១. បឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៣៩. ‘‘ទិវាបិ អន្ធការំ អត្ថិ, តប្បដិសេធនត្ថំ ‘រត្តន្ធការេ’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ បោរាណា. សន្តិដ្ឋេយ្យាតិ ឯត្ថ ឋានាបទេសេន ចតុព្ពិធោបិ ឥរិយាបថោ សង្គហិតោ, តស្មា បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ តេន សទ្ធិំ ចង្កមនាទិំ ករោន្តិយា បាចិត្តិយមេវ. ‘‘សល្លបេយ្យ វា’’តិ កេវលំ និទានវសេន វុត្តំ វិសេសាភាវតោ. ‘‘សល្លបេយ្យវាតិ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតា សល្លបតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តន្តិ ឯកេ. កស្មា? យស្មា តស្ស បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតេនេវ ឯកំ បាចិត្តិយំ. សល្លបនេនបិ អបរម្បិ ឯកំ អាបជ្ជតីតិ នាបជ្ជតិ, កថំ បញ្ញាយតីតិ? អង្គវសេន. ឥមស្ស ហិ រត្តន្ធការតា, បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋានំ វា សល្លបនំ វា, សហាយាភាវោ, រហោបេក្ខតាតិ ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានិ វុត្តានិ. តត្ថ យទិ ឋានបច្ចយា ឯកា អាបត្តិ វិសុំ សិយា, តស្សា ចត្តារិ អង្គានិ សិយុំ. យទិ សល្លបនបច្ចយា ឯកា, តស្សាបិ បញ្ច អង្គានិ សិយុំ. តស្មា មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘ចត្តារិ វា បញ្ច វា អង្គានី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ, តស្មា សល្លបនបច្ចយា វិសុំ នត្ថីតិ. អត្ថិយេវ, មាតិកាដ្ឋកថាវចនញ្ច តទត្ថមេវាតិ ឯកេ. កថំ? សហុប្បត្តិតោ ទ្វិន្នំ អាបត្តីនំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សល្លបនេ សតិ ឋានបច្ចយា អាបជ្ជិតព្ពំ ចតុរង្គិកំ, សល្លបនបច្ចយា អាបជ្ជិតព្ពំ ចតុរង្គិកន្តិ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ សហុប្បន្នានិ ឯកតោ អាបជ្ជន្តីតិ. ឥទំ អយុត្តំ បាឡិវិរោធតោ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘សល្លបេយ្យ វាតិ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតា សល្លបតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តំ. យទិ ទ្វេ សិយុំ, ‘‘អាបត្តិ ទ្វិន្នំ បាចិត្តិយាន’’ន្តិ ន វត្តព្ពតា សិយាតិ. អយំ នយោ ទុតិយាទីសុបិ យថាយោគំ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ទុតិយេនាបិ សទ្ធិំ យទិ ភិក្ខុនិយា រហោបេក្ខតា អត្ថិ, សោ ចេ បុរិសោ, ន ទុតិយោ, បុរិសគណនាយ អាបត្តិយោ. អថ ទុតិយា ភិក្ខុនី ហោតិ, តស្សា ច តេន បុរិសេន សទ្ធិំ រហោបេក្ខតា អត្ថិ, សា ច ភិក្ខុនី ន ទុតិយា ហោតិ. ឧភិន្នម្បិ អាបជ្ជតីតិ ឯកេ, វិចារេត្វា បន គហេតព្ពំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន វុត្តំ ‘‘ហត្ថបាសេ ឋានេន ទុក្កដ’’ន្តិ, តំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. ‘‘បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ តិដ្ឋតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ហិ បាឡិ, កិំពហុនា. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយិកឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘សន្តិដ្ឋនាទីសុ តីណិ បាចិត្តិយានី’’តិអាទិវចនតោ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘អង្គានិ ចេត្ថ ចត្តារិ បញ្ច វា’’តិ វត្តព្ពន្តិ សន្និដ្ឋានំ.

បឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.