត្វាបិ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯកមេវ បន សតវារម្បិ សរីរំ បរិក្ខិបិត្វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ, ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ ‘‘ពហុរជ្ជុក’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ ‘‘វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា, តំ មុរជសង្ខំ ន គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. មុរជញ្ហិ នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ មុរជវដ្ដិសណ្ឋានំ វេឋេត្វា កតំ, ឥទំ បន មុរជំ មទ្ទវីណសង្ខាតំ បាមង្គសណ្ឋានញ្ច ទសាសុ វដ្ដតិ ‘‘កាយពន្ធនស្ស ទសា ជីរន្តិ; អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មុរជំ មទ្ទវីណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៨) វុត្តត្តា.

វិធេតិ ទសាបរិយោសានេ ថិរភាវាយ ទន្តវិសាណសុត្តាទីហិ កត្តព្ពេ វិធេ. អដ្ឋ មង្គលានិ នាម សង្ខោ ចក្កំ បុណ្ណកុម្ភោ គយា សិរីវច្ឆោ អង្កុសោ ធជំ សោវត្តិកន្តិ វទន្តិ. មច្ឆយុគឡឆត្តនន្ទិយាវដ្ដាទិវសេនបិ វទន្តិ. បរិច្ឆេទលេខាមត្តន្តិ ទន្តាទីហិ កតវិធស្ស ឧភោសុ កោដីសុ កតបរិច្ឆេទរាជិមត្តំ.

‘‘ឧជុកមេវា’’តិ វុត្តត្តា ចតុរស្សាទិសណ្ឋានាបិ អញ្ជនី វង្កគតិកា ន វដ្ដតិ. សិបាដិកាយាតិ វាសិអាទិភណ្ឌនិក្ខិបនបសិព្ពកេ. អារកណ្ដកំ នាម បោត្ថកាទិអអសង្ខារណត្ថំ កតទីឃមុខសត្ថកន្តិ វទន្តិ. ‘‘ភមការានំ ទារុអាទិលិខនសត្ថក’’ន្តិ កេចិ. វដ្ដមណិកន្តិ វដ្ដំ កត្វា ឧដ្ឋបេតព្ពំ បុប្ផុឡកំ. អញ្ញន្តិ ឥមិនា បិឡកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បិប្ផលិកេតិ យំ កិញ្ចិ ឆេទនកេ ខុទ្ទកសត្ថេ. វលិតកន្តិ នខច្ឆេទនកាលេ ទឡ្ហគ្គហណត្ថំ វលីហិ យុត្តមេវ ករោន្តិ. តស្មា តំ វដ្ដតីតិ ឥមិនា យំ អញ្ញម្បិ វិការំ ទឡ្ហីកម្មាទិអត្ថាយ ករោន្តិ, ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយ, តំ វដ្ដតីតិ ទីបិតំ, តេន ច កត្តរទណ្ឌកោដិយំ អញ្ញមញ្ញម្បិ ឃដ្ដនេន សទ្ទនិច្ឆរណត្ថាយ កតំ អយោវលយាទិកំ សំយុត្តម្បិ កប្បិយតោ ឧបបន្នំ ហោតិ. មណ្ឌលន្តិ ឧត្តរារណិយា បវេសនត្ថំ អាវាដមណ្ឌលំ ហោតិ. ឧជុកមេវ ពន្ធិតុន្តិ សម្ពន្ធោ, ឧភោសុ វា បស្សេសុ ឯកបស្សេ វាតិ វចនសេសោ. វាសិទណ្ឌស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទណ្ឌកោដីនំ អចលនត្ថំ ពន្ធិតុន្តិ អត្ថោ.

អាមណ្ឌសារកេតិ អាមលកផលានិ បិសិត្វា តេន កក្កេន កតតេលភាជនេ. តត្ថ កិរ បក្ខិត្តំ តេលំ សីតលំ ហោតិ. ភូមត្ថរណេតិ កដសារាទិមយេ បរិកម្មកតាយ ភូមិយា អត្ថរិតព្ពអត្ថរណេ. បានីយឃដេតិ សព្ពំ ភាជនវិកតិំ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពំ…បេ… វដ្ដតីតិ យថាវុត្តេសុ មញ្ចាទីសុ ឥត្ថិបុរិសរូបម្បិ វដ្ដតិ តេលភាជនេសុយេវ ឥត្ថិបុរិសរូបានំ បដិក្ខិត្តត្តា, តេលភាជនេន សហ អគណេត្វា វិសុំ មញ្ចាទីនំ គហិតត្តា ចាតិ វទន្តិ, កិញ្ចាបិ វទន្តិ, ឯតេសំ បន មញ្ចាទីនំ ហត្ថេន អាមសិតព្ពភណ្ឌត្តា ឥត្ថិរូបមេវេត្ថ ន វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញេសន្តិ សីមសាមិកានំ. រាជវល្លភេហីតិ លជ្ជីបេសលាទីនំ ឧបោសថាទិអន្តរាយករា អលជ្ជិនោ ភិន្នលទ្ធិកា ច ភិក្ខូ អធិប្បេតា តេហិ សហ ឧបោសថាទិករណាយោគា, តេនេវ ‘‘សីមាយា’’តិ វុត្តំ. តេសំ លជ្ជីបរិសាតិ តេសំ សីមាសាមិកានំ អនុពលំ ទាតុំ សមត្ថា លជ្ជីបរិសា. ភិក្ខូហិ កតន្តិ យំ អលជ្ជីនំ សេនាសនភេទនាទិកំ លជ្ជីភិក្ខូហិ កតំ, សព្ពញ្ចេតំ សុកតមេវ អលជ្ជីនិគ្គហត្ថាយ បវត្តិតព្ពតោ.

៨៨. អវជ្ឈាយន្តីតិ នីចតោ ចិន្តេន្តិ. ឧជ្ឈាយនត្ថោតិ ភិក្ខុនោ ថេយ្យកម្មនិន្ទនត្ថោ ‘‘កថញ្ហិ នាម អទិន្នំ អាទិយិស្សតី’’តិ, ន បន ទារុ-សទ្ទវិសេសនត្ថោ តស្ស ពហុវចនត្តា. វចនភេទេតិ ឯកវចនពហុវចនានំ ភេទេ. សព្ពាវន្តន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនីអាទិសព្ពាវយវវន្តំ. ពិម្ពិសារោតិ តស្ស នាមន្តិ ឯត្ថ ពិម្ពីតិ សុវណ្ណំ. តស្មា សារសុវណ្ណសទិសវណ្ណតាយ ‘‘ពិម្ពិសារោ’’តិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ. បោរាណសត្ថានុរូបំ ឧប្បាទិតោ វីសតិមាសប្បមាណឧត្តមសុវណ្ណគ្ឃនកោ លក្ខណសម្បន្នោ នីលកហាបណោតិ វេទិតព្ពោ. រុទ្រទាមេន នាម កេនចិ ឧប្បាទិតោ រុទ្រទាមកោ. សោ កិរ នីលកហាបណស្ស តិភាគំ អគ្ឃតិ. យស្មិំ បន ទេសេ នីលកហាបណា ន សន្តិ, តត្ថាបិ កាឡកវិរហិតស្ស និទ្ធន្តសុវណ្ណស្ស បញ្ចមាសគ្ឃនកេន ភណ្ឌេន បាទបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ. តេនាតិ នីលកហាបណស្ស ចតុត្ថភាគភូតេន. បារាជិកវត្ថុម្ហិ វាតិអាទិ បារាជិកានំ សព្ពពុទ្ធេហិ បញ្ញត្តភាវេន វុត្តំ, សង្ឃាទិសេសាទីសុ បន ឥតរាបត្តីសុបិ តព្ពត្ថូសុ ច នានត្តំ នត្ថេវ, កេវលំ កេចិ សព្ពាការេន បញ្ញបេន្តិ, កេចិ ឯកទេសេនាតិ ឯត្តកមេវ វិសេសោ. ន ហិ កទាចិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធា យថាបរាធំ អតិក្កម្ម ឩនមធិកំ វា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

៩២. បុនបិ ‘‘អាគន្តុកាមា’’តិ វុត្តត្តា ច សព្ពថា មនុស្សេហិ អនិវុត្ថបុព្ពេ អភិនវមាបិតេ, ‘‘បុន ន បវិសិស្សាមា’’តិ និរាលយេហិ បរិច្ចត្តេ ច គាមេ គាមវោហារាភាវា គាមប្បវេសនាបុច្ឆនាទិកិច្ចំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ. អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថន្តិ គាមគាមូបចារេសុ ទស្សិតេសុ តទញ្ញំ អរញ្ញន្តិ អរញ្ញបរិច្ឆេទោ សក្កា ញាតុន្តិ វុត្តំ. មាតិកាយំ បន គាមគ្គហណេនេវ គាមូបចារោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥន្ទខីលេតិ ឧម្មារេ. អរញ្ញសង្ខេបំ គច្ឆតិ តថា អភិធម្មេ វុត្តត្តា. អសតិបិ ឥន្ទខីលេ ឥន្ទខីលដ្ឋានិយត្តា ‘‘វេមជ្ឈមេវ ឥន្ទខីលោតិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. យត្ថ បន ទ្វារពាហាបិ នត្ថិ, តត្ថ បាការវេមជ្ឈមេវ ឥន្ទខីលោតិ គហេតព្ពំ. លុឋិត្វាតិ បវដ្ដិត្វា.

មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សុប្បបាតោ វាតិអាទិ មាតុគាមស្ស កាកុដ្ឋាបនវសេន គហេតព្ពំ, ន ពលទស្សនវសេន ‘‘មាតុគាមោ ភាជនធោវនឧទកំ ឆឌ្ឌេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២) ឧបរិ វុច្ចមានត្តា, តេនេវ ‘‘លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ អវត្វា សុប្បបាតោតិអាទិ វុត្តំ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ មហាបច្ចរិយញ្ច ឃរូបចារោវ គាមោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោ’’តិ វុត្តំ. កតបរិក្ខេបោតិ ឥមិនា បរិក្ខេបតោ ពហិ ឧបចារោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. សុប្បមុសលបាតោបិ អបរិក្ខិត្តគេហស្សេវ, សោ ច យតោ បហោតិ, តត្ថេវ គហេតព្ពោ, អប្បហោនដ្ឋានេ បន វិជ្ជមានដ្ឋានមេវ គហេតព្ពំ. យស្ស បន ឃរស្ស សមន្តតោ បាការាទីហិ បរិក្ខេបោ កតោ ហោតិ, តត្ថ សោវ បរិក្ខេបោ ឃរូបចារោតិ គហេតព្ពំ.

បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ បរិក្ខិត្តគាមេ វុត្តនយេន. សង្ករីយតីតិ មិស្សីយតិ. វិកាលេ គាមប្បវេសនេ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៥១៣) វុត្តត្តា គាមគាមូបចារានំ អសង្ករតា ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ អសង្ករតោ ចាតិអាទិ. កេចិ បនេត្ថ បាឡិយំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សាតិ ឥទំ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តតោ បរំ ឯកលេឌ្ឌុបាតបរិច្ឆិន្នំ ឧបចារំ. តស្មា បរិក្ខេបារហដ្ឋានសង្ខាតំ គាមំ ឱក្កមន្តស្សេវ អាបត្តិ, ន ឧបចារ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតព្ភន្តរំ គាមោ នាម. តតោ អញ្ញស្ស លេឌ្ឌុបាតស្ស អព្ភន្តរំ គាមូបចារោ នាមា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២) ឥធេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទដ្ឋកថាយញ្ហិ អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១២) អយមេវ នយោ អតិទិសិតោ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘យ្វាយំ អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ ទស្សិតោ, តស្ស វសេន វិកាលេ គាមប្បវេសនាទីសុ អាបត្តិ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តំ, តស្មា បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារតោ បដ្ឋាយ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតំ គាមូបចារំ ឱក្កមន្តស្ស វិកាលេ គាមប្បវេសនាបត្តិ ហោតិ, មាតិកាយញ្ច វិកាលេ គាមំ បវិសេយ្យាតិ គាមគ្គហណេនេវ គាមូបចារោបិ គហិតោតិ វេទិតព្ពំ. វិកាលេ គាមប្បវេសនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ឃរឃរូបចារាទីសុ ឋិតានំ ឧប្បន្នលាភភាជនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលាតិ ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតំ យំ ឋានំ សព្ពមេតំ អរញ្ញន្តិ យោជនា. អាចរិយធនុ នាម បកតិហត្ថេន នវវិទត្ថិបមាណំ, ជិយាយ បន អារោបិតាយ សត្តដ្ឋវិទត្ថិមត្តន្តិ វទន្តិ.

កប្បិយន្តិ អនុរូបវសេន វុត្តំ អកប្បិយស្សាបិ អប្បដិគ្គហិតស្ស បរិភោគេ បាចិត្តិយត្តា. បរិច្ចាគាទិម្ហិ អកតេ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ សន្តក’’ន្តិ វត្ថុសាមិនា អវិទិតម្បិ បរិគ្គហិតមេវ ពាលុម្មត្តាទីនំ សន្តកំ វិយ, តាទិសំ អវហរន្តោបិ ញាតកាទីហិ បច្ឆា ញត្វា វត្ថុសាមិនា ច អនុពន្ធិតព្ពតោ បារាជិកោវ ហោតិ. យស្ស វសេន បុរិសោ ថេនោ ហោតិ, តំ ថេយ្យន្តិ អាហ ‘‘អវហរណចិត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. បបញ្ចសង្ខាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិសង្ខាតា បបញ្ចកោដ្ឋាសា. ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ ឋានាចាវនបយោគសមុដ្ឋាបកោ ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ.

អភិយោគវសេនាតិ អដ្ដករណវសេន. សវិញ្ញាណកេនេវាតិ ឥទំ សវិញ្ញាណកានញ្ញេវ អាវេណិកវិនិច្ឆយំ សន្ធាយ វុត្តំ. បាណោ អបទន្តិអាទីសុ ហិ ‘‘បទសា នេស្សាមី’’តិ បឋមំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សាតិអាទិនា បាឡិយំ (បារា. ១១១), ភិក្ខុ ទាសំ ទិស្វា សុខទុក្ខំ បុច្ឆិត្វា វា អបុច្ឆិត្វា វា ‘‘គច្ឆ, បលាយិត្វា សុខំ ជីវា’’តិ វទតិ, សោ ចេ បលាយតិ, ទុតិយបទវារេ បារាជិកន្តិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ១.១១៤) អដ្ឋកថាយញ្ច យោ សវិញ្ញាណកានញ្ញេវ អាវេណិកោ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, សោ អារាមាទិអវិញ្ញាណកេសុ ន លព្ភតីតិ តាទិសំ សន្ធាយ ‘‘សវិញ្ញាណកេនេវា’’តិ វុត្តំ. យោ បន វិនិច្ឆយោ អារាមាទិអវិញ្ញាណកេសុ លព្ភតិ, សោ យស្មា សវិញ្ញាណកេសុ អលព្ភនកោ នាម នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នានាភណ្ឌវសេន សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកមិស្សកេនា’’តិ. សវិញ្ញាណកេន ច អវិញ្ញាណកេន ចាតិ អត្ថោ. យស្មា ចេត្ថ អវិញ្ញាណកេនេវ អាទិយនាទីនិ ឆបិ បទានិ ន សក្កា យោជេតុំ ឥរិយាបថវិកោបនស្ស សវិញ្ញាណកវសេនេវ យោជេតព្ពតោ, តស្មា ‘‘អវិញ្ញាណកេនេវា’’តិ តតិយំ បការំ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អារាមន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ ទាសាទិសវិញ្ញាណកស្សាបិ ឥធ សង្គហេតព្ពតោ, នានាភណ្ឌវសេន ហេត្ថ យោជនា ទស្សិយតិ. បរិកប្បិតដ្ឋានន្តិ បរិកប្បិតោកាសំ. សុង្កឃាតន្តិ ឯត្ថ មគ្គំ គច្ឆន្តេហិ សត្ថិកេហិ អត្តនា នីយមានភណ្ឌតោ រញ្ញោ ទាតព្ពភាគោ សុង្កោ នាម, សោ ឯត្ថ ហញ្ញតិ អទត្វា គច្ឆន្តេហិ អវហរីយតិ, តំ វា ហន្តិ ឯត្ថ រាជបុរិសា អទទន្តានំ សន្តកំ ពលក្ការេនាតិ សុង្កឃាតោ, ‘‘ឯត្ថ បវិដ្ឋេហិ សុង្កោ ទាតព្ពោ’’តិ រុក្ខបព្ពតាទិសញ្ញាណេន និយមិតប្បទេសស្សេតំ អធិវចនំ.

បញ្ចវីសតិអវហារកថាវណ្ណនា

កត្ថចីតិ ឯកិស្សា អដ្ឋកថាយំ. ឯកំ បញ្ចកំ ទស្សិតន្តិ ‘‘បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតិ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញី ច, គរុកោ ច ហោតិ បរិក្ខារោ បញ្ចមាសកោ វា អតិរេកបញ្ចមាសកោ វា, ថេយ្យចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, ឋានា ចាវេតី’’តិ (បារា. ១២២) វុត្តបញ្ចអវហារង្គានិ ឯកំ បញ្ចកន្តិ ទស្សិតំ. ទ្វេ បញ្ចកានិ ទស្សិតានីតិ ‘‘ឆហិ អាការេហិ អទិន្នំ អាទិយន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ន ច សកសញ្ញី, ន ច វិស្សាសគ្គាហី, ន ច តាវកាលិកំ, គរុកោ ច ហោតិ បរិក្ខារោ បញ្ចមាសកោ វា អតិរេកបញ្ចមាសកោ វា, ថេយ្យចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១២៥) ឯវំ វុត្តេសុ ឆសុ បទេសុ ឯកំ អបនេត្វា សេសានិ បញ្ច បទានិ ឯកំ បញ្ចកំ កត្វា ហេដ្ឋា វុត្តបញ្ចកញ្ច គហេត្វា ទ្វេ បញ្ចកានិ ទស្សិតានិ. ឯត្ថ បនាតិ បញ្ចហាការេហីតិអាទីសុ. សព្ពេហិបិ បទេហីតិ បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតីតិអាទីហិ សព្ពេហិ បញ្ចហិ បទេហិ.

បញ្ចន្នំ អវហារានំ សមូហោ បញ្ចកំ. សកោ ហត្ថោ សហត្ថោ, តេន និព្ពត្តោ, តស្ស វា សម្ពន្ធីតិ សាហត្ថិកោ, អវហារោ. សាហត្ថិកាទិ បញ្ចកំ សាហត្ថិកបញ្ចកន្តិអាទិបទវសេន នាមលាភោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សេសេសុបិ. តតិយបញ្ចមេសុ បញ្ចកេសូតិ សាហត្ថិកបញ្ចកថេយ្យាវហារបញ្ចកេសុ. លព្ភមានបទវសេនាតិ សាហត្ថិកបញ្ចកេ លព្ភមានស្ស និស្សគ្គិយាវហារបទស្ស វសេន, ថេយ្យាវហារបញ្ចកេ លព្ភមានស្ស បរិកប្បាវហារបទស្ស ច វសេន យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

និស្សគ្គិយោ នាម…បេ… បារាជិកស្សាតិ ឥមិនា ពហិសុង្កឃាតបាតនំ និស្សគ្គិយបយោគោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ហត្ថេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ ភូមិយំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១០១) វុត្តត្តា បន សុទ្ធចិត្តេន គហិតបរភណ្ឌស្ស ថេយ្យចិត្តេន គុម្ពាទិបដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ខិបនម្បិ ឥមស្មិំ និស្សគ្គិយបយោគេ សង្គយ្ហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិរិយាសិទ្ធិតោ បុរេតរមេវ បារាជិកាបត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សាធេតីតិ អត្ថសាធកោ. អថ វា អត្តនោ វត្តមានក្ខណេ អវិជ្ជមានម្បិ កិរិយាសិទ្ធិសង្ខាតំ អត្ថំ អវស្សំ អាបត្តិំ សាធេតីតិបិ អត្ថសាធកោ. អសុកំ នាម ភណ្ឌំ យទា សក្កោសីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ បរស្ស តេលកុម្ភិយា ឧបាហនាទីនំ និក្ខេបបយោគស្សាបិ អត្ថសាធកត្តា. តថា ហិ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ –

‘‘អត្ថសាធកោ នាម ‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ យទា សក្កោតិ, តទា តំ អវហរា’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ. តត្ថ សចេ បរោ អនន្តរាយិកោ ហុត្វា តំ អវហរតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. បរស្ស វា បន តេលកុម្ភិយា បាទគ្ឃនកតេលំ អវស្សំ បិវនកានិ ឧបាហនាទីនិ បក្ខិបតិ, ហត្ថតោ មុត្តមត្តេយេវ បារាជិក’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា).

ឥមស្ស អត្ថសាធកស្ស អាណត្តិយា ច កោ វិសេសោតិ? តង្ខណញ្ញេវ គហណេ និយុញ្ជនំ អាណត្តិកបយោគោ, កាលន្តរេន គហណត្ថំ និយោគោ អត្ថសាធកោតិ អយំ នេសំ វិសេសោ. តេនេវាហ ‘‘អសុកំ នាម ភណ្ឌំ យទា សក្កោសី’’តិអាទិ. ធុរនិក្ខេបោ បន ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន វេទិតព្ពោតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ, អារាមាភិយុញ្ជនាទីសុបិ តាវកាលិកភណ្ឌទេយ្យានំ អទានេបិ ឯសេវ នយោ. ភណ្ឌគ្គហណប្បយោគតោ អាណត្តិយា បុព្ពត្តា អាហ ‘‘អាណត្តិវសេន បុព្ពបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ. បយោគេន សហ វត្តមានោ អវហារោ សហបយោគោតិ អាហ ‘‘ឋានាចាវនវសេនា’’តិ, ឥទញ្ច និទស្សនមត្តំ ខីលសង្កមនាទីសុបិ អសតិ ឋានាចាវនេ សហបយោគត្តា. វុត្តញ្ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘ឋានាចាវនវសេន ខីលាទីនិ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិគ្គហណវសេន ច សហបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា).

តុលយិត្វាតិ ឧបបរិក្ខិត្វា. សាមីចីតិ វត្តំ. សកសញ្ញាយ អទេន្តស្ស អាបត្តិ នត្ថីតិ វទន្តិ. សម្មទ្ទោតិ និវិទ្ធតាសង្ខោភោ. ភដ្ឋេ ជនកាយេតិ អបគតេ ជនសមូហេ. អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ទេហីតិ ឥទំ ឧភិន្នម្បិ កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថំ វុត្តំ. អវហារកស្ស ហិ ‘‘មយា សហត្ថេន ន ទិន្នំ, ភណ្ឌទេយ្យំ ឯត’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឥតរស្ស ច ‘‘មយា បឋមំ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា បច្ឆា អទិន្នំ គហិត’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ.

សមគ្ឃន្តិ អប្បគ្ឃំ. ទារុអត្ថំ ផរតីតិ ទារូហិ កត្តព្ពកិច្ចំ សាធេតិ. ឯកទិវសំ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនាទិនា យា អយំ អគ្ឃហានិ វុត្តា, សា សព្ពា ភណ្ឌសាមិនា កិណិត្វា គហិតមេវ សន្ធាយ វុត្តា. សព្ពំ បនេតំ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន វេទិតព្ពំ. បាសាណញ្ច សក្ខរញ្ច បាសាណសក្ខរំ.

អក្ខទស្សាតិ ឯត្ថ អក្ខ-សទ្ទេន កិរ វិនិច្ឆយសាលា វុច្ចតិ, តត្ថ និសីទិត្វា វជ្ជាវជ្ជំ និរូបយន្តីតិ ‘‘អក្ខទស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ ធម្មវិនិច្ឆនកា. ហននំ នាម ហត្ថបាទាទីហិ បោថនញ្ចេវ ហត្ថនាសាទិច្ឆេទនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ហនេយ្យុន្តិ បោថេយ្យុញ្ចេវ ឆិន្ទេយ្យុញ្ចា’’តិ.

បទភាជនីយញ្ច ‘‘ហត្ថេន វា បាទេន វា កសាយ វា វេត្តេន វា អឌ្ឍទណ្ឌកេន វា ឆជ្ជាយ វា ហនេយ្យុ’’ន្តិ (បារា. ៩២) វុត្តំ. តត្ថ អឌ្ឍទណ្ឌកេនាតិ ទ្វិហត្ថប្បមាណេន រស្សមុគ្គរេន, វេឡុបេសិកាយ វា. ឆេជ្ជាយ វាតិ ហត្ថាទីនំ ឆេទនេន. ឆិន្ទន្តិ ឯតាយ ហត្ថបាទាទីនីតិ ឆេជ្ជា, សត្ថំ, តេន សត្ថេនាតិបិ អត្ថោ. នីហរេយ្យុន្តិ រដ្ឋតោ នីហរេយ្យុំ. ‘‘ចោរោសិ…បេ… ថេនោសី’’តិ ឯត្ថ បរិភាសេយ្យុន្តិ បទំ អជ្ឈាហរិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ចោរោសិ…បេ… បរិភាសេយ្យុ’’ន្តិ. យំ តំ ភណ្ឌំ ទស្សិតន្តិ សម្ពន្ធោ.

៩៣. យត្ថ យត្ថ ឋិតន្តិ ភូមិយាទីសុ យត្ថ យត្ថ ឋិតំ. យថា យថា អាទានំ គច្ឆតីតិ យេន យេន អាការេន គហណំ ឧបគច្ឆតិ.

ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៤. វាចាយ វាចាយាតិ ឯកេកត្ថទីបិកាយ វាចាយ វាចាយ. ឧបលទ្ធោតិ ញាតោ. បាឡិយំ សេសអដ្ឋកថាសុ ច កុទាលំ វា បិដកំ វាតិ ឥទមេវ ទ្វយំ វត្វា វាសិផរសូនំ អវុត្តត្តា តេសម្បិ សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ អាគតភាវំ ទស្សេតុំ សង្ខេបដ្ឋកថាយន្តិអាទិ វុត្តំ. ថេយ្យចិត្តេន កតត្តា ‘‘ទុក្កដេហិ សទ្ធិំ បាចិត្តិយានី’’តិ វុត្តំ.

អដ្ឋវិធំ ហេតន្តិអាទីសុ ឯតំ ទុក្កដំ នាម ថេរេហិ ធម្មសង្គាហកេហិ ឥមស្មិំ ឋានេ សមោធានេត្វា អដ្ឋវិធន្តិ ទស្សិតន្តិ យោជនា. សព្ពេសម្បិ ទុក្កដានំ ឥមេសុយេវ អដ្ឋសុ សង្គហេតព្ពភាវតោ បន ឥតរេហិ សត្តហិ ទុក្កដេហិ វិនិមុត្តំ វិនយទុក្កដេយេវ សង្គហេតព្ពំ. ទសវិធំ រតនន្តិ ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ រជតំ ជាតរូបំ លោហិតកោ មសារគល្ល’’ន្តិ ឯវមាគតំ ទសវិធំ រតនំ.

‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ ច សង្ខោ,

សិលា បវាឡំ រជតញ្ច ហេមំ;

លោហិតកញ្ច មសារគល្លំ,

ទសេតេ ធីរោ រតនានិ ជញ្ញា’’តិ. –

ហិ វុត្តំ. សត្តវិធំ ធញ្ញន្តិ សាលិ វីហិ យវោ កង្គុ កុទ្រូសំ វរកោ គោធុមោតិ ឥមំ សត្តវិធំ ធញ្ញំ. អាវុធភណ្ឌាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន តុរិយភណ្ឌឥត្ថិរូបាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អនាមសិតព្ពេ វត្ថុម្ហិ ទុក្កដំ អនាមាសទុក្កដំ. ទុរូបចិណ្ណទុក្កដន្តិ ‘‘អកត្តព្ព’’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា ទុដ្ឋុ ឧបចិណ្ណំ ចរិតន្តិ ទុរូបចិណ្ណំ, តស្មិំ ទុក្កដំ ទុរូបចិណ្ណទុក្កដំ. វិនយេ បញ្ញត្តំ អវសេសំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ. ឯកាទស សមនុភាសនា នាម ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ ចត្តារោ យាវតតិយកា សង្ឃាទិសេសា អរិដ្ឋសិក្ខាបទន្តិ បញ្ច, ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខេ ឯកំ យាវតតិយកបារាជិកំ ចត្តារោ សង្ឃាទិសេសា ចណ្ឌកាឡីសិក្ខាបទន្តិ ឆ.

សហបយោគតោ បដ្ឋាយ ចេត្ថ បុរិមបុរិមា អាបត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ អាហ អថ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វាតិអាទិ. ‘‘ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិ វុត្តត្តា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា បុន ខណន្តស្ស បុរិមាបត្តិយោ ន បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ វទន្តិ. ‘‘ឆេទនបច្ចយា ទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតី’’តិ វត្វា បុព្ពបយោគេ អាបត្តីនំ ទេសេតព្ពតាយ អវុត្តត្តា សហបយោគេ បត្តេ បុព្ពបយោគេ អាបត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

អបរទ្ធំ វិរទ្ធំ ខលិតន្តិ សព្ពមេតំ យញ្ច ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ វុត្តស្ស ទុក្កដស្ស បរិយាយវចនំ, យំ មនុស្សោ ករេតិអាទិ បនេត្ថ ឱបម្មនិទស្សនំ. សំយោគភាវោតិ ទ្វិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, តេន រស្សត្តស្សាបិ និមិត្តំ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកស្ស មូលេតិ ឯកស្ស សន្តិកេ. សព្ពត្ថាបិ អាមសនេ ទុក្កដំ, ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយញ្ច វិសុំ វិសុំ អាមសនផន្ទាបនបយោគំ ករោន្តស្សេវ ហោតិ, ឯកបយោគេន គណ្ហន្តស្ស បន ឧទ្ធារេ បារាជិកមេវ, ន ទុក្កដថុល្លច្ចយានីតិ វទន្តិ, ឯកបយោគេន គណ្ហន្តស្សាបិ អាមសនផន្ទាបនានម្បិ លព្ភមានត្តា តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ សក្កា អនាមសិត្វា អផន្ទាបេត្វា ច កិញ្ចិ គហេតុំ. ‘‘ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតី’’តិ បំសុខណនាទិសមានបយោគេបិ បុរិមា អាបត្តិ ឧត្តរមុត្តរំ អាបត្តិំ បត្វា បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ សញ្ញាយ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, ឥតរដ្ឋកថាសុ បន ខណនបយោគភេទេហិ បយោគេ បយោគេ អាបន្នា អាបត្តិយោ ឧត្តរមុត្តរំ បត្វា ន បដិប្បស្សម្ភន្តិ អញ្ញមញ្ញំ សទិសត្តា វិយូហនំ បត្វា តា សព្ពាបិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ វិសទិសបយោគត្តាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន បដិប្បស្សទ្ធិវិធានំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមិនា ហិ អវហារកស្ស អាសន្នំ ឱរិមន្តំ បរាមសតិ.

តត្ថេវាតិ មុខវដ្ដិយមេវ. ពុន្ទេនាតិ កុម្ភិយា ហេដ្ឋិមតលេន. ឯកដ្ឋានេ ឋិតាយ កុម្ភិយា ឋានា ចាវនំ ឆហិ អាការេហិ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកដ្ឋានេតិ ច សង្ខលិកពទ្ធភាវេន ឯកស្មិំ បតិដ្ឋិតោកាសដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ខាណុកំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានា ចាវេតីតិ ខាណុកំ អត្តនោ បតិដ្ឋិតដ្ឋានតោ បញ្ចហិ អាការេហិ ឋានា ចាវេតិ. ឆិន្នមត្តេ បារាជិកន្តិ អវស្សំ ចេ បតតិ, ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. បរិច្ឆេទោតិ បញ្ចមាសកាទិគរុភាវបរិច្ឆេទោ. អបព្យូហន្តោតិ ឋិតដ្ឋានតោ អបនយនវសេន វិយូហន្តោ រាសិំ ករោន្តោ. ឯវំ កត្វាតិ ភាជនមុខវដ្ដិយា កុម្ភិគតេន ភាជនគតស្ស ឯកាពទ្ធភាវំ វិយោជេត្វាតិ អត្ថោ. ឧបឌ្ឍកុម្ភីយន្តិ ឧបឌ្ឍបុណ្ណាយ កុម្ភិយា. វិនយធម្មតាតិ អធិកការណាលាភេ វិនយវិនិច្ឆយធម្មតាតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលញ្ចេត្ថ គរុកតាវ, សុត្តានុគមនម្បិ អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អបិចាតិអាទិមាហ. កណ្ឋេន បន បរិច្ឆិន្នកាលេតិ មុខគតំ អជ្ឈោហដកាលេតិ អត្ថោ. អជ្ឈោហរណមេវ ហេត្ថ បរិច្ឆិន្ទនំ, ន កណ្ឋបិទហនំ. ចិក្កនន្តិ ថទ្ធំ, ពហលំ ឃនន្តិ អត្ថោ.

យោបិ ថេយ្យចិត្តេន បរស្ស កុម្ភិយា បាទគ្ឃនកំ សប្បិំ វា តេលំ វា អវស្សំ បិវនកំ យំ កិញ្ចិ ទុកូលសាដកំ វា ចម្មខណ្ឌាទីនំ វា អញ្ញតរំ បក្ខិបតិ, ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកន្តិ ឯត្ថ អវហារោ វីមំសិតព្ពោ. យទិ ច ទុកូលាទីសុ សប្បិតេលានំ បវិសនំ សន្ធាយ បារាជិកំ ភវេយ្យ, តត្ថ បវិដ្ឋតេលាទិនោ កុម្ភិគតេន ឯកាពទ្ធតាយ ន តាវ អវហារោ ភាជនន្តរំ បវេសេត្វា គហណកាលេ វិយ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ភាជនំ បន និមុជ្ជាបេត្វា គណ្ហន្តស្ស យាវ ឯកាពទ្ធំ ហោតិ, តាវ រក្ខតី’’តិអាទិ. អថ តេលាទិវិនាសេន បារាជិកំ ភវេយ្យ, តទាបិ តិណជ្ឈាបនាទីសុ វិយ អវហារោ នត្ថិ, ទុក្កដេន សទ្ធិំ ភណ្ឌទេយ្យមេវ ហោតិ, តថា ច បាទគ្ឃនកំ តេលាទិំ បីតំ ទុកូលាទិំ ឧទ្ធរន្តស្សាបិ បារាជិកំ ន សិយា តត្ថ បវិដ្ឋស្ស តេលាទិនោ វិនដ្ឋដ្ឋេន គហណក្ខណេ អវិជ្ជមានត្តា, វិជ្ជមានត្តេន ច ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ វត្តព្ពំ, ន ហត្ថតោ មុត្តមត្តេតិ. សព្ពអដ្ឋកថាសុ ច ទុកូលាទីនំ បក្ខិបនេ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកស្ស វុត្តត្តា ន តំ បដិក្ខិបិតុំ សក្កា. អដ្ឋកថាប្បមាណេន បនេតំ គហេតព្ពំ, យុត្តិ បនេត្ថ បណ្ឌិតេហិ បុព្ពាបរំ សំសន្ទិត្វា ឧទ្ធារេតព្ពា.

បលិពុជ្ឈិស្សតីតិ និវារេស្សតិ. វុត្តនយេន បារាជិកន្តិ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេយេវ បារាជិកំ. នេវ អវហារោ, ន គីវាតិ អត្តនោ ភាជនត្តា វុត្តំ, អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តំ, ន បន ឯវំ វិចារិតន្តិ អធិប្បាយោ. ពហិគតំ នាម ហោតីតិ តតោ បដ្ឋាយ តេលស្ស អដ្ឋានតោ អធោមុខភាវតោ ច ពហិគតំ នាម ហោតិ. អន្តោ បដ្ឋាយ ឆិទ្ទេ ករិយមានេ តេលស្ស និក្ខមិត្វា គតគតដ្ឋានំ ភាជនសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘ពាហិរន្តតោ បាទគ្ឃនកេ គឡិតេ បារាជិក’’ន្តិ. យថា តថា វា កតស្សាតិ ពាហិរន្តតោ វា អព្ភន្តរន្តតោ វា បដ្ឋាយ កតស្ស. មជ្ឈេ ឋបេត្វា កតឆិទ្ទេតិ មជ្ឈេ ថោកំ កបាលំ ឋបេត្វា បច្ឆា តំ ឆិន្ទន្តេន កតឆិទ្ទេ.

បត្ថីនស្ស ខាទនំ ឥតរស្ស បានញ្ច សប្បិអាទីនំ បរិភោគោតិ អាហ ‘‘អខាទិតព្ពំ វា អបាតព្ពំ វា ករោតី’’តិ. កស្មា បនេត្ថ ទុក្កដំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដ’’ន្តិ. បុរិមទ្វយន្តិ ភេទនំ ឆឌ្ឌនញ្ច. កុម្ភិជជ្ជរករណេនាតិ បុណ្ណកុម្ភិយា ជជ្ជរករណេន. មាតិកាឧជុករណេនាតិ ឧទកបុណ្ណាយ មាតិកាយ ឧជុករណេន. ឯកលក្ខណន្តិ ភេទនំ កុម្ភិយា ជជ្ជរករណេន, ឆឌ្ឌនំ មាតិកាយ ឧជុករណេន ច សទ្ធិំ ឯកសភាវំ. បច្ឆិមំ បន ទ្វយន្តិ ឈាបនំ អបរិភោគករណញ្ច. ឯត្ថ ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តីតិ ឯតស្មិំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តេ អត្ថេ ឯកេ អាចរិយា ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តិ. បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ បុរិមបទទ្វយេ វិនិច្ឆយោ ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ តត្ថ កិញ្ចិ អវត្វា បច្ឆិមបទទ្វយំ សន្ធាយ ‘‘ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ថេយ្យចិត្តេនាតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា កាតុកាមតាវសេន ឧប្បន្នថេយ្យចិត្តេន. វិនាសេតុកាមតាយាតិ ហត្ថបាទាទីនិ ឆិន្ទន្តោ វិយ កេវលំ វិនាសេតុកាមតាយ. វុត្តនយេន ភិន្ទន្តស្ស វា ឆឌ្ឌេន្តស្ស វាតិ មុគ្គរេន បោថេត្វា ភិន្ទន្តស្ស វា ឧទកំ វា វាលិកំ វា អាកិរិត្វា ឧត្តរាបេន្តស្ស វាតិ អត្ថោ. អយុត្តន្តិ ចេតិ បាឡិយំ បុរិមទ្វយេបិ ទុក្កដស្សេវ វុត្តត្តា ‘‘បុរិមទ្វយេ បារាជិក’’ន្តិ ឥទំ អយុត្តន្តិ យទិ តុម្ហាកំ សិយាតិ អត្ថោ. នាតិ អយុត្តភាវំ និសេធេត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘អញ្ញថា គហេតព្ពត្ថតោ’’តិ.

ឯវមេកេ វទន្តីតិ ហេដ្ឋា វុត្តស្ស អត្ថនយស្ស អត្តនា អនភិមតភាវំ ទស្សេត្វា សយំ អញ្ញថាបិ បាឡិំ អដ្ឋកថញ្ច សំសន្ទិត្វា អត្ថំ ទស្សេតុកាមោ អយំ បនេត្ថ សារោតិអាទិមាហ. អចាវេតុកាមោវាតិ ថេយ្យចិត្តេន ឋានា អចាវេតុកាមោវ. អឆឌ្ឌេតុកាមោយេវាតិ ឯត្ថាបិ ថេយ្យចិត្តេនាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥទញ្ហិ ថេយ្យចិត្តបក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ នាសេតុកាមតាបក្ខស្ស វក្ខមានត្តា. តេនេវាហ នាសេតុកាមតាបក្ខេ បនាតិអាទិ. ឥតរថាបិ យុជ្ជតីតិ ថេយ្យចិត្តាភាវា ឋានា ចាវេតុកាមស្សាបិ ទុក្កដំ យុជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

អាកាសដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៦. អាកាសដ្ឋកថាយំ អន្តោវត្ថុម្ហីតិ បរិក្ខិត្តស្ស វត្ថុស្ស អន្តោ. អន្តោគាមេតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស អន្តោ. អបរិក្ខិត្តេ បន វត្ថុម្ហិ គាមេ វា ឋិតដ្ឋានមេវ ឋានំ. អដវិមុខំ ករោតិ…បេ… រក្ខតីតិ តេន បយោគេន តស្ស ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អាគតត្តា រក្ខតិ. គាមតោ និក្ខន្តស្សាតិ បរិក្ខិត្តគាមតោ និក្ខន្តស្ស. កបិញ្ជរោ នាម អញ្ញមញ្ញំ យុជ្ឈាបនត្ថាយ ពាលជនេហិ បោសាវនិយបក្ខិជាតិ.

វេហាសដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៧. វេហាសដ្ឋកថាយំ ឆិន្នមត្តេ មុត្តមត្តេតិ យថា ឆិន្នំ មុត្តញ្ច បកតិដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, តថា ឆេទនំ មោចនញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ.

ឧទកដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៨. ឧទកដ្ឋកថាយំ សន្ទមានឧទកេ និក្ខិត្តំ ន តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘អសន្ទនកេ ឧទកេ’’តិ. អនាបត្តីតិ ហត្ថវារបទវារេសុ ទុក្កដាបត្តិយា អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. កឌ្ឍតីតិ ហេដ្ឋតោ ឱសារេតិ. សកលមុទកន្តិ ទណ្ឌេន ផុដ្ឋោកាសគតំ សកលមុទកំ. ន ឧទកំ ឋានន្តិ អត្តនា កតដ្ឋានស្ស អដ្ឋានត្តា. បទុមិនិយន្តិ បទុមគច្ឆេ. កលាបពន្ធន្តិ ហត្ថកវសេន ខុទ្ទកំ កត្វា ពទ្ធំ កលាបពទ្ធំ. ភារពទ្ធំ នាម សីសភារាទិវសេន ពទ្ធំ. មុឡាលន្តិ កន្ទំ. បត្តំ វា បុប្ផំ វាតិ ឥទំ កទ្ទមស្ស អន្តោ បវិសិត្វា ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. និទ្ធមនតុម្ពន្តិ វាបិយា ឧទកស្ស និក្ខមននាឡំ. ឧទកវាហកន្តិ មហាមាតិកំ. អវហារេន សោ ន ការេតព្ពោតិ ឥមិនា បាណំ ជីវិតា វោរោបនេ អាបត្តិយា សព្ពត្ថ ន មុច្ចតីតិ ទីបេតិ. មាតិកំ អារោបេត្វាតិ ខុទ្ទកមាតិកំ អារោបេត្វា. មរិត្វា…បេ… តិដ្ឋន្តីតិ ឯត្ថ មតមច្ឆានំយេវ តេសំ សន្តកត្តា អមតេ គណ្ហន្តស្ស នត្ថិ អវហារោ.

នាវដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៩. នាវដ្ឋកថាយំ ថុល្លច្ចយម្បិ បារាជិកម្បិ ហោតីតិ ឯត្ថ បឋមំ ឋានា អចាវេត្វា មុត្តេ ថុល្លច្ចយំ, បឋមំ បន ឋានា ចាវេត្វា មុត្តេ បារាជិកន្តិ វេទិតព្ពំ. បាសេ ពទ្ធសូករោ វិយាតិអាទិនា វុត្តំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ យុត្តិ បុព្ពេ វុត្តាឯវា’’តិ. វិបន្នដ្ឋនាវាតិ វិសមវាតេហិ ទេសន្តរំ បលាតា, ភិជ្ជិត្វា វា វិនាសំ បត្វា ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា ហេដ្ឋា ភូមិតលំ អប្បត្វា សាមិកេហិ ច អបរិច្ចត្តាលយា វុច្ចតិ. ពលវា ច វាតោ អាគម្មាតិ ឥមិនា អសតិ វាតេ អយំ បយោគោ កតោតិ ទស្សេតិ. បុគ្គលស្ស នត្ថិ អវហារោតិ សុក្ខមាតិកាយំ ឧជុករណនយេន វុត្តំ. តំ អត្តនោ បាទេន អនក្កមិត្វា ហត្ថេន ច អនុក្ខិបិត្វា អញ្ញស្មិំ ទណ្ឌាទីសុ ពន្ធិត្វា ឋបិតេ យុជ្ជតិ, អត្តនោ បាទេន អក្កមិត្វា ហត្ថេន ច ឧក្ខិបិត្វា ឋិតស្ស បន ពលវវាតេន ឆត្តចីវរាទីសុ បហដេសុ បកតិំ វិជហិត្វា ទឡ្ហតរំ អក្កមនគហណាទិបយោគោ អភិនវោ កាតព្ពោ សិយា. ឥតរថា ឆត្តចីវរាទីនិ វា វិគច្ឆន្តិ, អវហារកោ វា សយំ បតិស្សតិ, នាវា ច តទា ន គមិស្សតិ. តស្មា ឦទិសេ អភិនវប្បយោគេ សតិ អវហារេន ភវិតព្ពំ. សុក្ខមាតិកាយំ ឧជុកតាយ ឧទកាគមនកាលេ កាតព្ពកិច្ចំ នត្ថីតិ តំ ឥធ និទស្សនំ ន ហោតិ. ទាសំ បន បកតិយា បលាយន្តំ ‘‘សីឃំ យាហី’’តិ វត្វា បកតិគមនតោ តុរិតគមនុប្បាទនាទិនា ឥធ និទស្សនេន ភវិតព្ពន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. វាតេ អាគតេបិ យត្ថ អតិលហុកត្តា នាវាយ កញ្ចិ បយោគំ អកត្វា បកតិយា អវហារកោ តិដ្ឋតិ, តត្ថិទំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

យានដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០០. យានដ្ឋកថាយំ ឧភោសុ បស្សេសូតិ ចតុន្នំ ថម្ភានំ ឧបរិ ចតុរស្សំ ទារុសង្ឃាដំ អារោបេត្វា តស្ស វាមទក្ខិណបស្សេសុ ឧភោសុ វាតាតបាទិបរិស្សយវិនោទនត្ថំ គរុឡបក្ខិនោ ឧភោ បក្ខា វិយ កតា សន្ទមានិកា. ទុកយុត្តស្សាតិ ទ្វីហិ គោណេហិ យុត្តស្ស. អយុត្តកន្តិ គោណេហិ អយុត្តំ. កប្បកតាតិ ទ្វិន្នំ សិខានំ សន្ធិដ្ឋានេ គោសិង្គានិ វិយ ទ្វេ កោដិយោ ឋបេត្វា ឧបត្ថម្ភនី កប្បកតា នាម, សា ទ្វីហិបិ កោដីហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាតិ, តេនាហ ‘‘ឆ ឋានានី’’តិ. តីណិ វា ចត្តារិ វា ឋានានីតិ អកប្បកតាយ ឧបត្ថម្ភនិយា ច ទ្វិន្នំ ចក្កានញ្ច វសេន តីណិ ឋានានិ, កប្បកតាយ វសេន ចត្តារិ ឋានានិ, តថា បថវិយំ ឋបិតស្ស តីណិ ឋានានីតិ សម្ពន្ធោ. អក្ខសីសេហីតិ អក្ខទារុនោ ទ្វីហិ កោដីហិ. អក្ខុទ្ធីហីតិ អក្ខទារុនា សម្បដិច្ឆកា ហេដ្ឋិមភាគេ កប្បកតា ទ្វេ ទារុខណ្ឌា អក្ខុទ្ធិយោ នាម, តាសំ កប្បកតានំ ទ្វិន្នំ កប្បសីសានិ ចត្តារិ ឥធ ‘‘អក្ខុទ្ធិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ, តេនាហ ‘‘ចតូហិ ច អក្ខុទ្ធីហី’’តិ. តាហិ បតិដ្ឋិតាហិ បតិដ្ឋិតដ្ឋានានិ ចត្តារិ ធុរេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ឯកន្តិ បញ្ច ឋានានិ ហោន្តិ. ឧទ្ធិយោវ ‘‘ឧទ្ធិខាណុកា’’តិ វុត្តា, ឧទ្ធិខាណុកានំ អភាវេ អក្ខសីសានំ បតិដ្ឋានោកាសំ ទស្សេន្តោ អាហ សមមេវ ពាហំ កត្វាតិអាទិ. តត្ថ សមមេវាតិ ឧទ្ធិយោ ហេដ្ឋា អនោលម្ពេត្វា ពាហុនោ ហេដ្ឋិមភាគំ សមំ កត្វា ទ្វិន្នំ ពាហុទារូនំ មជ្ឈេ អក្ខសីសប្បមាណេន ឆិទ្ទំ កត្វា តត្ថ អក្ខសីសានិ បវេសិតានិ ហោន្តិ, តេន ពាហានំ ហេដ្ឋាភាគំ សព្ពំ ភូមិំ ផុសិត្វា តិដ្ឋតិ, តេនាហ ‘‘សព្ពំ បថវិំ ផុសិត្វា តិដ្ឋតី’’តិ. សេសំ នាវាយំ វុត្តសទិសន្តិ ឥមិនា យទិ បន តំ ឯវំ គច្ឆន្តំ បកតិគមនំ បច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញំ ទិសាភាគំ នេតិ, បារាជិកំ. សយមេវ យំ កិញ្ចិ ឋានំ សម្បត្តំ ឋានា អចាលេន្តោវ វិក្កិណិត្វា គច្ឆតិ, នេវត្ថិ អវហារោ, ភណ្ឌទេយ្យំ បន ហោតីតិ ឥមំ នយំ អតិទិសតិ.

ភារដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០១. ភារដ្ឋកថាយំ ភារដ្ឋន្តិ មាតិកាបទស្ស ភារោ នាមាតិ ឥទំ អត្ថទស្សនន្តិ អាហ ‘‘ភារោយេវ ភារដ្ឋ’’ន្តិ. បុរិមគលេតិ គលស្ស បុរិមភាគេ. គលវាដកោតិ គីវាយ ឧបរិមគលវាដកោ. ឧរបរិច្ឆេទមជ្ឈេតិ ឧរបរិយន្តស្ស មជ្ឈេ. សាមិកេហិ អនាណត្តោតិ ឥទំ យទិ សាមិកេហិ ‘‘ឥមំ ភារំ នេត្វា អសុកដ្ឋានេ ទេហី’’តិ អាណត្តោ ភវេយ្យ, តទា តេន គហិតភណ្ឌំ ឧបនិក្ខិត្តំ សិយា, តញ្ច ថេយ្យចិត្តេន សីសាទិតោ ឱរោបេន្តស្សាបិ អវហារោ ន សិយា, សាមិកានំ បន ធុរនិក្ខេបេ ឯវ សិយាតិ តតោ ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌភាវតោ វិយោជេតុំ វុត្តំ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តេហិ បន អនាណត្តត្តា បារាជិក’’ន្តិ. ឃំសន្តោតិ សីសតោ អនុក្ខិបន្តោ, យទិ ឧក្ខិបេយ្យ, ឧក្ខិត្តមត្តេ បារាជិកំ, តេនាហ សីសតោ កេសគ្គមត្តម្បីតិអាទិ. យោ ចាយន្តិ យោ អយំ វិនិច្ឆយោ.

អារាមដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០២. អារាមដ្ឋកថាយំ អារាមំ អភិយុញ្ជតីតិ ឥទំ អភិយោគករណំ បរេសំ ភូមដ្ឋភណ្ឌាទីសុបិ កាតុំ វដ្ដតិយេវ. អារាមាទិថាវរេសុ បន យេភុយ្យេន អភិយោគវសេនេវ គហណសម្ភវតោ ឯត្ថេវ បាឡិយំ អភិយោគោ វុត្តោ, ឥតិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថាបិ សក្កា ញាតុន្តិ គហេតព្ពំ. អទិន្នាទានស្ស បយោគត្តាតិ សហបយោគមាហ. វត្ថុម្ហិយេវ កតបយោគត្តា សហបយោគវសេន ហេតំ ទុក្កដំ. សយម្បីតិ អភិយុញ្ជកោបិ. ‘‘កិំ ករោមិ កិំ ករោមី’’តិ ឯវំ កិង្ការមេវ បដិស្សុណន្តោ វិយ ចរតីតិ កិង្ការបដិស្សាវី, តស្ស ភាវោ កិង្ការបដិស្សាវិភាវោ, តស្មិំ, អត្តនោ វសវត្តិភាវេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧក្កោចន្តិ លញ្ជំ. សព្ពេសំ បារាជិកន្តិ កូដវិនិច្ឆយិកាទីនំ. អយំ វត្ថុសាមីតិអាទិកស្ស ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបករណហេតុនោ បយោគស្ស ករណក្ខណេវ បារាជិកំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សចេ បន សាមិកស្ស វិមតិ ច ធុរនិក្ខេបោ ច កមេន ឧប្បជ្ជន្តិ, បយោគសមុដ្ឋាបកចិត្តក្ខណេ បារាជិកមេវ ហោតិ, ន ថុល្លច្ចយំ. យទិ វិមតិយេវ ឧប្បជ្ជតិ, តទា ថុល្លច្ចយមេវាតិ វេទិតព្ពំ, អយំ នយោ សព្ពត្ថ យថានុរូបំ គហេតព្ពោ. ធុរនិក្ខេបវសេនេវ បរាជយោតិ សាមិកោ ‘‘អហំ ន មុច្ចាមី’’តិ ធុរំ អនិក្ខិបន្តោ អដ្ដោ បរាជិតោ នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតិ.

វិហារដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៣. វិហារដ្ឋកថាយំ វិហារន្តិ ឧបចារសីមាសង្ខាតំ សកលំ វិហារំ. បរិវេណន្តិ តស្ស វិហារស្ស អព្ភន្តរេ វិសុំ វិសុំ បាការាទិបរិច្ឆិន្នដ្ឋានំ. អាវាសន្តិ ឯកំ អាវសថមត្តំ. គណសន្តកេ បរិច្ឆិន្នសាមិកត្តា សក្កា ធុរំ និក្ខិបាបេតុន្តិ អាហ ‘‘ទីឃភាណកាទិភេទស្ស បន គណស្សា’’តិ. ឥធាបិ សចេ ឯកោបិ ធុរំ ន និក្ខិបតិ, រក្ខតិយេវ. ឯស នយោ ពហូនំ សន្តកេ សព្ពត្ថ.

ខេត្តដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៤. ខេត្តដ្ឋកថាយំ និរុម្ភិត្វា វាតិអាទីសុ គណ្ហន្តស្សាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ, តត្ថ និរុម្ភិត្វា គហណំ នាម វីហិសីសំ អច្ឆិន្ទិត្វា យថាឋិតមេវ ហត្ថេន គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ពីជមត្តស្សេវ គហណំ. ឯកមេកន្តិ ឯកំ វីហិសីសំ. យស្មិំ ពីជេ វាតិអាទិ និរុម្ភិត្វា គហណាទីសុ យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ. ‘‘តស្មិំ ពន្ធនា មោចិតមត្តេ’’តិ វចនតោ តស្មិំ ពីជាទិម្ហិ ពន្ធនា មុត្តេ សតិ តតោ អនបនីតេបិ ឋានន្តរស្ស អភាវា បារាជិកមេវ. យស្ស បន សីសាទិកស្ស សន្តរាទិនា សហ សំសិព្ពនំ វា ឯកាពទ្ធតា វា ហោតិ, តស្ស ពន្ធនា មោចិតេ ថុល្លច្ចយំ, ឥតរដ្ឋានតោ មោចិតេ បារាជិកន្តិ គហេតព្ពំ, តេនាហ វីហិនាឡន្តិអាទិ. សភុសន្តិ បលាលសហិតំ. ខីលេនាតិ ខាណុកេន. ឯត្ថ ច ខីលសង្កមនាទីសុ សហបយោគោ ធុរនិក្ខេបោ ចាតិ ឧភយំ សម្ភវតិ. ខីលសង្កមនាទិ ឯត្ថ សហបយោគោ. តស្មិញ្ច កតេ យទិ សាមិកា ធុរំ ន និក្ខិបន្តិ បុន គណ្ហិតុកាមាវ ហោន្តិ, ន តាវ អវហារោ, ‘‘ខីលំ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិំ អសុកោ រាជវល្លភោ ភិក្ខុ គណ្ហិតុកាមោ’’តិ ញត្វា តស្ស ពលំ កក្ខឡាទិភាវញ្ច និស្សាយ ខីលសង្កមនាទិកិរិយានិដ្ឋានតោ បឋមមេវ សាមិកា ធុរំ និក្ខិបន្តិ, ន អវហារោ ឯតស្ស បយោគនិដ្ឋានតោ បុរេតរមេវ ធុរស្ស និក្ខិត្តត្តា. យទា បន ខីលសង្កមនាទិបយោគេនេវ ធុរនិក្ខេបោ ហោតិ, តទាយេវ អវហារោ, តេនេវេត្ថ ‘‘តញ្ច ខោ សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេនា’’តិ វុត្តំ. ខីលាទីនំ សង្កមិតភាវំ អជានិត្វា សាមិកានំ សម្បដិច្ឆនម្បេត្ថ ធុរនិក្ខេបោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សព្ពត្ថាតិ យថាវុត្តមត្ថំ រជ្ជុសង្កមនាទីសុបិ អតិទិសតិ. យដ្ឋិន្តិ មានទណ្ឌំ. ឯកស្មិំ អនាគតេ ថុល្លច្ចយំ, តស្មិំ អាគតេ បារាជិកន្តិ សចេ ទារូនិ និខណិត្វា តត្តកេនេវ គណ្ហិតុកាមោ ហោតិ, អវសានេ ទារុម្ហិ បារាជិកំ. សចេ តត្ថ កណ្ដកសាខាទីហិ បាទានំ អន្តរំ បដិច្ឆាទេត្វា កស្សចិ អប្បវេសារហំ កត្វា គហេតុកាមោ ហោតិ, អវសានសាខាយ បារាជិកំ, តេនាហ ‘‘សាខាបរិវារេនេវ អត្តនោ កាតុំ សក្កោតី’’តិ, ទារូនិ ច និខណិត្វា សាខាបរិវារញ្ច កត្វា ឯវ អត្តនោ សន្តកំ កាតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ. ខេត្តមរិយាទន្តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘កេទារបាឡិ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច ខីលសង្កមនាទិនា គហណំ អារាមាទីសុបិ លព្ភតេវ.

វត្ថុដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៥. វត្ថុដ្ឋកថាយំ តិណ្ណំ បាការានន្តិ ឥដ្ឋកសិលាទារូនំ វសេន តិណ្ណំ បាការានំ.

១០៦. គាមដ្ឋកថាយំ ‘‘គាមោ នាមា’’តិ បាឡិយំ ន វុត្តំ សព្ពសោ គាមលក្ខណស្ស បុព្ពេ វុត្តត្តា.

អរញ្ញដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៧. អរញ្ញដ្ឋកថាយំ វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ ឧជុកមេវ វិនិវិជ្ឈិត្វា. លក្ខណច្ឆិន្នស្សាតិ អរញ្ញសាមិកានំ ហត្ថតោ កិណិត្វា គណ្ហន្តេហិ កតអក្ខរាទិសញ្ញាណស្ស. ឆល្លិយា បរិយោនទ្ធន្តិ ឥមិនា សាមិកានំ និរាបេក្ខតាយ ចិរឆឌ្ឌិតភាវំ ទីបេតិ, តេនាហ ‘‘គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ. យទិ សាមិកានំ សាបេក្ខតា អត្ថិ, ន វដ្ដតិ. តានិ កតានិ អជ្ឈាវុត្ថានិ ច ហោន្តីតិ តានិ គេហាទីនិ កតានិ បរិនិដ្ឋិតានិ មនុស្សេហិ ច អជ្ឈាវុត្ថានិ ច ហោន្តិ. ទារូនីតិ គេហាទីនំ កតត្តា អវសិដ្ឋទារូនិ. គហេតុំ វដ្ដតីតិ សាមិកានំ អនាលយត្តា វុត្តំ, តេ ច យទិ គហណកាលេ ទិស្វា សាលយា ហុត្វា វារេន្តិ, គហេតុំ ន វដ្ដតិយេវ. ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តេ ទាតព្ពមេវាតិ ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា គច្ឆន្តស្ស ‘‘ទេហី’’តិ អវុត្តេ អទត្វា គមនេ អាបត្តិ នត្ថិ. បច្ឆាបិ តេហិ ចោទិតេ ទាតព្ពមេវ.

អទិស្វា គច្ឆតិ, ភណ្ឌទេយ្យន្តិ សុទ្ធចិត្តេន គតស្ស ភណ្ឌទេយ្យំ. អារក្ខដ្ឋានម្បិ សុទ្ធចិត្តេន អតិក្កមិត្វា ថេយ្យចិត្តេ ឧប្បន្នេបិ អវហារោ នត្ថិ អារក្ខដ្ឋានស្ស អតិក្កន្តត្តា. កេចិ បន ‘‘យត្ថ កត្ថចិ នីតានម្បិ ទារូនំ អរញ្ញសាមិកានញ្ញេវ សន្តកត្តា បុន ថេយ្យចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា គច្ឆតិ, បារាជិកមេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ‘‘អារក្ខដ្ឋានំ បត្វា…បេ… អស្សតិយា អតិក្កមតី’’តិ, សហសា តំ ឋានំ អតិក្កមតីតិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ១.១០៧) ច អារក្ខដ្ឋានាតិក្កមេយេវ អាបត្តិយា វុច្ចមានត្តា, អារក្ខដ្ឋានាតិក្កមមេវ សន្ធាយ ‘‘ឥទំ បន ថេយ្យចិត្តេន បរិហរន្តស្ស អាកាសេន គច្ឆតោបិ បារាជិកមេវា’’តិ វុត្តំ. យញ្ច ‘‘យត្ថ កត្ថចិ នីតានម្បិ ទារូនំ អរញ្ញសាមិកានញ្ញេវ សន្តកត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ, តម្បិ អារក្ខដ្ឋានតោ ពហិ បារាជិកាបជ្ជនស្ស ការណំ ន ហោតិ ភណ្ឌទេយ្យភាវស្សេវ ការណត្តា. តេសំ សន្តកត្តេនេវ ហិ ពហិ កតស្សាបិ ភណ្ឌទេយ្យំ ជាតំ, ឥតរថា ច ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន សិយា សុង្កឃាតាតិក្កមេ វិយ. អទ្ធិកេហិ ទិន្នមេវ សុង្កិកានំ សន្តកំ ហោតិ, នាទិន្នំ, តេន តំ ឋានំ យតោ កុតោចិ បច្ចយតោ សុទ្ធចិត្តេន អតិក្កន្តស្ស ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន ហោតិ. ឥធ បន អរញ្ញសាមិកានំ សន្តកត្តា សព្ពត្ថាបិ ភណ្ឌទេយ្យមេវ ហោតិ, តេនេវេតំ អរញ្ញេ អារក្ខដ្ឋានំ សុង្កឃាតតោបិ គរុតរំ ជាតំ. យទិ ហិ អារក្ខដ្ឋានតោ ពហិបិ ថេយ្យចិត្តេ សតិ អវហារោ ភវេយ្យ, អារក្ខដ្ឋានំ បត្វាតិអាទិនា ឋាននិយមោ និរត្ថកោ សិយា យត្ថ កត្ថចិ ថេយ្យចិត្តេ ឧប្បន្នេ បារាជិកន្តិ វត្តព្ពតោ. តស្មា អារក្ខដ្ឋានតោ ពហិ ថេយ្យចិត្តេន គច្ឆន្តស្ស អវហារោ ន ភវតិ ឯវាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. ឥទំ បន ថេយ្យចិត្តេន បរិហរន្តស្សាតិ យស្មិំ បទេសេ អតិក្កន្តេ តេសំ អរញ្ញំ អារក្ខដ្ឋានញ្ច អតិក្កន្តោ នាម ហោតិ, តំ បទេសំ អាកាសេនាបិ អតិក្កមនវសេន គច្ឆន្តស្សាបីតិ អត្ថោ.

ឧទកកថាវណ្ណនា

១០៨. ឧទកកថាយំ មហាកុច្ឆិកា ឧទកចាដិ ឧទកមណិកោ, ‘‘សមេខលា ចាដិ ឧទកមណិកោ’’តិបិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ភាជនេសុ. ភូតគាមេន សទ្ធិម្បីតិ បិ-សទ្ទេន អកប្បិយបថវិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. តឡាករក្ខណត្ថាយាតិ ‘‘មហោទកំ អាគន្ត្វា តឡាកមរិយាទំ មា ឆិន្ទី’’តិ តឡាករក្ខណត្ថំ. និព្ពហនឧទកន្តិ ឯត្ថ តឡាកស្ស ឯកេន ឧន្នតេន បស្សេន អធិកជលំ និព្ពហតិ និគច្ឆតិ ឯតេនាតិ ‘‘និព្ពហន’’ន្តិ អធិកជលនិក្ខមនមាតិកា វុច្ចតិ. តត្ថ គច្ឆមានំ ឧទកំ និព្ពហនឧទកំ នាម. និទ្ធមនតុម្ពន្តិ សស្សាទីនំ អត្ថាយ ឥដ្ឋកាទីហិ កតំ ឧទកនិក្ខមនបនាឡិ. មរិយាទំ ទុព្ពលំ កត្វាតិ ឯត្ថ ទុព្ពលំ អកត្វាបិ យថាវុត្តប្បយោគេ កតេ មរិយាទំ ឆិន្ទិត្វា និក្ខន្តឧទកគ្ឃានុរូបេន អវហារេន កត្តព្ពមេវ. យត្តកំ តប្បច្ចយា សស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ ពីជកសិកម្មាទិព្ពយំ ឋបេត្វា យំ អធិកលាភំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ តេហិ កាតព្ពំ វយករណម្បិ ឯតស្ស ទាតព្ពំ. ឥទញ្ច តរុណសស្សេ ជាតេ ឧទកំ វិនាសេន្តស្ស យុជ្ជតិ, សស្សេ បន សព្ពថា អកតេយេវ ឧទកំ វិនាសេន្តេន ច ឧទកគ្ឃមេវ ទាតព្ពំ, ន តប្បច្ចយា សកលំ សស្សំ តេន វិនាសិតភណ្ឌស្សេវ ភណ្ឌទេយ្យត្តា, ឥតរថា វាណិជ្ជាទិអត្ថាយ បរេហិ ឋបិតភណ្ឌំ អវហរន្តស្ស តទុភយម្បិ គហេត្វា ភណ្ឌគ្ឃំ កាតព្ពំ សិយា, តញ្ច ន យុត្តន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេនាតិ ឯត្ថ ឯកស្ស សន្តកេ តឡាកេ ខេត្តេ ច ជាតេ តស្សេវ ធុរនិក្ខេបេន បារាជិកំ, យទិ បន តំ តឡាកំ សព្ពសាធារណំ, ខេត្តានិ បាដិបុគ្គលិកានិ, តស្ស តស្ស បុគ្គលស្សេវ ធុរនិក្ខេបេ អវហារោ, អថ ខេត្តានិបិ សព្ពសាធារណានិ, សព្ពេសំ ធុរនិក្ខេបេយេវ បារាជិកំ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អនិគ្គតេតិ អនិក្ខន្តេ, តឡាកេយេវ ឋិតេតិ អត្ថោ. បរេសំ មាតិកាមុខន្តិ ខុទ្ទកមាតិកាមុខំ. អសម្បត្តេវាតិ តឡាកតោ និក្ខមិត្វា មហាមាតិកាយំ ឯវ ឋិតេ. អនិក្ខន្តេ ពទ្ធា សុពទ្ធាតិ តឡាកតោ អនិក្ខន្តេ ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន ហោតិ សព្ពសាធារណត្តា ឧទកស្សាតិ អធិប្បាយោ. និក្ខន្តេ បន បាដិបុគ្គលិកំ ហោតីតិ អាហ ‘‘និក្ខន្តេ ពទ្ធា ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ. ឥធ បន ខុទ្ទកមាតិកាយំ អប្បវិដ្ឋត្តា អវហារោ ន ជាតោ, ‘‘តឡាកតោ អនិគ្គតេ បរេសំ មាតិកាមុខំ អសម្បត្តេវា’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តស្ស វិកប្បទ្វយស្ស ‘‘អនិក្ខន្តេ ពទ្ធា សុពទ្ធា, និក្ខន្តេ ពទ្ធា ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ ឥទំ ទ្វយំ យថាក្កមេន យោជនត្ថំ វុត្តំ. នត្ថិ អវហារោតិ ឯត្ថ ‘‘អវហារោ នត្ថិ, ភណ្ឌទេយ្យំ បន ហោតី’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. វត្ថុំ…បេ… ន សមេតីតិ ឯត្ថ តឡាកគតឧទកស្ស សព្ពសាធារណត្តា បរសន្តកវត្ថុ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ទន្តបោនកថាវណ្ណនា

១០៩. ទន្តកដ្ឋកថាយំ តតោ បដ្ឋាយ អវហារោ នត្ថីតិ ‘‘យថាសុខំ ភិក្ខុសង្ឃោ បរិភុញ្ជតូ’’តិ អភាជេត្វាវ យាវទិច្ឆកំ គហណត្ថមេវ ឋបិតត្តា អរក្ខិតត្តា សព្ពសាធារណត្តា ច អញ្ញំ សង្ឃិកំ វិយ ន ហោតីតិ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តស្សាបិ នត្ថិ អវហារោ. ខាទន្តុ, បុន សាមណេរា អាហរិស្សន្តីតិ កេចិ ថេរា វទេយ្យុន្តិ យោជេតព្ពំ.

វនប្បតិកថាវណ្ណនា

១១០. វនប្បតិកថាយំ សន្ធារិតត្តាតិ ឆិន្នស្ស រុក្ខស្ស បតិតុំ អារទ្ធស្ស សន្ធារណមត្តេន វុត្តំ, ន បន មរិចវល្លិអាទីហិ បុព្ពេ វេឋេត្វា ឋិតភាវេន. តាទិសេ ហិ ឆិន្នេបិ អវហារោ នត្ថិ អរញ្ញដ្ឋកថាយំ វេឋិតវល្លិយំ វិយ. ឧជុកមេវ តិដ្ឋតីតិ ឥមិនា សព្ពសោ ឆិន្ទនមេវ វល្លិអាទីហិ អសម្ពទ្ធស្ស រុក្ខស្ស ឋានាចាវនំ បុព្ពេ វិយ អាកាសាទីសុ ផុដ្ឋសកលបទេសតោ មោចនន្តិ អាវេណិកមិធ ឋានាចាវនំ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘រុក្ខភារេន កិញ្ចិទេវ ភស្សិត្វា ឋិតត្តា ហោតិយេវ ឋានាចាវន’’ន្តិ វទន្តិ, តន្ន, រុក្ខេន ផុដ្ឋស្ស សកលស្ស អាកាសបទេសស្ស បញ្ចហិ ឆហិ វា អាការេហិ អនតិក្កមិតត្តា. វាតមុខំ សោធេតីតិ យថា វាតោ អាគន្ត្វា រុក្ខំ បាតេតិ, ឯវំ វាតស្ស អាគមនមគ្គំ រុន្ធិត្វា ឋិតានិ សាខាគុម្ពាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អបនេន្តោ សោធេតិ. មណ្ឌូកកណ្ដកំ វាតិ មណ្ឌូកានំ នង្គុដ្ឋេ អគ្គកោដិយំ ឋិតកណ្ដកន្តិ វទន្តិ, ឯកេ ‘‘វិសមច្ឆកណ្ដក’’ន្តិបិ វទន្តិ.

ហរណកកថាវណ្ណនា

១១១. ហរណកកថាយំ ហរណកន្តិ វត្ថុសាមិនា ហរិយមានំ. សោ ច បាទំ អគ្ឃតិ, បារាជិកមេវាតិ ‘‘អន្តំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ អសល្លក្ខិតត្តា សាមញ្ញតោ ‘‘គណ្ហិស្សាមិ ឯត’’ន្តិ សល្លក្ខិតស្សេវ បដស្ស ឯកទេសតាយ តម្បិ គណ្ហិតុកាមោវាតិ បារាជិកំ វុត្តំ. សភណ្ឌហារកន្តិ សហភណ្ឌហារកំ, សការាទេសស្ស វិកប្បត្តា សហ សទ្ទោវ ឋិតោ, ភណ្ឌហារកេន សហ តំ ភណ្ឌន្តិ អត្ថោ. សាសង្កោតិ ‘‘យទិ ឧបសង្កមិត្វា ភណ្ឌំ គណ្ហិស្សាមិ, អាវុធេន មំ បហរេយ្យា’’តិ ភយេន សញ្ជាតាសង្កោ. ឯកមន្តំ បដិក្កម្មាតិ ភយេនេវ អនុបគន្ត្វា មគ្គតោ សយំ បដិក្កម្ម. សន្តជ្ជេត្វាតិ ផរុសវាចាយ ចេវ អាវុធបរិវត្តនាទិកាយវិការេន ច សន្តជ្ជេត្វា. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ អបរិគ្គហិតកំ. អាលយេន អនធិមុត្តម្បិ ភណ្ឌំ អនជ្ឈាវុត្ថកំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អាហរាបេន្តេ ទាតព្ព’’ន្តិ, ឥមិនា បឋមំ បរិច្ចត្តាលយានម្បិ យទិ បច្ឆាបិ សកសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តេសញ្ញេវ តំ ភណ្ឌំ ហោតិ, ពលក្ការេនាបិ សកសញ្ញាយ តស្ស គហណេ ទោសោ នត្ថិ, អទទន្តស្សេវ អវហារោតិ ទស្សេតិ. យទិ បន សាមិនោ ‘‘បរិច្ចត្តំ មយា បឋមំ, ឥទានិ មម សន្តកំ វា ឯតំ, នោ’’តិ អាសង្កា ហោតិ, ពលក្ការេន គហេតុំ ន វដ្ដតិ សកសញ្ញាពលេនេវ បុន គហេតព្ពភាវស្ស អាបន្នត្តា. ‘‘អទេន្តស្ស បារាជិក’’ន្តិ វចនតោ ចោរស្ស សកសញ្ញាយ វិជ្ជមានាយបិ សាមិកេសុ សាលយេសុ អទាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. អញ្ញេសូតិ មហាបច្ចរិយាទីសុ. វិចារណាយេវ នត្ថីតិ ឥមិនា តត្ថាបិ បដិក្ខេបាភាវតោ អយមេវ អត្ថោតិ ទស្សេតិ.

ឧបនិធិកថាវណ្ណនា

១១២. ឧបនិធិកថាយំ សង្គោបនត្ថាយ អត្តនោ ហត្ថេ និក្ខិត្តស្ស ភណ្ឌស្ស គុត្តដ្ឋានេ បដិសាមនប្បយោគំ វិនា នាហំ គណ្ហាមីតិអាទិនា អញ្ញស្មិំ បយោគេ អកតេ រជ្ជសង្ខោភាទិកាលេ ‘‘ន ទានិ តស្ស ទស្សាមិ, ន មយ្ហំ ទានិ ទស្សតី’’តិ ឧភោហិបិ សកសកដ្ឋានេ និសីទិត្វា ធុរនិក្ខេបេ កតេបិ អវហារោ នត្ថិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘បារាជិកមេវ បដិសាមនប្បយោគស្ស កតត្តា’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. បដិសាមនកាលេ ហិស្ស ថេយ្យចិត្តំ នត្ថិ, ‘‘ន ទានិ តស្ស ទស្សាមី’’តិ ថេយ្យចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ បន សាមិនោ ធុរនិក្ខេបចិត្តុប្បត្តិយា ហេតុភូតោ កាយវចីបយោគោ នត្ថិ, យេន សោ អាបត្តិំ អាបជ្ជេយ្យ. ន ហិ អកិរិយសមុដ្ឋានាយំ អាបត្តីតិ. ទានេ សឧស្សាហោ, រក្ខតិ តាវាតិ អវហារំ សន្ធាយ អវុត្តត្តា នាហំ គណ្ហាមីតិអាទិនា មុសាវាទករណេ បាចិត្តិយមេវ ហោតិ, ន ទុក្កដំ ថេយ្យចិត្តាភាវេន សហបយោគស្សាបិ អភាវតោតិ គហេតព្ពំ. យទិបិ មុខេន ទស្សាមីតិ វទតិ…បេ… បារាជិកន្តិ ឯត្ថ កតរបយោគេន អាបត្តិ, ន តាវ បឋមេន ភណ្ឌបដិសាមនប្បយោគេន តទា ថេយ្យចិត្តាភាវា, នាបិ ‘‘ទស្សាមី’’តិ កថនប្បយោគេន តទា ថេយ្យចិត្តេ វិជ្ជមានេបិ បយោគស្ស កប្បិយត្តាតិ? វុច្ចតេ – សាមិនា ‘‘ទេហី’’តិ ពហុសោ យាចិយមានោបិ អទត្វា យេន បយោគេន អត្តនោ អទាតុកាមតំ សាមិកស្ស ញាបេតិ, យេន ច សោ ‘‘អទាតុកាមោ អយំ វិក្ខិបតី’’តិ ញត្វា ធុរំ និក្ខិបតិ, តេនេវ បយោគេនស្ស អាបត្តិ. ន ហេត្ថ ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌេ បរិយាយេន មុត្តិ អត្ថិ. អទាតុកាមតាយ ហិ កទា តេ ទិន្នំ, កត្ថ តេ ទិន្នន្តិអាទិបរិយាយវចនេនាបិ សាមិកស្ស ធុរេ និក្ខិបាបិតេ អាបត្តិយេវ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ – ‘‘កិំ តុម្ហេ ភណថ…បេ… ឯវំ ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបេន ភិក្ខុនោ បារាជិក’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១១១). បរសន្តកស្ស បរេហិ គណ្ហាបនេ ឯវ បរិយាយតោ មុត្តិ, ន សព្ពត្ថាតិ គហេតព្ពំ. អត្តនោ ហត្ថេ និក្ខិត្តត្តាតិ ឯត្ថ អត្តនោ ហត្ថេ សាមិនា ទិន្នតាយ ភណ្ឌាគារិកដ្ឋានេ ឋិតត្តា ច ឋានាចាវនេបិ នត្ថិ អវហារោ, ថេយ្យចិត្តេន បន គហណេ ទុក្កដតោ ន មុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯសេវ នយោតិ ឧទ្ធារេយេវ ចោរស្ស បារាជិកំ, កស្មា? អញ្ញេហិ សាធារណស្ស អភិញ្ញាណស្ស វុត្តត្តា. អញ្ញំ តាទិសមេវ គណ្ហន្តេ យុជ្ជតីតិ សញ្ញាណតោ ឱកាសតោ ច តេន សទិសមេវ អញ្ញំ គណ្ហន្តេ យុជ្ជតិ, ចោរេន សល្លក្ខិតប្បទេសតោ តំ អបនេត្វា កេហិចិ តត្ថ តាទិសេ អញ្ញស្មិំ បត្តេ ឋបិតេ តំ គណ្ហន្តេយេវ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ, តេន ចោរេន ទិវា សល្លក្ខិតបត្តំ អញ្ញត្ថ អបនេត្វា តទញ្ញេ តាទិសេ បត្តេ តត្ថ ឋបិតេបិ ចោរស្ស បច្ឆា រត្តិភាគេ ឧប្បជ្ជមានំ ថេយ្យចិត្តំ ទិវា សល្លក្ខិតប្បទេសេ ឋបិតំ អញ្ញំ តាទិសំ បត្តមេវ អាលម្ពិត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. បទវារេនាតិ ថេរេន នីហរិត្វា ទិន្នំ បត្តំ គហេត្វា គច្ឆតោ ចោរស្ស បទវារេន. អតាទិសមេវ គណ្ហន្តេ យុជ្ជតីតិ អតាទិសស្ស ថេរេន គហណក្ខណេ អវហារាភាវតោ បច្ឆា ហត្ថបត្តំ ‘‘ត’’ន្តិ វា ‘‘អញ្ញ’’ន្តិ វា សញ្ញាយ ‘‘ឥទំ គហេត្វា គច្ឆាមី’’តិ គមនេ បទវារេនេវ អវហារោ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ.

បារាជិកំ នត្ថីតិ បទវារេបិ បារាជិកំ នត្ថិ ឧបនិធិភណ្ឌេ វិយាតិ គហេតព្ពំ. គាមទ្វារន្តិ ពហិគាមេ វិហារស្ស បតិដ្ឋិតត្តា គាមប្បវេសស្ស អារម្ភប្បទេសទស្សនវសេន វុត្តំ, អន្តោគាមន្តិ អត្ថោ. ទ្វិន្នម្បិ ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកន្តិ ថេរស្ស អភណ្ឌាគារិកត្តា វុត្តំ. យទិ ហិ សោ ភណ្ឌាគារិកោ ភវេយ្យ, សព្ពម្បិ ឧបនិក្ខិត្តមេវ សិយា, ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌេ ច ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហតោបិ ន តាវ ថេរស្ស អវហារោ ហោតិ, ចោរស្សេវ អវហារោ. ឧភិន្នម្បិ ទុក្កដន្តិ ថេរស្ស អត្តនោ សន្តកតាយ ចោរស្ស សាមិកេន ទិន្នត្តា អវហារោ ន ជាតោ, ឧភិន្នម្បិ អសុទ្ធចិត្តេន គហិតត្តា ទុក្កដន្តិ អត្ថោ.

អាណត្តិយា គហិតត្តាតិ ‘‘បត្តចីវរំ គណ្ហា’’តិ ឯវំ ថេរេន កតអាណត្តិយា គហិតត្តា. អដវិំ បវិសតិ, បទវារេន ការេតព្ពោតិ ‘‘បត្តចីវរំ គណ្ហ, អសុកំ នាម គាមំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’’តិ ថេរេន វិហារតោ បដ្ឋាយ គាមមគ្គេបិ សកលេបិ គាមេ វិចរណស្ស និយមិតត្តា មគ្គតោ ឱក្កម្ម គច្ឆន្តស្សេវ បទវារេន អាបត្តិ វុត្តា. វិហារស្ស ហិ បរភាគេ ឧបចារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស គាមស្ស បរតោ ឧបចារោ, តាវ សព្ពំ ទហរស្ស ថេរាណត្តិយា សញ្ចរណូបចារោវ ហោតិ, ន បន តតោ បរំ. តេនេវ ‘‘ឧបចារាតិក្កមេ បារាជិកំ. គាមូបចារាតិក្កមេ បារាជិក’’ន្តិ ច វុត្តំ. បដិនិវត្តនេ ចីវរធោវនាទិអត្ថាយ បេសនេបិ ឯសេវ នយោ. អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វាតិ ឯត្ថ វិហារំ បវិសិត្វា សីសាទីសុ ភារំ ភូមិយំ អនិក្ខិបិត្វា តិដ្ឋន្តោ វា និសីទន្តោ វា វិស្សមិត្វា ថេយ្យចិត្តេ វូបសន្តេ បុន ថេយ្យចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា គច្ឆតិ ចេ, បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ. សចេ ភូមិយំ និក្ខិបិត្វា បុន តំ គហេត្វា គច្ឆតិ, ឧទ្ធារេន ការេតព្ពោ. កស្មា? អាណាបកស្ស អាណត្តិយា យំ កត្តព្ពំ, តស្ស តាវតា បរិនិដ្ឋិតត្តា. ‘‘អសុកំ នាម គាម’’ន្តិ អនិយមេត្វា ‘‘អន្តោគាមំ គមិស្សាមា’’តិ អវិសេសេន វុត្តេ វិហារសាមន្តា បុព្ពេ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋបុព្ពា សព្ពេ គោចរគាមាបិ ខេត្តមេវាតិ វទន្តិ. សេសន្តិ មគ្គុក្កមនវិហារាភិមុខគមនាទិ សព្ពំ. បុរិមសទិសមេវាតិ អនាណត្តិយា គហិតេបិ សាមិកស្ស កថេត្វា គហិតត្តា ហេដ្ឋា វុត្តវិហារូបចារាទិ សព្ពំ ខេត្តមេវាតិ កត្វា វុត្តំ. ឯសេវ នយោតិ អន្តរាមគ្គេ ថេយ្យចិត្តំ ឧប្បាទេត្វាតិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ១.១១២) វុត្តំ នយំ អតិទិសតិ.

និមិត្តេ វា កតេតិ ចីវរំ មេ កិលិដ្ឋំ, កោ នុ ខោ រជិត្វា ទស្សតីតិអាទិនា និមិត្តេ កតេ. វុត្តនយេនេវាតិ អនាណត្តស្ស ថេរេន សទ្ធិំ បត្តចីវរំ គហេត្វា គមនវារេ វុត្តនយេនេវ. ឯកបស្សេតិ វិហារស្ស មហន្តតាយ អត្តានំ អទស្សេត្វា ឯកស្មិំ បស្សេ. ថេយ្យចិត្តេន បរិភុញ្ជន្តោ ជីរាបេតីតិ ថេយ្យចិត្តេ ឧប្បន្នេ ឋានាចាវនំ អកត្វា និវត្ថបារុតនីហារេនេវ បរិភុញ្ជន្តោ ជីរាបេតិ, ឋានា ចាវេន្តស្ស បន ថេយ្យចិត្តេ សតិ បារាជិកមេវ សីសេ ភារំ ខន្ធេ ករណាទីសុ វិយ (បារា. ១០១). យថា វា តថា វា នស្សតីតិ អគ្គិអាទិនា នស្សតិ, អញ្ញោ វា កោចីតិ ឥមិនា យេន ឋបិតំ, សោបិ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥតរស្សាតិ ចោរស្ស. ឥតរំ គណ្ហតោ ឧទ្ធារេ បារាជិកន្តិ ឯត្ថ ‘‘បវិសិត្វា តវ សាដកំ គណ្ហាហី’’តិ ឥមិនាវ ឧបនិធិភាវតោ មោចិតត្តា, សាមិកស្ស ឥតរំ គណ្ហតោ អត្តនោ សាដកេ អាលយស្ស សព្ភាវតោ ច ‘‘ឧទ្ធារេ បារាជិក’’ន្តិ វុត្តំ. សាមិកោ ចេ ‘‘មម សន្តកំ ឥទំ វា ហោតុ, អញ្ញំ វា, កិំ តេន, អលំ មយ្ហំ ឥមិនា’’តិ ឯវំ សុដ្ឋុ និរាលយោ ហោតិ, ចោរស្ស បារាជិកំ នត្ថីតិ គហេតព្ពំ. ន ជានន្តីតិ តេន វុត្តវចនំ អសុណន្តា ន ជានន្តិ. ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ សចេ ជានិត្វាបិ ចិត្តេន ន សម្បដិច្ឆន្តិ, ឯសេវ នយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បដិក្ខិបន្តីតិ ឯត្ថ ចិត្តេន បដិក្ខេបោបិ សង្គហិតោវាតិ វេទិតព្ពំ. ឧបចារេ វិជ្ជមានេតិ ភណ្ឌាគារស្ស សមីបេ ឧច្ចារបស្សាវដ្ឋានេ វិជ្ជមានេ. មយិ ច មតេ សង្ឃស្ស ច សេនាសនេ វិនដ្ឋេតិ ឯត្ថ ‘‘តំ មារេស្សាមា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេបិ វិវរិតុំ វដ្ដតិ គិលានបក្ខេ ឋិតត្តា អវិសយោតិ វុត្តត្តា. មរណតោ ហិ បរំ គេលញ្ញំ អវិសយត្តញ្ច នត្ថិ. ‘‘ទ្វារំ ឆិន្ទិត្វា បរិក្ខារំ ហរិស្សាមា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេបិ វិវរិតុំ វដ្ដតិយេវ. សហាយេហិ ភវិតព្ពន្តិ តេហិបិ ភិក្ខាចារាទីហិ បរិយេសិត្វា អត្តនោ សន្តកេបិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ទាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ សាមីចីតិ ភណ្ឌាគារេ វសន្តានំ ឥទំ វត្តំ.

លោលមហាថេរោតិ មន្ទោ មោមូហោ អាកិណ្ណវិហារី. ឥតរេហីតិ តស្មិំយេវ គព្ភេ វសន្តេហិ ឥតរភិក្ខូហិ. វិហាររក្ខណវារេ និយុត្តោ វិហារវារិកោ, វុឌ្ឍបដិបាដិយា អត្តនោ វារេ វិហាររក្ខណកោ. និវាបន្តិ ភត្តវេតនំ. ចោរានំ បដិបថំ គតេសូតិ ចោរានំ អាគមនំ ញត្វា ‘‘បឋមតរញ្ញេវ គន្ត្វា សទ្ទំ ករិស្សាមា’’តិ ចោរានំ អភិមុខំ គតេសុ, ‘‘ចោរេហិ ហដភណ្ឌំ អាហរិស្សាមា’’តិ តទនុបថំ គតេសុបិ ឯសេវ នយោ. និពទ្ធំ កត្វាតិ ‘‘អសុកកុលេ យាគុភត្តំ វិហារវារិកានញ្ញេវា’’តិ ឯវំ និយមនំ កត្វា. ទ្វេ តិស្សោ យាគុសលាកា ចត្តារិ បញ្ច សលាកភត្តានិ ច លភមានោវាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ, តតោ ឩនំ វា ហោតុ អធិកំ វា អត្តនោ វេយ្យាវច្ចករស្ស ច យាបនមត្តំ លភនមេវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. និស្សិតកេ ជគ្គេន្តីតិ តេហិ វិហារំ ជគ្គាបេន្តីតិ អត្ថោ. អសហាយកស្សាតិ សហាយរហិតស្ស. អត្តទុតិយស្សាតិ អប្បិច្ឆស្ស អត្តា សរីរមេវ ទុតិយោ អស្ស នាញ្ញោតិ អត្តទុតិយោ. តទុភយស្សាបិ អត្ថស្ស វិភាវនំ យស្សាតិអាទិ, ឯតេន សព្ពេន ឯកេកស្ស វារោ ន បាបេតព្ពោតិ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. បាកវត្តត្ថាយាតិ និច្ចំ បចិតព្ពយាគុភត្តសង្ខាតវត្តត្ថាយ. ឋបេន្តីតិ ទាយកា ឋបេន្តិ. តំ គហេត្វាតិ តំ អារាមិកាទីហិ ទិយ្យមានំ ភាគំ គហេត្វា. ន គាហាបេតព្ពោតិ ឯត្ថ អព្ភោកាសិកស្សាបិ អត្តនោ អធិកបរិក្ខារោ វា ឋបិតោ អត្ថិ, ចីវរាទិសង្ឃិកភាគេបិ អាលយោ វា អត្ថិ, សោបិ គាហាបេតព្ពោវ. ទិគុណន្តិ អញ្ញេហិ លព្ភមានតោ ទិគុណំ. បក្ខវារេនាតិ អឌ្ឍមាសវារេន.

សុង្កឃាតកថាវណ្ណនា

១១៣. សុង្កឃាតកថាយំ សុង្កំ យត្ថ រាជបុរិសា ហនន្តិ អទទន្តានំ សន្តកំ អច្ឆិន្ទិត្វាបិ គណ្ហន្តិ, តំ ឋានំ សុង្កឃាតន្តិ ឯវម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ តញ្ហីតិអាទិ វុត្តំ. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេតីតិ ឯត្ថ បឋមបាទំ បរិច្ឆេទតោ ពហិ ឋបេត្វា ទុតិយបាទេ ឧទ្ធដមត្តេ បារាជិកំ. ឧទ្ធរិត្វា ពហិ អដ្ឋបិតេបិ ពហិ ឋិតោ ឯវ នាម ហោតីតិ កត្វា ឯវំ សព្ពត្ថ បទវារេសុបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិវត្តិត្វា អព្ភន្តរិមំ ពហិ ឋបេតិ, បារាជិកន្តិ ឥទំ សយំ ពហិ ឋត្វា បឋមំ អព្ភន្តរិមំ ឧក្ខិបិត្វា វា សមកំ ឧក្ខិបិត្វា វា បរិវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ពហិ ឋត្វា ឧក្ខិត្តមត្តេ ហិ សព្ពំ ពហិគតមេវ ហោតីតិ. សចេ បន សោ ពហិ ឋត្វាបិ ពាហិរបុដកំ បឋមំ អន្តោ ឋបេត្វា បច្ឆា អព្ភន្តរិមំ ឧក្ខិបិត្វា ពហិ ឋបេតិ, តទាបិ ឯកាពទ្ធតាយ អវិជហិតត្តា អវហារោ ន ទិស្សតិ. កេចិ បន ‘‘ភូមិយំ បតិត្វា វត្តន្តំ បុន អន្តោ បវិសតិ, បារាជិកមេវាតិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១១៣) វុត្តត្តា ពាហិរបុដកេ អន្តោបវិដ្ឋេបិ ពហិគតភាវតោ ន មុច្ចតិ, អន្តោគតំ បន បុដកំ បឋមំ, បច្ឆា ឯវ វា ពហិ ឋបិតមត្តេ វា បារាជិកមេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. ពហិ ភូមិយំ បាតិតស្ស កេនចិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធតាយ អភាវេន អន្តោបវិដ្ឋេបិ បារាជិកមេវាតិ វត្តុំ យុត្តំ, ឥទំ បន ឯកាពទ្ធត្តា តេន សទ្ធិំ ន សមេតិ. តស្មា យថា អន្តោភូមិគតេន ឯកាពទ្ធតា ន ហោតិ, ឯវំ ឧភយស្សាបិ ពហិគតភាវេ សាធិតេយេវ អវហារោតិ វិញ្ញាយតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. យេ បន បរិវត្តិត្វាតិ ឥមស្ស និវត្តិត្វាតិ អត្ថំ វទន្តិ, តេហិ បន អព្ភន្តរិមំ ពហិ ឋបេតីតិ អយមត្ថោ គហិតោ ហោតីតិ តត្ថ សង្កាយេវ នត្ថិ. ឯកាពទ្ធន្តិ កាជកោដិយំ រជ្ជុយា ពន្ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អពន្ធិត្វា កាជកោដិយំ ឋបិតមត្តមេវ ហោតិ, បារាជិកន្តិ ពហិ គហិតកាជកោដិយំ ឋបិតំ យទិ បាទំ អគ្ឃតិ, បារាជិកមេវ, អន្តោឋបិតេន ឯកាពទ្ធតាយ អភាវាតិ អធិប្បាយោ. គច្ឆន្តេ យានេ វា…បេ… ឋបេតីតិ សុង្កឃាតំ បវិសិត្វា អប្បវិសិត្វា វា ឋបេតិ. សុង្កដ្ឋានស្ស ពហិ ឋិតន្តិ យានាទីហិ នីហដត្តា ពហិ ឋិតំ. កេចិ បន ‘‘ពហិ ឋបិត’’ន្តិ បាឋំ វិកប្បេត្វា សុង្កដ្ឋានតោ បុព្ពេវ ពហិ ឋបិតន្តិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ; សុង្កដ្ឋានេ បវិសិត្វា យានេ ឋបិតេបិ បវត្តិត្វា គតេ វិយ ទោសាភាវតោ. យោ បន សុង្កដ្ឋានស្ស អន្តោវ បវិសិត្វា ‘‘សុង្កដ្ឋាន’’ន្តិ ញត្វា ថេយ្យចិត្តេន អាគតមគ្គេន បដិនិវត្តិត្វា គច្ឆតិ, តស្សាបិ យទិ តេន ទិសាភាគេន គច្ឆន្តានម្បិ ហត្ថតោ សុង្កំ គណ្ហន្តិ, បារាជិកមេវ. ឥមស្មិំ ឋានេតិ យានាទីហិ នីហរណេ. តត្រាតិ តស្មិំ ឯឡកលោមសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៧១ អាទយោ).

បាណកថាវណ្ណនា

១១៤. បាណកថាយំ អាឋបិតោតិ មាតាបិតូហិ ឥណំ គណ្ហន្តេហិ ‘‘យាវ ឥណទានា អយំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ ហោតូ’’តិ ឥណទាយកានំ និយ្យាតិតោ. អវហារោ នត្ថីតិ មាតាបិតូហិ បុត្តស្ស អបរិច្ចត្តត្តា មាតាបិតូនញ្ច អសន្តកត្តា អវហារោ នត្ថិ. ធនំ បន គតដ្ឋានេ វឌ្ឍតីតិ ឥមិនា អាឋបេត្វា គហិតធនំ វឌ្ឍិយា សហ អាឋបិតបុត្តហារកស្ស គីវាតិ ទស្សិតន្តិ វទន្តិ. ទាសស្ស ជាតោតិ ឧក្កដ្ឋលក្ខណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ទាសិកុច្ឆិយំ បន អទាសស្ស ជាតោបិ ឯត្ថេវ សង្គហិតោ. បរទេសតោ បហរិត្វាតិ បរទេសវិលុម្បកេហិ រាជចោរាទីហិ បហរិត្វា. សុខំ ជីវាតិ វទតីតិ ថេយ្យចិត្តេន សាមិកានំ សន្តិកតោ បលាបេតុកាមតាយ វទតិ, តថា បន អចិន្តេត្វា ការុញ្ញេន ‘‘សុខំ គន្ត្វា ជីវា’’តិ វទន្តស្ស នត្ថិ អវហារោ, គីវា បន ហោតិ. ទុតិយបទវារេតិ យទិ ទុតិយបទំ អវស្សំ ឧទ្ធរិស្សតិ, ភិក្ខុស្ស ‘‘បលាយិត្វា សុខំ ជីវា’’តិ វចនក្ខណេយេវ បារាជិកំ. អនាបត្តិ បារាជិកស្សាតិ តស្ស វចនេន វេគវឌ្ឍនេ អកតេបិ ទុក្កដា ន មុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទិយេយ្យា’’តិ (បារា. ៨៩, ៩១) អាទានស្សេវ វុត្តត្តា វុត្តបរិយាយេន មុច្ចតីតិ.

ចតុប្បទកថាវណ្ណនា

១១៧. ចតុប្បទកថាយំ បាឡិយំ អាគតាវសេសាតិ បាឡិយំ អាគតេហិ ហត្ថិ អាទីហិ អញ្ញេ បសុ-សទ្ទស្ស សព្ពសាធារណត្តា. ភិង្កច្ឆាបន្តិ ‘‘ភិង្កា ភិង្កា’’តិ សទ្ទាយនតោ ឯវំ លទ្ធនាមំ ហត្ថិបោតកំ. អន្តោវត្ថុម្ហីតិ បរិក្ខិត្តេ. ពហិនគរេ ឋិតស្សាតិ បរិក្ខិត្តនគរំ សន្ធាយ វុត្តំ, អបរិក្ខិត្តនគរេ បន អន្តោនគរេ ឋិតស្សាបិ ឋិតដ្ឋានមេវ ឋានំ. ខណ្ឌទ្វារន្តិ អត្តនា ខណ្ឌិតទ្វារំ. ឯកោ និបន្នោតិ ឯត្ថាបិ ពន្ធោតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, តេនាហ ‘‘និបន្នស្ស ទ្វេ’’តិ. ឃាតេតីតិ ឯត្ថ ថេយ្យចិត្តេន វិនាសេន្តស្ស សហបយោគត្តា ទុក្កដមេវាតិ វទន្តិ.

ឱចរកកថាវណ្ណនា

១១៨. ឱចរកកថាយំ បរិយាយេន ហិ អទិន្នាទានតោ មុច្ចតីតិ ឥទំ អាណត្តិកបយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ, សយមេវ បន អភិយុញ្ជនាទីសុ បរិយាយេនបិ មោក្ខោ នត្ថិ.

ឱណិរក្ខកថាវណ្ណនា

ឱណិរក្ខកថាយំ ឱណិន្តិ ឱណីតំ, អានីតន្តិ អត្ថោ. ឱណិរក្ខស្ស សន្តិកេ ឋបិតភណ្ឌំ ឧបនិធិ (បារា. ១១២) វិយ គុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា សង្គោបនត្ថាយ អនិក្ខិបិត្វា យថាឋបិតដ្ឋានេ ឯវ មុហុត្តមត្តំ ឱលោកនត្ថាយ ឋបិតត្តា តស្ស ភណ្ឌស្ស ឋានាចាវនមត្តេន ឱណិរក្ខកស្ស បារាជិកំ ហោតិ.

សំវិទាវហារកថាវណ្ណនា

សំវិទាវហារកថាយំ សំវិធាយាតិ សំវិទហិត្វា. តេន នេសំ ទុក្កដាបត្តិយោតិ អាណត្តិវសេន បារាជិកាបត្តិយា អសម្ភវេ សតីតិ វុត្តំ. យទិ ហិ តេន អាណត្តា យថាណត្តិវសេន ហរន្តិ, អាណត្តិក្ខណេ ឯវ បារាជិកាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ. បាឡិយំ ‘‘សម្ពហុលា សំវិទហិត្វា ឯកោ ភណ្ឌំ អវហរតិ, អាបត្តិ សព្ពេសំ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១១៨) ឯត្ថាបិ អាណាបកានំ អាណត្តិក្ខណេយេវ អាបត្តិ, អវហារកស្ស ឧទ្ធារេតិ គហេតព្ពោ. សម្ពហុលា ភិក្ខូ ឯកំ អាណាបេន្តិ ‘គច្ឆេតំ អាហរា’តិ, តស្សុទ្ធារេ សព្ពេសំ បារាជិកន្តិអាទីសុបិ ឯវមេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. សាហត្ថិកំ វា អាណត្តិកស្ស អាណត្តិកំ វា សាហត្ថិកស្ស អង្គំ ន ហោតីតិ ភិន្នកាលិកត្តា អញ្ញមញ្ញស្ស អង្គំ ន ហោតិ. តថា ហិ សហត្ថា អវហរន្តស្ស ឋានាចាវនក្ខណេ អាបត្តិ, អាណត្តិយា បន អាណត្តិក្ខណេយេវាតិ ភិន្នកាលិកត្តា អាបត្តិយោតិ.

សង្កេតកម្មកថាវណ្ណនា

១១៩. សង្កេតកម្មកថាយំ ឱចរកេ វុត្តនយេនេវាតិ ឯត្ថ អវស្សំ ហារិយេ ភណ្ឌេតិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ១.១១៨) វុត្តនយេនេវ. បាឡិយំ ‘‘តំ សង្កេតំ បុរេ វា បច្ឆា វា’’តិ តស្ស សង្កេតស្ស បុរេ វា បច្ឆា វាតិ អត្ថោ. ‘‘តំ និមិត្តំ បុរេ វា បច្ឆា វា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

និមិត្តកម្មកថាវណ្ណនា

១២០. និមិត្តកម្មកថាយំ អក្ខិនិខណនាទិនិមិត្តកម្មំ បន លហុកំ ឥត្តរកាលំ, តស្មា តង្ខណេយេវ តំ ភណ្ឌំ អវហរិតុំ ន សក្កា. និមិត្តកម្មានន្តរមេវ គណ្ហិតុំ អារទ្ធត្តា តេនេវ និមិត្តេន អវហរតីតិ វុច្ចតិ. យទិ ឯវំ បុរេភត្តប្បយោគោវ ឯសោតិ វាទោ បមាណភាវំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ. ន ហិ សង្កេតកម្មំ (បារា. ១១៩) វិយ និមិត្តកម្មំ កាលបរិច្ឆេទយុត្តំ. កាលវសេន ហិ សង្កេតកម្មំ វុត្តំ, កិរិយាវសេន និមិត្តកម្មន្តិ អយមេវ តេសំ វិសេសោ. ‘‘តំ និមិត្តំ បុរេ វា បច្ឆា វា តំ ភណ្ឌំ អវហរតិ, មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥទំ បន និមិត្តករណតោ បុរេ គណ្ហន្តស្ស ចេវ និមិត្តកម្មេ ច កតេបិ គណ្ហិតុំ អនារភិត្វា បច្ឆា សយមេវ គណ្ហន្តស្ស ច វសេន វុត្តំ.

អាណត្តិកថាវណ្ណនា

១២១. អាណត្តិកថាយំ អសម្មោហត្ថន្តិ យស្មា សង្កេតកម្មនិមិត្តកម្មានិ ករោន្តោ ន កេវលំ បុរេភត្តាទិកាលសង្កេតកម្មំ អក្ខិនិខណនាទិនិមិត្តកម្មមេវ វា ករោតិ, អថ ខោ ឯវំវណ្ណសណ្ឋានភណ្ឌំ គណ្ហាតិ, ភណ្ឌនិយមម្បិ ករោតិ, ត្វំ ឥត្ថន្នាមស្ស បាវទ, សោ អញ្ញស្ស បាវទតូតិអាទិនា បុគ្គលបដិបាដិយា ច អាណាបេតិ, តស្មា បុព្ពណ្ហាទិកាលវសេន អក្ខិនិខណនាទិកិរិយាវសេន ភណ្ឌបុគ្គលបដិបាដិវសេន ច អាណត្តេ ឯតេសុ សង្កេតកម្មនិមិត្តកម្មេសុ វិសង្កេតា វិសង្កេតភាវេ សម្មោហោ ជាយតិ, តទបគមេន អសម្មោហត្ថំ. យំ អាណាបកេន និមិត្តសញ្ញំ កត្វា វុត្តន្តិ បុព្ពណ្ហាទីសុ អក្ខិនិខណនាទីសុ វា គហណត្ថំ អាណាបេន្តេន ឦទិសវណ្ណសណ្ឋានាទិយុត្តំ គណ្ហាតិ ឯវំ គហណស្ស និមិត្តភូតសញ្ញាណំ កត្វា យំ ភណ្ឌំ វុត្តំ. អយំ យុត្តិ សព្ពត្ថាតិ ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ឧបរិ វក្ខមានេសុ ច សព្ពត្ថ អាណត្តិប្បសង្គេសុ អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកាទីនំ ភាវសង្ខាតា វិនយយុត្តិ, សា ច អាណត្តស្ស កិរិយានិដ្ឋាបនក្ខណេ អាណាបកស្ស បយោគេ ថេយ្យចិត្តានំ អភាវា អាណត្តិក្ខណេ ឯកា ឯវ អាបត្តិ ហោតីតិ ឯវំ ឧបបត្តិយា បវត្តត្តា យុត្តីតិ វុត្តា. ‘‘មូលដ្ឋស្ស ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វុត្តត្តា សង្ឃរក្ខិតេន បដិគ្គហិតេបិ ពុទ្ធរក្ខិតធម្មរក្ខិតានំ ទុក្កដមេវ, កស្មា បនេត្ថ អាចរិយស្ស ថុល្លច្ចយន្តិ អាហ ‘‘មហាជនោ ហី’’តិអាទិ. មហាជនោតិ ច ពុទ្ធរក្ខិតធម្មរក្ខិតសង្ឃរក្ខិតេ សន្ធាយ វុត្តំ. មូលដ្ឋស្សេវ ទុក្កដន្តិ ពុទ្ធរក្ខិតស្ស ទុក្កដំ. ឥទញ្ច មូលដ្ឋស្ស ថុល្លច្ចយាភាវទស្សនត្ថំ បឋមំ អាណត្តិក្ខណេ ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន សង្ឃរក្ខិតស្ស បដិគ្គហណបច្ចយា បុន ទុក្កដសម្ភវំ សន្ធាយ. ន ហិ សោ ឯកបយោគេន ទុក្កដទ្វយំ អាបជ្ជតិ. កេចិ បន ‘‘វិសង្កេតត្តា បាឡិយំ ‘មូលដ្ឋស្សា’តិ អវត្វា ‘បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា ឥទំ សង្ឃរក្ខិតស្ស ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ កិញ្ចាបិ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, បាឡិតោ បន យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. ន ហិ តស្ស បដិគ្គហណប្បយោគេ អនាបត្តិ ហោតីតិ. ឥមិនាវ ហេដ្ឋា អាគតវារេសុបិ បដិគ្គណ្ហន្តានំ ទុក្កដំ វេទិតព្ពំ. ‘‘បណ្ណេ វា សិលាទីសុ វា ‘ចោរិយំ កាតព្ព’ន្តិ លិខិត្វា ឋបិតេ បារាជិកមេវា’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ បន ‘‘អសុកស្ស គេហេ ភណ្ឌ’’ន្តិ ឯវំ និយមេត្វា លិខិតេ យុជ្ជតិ, ន អនិយមេត្វា លិខិតេតិ វីមំសិតព្ពំ. មគ្គានន្តរផលសទិសាតិ ឥមិនា យថា អរិយបុគ្គលានំ មគ្គានន្តរេ ផលេ ឧប្បន្នេ កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិបរិយោសានំ ភាវនាកិច្ចំ និប្ផន្នំ នាម ហោតិ, ឯវមេតិស្សា អត្ថសាធកចេតនាយ ឧប្បន្នាយ អាណត្តិកិច្ចំ និប្ផន្នមេវាតិ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘តស្មា អយំ អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកោ’’តិ, អាណត្តិវចីបយោគសមុដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេយេវ បារាជិកោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អាណត្តិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

អាបត្តិភេទវណ្ណនា

១២២. តត្ថ តត្ថាតិ ភូមដ្ឋថលដ្ឋាទីសុ. បាឡិយំ មនុស្សបរិគ្គហិតំ សន្ធាយ ‘‘បរបរិគ្គហិត’’ន្តិ វុត្តំ. អាមសតិ ផន្ទាបេតិ ឋានា ចាវេតីតិ ឥមេហិ តីហិ បទេហិ បុព្ពបយោគសហិតំ បញ្ចមំ អវហារង្គំ វុត្តំ, ឋានា ចាវេតីតិ ច ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ. អាណត្តិកាទយោ សព្ពេបិ បយោគា ធុរនិក្ខេបោ ច ឥធ សង្គហេតព្ពាវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១២៥. ឋានាចាវនន្តិ ឥទំ បាឡិអនុសារតោ វុត្តំ ធុរនិក្ខេបស្សាបិ សង្គហេតព្ពតោ. ឯស នយោ ឧបរិបិ សព្ពត្ថ. តត្ថ ហិ ន ច សកសញ្ញីតិ ឥមិនា បរបរិគ្គហិតតា វុត្តា, ន ច វិស្សាសគ្គាហី ន ច តាវកាលិកន្តិ ឥមេហិ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, តីហិ វា ឯតេហិ បរបរិគ្គហិតតា បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា ច វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ ‘‘មមេទ’’ន្តិ បរិគ្គហវសេន អនជ្ឈាវុត្ថកំ អរញ្ញេ ទារុតិណបណ្ណាទិ. ឆឌ្ឌិតន្តិ បឋមំ បរិគ្គហេត្វា បច្ឆា អនត្ថិកតាយ ឆឌ្ឌិតំ យំ កិញ្ចិ. ឆិន្នមូលកន្តិ នដ្ឋំ បរិយេសិត្វា អាលយសង្ខាតស្ស មូលស្ស ឆិន្នត្តា ឆិន្នមូលកំ. អស្សាមិកន្តិ អនជ្ឈាវុត្ថកាទីហិ តីហិ អាការេហិ ទស្សិតំ អស្សាមិកវត្ថុ. ឧភយម្បីតិ អស្សាមិកំ អត្តនោ សន្តកញ្ច.

អនាបត្តិភេទវណ្ណនា

១៣១. តស្មិំយេវ អត្តភាវេ និព្ពត្តាតិ តស្មិំយេវ មតសរីរេ បេតត្តភាវេន និព្ពត្តា. រុក្ខាទីសុ លគ្គិតសាដកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ មនុស្សេហិ អគោបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ, សចេ បនេតំ ទេវាលយចេតិយរុក្ខាទីសុ និយុត្តេហិ បុរិសេហិ រក្ខិតគោបិតំ ហោតិ, គហេតុំ ន វដ្ដតិ. ថោកេ ខាយិតេ…បេ… គហេតុំ វដ្ដតីតិ ឥទំ អទិន្នាទានាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ជិឃច្ឆិតបាណិនា ខាទិយមានមំសស្ស អច្ឆិន្ទិត្វា ខាទនំ នាម ការុញ្ញហានិតោ លោលភាវតោ ច អសារុប្បមេវ. តេនេវ ហិ អរិយវំសិកា អត្តនោ បត្តេ ភត្តំ ខាទន្តម្បិ សុនខាទិំ តជ្ជេត្វា ន វារេន្តិ, តិរច្ឆានានំ អាមិសទានេ កុសលំ វិយ តេសំ អាមិសស្ស អច្ឆិន្ទនេបិ អកុសលមេវាតិ គហេតព្ពំ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បរានុទ្ទយតាយ ច ន គហេតព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៤០).

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

ពហុ ឯកតោ ទារុអាទិភារិយស្ស ឯកស្ស ភណ្ឌស្ស ឧក្ខិបនកាលេ ‘‘គណ្ហថ ឧក្ខិបថា’’តិ វចីបយោគេន សទ្ធិំ កាយបយោគសព្ភាវដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘សាហត្ថិកាណត្តិក’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ត្វំ ឯតំ វត្ថុំ គណ្ហ, អហំ អញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តេ បន អវហារេ អត្តនា គហិតំ សាហត្ថិកមេវ, បរេន គាហាបិតំ អាណត្តិកមេវ, តេនេវ តទុភយគ្ឃេន បញ្ចមាសេបិ បារាជិកំ ន ហោតិ, ឯកេកភណ្ឌគ្ឃវសេន ថុល្លច្ចយាទិមេវ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សាហត្ថិកំ វា អាណត្តិកស្ស អង្គំ ន ហោតី’’តិអាទិ. ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌំ ភណ្ឌទេយ្យញ្ច អទាតុកាមតាយ ‘‘ទេមិ ទម្មី’’តិ វិក្ខិបន្តោ តុណ្ហីភាវេន វិហេឋេន្តោបិ តេន តេន កាយវិការាទិកិរិយាយ បរស្ស ធុរំ និក្ខិបាបេសីតិ ‘‘កិរិយាសមុដ្ឋានញ្ចា’’តិ វុត្តំ.

បទភាជនីយវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

១៣៥. វិនីតវត្ថូសុ និរុត្តិយេវ តំតំអត្ថគ្គហណស្ស ឧបាយតាយ បថោតិ និរុត្តិបថោ, តេនេវាហ ‘‘វោហារវចនមត្តេ’’តិ. យថាកម្មំ គតោតិ តតោ បេតត្តភាវតោ មតភាវំ ទស្សេតិ. អព្ភុណ្ហេតិ អាសន្នមរណតាយ សរីរស្ស ឧណ្ហសមង្គិតំ ទស្សេតិ, តេនេវាហ ‘‘អល្លសរីរេ’’តិ. កុណបភាវំ ឧបគតម្បិ ភិន្នមេវ អល្លភាវតោ ភិន្នត្តា. វិសភាគសរីរេតិ ឥត្ថិសរីរេ. សីសេ វាតិអាទិ អធក្ខកេ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលេ បទេសេ ចិត្តវិការប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, យត្ថ កត្ថចិ អនាមសន្តេន កតំ សុកតមេវ. មតសរីរម្បិ ហិ យេន កេនចិ អាការេន សញ្ចិច្ច ផុសន្តស្ស អនាមាសទុក្កដមេវាតិ វទន្តិ, តំ យុត្តមេវ. ន ហិ អបារាជិកវត្ថុកេបិ ចិត្តាទិឥត្ថិរូបេ ភវន្តំ ទុក្កដំ បារាជិកវត្ថុភូតេ មតិត្ថិសរីរេ និវត្តតិ.

កុសសង្កាមនវត្ថុកថាវណ្ណនា

១៣៨. ពលសាតិ ពលេន. សាដកោ ភវិស្សតិ, គណ្ហិស្សាមីតិ អនាគតវចនំ បសិព្ពកគ្គហណតោ បុរេតរំ សមុប្បន្នបរិកប្បទស្សនវសេន វុត្តំ. គហណក្ខណេ បន ‘‘សាដកោ ចេ, គណ្ហាមី’’តិ បសិព្ពកំ គណ្ហាតីតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ, ន បន ពហិ នីហរិត្វា សាដកភាវំ ញត្វា គហេស្សាមីតិ, តេនាហ ‘‘ឧទ្ធារេយេវ បារាជិក’’ន្តិ. ឥតរថា ‘‘ឥទានិ ន គណ្ហាមិ, បច្ឆា អន្ធការេ ជាតេ វិជាននកាលេ វា គណ្ហិស្សាមិ, ឥទានិ ឱលោកេន្តោ វិយ ហត្ថគតំ ករោមី’’តិ គណ្ហន្តស្សាបិ គហណក្ខណេ អវហារោ ភវេយ្យ, ន ច តំ យុត្តំ តទា គហណេ សន្និដ្ឋានាភាវា. សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ ឯវ ហិ បាណាតិបាតាទិអកុសលំ វិយ. ន ហិ ‘‘បច្ឆា វធិស្សាមី’’តិ បាណំ គណ្ហន្តស្ស តទេវ តស្មិំ មតេបិ បាណាតិបាតោ ហោតិ វធកចេតនាយ បយោគស្ស អកតត្តា, ឯវមិធាបិ អត្ថង្គតេ សូរិយេ អវហរិស្សាមីតិអាទិនា កាលបរិកប្បនវសេន ឋានា ចាវិតេបិ តទាបិ អវហារោ ន ហោតិ ឱកាសបរិកប្បេ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៣៨) វិយ, តស្មិំ បន យថាបរិកប្បិតដ្ឋានេ កាលេ អាគតេ ភណ្ឌំ ភូមិយំ អនិក្ខិបិត្វាបិ ថេយ្យចិត្តេន គច្ឆតោ បទវារេន អវហារោតិ ខាយតិ. តស្មា ភណ្ឌបរិកប្បោ ឱកាសបរិកប្បោ កាលបរិកប្បោតិ តិវិធោបិ បរិកប្បោ គហេតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន ឱកាសបរិកប្បេ សមោធានេត្វា កាលបរិកប្បោ វិសុំ ន វុត្តោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. បទវារេន ការេតព្ពោតិ ភូមិយំ អនិក្ខិបិត្វា វីមំសិតត្តា វុត្តំ. បរិយុដ្ឋិតោតិ អនុពទ្ធោ.

បរិកប្បោ ទិស្សតីតិ គហណក្ខណេ បរិកប្បោ ទិស្សតិ, ន តទា តេសំ មតេន អវហារោតិ ទស្សេតិ. ទិស្វា ហដត្តា បរិកប្បាវហារោ ន ទិស្សតីតិ បច្ឆា បន ពហិ វីមំសិត្វា សាដកភាវំ ញត្វា តតោ បច្ឆា ថេយ្យចិត្តេន ហដត្តា បុព្ពេ កតស្ស បរិកប្បស្ស អវហារានង្គត្តា ‘‘សុត្ត’’ន្តិ ញត្វា ហរណេ វិយ ថេយ្យាវហារោ ឯវ សិយា. តស្មា បរិកប្បាវហារោ ន ទិស្សតិ. សាដកោ ចេ ភវិស្សតីតិអាទិកស្ស បរិកប្បស្ស តទា អវិជ្ជមានត្តា កេវលំ អវហារោ ឯវ, ន បរិកប្បាវហារោតិ អធិប្បាយោ, តេន ភណ្ឌបរិកប្បាវហារស្ស ‘‘សាដកោ ចេ ភវិស្សតិ, គហេស្សាមី’’តិ ឯវំ ភណ្ឌសន្និដ្ឋានាភាវក្ខណេយេវ បវត្តិំ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘យំ បរិកប្បិតំ, តំ អទិដ្ឋំ បរិកប្បិតភាវេ ឋិតំយេវ ឧទ្ធរន្តស្ស អវហារោ’’តិ. យទិ ឯវំ កស្មា ឱកាសបអប្បាវហារោ ភណ្ឌំ ទិស្វា អវហរន្តស្ស បរិកប្បាវហារោ សិយាតិ? នាយំ ទោសោ អភណ្ឌវិសយត្តា តស្ស បរិកប្បស្ស, បុព្ពេវ ទិស្វា ញាតភណ្ឌស្សេវ ហិ ឱកាសបរិកប្បោ វុត្តោ. តំ មញ្ញមានោ តំ អវហរីតិ ឥទំ សុត្តំ កិញ្ចាបិ ‘‘តញ្ញេវេត’’ន្តិ និយមេត្វា គណ្ហន្តស្ស វសេន វុត្តំ, តថាបិ ‘‘តញ្ចេ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តេ ឥមស្មិំ បរិកប្បេបិ ‘‘គណ្ហិស្សាមី’’តិ គហណេ និយមសព្ភាវា អវហារត្ថសាធកំ ហោតីតិ ឧទ្ធដំ, តេនេវ ‘‘សមេតី’’តិ វុត្តំ.

កេចីតិ មហាអដ្ឋកថាយមេវ ឯកច្ចេ អាចរិយា. មហាបច្ចរិយំ បនាតិអាទិនាបិ កេចិវាទោ គារយ្ហោ, មហាអដ្ឋកថាវាទោវ យុត្តតរោតិ ទស្សេតិ.

អលង្ការភណ្ឌន្តិ អង្គុលិមុទ្ទិកាទិ. កុសំ បាតេត្វាតិ វិលីវមយំ វា តាលបណ្ណាទិមយំ វា កតសញ្ញាណំ បាតេត្វា. បរកោដ្ឋាសតោ កុសេ ឧទ្ធដេបិ ន តាវ កុសស្ស បរិវត្តនំ ជាតន្តិ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធារេ រក្ខតី’’តិ. ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកន្តិ ឥមិនា ឋានាចាវនំ ធុរនិក្ខេបញ្ច វិនា កុសសង្កាមនំ នាម វិសុំ ឯកោយំ អវហារោតិ ទស្សេតិ. សព្ពេបិ ហិ អវហារា សាហត្ថិកាណត្តិកាធិប្បាយយោគេហិ និប្ផាទិយមានា អត្ថតោ ឋានាចាវនធុរនិក្ខេបកុសសង្កាមនេសុ តីសុ សមោសរន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរោ តស្ស ភាគំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធារេ បារាជិកន្តិ បុរិមស្ស អត្តនោ កោដ្ឋាសេ អាលយស្ស អវិគតត្តា វុត្តំ, អាលយេ បន សព្ពថា អសតិ អវហារោ ន ហោតិ, តេនាហ ‘‘វិចិនិតាវសេសំ គណ្ហន្តស្សាបិ អវហារោ នត្ថេវា’’តិ.

នាយំ មមាតិ ជានន្តោបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន តត្ថ វេមតិកោបិ ហុត្វា ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តោបិ សង្គយ្ហតិ. សិវេយ្យកន្តិ សិវិរដ្ឋេ ជាតំ.

១៤០-១. កប្បិយំ ការាបេត្វាតិ បចាបេត្វា. តស្មិំ បាចិត្តិយន្តិ អទិន្នាទានភាវេន សហបយោគស្សាបិ អភាវា ទុក្កដំ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អាណត្តេហីតិ សម្មតេន អាណត្តេហិ. អាណត្តេនាតិ សាមិកេហិ អាណត្តេន. ភណ្ឌទេយ្យន្តិ សម្មតាទីហិ ទិន្នត្តា ន បរាជិកំ ជាតំ, អសន្តំ បុគ្គលំ វត្វា គហិតត្តា បន ភណ្ឌទេយ្យំ វុត្តំ. អញ្ញេន ទិយ្យមានន្តិ សម្មតាទីហិ ចតូហិ អញ្ញេន ទិយ្យមានំ. គណ្ហន្តោតិ ‘‘អបរស្ស ភាគំ ទេហី’’តិ វត្វា គណ្ហន្តោ. អបរស្សាតិ អសន្តំ បុគ្គលំ អទស្សេត្វា បន ‘‘អបរំ ភាគំ ទេហី’’តិ វា កូដវស្សានិ គណេត្វា វា គណ្ហតោ គិហិសន្តកេ សាមិនា ច ‘‘ឥមស្ស ទេហី’’តិ ឯវំ អាណត្តេន ច ទិន្នេ ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន ហោតិ, សង្ឃសន្តកេ បន ហោតីតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ អសម្មតេន វា អនាណត្តេន វាតិអាទិ បុន វុត្តំ. ឥតរេហិ ទិយ្យមានន្តិ សម្មតេន អាណត្តេន វា ទិយ្យមានំ. ឯវំ គណ្ហតោតិ ‘‘អបរម្បិ ភាគំ ទេហី’’តិ វត្វា កូដវស្សានិ គណេត្វា វា គណ្ហតោ. សាមិកេន បនាតិ ឯត្ថ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ, តេន ‘‘អបរម្បិ ភាគំ ទេហី’’តិ វា កូដវស្សានិ គណេត្វា វា គណ្ហន្តេ សាមិកេន សយំ ទេន្តេ វា ទាបេន្តេ វា វិសេសោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. សុទិន្នន្តិ ភណ្ឌទេយ្យំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ហេដ្ឋា បន សាមិកេន តេន អាណត្តេន វា ទិយ្យមានំ គិហិសន្តកំ ‘‘អបរស្ស ភាគំ ទេហី’’តិ វត្វា គណ្ហតោ អបរស្ស អភាវតោ សាមិសន្តកមេវ ហោតីតិ ភណ្ឌទេយ្យំ ជាតំ, ឥធ បន តេហិយេវ ទិយ្យមានំ ‘‘អបរម្បិ ភាគំ ទេហី’’តិ វត្វា វា កូដវស្សានិ គណេត្វា វា គណ្ហតោ ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តត្តា អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិមត្តំ ឋបេត្វា ភណ្ឌទេយ្យំ ន ហោតីតិ សុទិន្នមេវាតិ វុត្តំ. អស្សាមិកេន បន អាណត្តេន ទិន្នំ ភណ្ឌំ គណ្ហតោ ភណ្ឌទេយ្យមេវាតិ វទន្តិ, បត្តចតុក្កេ វិយ អវហារតាវេត្ថ យុត្តា, សង្ឃសន្តកេ បន ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តេបិ សាមិកស្ស កស្សចិ អភាវា សម្មតេន ទិន្នេបិ ភណ្ឌទេយ្យំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

១៤៦-៩. អាហរាបេន្តេសុ ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ‘‘គហិតេ អត្តមនោ ហោតី’’តិ វចនតោ អនត្តមនស្ស សន្តកំ គហិតម្បិ បុន ទាតព្ពមេវាតិ វុត្តំ. ‘‘សម្មុខីភូតេហិ ភាជេតព្ព’’ន្តិ វចនតោ ភាជនីយភណ្ឌំ ឧបចារសីមដ្ឋានមេវ បាបុណាតីតិ អាហ ‘‘អន្តោឧបចារសីមាយំ ឋិតស្សេវ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ឧភិន្នំ សាលយភាវេបិ ចោរស្ស អទត្វា សាមិកស្សេវ ទាតព្ពំ ចោរេនាបិ សាមិកស្សេវ ទាតព្ពតោ. ឯសេវ នយោតិ បំសុកូលសញ្ញាយ គហិតេ ភណ្ឌទេយ្យំ, ថេយ្យចិត្តេន បារាជិកន្តិ អត្ថោ.

វុដ្ឋហន្តេសូតិ គាមំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយន្តេសុ. អវិសេសេនាតិ សឧស្សាហតាទិវិសេសំ អបរាមសិត្វា សាមញ្ញតោ. សឧស្សាហមត្តមេវ អាបត្តិភាវស្ស បមាណំ សាមិកានំ បរិច្ឆិន្នភាវតោ. តតោតិ គណសន្តកាទិតោ. កុលសង្គហណត្ថាយ ទេតីតិ បំសុកូលវិស្សាសិកាទិសញ្ញាយ គហេត្វា ទេតិ, តទា កុលសង្គហបច្ចយា ច ទុក្កដំ ភណ្ឌទេយ្យញ្ច, ថេយ្យចិត្តេ បន សតិ កុលសង្គហណត្ថាយ គណ្ហតោបិ បារាជិកមេវ. ឩនបញ្ចមាសកាទីសុ កុលទូសកទុក្កដេន សទ្ធិំ ថុល្លច្ចយទុក្កដានិ. សេនាសនត្ថាយ និយមិតន្តិ ឥទំ ឥស្សរវតាយ ទទតោ ថុល្លច្ចយទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥតរបច្ចយត្ថាយ ទិន្នម្បិ អថេយ្យចិត្តេន ឥស្សរវតាយ កុលសង្គហណត្ថាយ វា ញាតកាទីនំ វា ទទតោ ទុក្កដំ ភណ្ឌទេយ្យញ្ច ហោតេវ. ឥស្សរវតាយាតិ ‘‘មយិ ទេន្តេ កោ និវារេស្សតិ, អហមេវេត្ថ បមាណ’’ន្តិ ឯវំ អត្តនោ ឥស្សរិយភាវេន. ថុល្លច្ចយន្តិ កុលសង្គហណត្ថាយ វា អញ្ញថា វា ការណេន ទទតោ សេនាសនត្ថាយ និយមិតស្ស គរុភណ្ឌតាយ ថុល្លច្ចយំ ភណ្ឌទេយ្យញ្ច. គីវាតិ ឯត្ថ សេនាសនត្ថាយ និយមិតេ ថុល្លច្ចយេន សទ្ធិំ គីវា, ឥតរស្មិំ ទុក្កដេន សទ្ធិន្តិ វេទិតព្ពំ. សុខាទិតមេវាតិ អន្តោឧបចារសីមាយំ ឋត្វា ភាជេត្វា អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ខាទិតត្តា វុត្តំ. សង្ឃិកញ្ហិ វិហារបដិពទ្ធំ វេភង្គិយំ ពហិឧបចារសីមដ្ឋំ ភណ្ឌំ អន្តោឧបចារដ្ឋេហិ ភិក្ខូហិ ឯវ ភាជេតព្ពំ, ន ពហិ ឋិតេហិ ឧបចារសីមាយ ភាជេតព្ពន្តិ.

១៥០. ‘‘វុត្តោ វជ្ជេមី’’តិ វុត្តភិក្ខុស្មិំ ‘‘វុត្តោ វជ្ជេហី’’តិ វុត្តស្ស បច្ឆា ឧប្បជ្ជនកបារាជិកាទិទោសារោបនតោ, គហដ្ឋានំ វា ‘‘ភទន្តា អបរិច្ឆេទំ កត្វា វទន្តី’’តិ ឯវំ ទោសារោបនតោ.

១៥៣-៥. ឆាតជ្ឈត្តន្តិ តេន ឆាតេន ជិឃច្ឆាយ ឧទរគ្គិនា ឈត្តំ, ទឌ្ឍំ បីឡិតន្តិ អត្ថោ. ធនុកន្តិ ខុទ្ទកធនុសណ្ឋានំ លគ្គនកទណ្ឌំ. មទ្ទន្តោ គច្ឆតិ, ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ឯត្ថ ឯកសូករគ្ឃនកភណ្ឌំ ទាតព្ពំ ឯកស្មិំ ពន្ធេ អញ្ញេសំ តត្ថ អពជ្ឈនតោ. អទូហលន្តិ យន្តបាសាណោ, យេន អជ្ឈោត្ថដត្តា មិគា បលាយិតុំ ន សក្កោន្តិ. បច្ឆា គច្ឆតីតិ តេន កតបយោគេន អគន្ត្វា បច្ឆា សយមេវ គច្ឆតិ, ហេដ្ឋា វុត្តេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. រក្ខំ យាចិត្វាតិ រាជបុរិសានំ សន្តិកំ គន្ត្វា អនុទ្ទិស្ស រក្ខំ យាចិត្វា. កុមីនមុខន្តិ កុមីនស្ស អន្តោ មច្ឆានំ បវិសនមុខំ.

១៥៦. ថេរានន្តិ អាគន្តុកត្ថេរានំ. តេសម្បីតិ អាវាសិកភិក្ខូនម្បិ. បរិភោគត្ថាយាតិ សង្ឃិកេ កត្តព្ពវិធិំ កត្វា បរិភុញ្ជនត្ថាយ. គហណេតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. យត្ថាតិ យស្មិំ អាវាសេ. អញ្ញេសន្តិ អញ្ញេសំ អាគន្តុកានំ. តេសុបិ អាគន្តុកា អនិស្សរាតិ សេនាសនេ និរន្តរំ វសន្តានំ ចីវរត្ថាយ ទាយកេហិ ភិក្ខូហិ វា និយមេត្វា ទិន្នត្តា ភាជេត្វា ខាទិតុំ អនិស្សរា, អាគន្តុកេហិបិ ឥច្ឆន្តេហិ តស្មិំ វិហារេ វស្សានាទីសុ បវិសិត្វា ចីវរត្ថាយ គហេតព្ពំ. តេសំ កតិកាយ ឋាតព្ពន្តិ សព្ពានិ ផលាផលានិ អភាជេត្វា ‘‘ឯត្តកេសុ រុក្ខេសុ ផលានិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិស្សាម, អញ្ញេសុ ផលាផលេហិ សេនាសនានិ បដិជគ្គិស្សាមា’’តិ វា, ‘‘បិណ្ឌបាតាទិបច្ចយំ សម្បាទេស្សាមា’’តិ វា, ‘‘កិញ្ចិបិ អភាជេត្វា ចតុបច្ចយត្ថាយេវ ឧបនេមា’’តិ វា ឯវំ សម្មា ឧបនេន្តានំ អាវាសិកានំ កតិកាយ អាគន្តុកេហិ ឋាតព្ពំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘អនិស្សរា’’តិ វចនេន ទីបិតោ ឯវ អត្ថោ, មហាបច្ចរិយំ ចតុន្នំ បច្ចយានន្តិអាទិនា វិត្ថារេត្វា ទស្សិតោ. បរិភោគវសេនេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, បរិភោគវសេន តមេវ ភាជេត្វាតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិហារេ, រដ្ឋេ វា.

សេនាសនបច្ចយន្តិ សេនាសនញ្ច តទត្ថាយ និយមេត្វា ឋបិតញ្ច. ឯកំ វា ទ្វេ វា វរសេនាសនានិ ឋបេត្វាតិ វុត្តមេវត្ថំ បុន ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘មូលវត្ថុច្ឆេទំ បន កត្វា ន ឧបនេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, សេនាសនសង្ខាតវត្ថុនោ មូលច្ឆេទំ កត្វា សព្ពានិ សេនាសនានិ ន វិស្សជ្ជេតព្ពានីតិ អត្ថោ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឯកំ វា ទ្វេ វា វរសេនាសនានិ ឋបេត្វា លាមកតោ បដ្ឋាយ វិស្សជ្ជេន្តេហិបិ សេនាសនភូមិយោ ន វិស្សជ្ជេតព្ពាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ, តម្បិ យុត្តមេវ ឥមស្សាបិ អត្ថស្ស អវស្សំ វត្តព្ពតោ, ឥតរថា កេចិ សហ វត្ថុនាបិ វិស្សជ្ជេតព្ពំ មញ្ញេយ្យុំ.

បណ្ណំ អារោបេត្វាតិ ‘‘ឯត្តកេ រុក្ខេ រក្ខិត្វា តតោ ឯត្តកំ គហេតព្ព’’ន្តិ បណ្ណំ អារោបេត្វា. និមិត្តសញ្ញំ កត្វាតិ សង្កេតំ កត្វា. ទារកាតិ តេសំ បុត្តនត្តាទយោ យេ កេចិ គោបេន្តិ, តេ សព្ពេបិ ឥធ ‘‘ទារកា’’តិ វុត្តា. តតោតិ យថាវុត្តទារុសម្ភារតោ. អាបុច្ឆិត្វាតិ ការកសង្ឃំ អាបុច្ឆិត្វា. តំ សព្ពម្បិ អាហរិត្វាតិ អនាបុច្ឆិត្វាបិ តាវកាលិកំ អាហរិត្វា. អយមេវ ភិក្ខុ ឥស្សរោតិអាទិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ សន្តកេហិ ទារុសម្ភារាទីហិ ច ការាបិតត្តា បដិជគ្គិតត្តា ច សង្ឃិកសេនាសនេ ភាគិតាយ ច អយមេវ ឥស្សរោ, ន ច សោ តតោ វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧទកបូជន្តិ ចេតិយង្គណេ សិញ្ចនាទិបូជំ. វត្តសីសេនាតិ កេវលំ សទ្ធាយ, ន វេតនាទិអត្ថាយ. សវត្ថុកន្តិ សហ ភូមិយា. កុដ្ដន្តិ គេហភិត្តិំ. បាការន្តិ បរិក្ខេបបាការំ. តតោតិ ឆឌ្ឌិតវិហារតោ. តតោ អាហរិត្វា សេនាសនំ កតំ ហោតីតិ សាមន្តគាមវាសីហិ ភិក្ខូហិ ឆឌ្ឌិតវិហារតោ ទារុសម្ភារាទិំ អាហរិត្វា សេនាសនំ កតំ ហោតិ.

១៥៧. ‘‘បុគ្គលិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជតី’’តិ វុត្តមត្ថំយេវ បាកដំ កាតុំ ‘‘អាគតាគតានំ វុឌ្ឍតរានំ ន ទេតី’’តិ វុត្តំ. ចតុភាគឧទកសម្ភិន្នេតិ ចតុត្ថភាគេន សម្ភិន្នេ. បាឡិយំ ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១៥៧) សាមិកេហិ ថុល្លនន្ទំ ឧទ្ទិស្ស ឯតិស្សា ហត្ថេ ទិន្នត្តា, អថេយ្យចិត្តេន បរិភុញ្ជិតត្តា ច វុត្តំ. ថេយ្យចិត្តេន បរិភុត្តេបិ ចស្សា ភណ្ឌទេយ្យមេវ ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌដ្ឋានិយត្តា. ឱទនភាជនីយវត្ថុស្មិន្តិ ‘‘អបរស្ស ភាគំ ទេហី’’តិ អាគតវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៤១).

១៥៩. តស្ស កុលស្ស អនុកម្បាយ បសាទានុរក្ខណត្ថាយាតិអាទិនា កុលសង្គហត្ថំ នាកាសីតិ ទស្សេតិ. ‘‘យាវ ទារកា បាសាទំ អារោហន្តិ, តាវ បាសាទោ តេសំ សន្តិកេ ហោតូ’’តិ បុព្ពេ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា អធិដ្ឋិតត្តា ឯវ យថាកាលបរិច្ឆេទមេវ តត្ថ តិដ្ឋតិ, តតោ បរំ បាសាទោ សយមេវ យថាឋានំ គច្ឆតិ, តថាគមនញ្ច ឥទ្ធិវិស្សជ្ជនេន សញ្ជាតំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ថេរោ ឥទ្ធិំ បដិសំហរី’’តិ. យស្មា ឯវំ ឥទ្ធិវិធញាណេន ករោន្តស្ស កាយវចីបយោគា ន សន្តិ ថេយ្យចិត្តញ្ច នត្ថិ បាសាទស្សេវ វិចារិតត្តា, តស្មា ‘‘ឯត្ថ អវហារោ នត្ថី’’តិ ថេរោ ឯវមកាសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ទារកេសុ អនុកម្បាយ អានយនត្ថមេវ បាសាទេ ឧបនីតេ បាសេ ពទ្ធសូករាទីនំ អាមិសំ ទស្សេត្វា ឋានាចាវនំ វិយ ករមរានីតេសុ ទារកេសុ បាសាទំ អារុឡ្ហេសុបិ បុន បដិសំហរណេ ច ឥធ អវហារោ នត្ថិ ការុញ្ញាធិប្បាយត្តា, ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន ហោតិ កាយវចីបយោគាភាវា. កាយវចីបយោគេ សតិយេវ ហិ អាបត្តិ ភណ្ឌទេយ្យំ វា ហោតិ, តេនេវ ភគវា ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, អថេយ្យចិត្តស្សា’’តិអាទិំ អវត្វា ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយេ’’តិ (បារា. ១៥៩) ឯត្តកមេវ អវោច. ឥទ្ធិវិសយេតិ ចេត្ថ បរភណ្ឌាទាយកកាយវចីបយោគាសមុដ្ឋាបកស្ស កេវលំ មនោទ្វារិកស្ស អថេយ្យចិត្តភូតស្ស ឥទ្ធិចិត្តស្ស វិសយេ អាបត្តិ នាម នត្ថីតិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. កិំ បន បដិក្ខិត្តំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឦទិសាយ អធិដ្ឋានិទ្ធិយា អនាបត្តី’’តិ. ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយេ’’តិ ហិ ឥមិនាយេវ សុត្តេន អធិដ្ឋានិទ្ធិយា អប្បដិក្ខិត្តភាវោ សិជ្ឈតិ. អត្តនោ បកតិវណ្ណំ អវិជហិត្វា ពហិទ្ធា ហត្ថិអាទិទស្សនំ, ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៨, ២៣៩; ម. និ. ១.១៤៧; បដិ. ម. ១.១០២) អាគតញ្ច អធិដ្ឋានវសេន និប្ផន្នត្តា អធិដ្ឋានិទ្ធិ នាម, ‘‘សោ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា កុមារកវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, នាគវណ្ណំ…បេ… វិវិធម្បិ សេនាព្យូហំ ទស្សេតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.១៣) ឯវំ អាគតា ឥទ្ធិ បកតិវណ្ណវិជហនវិការវសេន បវត្តត្តា វិកុព្ពនិទ្ធិ នាម. អត្តនោ បន បកតិរូបំ យថាសភាវេន ឋបេត្វាវ ពហិ ហត្ថិអាទិទស្សនំ វិកុព្ពនិទ្ធិ នាម ន ហោតិ, អត្តនោ រូបមេវ ហត្ថិអាទិរូបេន និម្មានំ វិកុព្ពនិទ្ធីតិ វេទិតព្ពំ.

បរាជិតកិលេសេនាតិ វិជិតកិលេសេន, និក្កិលេសេនាតិ អត្ថោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ, តេន ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទេន សមំ អញ្ញំ អនេកនយវោកិណ្ណំ គម្ភីរត្ថវិនិច្ឆយំ កិញ្ចិ សិក្ខាបទំ ន វិជ្ជតីតិ យោជនា. តត្ថ អត្ថោ នាម បាឡិអត្ថោ, វិនិច្ឆយោ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយោ, តេ គម្ភីរា យស្មិំ, តំ គម្ភីរត្ថវិនិច្ឆយំ. វត្ថុម្ហិ ឱតិណ្ណេតិ ចោទនាវសេន វា អត្តនាវ អត្តនោ វីតិក្កមារោចនវសេន វា សង្ឃមជ្ឈេ អទិន្នាទានវត្ថុស្មិំ ឱតិណ្ណេ. ឯត្ថាតិ ឱតិណ្ណវត្ថុម្ហិ. វិនិច្ឆយោតិ អាបត្តានាបត្តិនិយមនំ. កប្បិយេបិ ច វត្ថុស្មិន្តិ អត្តនា គហេតុំ យុត្តេ មាតាបិតាទីនំ សន្តកេបិ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

ទុតិយបារាជិកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.