៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥-៦. សព្ពមេតំ បទសោ ធម្មោ នាមាតិ ឯត្ថ ធម្មោ នាម ពុទ្ធភាសិតោតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ. អក្ខរសមូហោតិ អសមត្តបទេ. បច្ចេកពុទ្ធភាសិតំ ពុទ្ធភាសិតេ ឯវ. អនុបាសកគហដ្ឋេហិ ភាសិតោ ឥសិភាសិតាទិសង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ទេវតាភាសិតោ’’តិ បទំ នត្ថិ, យត្ថ អត្ថិ, សា បាឡិ. គាថាពន្ធេបិ ច ឯស នយោតិ ឯកមេវ អក្ខរំ វត្វា ឋានំ លព្ភតិ ឯវ. ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិសុត្តំ ភណាបិយមានោ ឯការំ វត្វា តិដ្ឋតិ ចេ, អន្វក្ខរេន បាចិត្តិយំ, អបរិបុណ្ណបទំ វត្វា ឋិតេ អនុព្យញ្ជនេន. បទេសុ ឯកំ បឋមបទំ វិរុជ្ឈតិ ចេ, អនុបទេន បាចិត្តិយំ. អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ អដ្ឋកថានិស្សិតវសេន ឋិតោ. បុព្ពេ បកតិភាសាយ វុត្តំ អដ្ឋកថំ សន្ធាយ. បាឡិនិស្សិតោតិ បាឡិយំ ឯវាគតោ. មគ្គកថាទីនិបិ បករណានិ.

៤៨. ឧបចារន្តិ ទ្វាទសហត្ថំ. ‘‘ឱបាតេតីតិ ឯកតោ ភណតិ សមាគច្ឆតី’’តិ លិខិតំ. កិញ្ចាបិ អបលាលទមនម្បិ សីលុបទេសោបិ ភគវតោ កាលេ ឧប្បន្នោ, អថ ខោ តេសុ យំ យំ ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តំ, តំ តទេវ អាបត្តិវត្ថុ ហោតីតិ វិញ្ញាបនត្ថំ មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘វទន្តី’’តិ វចនេហិ សិថិលំ កតំ. ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តស្ស ពហុលតាយ តព្ពហុលនយេន តេសុ អាបត្តិ វុត្តា, តស្មា មហាបច្ចរិយំ តស្សាធិប្បាយោ បកាសិតោតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពេសមេវ វចនន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. សចេ អាចរិយោ ឋិតោ និសិន្នានំ បាឋំ ទេតិ, ‘‘ន ឋិតោ និសិន្នស្ស ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ វុត្តាបត្តិំ នាបជ្ជតីតិ ឯកេ. តេសម្បិ បាឋទានំ ធម្មទេសនតោ ន អញ្ញន្តិ តំ ន យុត្តំ, ឆត្តបាណិកាទីនំ បាឋទានេន អនាបត្តិប្បសង្គតោ, អាបត្តិភាវោ ច សិទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឧភោ អត្ថំ ន ជានន្តិ, ឧភោ ធម្មំ ន បស្សរេ;

យោ ចាយំ មន្តំ វាចេតិ, យោ ចាធម្មេនធីយតី’’តិ. (បាចិ. ៦៤៧);

ឯត្ថ អធីយតីតិ អត្ថោ, តស្មា បាឋទានម្បិ ធម្មទេសនាវ. សេខិយដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៣៤) ‘‘ធម្មបរិច្ឆេទោ បនេត្ថ បទសោធម្មេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា អយមេវ ធម្មោ សព្ពត្ថ ធម្មបដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ វេទិតព្ពោ. យទិ ឯវំ សង្ខារភាសាទិវសេន ចិត្តធម្មំ ទេសេន្តស្ស សេខិយវសេន អនាបត្តិ សិយា, តតោ ឆបកជាតកវិរោធោ. តត្ថ មន្តានំ ពាហិរគន្ថត្តាតិ ចេ? ន, តទធិប្បាយាជាននតោ. អយញ្ហិ តត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘ពាហិរកគន្ថសង្ខាតម្បិ មន្តំ ឧច្ចេ អាសនេ និសិន្នស្ស វាចេតុំ មេ ភិក្ខវេ អមនាបំ, បគេវ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. ‘‘តទាបិ មេ, ភិក្ខវេ, អមនាបំ នីចេ អាសនេ និសីទិត្វា ឧច្ចេ អាសនេ និសិន្នស្ស មន្តំ វាចេតុំ, កិមង្គំ បន ឯតរហិ…បេ… ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៦៤៧) ហិ អយំ បាឡិ យថាវុត្តមេវ អធិប្បាយំ ទីបេតិ, ន អញ្ញំ. តេនេវ ‘‘មន្តំ វាចេតុំ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ វចនភេទោ កតោ. អញ្ញថា ឧភយត្ថ ‘‘ធម្មំ ទេសេតុ’’មិច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ.

មយា សទ្ធិំ មា វទាតិអាទិម្ហិ បន អនុគណ្ឋិបទេ ឯវំ វុត្តោ ‘‘សចេ ភិក្ខុ សាមណេរេន សទ្ធិំ វត្តុកាមោ, តថា សាមណេរោបិ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វត្តុកាមោ សហសា ឱបាតេតិ, ‘យេភុយ្យេន បគុណំ គន្ថំ ភណន្តំ ឱបាតេតី’’តិអាទីសុ វិយ អនាបត្តិ, ន ហិ ឯត្តាវតា ភិក្ខុ សាមណេរស្ស ឧទ្ទិសតិ នាម ហោតិ. យស្មា មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, តស្មាបិ យុត្តមេវេតំ. សចេ តត្ថ វិចារេត្វា បដិក្ខិត្តំ សិយា អាបត្តិ, កិរិយាកិរិយញ្ច នាបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា ចិត្តេន ឯកតោ វត្តុកាមោ, អថ ខោ នំ ‘ឯកតោ មា វទា’តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ ឯកតោ វទន្តោ អាបជ្ជតិ. អវត្តុកាមស្ស សហសា វិរជ្ឈិត្វា ឯកតោ វទន្តស្ស អនាបត្តិ, តេន វុត្តំ ‘មយា សទ្ធិំ មា វទាតិ វុត្តោ យទិ វទតិ, អនាបត្តី’តិ. តថាបិ អាចរិយានំ មតិមនុវត្តន្តេន ឯវរូបេសុ ឋានេសុ យថាវុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. កស្មា? យស្មា មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, នត្ថិភាវតោយេវ អាបត្តិ. សចេ តត្ថ អនាបត្តិអវចនំ ន សម្ភវតិ អយមដ្ឋានត្តា’’តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ យទិ វទតិ, ភិក្ខុនោ អនាបត្តីតិ យុត្តមេតំ ភិក្ខុនោ វត្តុកាមតាយាភាវតោ, ភាវេបិ សជ្ឈាយករណាទីសុ តីសុ អនាបត្តិតោ ច. អថ សាមណេរេន ព្យត្តតាយ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ ភិក្ខុ អព្យត្តតាយ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ វត្តុកាមតាសព្ភាវតោ. សហសា ចេ វទតិ, អនាបត្តិ តទភាវតោ. សចេ ភិក្ខុ ឯវំ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វត្វា តេន សទ្ធិំ សយំ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ. ន ហិ ឯតំ សិក្ខាបទំ កិរិយាកិរិយំ. យទិ ឯតំ សិក្ខាបទំ កិរិយាកិរិយំ ភវេយ្យ, យុត្តំ. តត្ថ អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិយំ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តំ សិយា. ន ហិ សាមណេរស្ស កិរិយា ឥធ បមាណន្តិ, ឥមស្មិំ បន អធិប្បាយេ វុត្តេ អតិយុត្តំវាតិ អត្ថោ. អក្ខរត្ថោ ព្យញ្ជនត្ថោ. កិញ្ចាបិ ‘‘យញ្ច បទំ យញ្ច អនុបទំ យញ្ច អន្វក្ខរំ យញ្ច អនុព្យញ្ជនំ, សព្ពមេតំ បទសោធម្មោ នាមា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘បទេន វាចេតិ, បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, អក្ខរាយ វាចេតិ, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥទមេវ ទ្វយំ យោជិតំ, តំ កស្មាតិ ចេ? បទេន អនុបទអនុព្យញ្ជនានំ សង្គហិតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុបទន្តិ ទុតិយបាទោ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥), តស្មា អនុបទេកទេសមត្តមេវ អនុព្យញ្ជនន្តិ សិទ្ធំ. ‘‘អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទ’’ន្តិ ច វុត្តត្តា បទមត្តមេវ វត្តព្ពំ តេន អនុបទាទិត្តយគ្គហណតោតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ វចនវិសេសតោ. បទេន វាចេន្តោ ហិ បទេ វា អនុបទេ វា អនុព្យញ្ជនេ វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ន អក្ខរេន. អក្ខរេន វាចេន្តោ បន បទាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ អាបជ្ជតិ. ន ហិ ‘‘វរោ វរញ្ញូ វរទោ វរាហរោ’’តិអាទិម្ហិ បឋមំ វ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយាទិវ-ការេ ឱបាតេតិ, បឋមំ រោ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយរោ-ការេ ឱបាតេតិ, បឋមំ រ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយរ-ការេ ឱបាតេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ សម្ភវតិ. អនុព្យញ្ជនានុលោមតោ សម្ភវតិ ឯវាតិ ចេ? ន, ‘‘បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា. ឥទញ្ហិ វចនំ ឯកស្មិំ បទេ ឯកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ. ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ រូតិ ឱបាតេតី’’តិ វចនតោ សកលំ បាទំ វាចេន្តស្ស បឋមអក្ខរមត្តេ ឯកតោ វុត្តេ អាបត្តីតិ សិទ្ធន្តិ ចេ? ន, ‘‘អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា, តស្មា រូតិ ឱបាតេតីតិ វត្តុំ អសម្ភវតោ រូ-ការស្ស យថាវុត្តធម្មបរិយាបន្នភាវសិទ្ធិតោ តំ អវត្វា កេវលំ អក្ខរាយ វាចេន្តស្ស យថាវុត្តធម្មបរិយាបន្នអក្ខរភាវទស្សនត្ថំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ’’តិ វុត្តំ, វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វា អនុព្យញ្ជនេ វេទនាវចនំ វិយាតិ វេទិតព្ពំ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.