៨. សហធម្មិកវគ្គោ

១. សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣៤. សហធម្មិកសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

២. វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣៨. អាបត្តិញ្ច សតិសម្មោសាយាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ កត្តព្ពញ្ច ន ករោតីតិ ទីបេតិ, ន ចត្តារិ ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. រដ្ឋេកទេសោ ជនបទោ. ពុទ្ធកាលេ អរិដ្ឋកណ្ដកា សាសនបច្ចត្ថិកា. ‘‘នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ វចនេន ហិ តេ ភគវតោ អសព្ពញ្ញុតំ ទីបេន្តិ. បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ ទសវត្ថុទីបកា វជ្ជិបុត្តកា. តេ ហិ វិនយសាសនបច្ចត្ថិកា. បរូបហារាទិវាទា បន សុត្តន្តាភិធម្មប្បច្ចត្ថិកា. កេ បន តេ? ឯកច្ចេ មហាសង្ឃិកាទយោ, ន សព្ពេតិ ទីបនត្ថំ ‘‘បរូបហារា…បេ… វាទា’’តិ វិសេសនវចនមាហ. តត្ថ យេ កុហកា បាបិច្ឆកា អភូតំ ឧល្លបិត្វា បដិលទ្ធវរភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា មុដ្ឋស្សតី និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា សុក្កវិស្សដ្ឋិំ បត្តា, អញ្ញេហិ តំ ទិស្វា ‘‘អត្ថិ អរហតោ សុក្កវិស្សដ្ឋី’’តិ វុត្តេ ‘‘មារកាយិកា ឧបសំហរន្តី’’តិ វត្វា ជនំ វញ្ចេន្តិ. យេ ច សម្មាបដិបន្នា អកុហកា, តេបិ តំ វចនំ សុត្វា កេចិ តំទិដ្ឋិកា ហោន្តិ អធិមានិនោ ច. អត្តនោ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ បស្សិត្វាបិ នាធិមុច្ចន្តិ, អនធិគតេ អធិកតសញ្ញិនោវ ហោន្តិ. តថា អត្ថិ អរហតោ អញ្ញាណកង្ខាវិតរណា នាមគោត្តាទីសុ វិយ សច្ចេសុ បរវិតរណា បរេហិ បញ្ញត្តា នាមានីតិ អធិប្បាយោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ វិនយធរោ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ អរហតោ អសុចិ មុច្ចេយ្យ (កថា. ៣១៣; មហាវ. ៣៥៣). ទិដ្ឋធម្មា…បេ… អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ’’តិអាទីនិ (មហាវ. ៣០) សុត្តបទានិ ទស្សេត្វា តេ សាសនបច្ចត្ថិកេសុ និគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតីតិ អធិប្បាយោ. ឥតរេ ‘‘បរិយត្តិ មូល’’ន្តិ វាទិនោ. ‘‘បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ’’តិ និទានវសេន វុត្តំ. តថាគតស្ស វិភង្គបទានិ សិទ្ធានិ. សិទ្ធេយេវ កិំ ឥមស្ស អង្គានិ? គរហិតុកាមតា ឧបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទវិវណ្ណនញ្ចាតិ.

វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៤. មោហនសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៤. បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥២. រត្តចិត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន. វិហេឋេតុកាមំ បន ទិស្វា ‘‘សចេ អហំ ឥមំ មារេមិ, នត្ថិ មេ មោក្ខោ’’តិ ចិន្តេត្វា កុបិតោ សត្តសញ្ញំ បុរេក្ខត្វា បហារំ ទេតិ, តស្ស យថាវត្ថុកមេវ.

បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៦. ‘‘កាយំ វា កាយបដិពទ្ធំ វា’’តិ (បាចិ. ៤៥៦) វចនតោ កាយាទីសុ យំ ឧច្ចារេតិ, តំ តលំ នាម. តលមេវ តលសត្តិកំ. បោថនសមត្ថដ្ឋេន សត្តិកន្តិ ឯកេ. តំ ‘‘ឧប្បលបត្តម្បី’’តិ ឥមិនា និយមេតិ. ឯវំ កុបិតា ហិ កោបវសេន បោថនាសមត្ថតំ អវិចារេត្វា យំ កិញ្ចិ ហត្ថគតំ បដិក្ខិបន្តិ, សុខសម្ផស្សម្បិ ហោតុ, បាចិត្តិយមេវ. យស្មា បហរិតុកាមតាយ បហដេ បុរិមេន បាចិត្តិយំ. កេវលំ ឧច្ចារេតុកាមតាយ ឧគ្គិរណមត្តេ កតេ ឥមិនា បាចិត្តិយំ. ឥមិនា បន វិរជ្ឈិត្វា បហារោ ទិន្នោ, តស្មា ន បហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា ទុក្កដំ. កិមិទំ ទុក្កដំ បហារបច្ចយា, ឧទាហុ ឧគ្គិរណបច្ចយាតិ? បហារបច្ចយា ឯវ ទុក្កដំ. បុរិមំ ឧគ្គិរណបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ សទុក្កដំ បាចិត្តិយំ យុជ្ជតិ. បុរិមញ្ហិ ឧគ្គិរណំ, បច្ឆា បហារោ. ន ច បច្ឆិមបហារំ និស្សាយ បុរិមំ ឧគ្គិរណំ អនាបត្តិវត្ថុកំ ភវិតុមរហតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘តេន បហារេន ហត្ថាទីសុ យំ កិញ្ចិ ភិជ្ជតិ, ទុក្កដមេវា’’តិ ឥមិនាបិ បហារបច្ចយា ទុក្កដំ. ឧគ្គិរណំ យថាវត្ថុកមេវាតិ សិទ្ធំ, សុដ្ឋុ វីមំសិតព្ពំ. ‘‘តិរច្ឆានាទីនំ អសុចិករណាទីនិ ទិស្វា កុជ្ឈិត្វាបិ ឧគ្គិរន្តស្ស មោក្ខាធិប្បាយោ ឯវា’’តិ វទន្តិ.

តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៦២. ឧបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញី អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេនាតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិកាយសំសគ្គាទិនា សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា វត្ថុនាតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ អនុបសម្បន្នស្ស សង្ឃាទិសេសាបត្តិ នាម អត្ថិ.

អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៦៨. ឩនវីសតិវស្សោ មញ្ញេតិ ឯត្ថ សយំ សញ្ញាយ តថា អមញ្ញន្តោ កុក្កុច្ចុប្បាទនត្ថំ ‘‘មញ្ញេ’’តិ វទន្តោ កិំ មុសាវាទេន ការេតព្ពោតិ? ន សិយា អង្គសម្បត្តិយា, ន ច កេវលំ ‘‘មញ្ញេ’’តិ ឥមិនា និយមតោ អង្គសម្បត្តិ ហោតិ. បរមត្ថវិហិតំ កត្ថចិ ហោតិ. ‘‘ឧទកំ មញ្ញេ អាទិត្ត’’ន្តិអាទិម្ហិ បរោ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេតុ វា, មា វា, តំ អប្បមាណន្តិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘កុក្កុច្ចុប្បាទន’’ន្តិ តស្ស អធិប្បាយវសេន វុត្តន្តិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៣. ឥមេសំ សុត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘វចន’’ន្តិ បាឋសេសោ. ឯកបរិច្ឆេទានីតិ សិយា កិរិយា សិយា អកិរិយាតិ ឥមិនា នយេន ឯកបរិច្ឆេទានិ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ អញ្ញវាទកបច្ចយាបត្តិ កិរិយា ច វិហេសកបច្ចយាបត្តិ អកិរិយា ច, តទុភយំ បន ឯកសិក្ខាបទន្តិ កត្វា តំ អញ្ញវាទកសង្ខាតំ សិក្ខាបទំ សិយា កិរិយា បឋមស្ស វសេន, សិយា អកិរិយា ទុតិយស្ស វសេនាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៤. ‘‘ធម្មិកានំ កម្មាន’’ន្តិ (បាចិ. ៤៧៥) វចនតោ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ធម្មិកានំ កម្មានំ ‘‘ឆន្ទំ ទម្មី’’តិ ឆន្ទំ ទេន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ, ន បដិបត្តិ. អធម្មំ និស្សាយ ខិយ្យតិ, តំ វា ឧក្កោដេតិ, អនាបត្តិ នេវ ហោតីតិ? ន, តថា ឆន្ទទានកាលេ អកត្វា បច្ឆា អធម្មកម្មខិយ្យនាទិបច្ចយា អនាបត្តិវារេ វុត្តត្តា. អធម្មេន វា វគ្គេន វា ន កម្មារហស្ស វា កម្មករណបច្ចយា អាបត្តិមោក្ខករណតោ អវិសេសមេវ តថាវចនន្តិ ចេ? ន, ឆន្ទទានកាលេ អធម្មកម្មករណានុមតិយា អភាវតោ, ការកស្សេវ វជ្ជប្បសង្គតោ ច. គណស្ស ទុក្កដន្តិ ចេ? បារិសុទ្ធិឆន្ទទាយកាវ តេ, ន គណោ អកម្មប្បត្តត្តា, បរិវារេបិ (បរិ. ៤៨២ អាទយោ) កម្មវគ្គេ កម្មប្បត្តឆន្ទទាយកា វិសុំ វុត្តា. តថាបិ អធម្មកម្មស្ស ឆន្ទោ ន ទាតព្ពោ ទេន្តេ អកប្បិយានុមតិទុក្កដតោ. តត្ថ ហិ យោជនទុក្កដតោ ន មុច្ចន្តីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ.

កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៨១. សន្និបាតំ អនាគន្ត្វា ចេ ឆន្ទំ ន ទេតិ, អនាបត្តីតិ ឯកេ. ទុក្កដន្តិ ឯកេ ធម្មកម្មន្តរាយករណាធិប្បាយត្តា. សង្ឃមជ្ឈេ ឆន្ទំ ទាតុំ លភតីតិ កេចិ. ទិន្នឆន្ទេ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសិត្វា បុន គតេបិ ឆន្ទោ ន បដិប្បស្សម្ភេយ្យាតិ ចេ? បដិប្បស្សម្ភតិ. កស្មា? ‘‘អហត្ថបាសោ ឆន្ទារហោ’’តិអាទីហិ វិរុជ្ឈនតោ. បាឡិយំ បន ទាតុកាមតាយ ហត្ថបាសំ អតិក្កមន្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ កេចិ.

ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៨៤-៥. អទាសីតិ អបលោកេត្វា អទាសិ. ភិក្ខូតិ ឯត្ថ តេ ឆព្ពគ្គិយា អត្តានំ បរិវជ្ជយិត្វា ‘‘សង្ឃោ’’តិ អវត្វា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាហំសុ. បរិណាមេន្តីតិ នេន្តិ. តត្ថ លាភោតិ បទុទ្ធារករណំ ឥធ អនធិប្បេតស្សបិ យស្ស កស្សចិ អត្ថុទ្ធារវសេន លាភទីបនត្ថំ. ចីវរមេវ ហិ ឥធាធិប្បេតំ, តេនេវ ‘‘អញ្ញំ បរិក្ខារំ ទិន្នំ ខីយតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ. ទិន្នន្តិ ច បរិក្ខារន្តិ ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩១. ញាតកម្បិ បរស្ស ទាតុកាមំ អញ្ញស្ស ទាបេតិ, អាបត្តិ ឯវ. សព្ពត្ថ អាបុច្ឆិត្វា ទាតុកាមំ យថាសុខំ វិចារេតុំ លភតិ.

បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ.