២. ទុតិយបារាជិកំ

ធនិយវត្ថុវណ្ណនា

៨៤. ទុតិយេ រាជូហិ ឯវ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘រាជគហ’’ន្តិ លទ្ធនាមកេ សមីបត្ថេន, អធិករណត្ថេន ច បដិលទ្ធភុម្មវិភត្តិកេ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ ចតូហិ វិហារេហិ វិហរន្តោតិ អធិប្បាយោ. តស្ស ‘‘វស្សំ ឧបគច្ឆិំសូ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តយោ ឯវ ហិ ញត្តិំ ឋបេត្វា គណកម្មំ ករោន្តិ, ន តតោ ឩនា អធិកា វា អកិរិយត្តា. តត្ថ វិនយបរិយាយេន សង្ឃគណបុគ្គលកម្មកោសល្លត្ថំ ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ – អត្ថិ សង្ឃកម្មំ សង្ឃោ ឯវ ករោតិ, ន គណោ ន បុគ្គលោ, តំ អបលោកនកម្មស្ស កម្មលក្ខណេកទេសំ ឋបេត្វា ឥតរំ ចតុព្ពិធម្បិ កម្មំ វេទិតព្ពំ. អត្ថិ សង្ឃកម្មំ សង្ឃោ ច ករោតិ, គណោ ច ករោតិ, បុគ្គលោ ច ករោតិ. កិញ្ចាតិ? យំ បុព្ពេ ឋបិតំ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារដ្ឋកថាយំ ‘‘យស្មិំ វិហារេ ទ្វេ តយោ ជនា វសន្តិ, តេហិ និសីទិត្វា កតម្បិ សង្ឃេន កតសទិសមេវ. យស្មិំ បន វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, តេន ភិក្ខុនា ឧបោសថទិវសេ បុព្ពករណបុព្ពកិច្ចំ កត្វា និសិន្នេន កតម្បិ កតិកវត្តំ សង្ឃេន កតសទិសមេវ ហោតី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦). បុនបិ វុត្តំ ‘‘ឯកភិក្ខុកេ បន វិហារេ ឯកេន សាវិតេបិ បុរិមកតិកា បដិប្បស្សម្ភតិ ឯវា’’តិ. អត្ថិ គណកម្មំ សង្ឃោ ករោតិ, គណោ ករោតិ, បុគ្គលោ ករោតិ, តំ តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថា អញ្ញេសំ សន្តិកេ ករីយន្តិ, តស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. អត្ថិ គណកម្មំ គណោវ ករោតិ, ន សង្ឃោ ន បុគ្គលោ, តំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ អញ្ញមញ្ញំ អារោចនវសេន ករីយតិ, តស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. អត្ថិ បុគ្គលកម្មំ បុគ្គលោវ ករោតិ, ន សង្ឃោ ន គណោ, តំ អធិដ្ឋានុបោសថវសេន វេទិតព្ពំ. អត្ថិ គណកម្មំ ឯកច្ចោវ គណោ ករោតិ, ឯកច្ចោ ន ករោតិ, តត្ថ អញត្តិកំ ទ្វេ ឯវ ករោន្តិ, ន តយោ. សញត្តិកំ តយោវ ករោន្តិ, ន តតោ ឩនា អធិកា វា, តេន វុត្តំ ‘‘តយោ ឯវ ហិ ញត្តិំ ឋបេត្វា គណកម្មំ ករោន្តិ, ន តតោ ឩនា អធិកា វា អកិរិយត្តា’’តិ. តស្មា តយោវ វិនយបរិយាយេន សម្បហុលា, ន តតោ ឧទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘កិញ្ចាបិ កម្មលក្ខណំ តយោវ ករោន្តិ, អថ ខោ តេហិ កតំ សង្ឃេន កតសទិសន្តិ វុត្តត្តា ឯកេន បរិយាយេន តយោ ជនា វិនយបរិយាយេនបិ សង្ឃោ’’តិ វុត្តំ, ឥទំ សព្ពម្បិ វិនយកម្មំ ឧបាទាយ វុត្តំ, លាភំ បន ឧបាទាយ អន្តមសោ ឯកោបិ អនុបសម្បន្នោបិ ‘‘សង្ឃោ’’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ កិរ. បវារណាទិវសស្ស អរុណុគ្គមនសមនន្តរមេវ ‘‘វុត្ថគស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឧក្កំសនយេន ‘‘បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ, តេនេវ ‘‘មហាបវារណាយ បវារិតា’’តិ វុត្តំ. អញ្ញថា អន្តរាយេន អបវារិតា ‘‘វុត្ថវស្សា’’តិ ន វុច្ចន្តីតិ អាបជ្ជតិ. ថម្ភាទិ កដ្ឋកម្មន្តិ វេទិតព្ពំ. កេចិ តនុកំ ទារុត្ថម្ភំ អន្តោកត្វា មត្តិកាមយំ ថម្ភំ ករោន្តិ, អយំ បន តថា ន អកាសិ, តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពមត្តិកាមយំ កុដិកំ ករិត្វា’’តិ. តេលមិស្សាយ តម្ពមត្តិកាយ.

៨៥. ‘‘មា បច្ឆិមា ជនតា បាណេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជី’’តិ ឥមិនា អនុទ្ទេសសិក្ខាបទេន យត្ថ ឥដ្ឋកបចន បត្តបចន កុដិករណ វិហារការាបន នវកម្មករណ ខណ្ឌផុល្លបដិសង្ខរណ វិហារសម្មជ្ជន បដគ្គិទាន កូបបោក្ខរណីខណាបនាទីសុ បាតព្យតំ ជានន្តេន ភិក្ខុនា កប្បិយវចនម្បិ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ, តេនេវ បរិយាយំ អវត្វា តេសំ សិក្ខាបទានំ អនាបត្តិវារេសុ ‘‘អនាបត្តិ អសតិយា អជានន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អន្តរាបត្តិសិក្ខាបទ’’ន្តិបិ ឯតស្ស នាមមេវ. ‘‘គច្ឆថេតំ, ភិក្ខវេ, កុដិកំ ភិន្ទថា’’តិ ឥមិនា កតំ លភិត្វា តត្ថ វសន្តានម្បិ ទុក្កដមេវាតិ ច សិទ្ធំ. អញ្ញថា ហិ ភគវា ន ភិន្ទាបេយ្យ. ឯស នយោ ភេទនកំ ឆេទនកំ ឧទ្ទាលនកន្តិ ឯត្ថាបិ, អាបត្តិភេទាវ. តតោ ឯវ ហិ ភេទនកសិក្ខាបទាទីសុ វិយ ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ន វុត្តំ, តថា អញ្ញស្សត្ថាយ ករោតិ, ចេតិយាទីនំ អត្ថាយ ករោតិ, ទុក្កដមេវាតិ ច សិទ្ធំ, អញ្ញថា កុដិការសិក្ខាបទាទីសុ វិយ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយ វាសាគារំ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ, អនាបត្តី’’តិ នយមេវ វទេយ្យ, ន ភិន្ទាបេយ្យ. សព្ពមត្តិកាមយភាវំ បន មោចេត្វា កដ្ឋបាសាណាទិមិស្សំ កត្វា បរិភុញ្ជតិ, អនាបត្តិ. តថា ហិ ឆេទនកសិក្ខាបទាទីសុ ភគវតា នយោ ទិន្នោ ‘‘អញ្ញេន កតំ បមាណាតិក្កន្តំ បដិលភិត្វា ឆិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ. កេចិ បន ‘‘វយកម្មម្បីតិ ឯតេន មូលំ ទត្វា ការាបិតម្បិ អត្ថិ, តេន តំ អញ្ញេន កតម្បិ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. កស្មា? សម្ភារេ កិណិត្វា សយមេវ ករោន្តស្សាបិ វយកម្មសម្ភវតោ. កិំ វា បាឡិលេសេ សតិ អដ្ឋកថាលេសនយោ. ឥដ្ឋកាហិ គិញ្ជកាវសថសង្ខេបេន កតា វដ្ដតីតិ ឯត្ថ បកតិឥដ្ឋកាហិ ចិនិត្វា កត្តព្ពាវសថោ គិញ្ជកាវសថោ នាម. សា ហិ ‘‘មត្តិកាមយា’’តិ ន វុច្ចតិ, ‘‘ឥដ្ឋកកុដិកា’’ត្វេវ វុច្ចតិ, តស្មា ថុសគោមយតិណបលាលមិស្សា មត្តិកាមយាបិ អបក្កិដ្ឋកមយាបិ ‘‘សព្ពមត្តិកាមយា’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ នោ ខន្តីតិ អាចរិយោ, ភស្មាទយោ ហិ មត្តិកាយ ទឡ្ហិភាវត្ថមេវ អាទីយន្តិ, អបក្កិដ្ឋកមយាបិ គិញ្ជកាវសថសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, ន ច អាយស្មា ធនិយោ ឯកប្បហារេនេវ កុម្ភការោ វិយ កុម្ភំ តំ កុដិកំ និដ្ឋាបេសិ, អនុក្កមេន បន សុក្ខាបេត្វា សុក្ខាបេត្វា មត្តិកាបិណ្ឌេហិ ចិនិត្វា និដ្ឋាបេសិ, អបក្កិដ្ឋកមយា កុដិ វិយ សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ ឯកាពទ្ធា ហោតិ, ន តថា បក្កិដ្ឋកមយា, តស្មា សា កប្បតីតិ ឯកេ. សព្ពមត្តិកាមយាយ កុដិយា ពហិ ចេ តិណកុដិកាទិំ កត្វា អន្តោ វសតិ, ទុក្កដមេវ. សចេ តត្ថ តត្ថ ឆិទ្ទំ កត្វា ពន្ធិត្វា ឯកាពទ្ធំ ករោតិ, វដ្ដតិ. អន្តោ ចេ តិណកុដិកាទិំ កត្វា អន្តោ វសតិ, វដ្ដតិ. ការកោ ឯវ ចេ វសតិ, ករណបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ន វសនបច្ចយា. សចេ អន្តោ វា ពហិ វា ឧភយត្ថ វា សុធាយ លិម្បតិ, វដ្ដតិ. យស្មា សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ សុករា ភិន្ទិតុំ, តស្មា តត្ថ ឋបិតំ បត្តចីវរាទិ អគុត្តំ ហោតិ, ចោរាទីហិ អវហរិតុំ សក្កា, តេន វុត្តំ ‘‘បត្តចីវរគុត្តត្ថាយា’’តិ.

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយវណ្ណនា

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ឧច្ចាវចេ បត្តេ ធារេន្តិ, ឧច្ចាវចានិ បត្តមណ្ឌលានិ ធារេន្តី’’តិ (ចុឡវ. ២៥៣) ឯវមាទីនិ វត្ថូនិ និស្សាយ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧច្ចាវចា បត្តា ធារេតព្ពា, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា នយេន អកប្បិយបរិក្ខារេសុ ច ទុក្កដំ បញ្ញត្តំ. កស្មា? តទនុលោមត្តា. យត្ថាបិ ន បញ្ញត្តំ, តត្ថ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧច្ចាវចានិ ឆត្តានិ ធារេតព្ពានិ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៦៩-២៧០) នយេន ទុក្កដំ សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘តត្រាយំ បាឡិមុត្តកោ’’តិ អារភិត្វា សព្ពបរិក្ខារេសុ វណ្ណមដ្ឋំ, សវិការំ វា ករោន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដន្តិ ទីបេន្តេន ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថាហ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា បហរណិំ សព្ពំ លោហភណ្ឌំ, ឋបេត្វា អាសន្ទិំ បល្លង្កំ ទារុបត្តំ ទារុបាទុកំ សព្ពំ ទារុភណ្ឌំ, ឋបេត្វា កតកញ្ច កុម្ភការិកញ្ច សព្ពំ មត្តិកាភណ្ឌ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៣) វុត្តត្តា យថាឋបិតំ វជ្ជេត្វា ឥតរំ សព្ពំ វណ្ណមដ្ឋម្បិ សវិការម្បិ អវិសេសេន វដ្ដតីតិ? វុច្ចតេ – តំ ន យុត្តំ យថាទស្សិតបាឡិវិរោធតោ, តស្មា ‘‘ឋបេត្វា បហរណិ’’ន្តិ ឯវំ ជាតិវសេន អយំ បាឡិ បវត្តា, យថាទស្សិតា បាឡិ វណ្ណមដ្ឋាទិវិការបដិសេធនវសេន បវត្តាតិ ឯវំ ឧភយម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា យថាវុត្តមេវ. អារគ្គេន និខាទនគ្គេន, ‘‘អារគ្គេរិវ សាសបោ’’តិ (ម. និ. ២.៤៥៨; ធ. ប. ៤០១; សុ. និ. ៦៣០) ឯត្ថ វុត្តនយតោ អារគ្គេន.

បដ្ដមុខេ វាតិ បដ្ដកោដិយំ. បរិយន្តេតិ ចីវរបរិយន្តេ. វេណិឧហុមុនិយុបេញ្ញាម. អគ្ឃិយន្តិ ចេតិយំ. គយមុគ្គរន្តិ តុលាទណ្ឌសណ្ឋានំ, គយា សីសេ សូចិកា ហោតិ, មុខបត្តា លទ្រា. ឧក្កិរន្តិ នីហរន្តិ ករោន្តិ ឋបេន្តិ. កោណសុត្តបិឡកា នាម គណ្ឋិកបដ្ដាទិកោណេសុ សុត្តមយបិឡកា. យំ ឯត្ថ ចីវរំ វា បត្តោ វា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តោ, តត្ថ អធិដ្ឋានំ រុហតិ, វិកប្បនាបិ រុហតីតិ វេទិតព្ពំ. ទេឌ្ឌុភោតិ ឧទកសប្បោ. អច្ឆីតិ កុញ្ជរក្ខិ. គោមុត្តកន្តិ គោមុត្តសណ្ឋានា រាជិយោ. កុញ្ចិកាយ សេនាសនបរិក្ខារត្តា សុវណ្ណរូបិយមយាបិ វដ្ដតីតិ ឆាយា ទិស្សតិ, ‘‘កុញ្ចិកាយ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ ន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ អញ្ញេ កប្បិយលោហាទិមយាវ កុញ្ចិកា កប្បន្តិ បរិហរណីយបរិក្ខារត្តា. អារកណ្ដកោ បោត្ថកាទិករណសត្ថកជាតិ. ‘‘អាមណ្ឌកសារកោ អាមលកផលមយោ’’តិ វទន្តិ. តាលបណ្ណពីជនីអាទីសុ ‘‘វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ តានិ កុញ្ចិកា វិយ បរិហរណីយានិ, អថ ខោ ‘‘ឧច្ចាវចានិ ន ធារេតព្ពានី’’តិ បដិក្ខេបាភាវតោ វុត្តំ. កេវលញ្ហិ តានិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិធូបនញ្ច តាលវណ្ដញ្ចា’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៦៩) វុត្តានិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘តេលភាជនេសុ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតីតិ សេនាសនបរិក្ខារត្តា’’តិ វុត្តំ. រាជវល្លភាតិ រាជកុលូបកា. សីមាតិ ឥធាធិប្បេតា ភូមិ, ពទ្ធសីមា ច. ‘‘យេសំ សន្តកា តេសំ សីមា, តត្ថ បរេហិ ន កត្តព្ព’’ន្តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘ភូមិ ច សីមា ច យេសំ សន្តកា, តេហិ ឯវ វារេតព្ពា. យេសំ បន អញ្ញេសំ ភូមិយំ សីមា កតា, តេ វារេតុំ ន ឥស្សរា’’តិ វទន្តិ. ‘‘សង្ឃភេទាទីនំ ការណត្តា ‘មា ករោថា’តិ បដិសេធេតព្ពា ឯវា’’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ កិរ.

៨៦-៧. ទារុកុដិកំ កាតុំ, កត្តុន្តិ ច អត្ថិ. ខណ្ឌាខណ្ឌិកន្តិ ផលាផលំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. អាណាបេហីតិ វចនំ អនិដ្ឋេ ឯវ វុច្ចតីតិ កត្វា ពន្ធំ អាណាបេសិ. ឥស្សរិយមត្តាយាតិ សមិទ្ធិយំ មត្តាសទ្ទោតិ ញាបេតិ.

៨៨. ‘‘ឯវរូបំ វាចំ ភាសិត្វា’’តិ ច បាឋោ. លោមេន ត្វំ មុត្តោ, មា បុនបិ ឯវរូបមកាសីតិ ឥទំ កិំ ព្យាបាទទីបកំ, ទារូសុបិ លោភក្ខន្ធទីបកំ វចនំ សោតាបន្នស្ស សតោ តស្ស រាជស្ស បតិរូបំ. ននុ នាម ‘‘បុព្ពេ កតំ សុកតំ ភន្តេ, វទេយ្យាថ បុនបិ យេនត្ថោ’’តិ បវារេត្វា អតីវ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បាទេតព្ពំ តេន សិយាតិ? សច្ចមេតំ សោតាបន្នត្តា អតីវ ពុទ្ធមាមកោ ធម្មមាមកោ សង្ឃមាមកោ ច, តស្មា ភិក្ខូនំ អកប្បិយំ អសហន្តោ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ច ឱកាសំ កត្តុកាមោ ‘‘សុបយុត្តានិ មេ ទារូនី’’តិ តុដ្ឋចិត្តោបិ ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពំ. ឥមេហិ នាម ឯវរូបេ ឋានេ. ‘‘អាគតបទានុរូបេនាតិ អញ្ញេហិ វា បទេហិ, ឥតោ ថោកតរេហិ វា អាគតកាលេ តទនុរូបា យោជនា កាតព្ពា’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘ន កេវលំ ឥមស្មិំយេវ សិក្ខាបទេ, អញ្ញេសុបិ អាគច្ឆន្តិ, តស្មា តត្ថ តត្ថ អាគតបទានុរូបេន យោជនា វេទិតព្ពា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឧជ្ឈាយនត្ថោ អទិន្នស្សាទិន្នត្តាវ, តេ ឧជ្ឈាយិំសុ.

រុទ្រទាមកោ នាម រុទ្រទាមកាទីហិ ឧប្បាទិតោ. ពារាណសិនគរាទីសុ តេហិ តេហិ រាជូហិ បោរាណសត្ថានុរូបំ លក្ខណសម្បន្នា ឧប្បាទិតា នីលកហាបណា. តេសំ កិរ តិភាគំ អគ្ឃតិ រុទ្រទាមកោ, តស្មា តស្ស បាទោ ថុល្លច្ចយវត្ថុ ហោតិ. មាសកោ បន ឥធ អប្បមាណំ. កហាបណោ កិញ្ចិកាលេ ឩនវីសតិមាសកោ ហោតិ, កិញ្ចិ កាលេ អតិរេកវីសតិមាសកោ. តស្មា តស្ស កហាបណស្ស ចតុត្ថភាគោ បញ្ចមាសកោ វិយ អតិរេកបញ្ចមាសកោ វា ឩនបញ្ចមាសកោ វា បាទោតិ វេទិតព្ពំ. ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ‘‘តទា រាជគហេ វីសតិមាសកោ កហាបណោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រជតមយោ សុវណ្ណមយោ តម្ពមយោ ច កហាបណោ ហោតិ. សុវណ្ណភូមិយំ វិយ បាទោបិ យត្ថ តម្ពមយោវ កតោ ហោតិ, តត្ថ សោវ បាទោតិ អាចរិយោ. យស្មា បាទោ ឯកនីលកហាបណគ្ឃនកោ, តស្មា តស្ស បាទស្ស ចតុត្ថភាគោវ សិយា បាទោតិ ឯកេ. ឥទំ ន យុជ្ជតិ. យោ ច តត្ថ បាទារហោ ភណ្ឌោ, តស្ស ចតុត្ថភាគស្សេវ បារាជិកវត្ថុភាវប្បសង្គតោ. យទិ បាទារហំ ភណ្ឌំ បារាជិកវត្ថុ, សិទ្ធំ ‘‘សោវ បាទោ បច្ឆិមំ បារាជិកវត្ថូ’’តិ. ន ហិ សព្ពត្ថ ភណ្ឌំ គហេត្វា នីលកហាបណគ្ឃេន អគ្ឃាបេន្តិ. យស្មា តស្ស តស្សេវ កហាបណគ្ឃេន អគ្ឃាបេន្តិ, តស្មា តស្ស តស្ស ជនបទស្ស បាទោវ បាទោតិ តទគ្ឃនកមេវ បាទគ្ឃនកន្តិ សិទ្ធំ, ‘‘សោ ច ខោ បោរាណស្ស នីលកហាបណស្ស វសេន, ន ឥតរេសន្តិ យត្ថ បន នីលកហាបណា វឡញ្ជំ គច្ឆន្តិ, តត្ថេវា’’តិ កេចិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

៩២. គាមា វា អរញ្ញា វាតិ លក្ខណានុបញ្ញត្តិកត្តា បឋមបញ្ញត្តិយា អាទិម្ហិ វុត្តា. យតោ វា អបក្កន្តា, សោ អមនុស្សោ នាម. ‘‘អមនុស្សគាមំ អបារុបិត្វា, គាមប្បវេសនញ្ច អនាបុច្ឆា បវិសិតុំ វដ្ដតី’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘យតោ គាមតោ អាគន្តុកាមា ឯវ អបក្កន្តា, តំ គាមំ ឯវំ បវិសិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ ឯកេ. កេចិ បន ‘‘យក្ខបរិគ្គហភូតោបិ អាបណាទីសុ ទិស្សមានេសុ ឯវ ‘គាមោ’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, អទិស្សមានេសុ បវេសនេ អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘គាមោ ឯវ ឧបចារោ គាមូបចារោតិ ឯវំ កម្មធារយវសេន គហិតេ កុរុន្ទដ្ឋកថាទីសុ វុត្តម្បិ សុវុត្តមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘តស្ស ឃរូបចារោ គាមោតិ អាបជ្ជតី’’តិ វចនំ បដិក្ខិបតិ. ‘‘គាមស្សុបចារោ ច គាមោ ច គាមូបចារោ ចា’’តិ វទន្តិ, តំ វិរុជ្ឈតិ, ន. ‘‘ឥមេសំ លាភាទីសុ លក្ខណំ សន្ធាយ មហាអដ្ឋកថាយំ ‘ឃរំ ឃរូបចារោ’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ន មយំ បដិក្ខិបាមា’’តិ ច វទន្តិ. ‘‘កតបរិក្ខេបោ ចាតិ ឃរស្ស សមន្តតោ តត្តកោ ឧបចារោ នាមា’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘យោ យោ អដ្ឋកថាវាទោ វា ថេរវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតីតិ ឥតោ អនាគតំ សន្ធាយ វុត្តំ, នាតីតំ. យទិ អតីតម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ, មហាបទុមថេរវាទោវ បមាណំ ជាតន្តិ អាបជ្ជតិ, តស្មា អនាគតមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាចរិយា កថយន្តី’’តិ វុត្តំ. សេសម្បីតិ គាមូបចារលក្ខណម្បិ.

តត្រាយំ នយោតិ តស្ស គាមូបចារស្ស គហណេ អយំ នយោ. វិកាលេគាមប្បវេសនាទីសូតិ ឯត្ថ ‘‘គាមប្បវេសនញ្ហិ ពហិ ឯវ អាបុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘គាមសង្ខាតូបចារំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ គហិតេ សមេតីតិ មម តក្កោ. ‘‘អាទិ-សទ្ទតោ ឃរេ ឋិតានំ ទិន្នលាភភាជនាទីនី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘គាមូបចារេ ឋិតានំ បាបុណិតព្ពលាភំ សញ្ចិច្ច អទេន្តានំ បារាជិក’’ន្តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ កុរុន្ទិអាទីសុ បាឡិយំ វុត្តវចនានុលោមវសេន វុត្តត្តា ‘‘បមាទលេខា’’តិ ន វត្តព្ពំ, មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តវិនិច្ឆយោ សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អាគតោ. ‘‘យញ្ចេតំ មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិអាទិ សីហឡទីបេ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តំ ‘‘វិនិច្ឆយនយោ’’តិ ច. លេឌ្ឌុបាតេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ, ន ឧបចារំ. សោ ហិ តតោ អបរេន លេឌ្ឌុបាតេន បរច្ឆិន្នោ. ឥមស្មិំ អទិន្នាទានសិក្ខាបទេតិ និយមេន អញ្ញត្ថ អញ្ញថាតិ អត្ថតោ វុត្តំ ហោតិ. តេន វា និយមេន យថារុតវសេនាបិ អត្ថោ ឥធ យុជ្ជតិ. អភិធម្មេ បនាតិអាទិនា អញ្ញថាបិ អត្ថាបត្តិសិទ្ធំ ទស្សេតិ.

‘‘បរិច្ចាគាទិម្ហិ អកតេ ‘ឥទំ មម សន្តក’ន្តិ អវិទិតម្បិ បរបរិគ្គហិតមេវ បុត្តកានំ បិតុ អច្ចយេន សន្តកំ វិយ, តំ អត្ថតោ អបរិច្ចត្តេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘ថេនស្ស កម្មំ ថេយ្យំ, ថេនេន គហេតព្ពភូតំ ភណ្ឌំ. ថេយ្យន្តិ សង្ខាតន្តិ ថេយ្យសង្ខាត’’ន្តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តំ ថេយ្យំ យស្ស ថេនស្ស កម្មំ, សោ យស្មា ថេយ្យចិត្តោ អវហរណចិត្តោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ថេយ្យសង្ខាត’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ថេយ្យចិត្តោ អវហរណចិត្តោ’’តិ បទភាជនម្បិ តេសំ បោរាណានំ យុជ្ជតេវ, តថាបិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. ‘‘យញ្ច បុព្ពភាគេ ‘អវហរិស្សាមី’តិ បវត្តំ ចិត្តំ, យញ្ច គមនាទិសាធកំ, បរាមសនាទិសាធកំ វា មជ្ឈេ បវត្តំ, យញ្ច ឋានាចាវនបយោគសាធកំ, តេសុ អយមេវេកោ បច្ឆិមោ ចិត្តកោដ្ឋាសោ ឥធ អធិប្បេតោ ‘ថេនោ’តិ អបរេ’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឩនមាសកមាសបាទាទីសុ ‘‘អវហរណចិត្តេសុ ឯកចិត្តកោដ្ឋាសោតិ អាចរិយា វទន្តី’’តិ វុត្តំ.

បញ្ចវីសតិអវហារកថាវណ្ណនា

បញ្ចវីសតិ អវហារា នាម វចនភេទេនេវ ភិន្នា, អត្ថតោ បន អភិន្នា. អាកុលា ទុវិញ្ញេយ្យវិនិច្ឆយាតិ អាចរិយានំ មុខេ សន្តិកេ សព្ពាការេន អគ្គហិតវិនិច្ឆយានំ ទុវិញ្ញេយ្យា. ទុកតិកបដ្ឋានបាឡិ (បដ្ឋា. ៥.១.១ អាទយោ, ទុកតិកបដ្ឋានបាឡិ) វិយ អាកុលា ទុវិញ្ញេយ្យវិនិច្ឆយា, កេវលំ តំ អាចរិយា បុព្ពាបរវិរោធមកត្វា សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អាគតនយមវិនាសេត្វា វណ្ណយន្តីតិ ‘‘បដ្ឋានបាឡិមិវាតិ អបរេ វទន្តី’’តិ ច វុត្តា. បោរាណាតិ សង្គីតិអាចរិយា. អយមេត្ថ សាមីចិ ឯវ, សចេ ន ទេតិ, អាបត្តិ នត្ថិ, បារាជិកភយា បន យថា សិក្ខាកាមោ ទេតិ, ឯវំ ទាតព្ពមេវ. យានិ បនេត្ថ វត្ថូនិ, តានិ សីហឡទីបេ អាចរិយេហិ សង្ឃាទីនមនុមតិយា អដ្ឋកថាសុ បក្ខិត្តានិ, ‘‘អនាគតេ ព្រហ្មចារីនំ ហិតត្ថាយ បោត្ថការុឡ្ហកាលតោ បច្ឆាបី’’តិ វុត្តំ. អាណត្តិកំ អាណត្តិក្ខណេបិ គណ្ហាតិ, កាលន្តរេនាបិ អត្ថសាធកោ, កាលន្តរំ សន្ធាយាតិ ឥទមេតេសំ នានត្តំ. ភដ្ឋេតិ អបគតេ. អន្តរសមុទ្ទេ អតុរុមុហុទេ. ផរតិ សាធេតិ. នវធោតោតិ នវកតោ. បាសាណសក្ខរន្តិ បាសាណញ្ច សក្ខរញ្ច.

ភូមដ្ឋកថាទិវណ្ណនា

៩៤. មហាអដ្ឋកថាយំ បន សច្ចេបិ អលិកេបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ, តំ បមាទលិខិតន្តិ វេទិតព្ពន្តិ យថេតរហិ យុត្តិយា គហេតព្ពា. តត្ថ ‘‘ចតុវគ្គេន ឋបេត្វា ឧបសម្បទបវារណអព្ភានាទិសព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ’’ច្ចេវ វត្តព្ពេ ‘‘ឧបសម្បទបវារណកថិនព្ភានាទីនី’’តិ លិខន្តីតិ វេទិតព្ពំ. តំ អាចរិយា ‘‘បមាទលេខា’’ត្វេវ វណ្ណយន្តិ, តេន វុត្តំ ‘‘បមាទលិខិត’’ន្តិ. យំ យំ វចនំ មុសា, តត្ថ តត្ថ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ. ទុក្កដស្ស វចនេ បយោជនាភាវា ‘‘អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគេ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញេសម្បិ បុព្ពបយោគេ បាចិត្តិយដ្ឋានេ បាចិត្តិយមេវ. បមាទលិខិតន្តិ ឯត្ថ ឥធ អធិប្បេតមេវ គហេត្វា អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ គហិតេ សមេតិ វិយ. អាចរិយា បន ‘‘បាចិត្តិយដ្ឋានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្វា ទុក្កដេ វិសុំ វត្តព្ពេ ‘‘សច្ចាលិកេ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា ‘‘បមាទលេខា’’តិ វទន្តីតិ វេទិតព្ពាតិ. ‘‘កុសលចិត្តេន គមនេ អនាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ទានញ្ច ទស្សាមី’’តិ វចនេន អនាបត្តិ វិយ.

បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដា ន មុច្ចតីតិ បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដមាបជ្ជតិ. ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តូតិ ខណនព្យូហនុទ្ធរណេសុ ទស ទស កត្វា អាបត្តិយោ អាបន្នោ, តេសុ ឧទ្ធរណេ ទស បាចិត្តិយោ ទេសេត្វា មុច្ចតិ, ជាតិវសេន ‘‘ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតី’’តិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ, តស្មា បុរិមេន សមេតិ. ‘‘សមោធានេត្វា ទស្សិតបយោគេ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តត្តា សមានបយោគា ពហុទុក្កដត្តំ ញាបេតិ. ខណនេ ពហុកានីតិ សមានបយោគត្តា ន បដិប្បស្សម្ភតិ. អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេនាតិ យថា បនេត្ថ, ឯវំ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបានិ អដ្ឋកថាយ អាគតវចនានិ សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អាគតត្តា គហេតព្ពានីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥធ ទុតិយបារាជិកេ គហេតព្ពា, ន អញ្ញេសូ’’តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ កិរាហ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘បុរិមខណនំ បច្ឆិមំ បត្វា បដិប្បស្សម្ភតិ, តេនេវ ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘វិសភាគកិរិយំ វា បត្វា បុរិមំ បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ ច វុត្តំ.

ឯវំ ឯកដ្ឋានេ ឋិតាយ កុម្ភិយា ឋានាចាវនញ្ចេត្ថ ឆហាការេហិ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. កុម្ភិយាតិ ភុម្មវចនំ. ឧទ្ធំ ឧក្ខិបន្តោ កេសគ្គមត្តម្បិ ភូមិតោ មោចេតិ, បារាជិកន្តិ ឯត្ថ មុខវដ្ដិយា ផុដ្ឋោកាសំ ពុន្ទេន មោចិតេ ‘‘ឋានាចាវនញ្ចេត្ថ ឆហាការេហិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សមេតិ, តថា អវត្វា ‘‘ភូមិតោ មុត្តេ កេសគ្គមត្តម្បិ អតិក្កន្តេ ភូមិតោ មោចិតំ នាម ហោតី’’តិ ទឡ្ហំ កត្វា វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. ឯត្ថ ឯកច្ចេ ឯវំ អត្ថំ វទន្តិ ‘‘បុព្ពេ ខណន្តេន អវសេសដ្ឋានានិ វិយោជិតានិ, តស្មិំ វិមុត្តេ បារាជិក’’ន្តិ. សង្ខេបមហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តវចនស្ស បមាទលេខភាវោ ‘‘អត្តនោ ភាជនគតំ វា ករោតិ, មុដ្ឋិំ វា ឆិន្ទតី’’តិ វចនេន ទីបិតោ.

យំ បន ‘‘បីតមត្តេ បារាជិក’’ន្តិ វុត្តំ, តំ យថេតរហិ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកា ឧប្បន្នារម្មណា’’តិ បទស្ស ‘‘ឧប្បន្នវត្ថុកាហិ អនាគតបដិក្ខេបោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ ‘‘អសម្ភិន្នវត្ថុកា អសម្ភិន្នារម្មណា បុរេជាតវត្ថុកា បុរេជាតារម្មណា’’តិ វចនមបេក្ខិត្វា អតីតានាគតបដិក្ខេបោតិ បរិវត្តេតិ, តថា តាទិសេហិ បរិវត្ត’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ អដ្ឋកថាចរិយា បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ វទន្តិ. យំ បន អាចរិយា ‘‘ឥទំ បមាទលិខិត’’ន្តិ អបនេត្វា បដិក្ខិបិត្វា វចនកាលេ វាចេន្តិ, ឧទ្ទិសន្តិ, តមេវ ច ឥមិនាបិ អាចរិយេន ‘‘បមាទលិខិត’’ន្តិ បដិក្ខិត្តំ. យញ្ច សុត្តំ ទស្សេត្វា តេ បដិក្ខិបន្តិ, តមេវ ច ទស្សេន្តេន ឥមិនា បដិក្ខិត្តំ, តេន វុត្តំ ‘‘តំ បន តត្ថេវា’’តិអាទិ.

អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តន្តិ នេវ អវហារោ ន គីវា អនាបត្តីតិ ព្យញ្ជនតោវ ភេទោ, ន អត្ថតោតិ ទស្សនត្ថំ. តំ បមាទលិខិតំ កតរេហីតិ ចេ? បុព្ពេ វុត្តប្បការេហិ, លេខកេហិ វា, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ‘‘ន ហិ តទេវ ពហូសុ ឋានេសុ យុត្តតោ បារាជិកមហុត្វា កត្ថចិ ហោតី’’តិ សព្ពំ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ទុដ្ឋបិតំ វា ឋបេតីតិ ឯត្ថ តតោ បគ្ឃរិស្សតីតិ ឋានាចាវនំ សន្ធាយ កតត្តា បារាជិកំ តំ បន គណ្ហតុ វា មា វា តត្ថេវ ‘‘ភិន្ទតី’’តិអាទិវចនតោ វេទិតព្ពំ. ‘‘តត្ថេវាតិ ឋានាចាវនំ អករោន្តោវ ឋានា អចាវេតុកាមោវ កេវលំ ‘ភិន្ទតី’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ច ញាបេតព្ព’’ន្តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តថា ‘‘បគ្ឃរិតេហិ តិន្តបំសុំ គហេត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា គហេតុំ សក្កា, តស្មា គហណមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ អបរេ. ‘‘រិត្តកុម្ភិយា ឧបរិ ករោតិ, ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អាណត្តិយា វិរុជ្ឈតិ, ‘‘យទា សក្កោសិ, តទា តំ ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អត្ថសាធកោ អាណត្តិកាលេ ឯវ បារាជិកំ. អបិច អាវាដកាទីនិ ថាវរបយោគានិ ច ឯត្ថ សាធកានិ. នត្ថិ កាលកតបយោគានិ បារាជិកវត្ថូនីតិ តស្មា ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ ឯកេ. យត្ថ យត្ថ ‘‘អបរេ’’តិ វា ‘‘ឯកេ’’តិ វា វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា យុត្តំ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ឆឌ្ឌេតព្ពំ. វទន្តីតិ អាចរិយា វទន្តិ. ន, អញ្ញថា គហេតព្ពត្ថតោតិ បាឡិបរិហរណត្ថំ វុត្តំ. ឯវមេកេ វទន្តីតិ តំ ន គហេតព្ពំ. កស្មា? ‘‘បស្សាវំ វា ឆឌ្ឌេតី’’តិ ច ‘‘អបរិភោគំ វា ករោតី’’តិ ច អត្ថតោ ឯកត្តា, អដ្ឋកថាយ ‘‘មុគ្គរេន បោថេត្វា ភិន្ទតី’’តិ វុត្តត្តាបិ.

អយំ បនេត្ថ សារោតិអាទិកថាយ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយស្ស វចន’’ន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ អាហ. សង្គហាចរិយានំ វាទោតិ ឯកេ. បុព្ពេ វុត្តាបិ តេ ឯវ, តស្មា វោហារវសេនាតិ អឆឌ្ឌេតុកាមម្បិ តថា ករោន្តំ ‘‘ឆឌ្ឌេតី’’តិ វោហរន្តិ. ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ឯវំ សន្តេ ‘‘ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដ’’ន្តិ អដ្ឋកថាវចនេន អតិវិយ សមេតិ, តត្ថ ឋានាចាវនចិត្តស្ស នត្ថិតាយ ឋានា ចុតម្បិ ន ‘‘ឋានា ចុត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥតរថាបីតិ ថេយ្យចិត្តាភាវា ឋានា ចាវេតុកាមស្សបិ ទុក្កដំ យុជ្ជតិ.

៩៦. សយមេវ បតិតមោរស្សេវ ឥតោ ចិតោ ច ករោតោ ថុល្លច្ចយំ. អាកាសដ្ឋវិនិច្ឆយេ តប្បសង្គេន តស្មិំ វេហាសាទិគតេបិ អសម្មោហត្ថំ ឯវំ គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឯវមញ្ញត្រាបិ សាមិសេ’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘ឋានាចាវនំ អករោន្តោ ចាលេតី’’តិ វចនតោ ឋានាចាវនេ ថុល្លច្ចយំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. កេចិ អផន្ទាបេត្វា ឋានាចាវនាចាវនេហិបិ ទុក្កដថុល្លច្ចយេ វទន្តិ. ‘‘តេ ឋានាចាវនំ អករោន្តោតិ ឥមំ អដ្ឋកថាវចនំ ទស្សេត្វា បដិសេធេតព្ពា’’តិ កេចិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ.

៩៧. ឆេទនមោចនាទិ ឧបរិភាគំ សន្ធាយ វុត្តំ. អវស្សំ ឋានតោ អាកាសគតំ ករោតិ. ឯត្ថ ‘‘ឯកកោដិំ នីហរិត្វា ឋបិតេ វំសេ ឋិតស្ស អាកាសករណំ សន្ធាយា’’តិ កេចិ វទន្តិ. តេ បន អថ ‘‘មូលំ អច្ឆេត្វា វលយំ ឥតោ ចិតោ ច សារេតិ, រក្ខតិ. សចេ បន មូលតោ អនីហរិត្វាបិ ហត្ថេន គហេត្វា អាកាសគតំ ករោតិ, បារាជិក’’ន្តិ អដ្ឋកថាវចនំ ទស្សេត្វា បដិសេធេតព្ពា. ភិត្តិនិស្សិតន្តិ ភិត្តិយា ឧបត្ថម្ភិតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯកេ. ភិត្តិំ និស្សាយ ឋបិតន្តិ នាគទន្តាទីសុ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឆិន្នមត្តេតិ ឧបរិ ឧគ្គន្ត្វា ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៩៨. ឧបរិ ឋិតស្ស បិដ្ឋិយាតិ ឯត្ថ អធោ ឱសារណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហេដ្ឋា ឱសារេន្តស្ស ឧបរិមស្ស បិដ្ឋិយា ហេដ្ឋិមេន ឋិតោកាសំ អតិក្កន្តមត្តេ បារាជិកំ, ឧទ្ធំ ឧក្ខិបន្តស្ស ឧទកតោ មុត្តមត្តេ. ‘‘ឯវំ គហិតេ ភូមដ្ឋេ វុត្តេន សមេតី’’តិ វទន្តិ. មតមច្ឆានំ ឋិតដ្ឋានមេវ ឋានំ កិរ. ថេយ្យចិត្តេន មារេត្វា គណ្ហតោ ឩនបាទគ្ឃនកេ ទុក្កដំ, សហបយោគត្តា បាចិត្តិយំ នត្ថីតិ ឯកេ. មទនផលវសាទីនីតិ ឯត្ថ សីហឡភាសា កិរ វស ឥតិ វិសន្តិ អត្ថោ, គរុឡាការេន កតុប្បេយិតំ វា.

៩៩. បុព្ពេ បាសេ ពទ្ធសូករឧបមាយ វុត្តា ឯវ. ‘‘ថលេ ឋបិតាយ នាវាយ ន ផុដ្ឋោកាសមត្តមេវា’’តិ បាឋោ. ‘‘វាតោ អាគម្មាតិ វចនតោ វាតស្ស នត្ថិកាលេ បយោគស្ស កតត្តា អវហារោ នត្ថិ, អត្ថិកាលេ ចេ កតោ, អវហារោវា’’តិ វទន្តិ. ‘‘ភណ្ឌទេយ្យំ បន កេសន្តិ ចេ? យេសំ ហត្ថេ កហាបណានិ គហិតានិ, តេសំ វា, នាវាសាមិនា នាវាយ អគ្គហិតាយ នាវាសាមិកស្ស វា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

១០៤. និរម្ពិត្វា ឧបរិ. អកតំ វា បន បតិដ្ឋបេតីតិ អបុព្ពំ វា បដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ.

១០៦. គាមដ្ឋេ វា ‘‘គាមោ នាមា’’តិ ន វុត្តំ បឋមំ គាមលក្ខណស្ស សព្ពសោ វុត្តត្តា.

១០៧. អរញ្ញដ្ឋេ អរញ្ញំ នាមាតិ បុន ន កេវលំ បុព្ពេ វុត្តលក្ខណញ្ញេវ អរញ្ញន្តិ ឥធាធិប្បេតំ, កិន្តុ បរបរិគ្គហិតមេវ ចេតំ ហោតិ, តំ ឥធាធិប្បេតន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវ អត្ថេបិ អរញ្ញគ្គហណំ កតំ. អគ្គេបិ មូលេបិ ឆិន្នាតិ ឯត្ថ ‘‘ន វេឋេត្វា ឋិតា, ឆិន្នមត្តេ បតនកំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តច្ឆេត្វា ឋបិតោតិ អរញ្ញសាមិកេហិ បរេហិ លទ្ធេហិ តច្ឆេត្វា ឋបិតោ. អទ្ធគតោបីតិ ចិរកាលិកោបិ. ‘‘ន គហេតព្ពោតិ អរញ្ញសាមិកេហិ អនុញ្ញាតេនបី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឆល្លិយា បរិយោនទ្ធំ ហោតីតិ ឥមិនា សាមិកានំ និរបេក្ខតំ ទីបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ. យទិ សាមិកានំ សាបេក្ខតា អត្ថិ, ន វដ្ដតិ.

១០៨. តត្ថ ‘‘ភាជនេសុ បោក្ខរណីតឡាកេសុ ច គាវោ បក្កោសតីតិ ឥតោ បដ្ឋាយ តយោ ទស វារា អាទិមេវ ទស្សេត្វា សំខិត្តា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. និព្ពហនឧទកំ នាម តឡាករក្ខណត្ថាយ អធិកោទកនិក្ខមនទ្វារេន និក្ខមនឧទកំ. ‘‘គហេតុំ ន លភតីតិ សាមីចិកម្មំ ន ហោតី’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឥតោ បដ្ឋាយ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ វុត្តេ អនុគណ្ឋិបទេតិ គហេតព្ពំ. អនិក្ខន្តេ ឧទកេតិ បាឋសេសោ, សុក្ខមាតិកាបយោគត្តា ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តឡាកំ និស្សាយ ខេត្តស្ស កតត្តាតិ ‘‘សព្ពសាធារណំ តឡាកំ ហោតី’’តិ បឋមំ វុត្តត្តា តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘យស្មា តឡាកគតំ ឧទកំ សព្ពសាធារណម្បិ មាតិកាយ សតិ តំ អតិក្កមិត្វា គហេតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ កុរុន្ទិយាទីសុ អវហារោតិ វុត្ត’’ន្តិ អបរេ អាហូតិ. ឥមិនា លក្ខណេន ន សមេតីតិ យស្មា សព្ពសាធារណទេសោ នាម តញ្ច តឡាកំ សព្ពសាធារណំ, កតិកាភាវា ច មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ យុត្តន្តិ អាហាចរិយោ.

១០៩. ‘‘តតោ បដ្ឋាយ អវហារោ នត្ថីតិ ថេយ្យាយបិ គណ្ហតោ, តស្មា យថាមុណ្ឌមហាជេតព្ពត្តា, អរក្ខិតព្ពត្តា, សព្ពសាធារណត្តា ច អញ្ញម្បិ សង្ឃសន្តកំ ឥទំ ន ហោតី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

១១០. ឧជុកមេវ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘សមីបេ រុក្ខសាខាទីហិ សន្ធារិតត្តា ឦសកំ ខលិត្វា ឧជុកមេវ តិដ្ឋតិ ចេ, អវហារោ. ឆិន្នវេណុ វិយ តិដ្ឋតិ ចេ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ, តំ សុវុត្តំ, តស្ស វិនិច្ឆយេ ‘‘សចេ តានិ រក្ខន្តី’’តិ វុត្តត្តា. នោ អញ្ញថាតិ សម្បត្តេ ចេ វាតេ វាតមុខសោធនំ ករោតិ, បារាជិកន្តិ អត្ថោ.

១១១. អញ្ញេសុ បន វិចារណា ឯវ នត្ថីតិ តេសុ អប្បដិក្ខិបិតត្តា អយមេវ វិនិច្ឆយោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឯតេន ធុរនិក្ខេបំ កត្វាបិ ចោរេហិ អាហដំ ចោទេត្វា គណ្ហតោ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

១១២. ឯសេវ នយោតិ ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ, កស្មា? អញ្ញេហិ បត្តេហិ សាធារណស្ស សញ្ញាណស្ស វុត្តត្តា. បទវារេនាតិ ចោរេន នីហរិត្វា ទិន្នំ គហេត្វា គច្ឆតោ. គាមទ្វារន្តិ វោហារមត្តមេវ, គាមន្តិ អត្ថោ អាណត្តិយា ទដ្ឋព្ពត្តា, ទ្វិន្នម្បិ ឧទ្ធារេ ឯវ បារាជិកំ. អសុកំ នាម គាមំ គន្ត្វាតិ វចនេន យាវ តស្ស គាមស្ស បរតោ ឧបចារោ, សព្ពមេតំ អាណត្តមេវ ហោតិ. ‘‘ឋត្វា វា និសីទិត្វា វា វិស្សមិត្វា បុរិមថេយ្យចិត្តំ វូបសមិត្វា គមនត្ថញ្ចេ ភណ្ឌំ ន និក្ខិត្តំ, យថាគហិតមេវ, បទវារេន ការេតព្ពោតិ, និក្ខិត្តញ្ចេ, ឧទ្ធារេនា’’តិ ច លិខិតំ. កេវលំ ‘‘លិខិត’’ន្តិ វុត្តេ គណ្ឋិបទេ គហេតព្ពំ. ថេយ្យចិត្តេន បរិភុញ្ជន្តោតិ ឋានាចាវនំ អកត្វា និវត្ថបារុតនីហារេន ‘‘បុព្ពេវេទំ មយា គហិត’’ន្តិ ថេយ្យចិត្តេន បរិភុញ្ជន្តោ. ‘‘នដ្ឋេ ភណ្ឌទេយ្យំ កិរា’’តិ លិខិតំ. ‘‘អញ្ញោ វា’’តិ វចនេន យេន ឋបិតំ, តេន ទិន្នេ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ គោបកស្ស ទានេ វិយ, ‘‘កេវលំ ឥធ ភណ្ឌទេយ្យន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អញ្ញោ វា’’តិ វចនតោ យេន ឋបិតំ. សោ វាតិបិ លព្ភតីតិ វិចារេត្វា គហេតព្ពោ. វា-សទ្ទេន យស្ស ហត្ថេ ឋបិតំ, សោ វា ទេតិ រាជគហេ គណកោ វិយ ធនិយស្ស, តស្មា បារាជិកំ យុត្តំ វិយ.

តវ ថូលសាដកោ លទ្ធោតិ វុត្តក្ខណេ មុសាវាទេ ទុក្កដំ. តស្ស នាមំ លិខិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘តេន ‘គហេត្វា ឋបេយ្យាសី’តិ អាណត្តត្តា នាមលេខនកាលេ អនាបត្តិ កុសសង្កមនសទិសំ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ. ន ជានន្តីតិ ន សុណន្តីតិ អត្ថោ. សចេ ជានិត្វាបិ ចិត្តេន ន សម្បដិច្ឆន្តិ ឯសេវ នយោ. ជានន្តេន បន រក្ខិតុំ អនិច្ឆន្តេ បដិក្ខិបិតព្ពមេវ ឯតន្តិ វត្តំ ជានិតព្ពំ. ឧម្មគ្គេនាតិ បុរាបាណំ ខណិត្វា កតមគ្គេនាតិ អត្ថោ.

និស្សិតវារិកស្ស បន សភាគា ភត្តំ ទេន្តិ, តស្មា យថា វិហារេ បន្តិ, តថេវ កាតព្ពន្តិ សម្បត្តវារំ អគ្គហេតុំ ន លភន្តិ, ‘‘តស្ស វា សភាគា អទាតុំ ន លភន្តី’’តិ វុត្តំ. អត្តទុតិយស្សាតិ ន ហិ ឯកេនានីតំ ទ្វិន្នំ បហោតិ, សចេ បហោតិ បាបេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បរិបុច្ឆំ ទេតីតិ បុច្ឆិតបញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនំ ករោតី’’តិ លិខិតំ. សង្ឃស្ស ភារំ នាម ‘‘សទ្ធម្មវាចនា ឯវា’’តិ វុត្តំ, ‘‘នវកម្មិកោបិ វុច្ចតី’’តិ ច, ‘‘ឥតោ ភណ្ឌតោ វដ្ដន្តំ បុន អន្តោ បវិសតីតិ មហាអដ្ឋកថាបទស្ស កុរុន្ទីសង្ខេបដ្ឋកថាហិ អធិប្បាយោ វិវរិតោ’’តិ លិខិតំ.

១១៣. គច្ឆន្តេ យានេ វាតិ ឯត្ថ ‘‘សុង្កដ្ឋានស្ស ពហិ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ ឧបតិស្សត្ថេរោ វទតិ កិរ. ‘‘គច្ឆន្តេ យានេ វាតិអាទិ សុង្កដ្ឋានព្ភន្តរេ គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ពហិ ឋិតស្ស វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, ‘‘អន្តោ ឋត្វា’’តិ អធិការេ វុត្តត្តា ចេតិ យុត្តំ – យានាទីសុ ឋបិតេ តស្ស បយោគំ វិនាយេវ គតេសុ បារាជិកោ ន ហោតិ. កស្មា ន ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ចេ? សុង្កដ្ឋានស្ស ពហិ ឋិតត្តា. អរញ្ញដ្ឋេ ‘‘អស្សតិយា អតិក្កមន្តស្សបិ ភណ្ឌទេយ្យមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១០៧) វុត្តំ តេសំ សបរិគ្គហិតត្តា. ឥធ បន ‘‘អត្រ បវិដ្ឋស្សា’’តិ វចនតោ ន ពហិ ឋិតស្ស, តំ កិរ សុង្កសង្កេតំ. អញ្ញំ ហរាបេតីតិ តត្ថ ‘‘សហត្ថា’’តិ វចនតោ អនាបត្តិ. និស្សគ្គិយានិ ហោន្តីតិ អដ្ឋកថាតោ បាចិត្តិយំ, ឧបចារំ ឱក្កមិត្វា បរិហរណេ សាទីនវត្តា ទុក្កដំ.

សុង្កដ្ឋានេ សុង្កំ ទត្វាវ គន្តុំ វដ្ដតីតិ ឥទំ ទានិ វត្តព្ពានំ មាតិកាតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ‘‘អនុរាធបុរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ សុង្កំ គណ្ហន្តិ, តេសុ ទក្ខិណទ្វារស្ស បុរតោ មគ្គោ ថូបារាមតោ អានន្ទចេតិយំ បទក្ខិណំ កត្វា ជេតវនវិហារស្សន្តរបាការស្សាសន្នេ និវិដ្ឋោ, យោ ន គាមំ បវិសន្តោ ឧបចារំ ឱក្កន្តោ ហោតិ. ថូបារាមតោ ច មហាចេតិយំ បទក្ខិណំ កត្វា រាជវិហារំ គច្ឆន្តោ ន ឱក្កមតី’’តិ កិរ មហាអដ្ឋកថាយំ អាគតំ. ឯត្ថ ចាតិ សុង្កឃាតេ ‘‘ទ្វីហិ លេឌ្ឌុបាតេហីតិ អាចរិយបរម្បរាភតា’’តិ លិខិតំ. ទ្វីហិ លេឌ្ឌុបាតេហីតិ សុង្កឃាតស្ស បរិច្ឆេទេ អដ្ឋបិតេ យុជ្ជតិ, ឋបិតេ បន អតិរេកយោជនម្បិ សុង្កឃាតំ ហោតីតិ តតោ បរំ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា ឧបចារោតិ គហេតព្ពោ. សោ បនេត្ថាបិ ទុវិធោ ពាហិរព្ភន្តរភេទតោ. តត្ថ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតំ ពាហិរោបចារំ សន្ធាយ បាឡិយំ, មហាអដ្ឋកថាយញ្ច ទុក្កដំ វុត្តំ. អព្ភន្តរំ សន្ធាយ កុរុន្ទិយន្តិ នោ ខន្តិ. ‘‘អត្រ បវិដ្ឋស្ស សុង្កំ គណ្ហន្តូតិ ហិ និយមិតដ្ឋានំ ឯកន្តតោ បារាជិកខេត្តំ ហោតិ, តញ្ច បរិក្ខិត្តំ, ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ ទុក្កដខេត្តំ, អបរិក្ខិត្តញ្ចេ, ទុតិយោ លេឌ្ឌុបាតោតិ នោ អធិប្បាយោ’’តិ អាចរិយោ វទតិ.

១១៤. ធនំ បន គតដ្ឋានេ វឌ្ឍតីតិ ឯត្ថ ‘‘វឌ្ឍិយា សហ អវហារកស្ស ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘តំ វឌ្ឍិំ ទស្សាមី’’តិ អគ្គហេសិ, តត្ថ កម្មំ អករោន្តស្ស វឌ្ឍតីតិ កត្វា វុត្តំ. កេវលំ អាឋបិតខេត្តស្ស ន វឌ្ឍតិ. ‘‘យំ ធនំ វឌ្ឍិ, តំ ទេន្តស្ស អវហារកស្ស វឌ្ឍិយា អទានេ បារាជិកំ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

នាមេនាតិ សប្បនាមេន វា សាមិកេន កតេន វា.

១១៦. រាជឃរស្ស អន្តោវត្ថុម្ហិ, បរិក្ខិត្តរាជង្គណំ វា អន្តោវត្ថុ. អបរិក្ខិត្តេ រាជង្គណេ ឋិតស្ស សកលនគរំ ឋានំ. គោណស្ស ‘‘អបរិក្ខិត្តេ ឋិតស្ស អក្កន្តដ្ឋានមេវ ឋាន’’ន្តិ វុត្តត្តា ខណ្ឌទ្វារន្តិ អត្តនា ខណ្ឌិតច្ឆិទ្ទំ. តត្ថេវ ឃាតេតីតិ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណត្តា វធកចិត្តស្ស បាចិត្តិយំ ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? អទិន្នាទានបយោគត្តា. តម្បិ ថេយ្យចិត្តំ សង្ខារារម្មណំវ ហោតិ. ឥធ តទុភយំ លភតិ សទ្ធិំ បុព្ពភាគាបរភាគេហី’’តិ វុត្តំ.

១១៨. តស្សុទ្ធារេ សព្ពេសំ បារាជិកន្តិ យទិ យោ អាណត្តោ អវស្សំ តំ ភណ្ឌំ ហរតិ, អាណត្តិក្ខណេ ឯវ បារាជិកំ. ‘‘ឥធ តិណ្ណំ កស្មា បារាជិកំ, ននុ ‘តុម្ហេ, ភន្តេ, តយោ ហរថា’តិ វុត្តត្តា ថុល្លច្ចយំ, ឥតរេសញ្ច បដិបាដិយា ឯកេកស្សាណត្តត្តា ឯកេកេន ច ទុក្កដេន ភវិតព្ពំ. កថំ, ឯកោ កិរ មាសគ្ឃនកំ បរិស្សាវនំ ថេនេត្វា ទេសេត្វា និរុស្សាហោ ឯវ វា ហុត្វា បុន មាសគ្ឃនកំ សូចិំ តថេវ កត្វា បុន មាសគ្ឃនកន្តិ ឯវំ សិយាតិ? ន ឯវំ, តំ យថា ឧប្បលថេនកោ យេន វត្ថុ បូរតិ តាវ សឧស្សាហត្តា បារាជិកោ អាសិ, ឯវមិមេ សឧស្សាហាវ ន ទេសយិំសុ វា’’តិ លិខិតំ, បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច សំវិទហិត្វា គតេសុ ឯកស្សុទ្ធារេ សព្ពេសំ បារាជិកំ វិនា វិយ អាណត្តិយា កិញ្ចាបិ វុត្តំ, អថ ខោ ‘‘តស្សាយំ អត្ថោ’’តិ វត្វា បច្ឆា វុត្តវិនិច្ឆយេសុ ច ឯកភណ្ឌឯកដ្ឋានាទីសុ ច សម្ពហុលា ឯកំ អាណាបេន្តីតិ អាណត្តិមេវ និយមេត្វា វុត្តំ, តស្មា អាណត្តិ ឥច្ឆិតព្ពា វិយ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘‘ឯកភណ្ឌំ ឯកដ្ឋាន’ន្តិ ច បាឋោ ‘ឯកកុលស្ស ភណ្ឌ’ន្តិ វចនតោ’’តិ វទន្តិ.

១១៩-១២០. ឱចរកេ វុត្តនយេនេវាតិ អវស្សំហារិយេ ភណ្ឌេ. តំ សង្កេតន្តិ តស្ស សង្កេតស្ស. អថ វា តំ សង្កេតំ អតិក្កមិត្វា បច្ឆា វា. អបត្វា បុរេ វា. ឯស នយោ តំ និមិត្តន្តិ ឯត្ថាបិ. អក្ខិនិខណនាទិកម្មំ លហុកំ ឥត្តរកាលំ, តង្ខណេ ឯវ ភណ្ឌំ អវហរិតុំ ន សក្កា, កិញ្ចិ ភណ្ឌំ ទូរំ ហោតិ, កិញ្ចិ ភារិយំ, តំ គហេតុំ យាវ គច្ឆតិ យាវ ឧក្ខិបតិ, តាវ និមិត្តស្ស បច្ឆា ហោតិ. សចេ តំ ភណ្ឌំ អធិគតំ វិយ អាសន្នំ, លហុកញ្ច, សក្កា និមិត្តក្ខណេ អវហរិតុំ, តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ កិន្តិ? ន, បុព្ពេ វុត្តម្បិ ‘‘តតោ បដ្ឋាយ តេនេវ និមិត្តេន អវហរតី’’តិ វុច្ចតិ អារទ្ធត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘បុរេភត្តបយោគោ ឯសោ’’តិ វារោ បមាណំ ហោតិ, ន ច តំ បមាណំ មហាបទុមត្ថេរវាទស្ស បច្ឆា វុត្តត្តា, ន សង្កេតកម្មំ វិយ និមិត្តកម្មំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ហិ កាលបរិច្ឆេទោ អត្ថិ, ឥធ នត្ថិ, ឥទមេវ តេសំ នានត្តំ.

១២១. តញ្ច អសម្មោហត្ថន្តិ ឯកោ ‘‘បុរេភត្តាទីសុ វា, អក្ខិនិខណនាទីនិ វា ទិស្វា គណ្ហា’’តិ, ឯកោ គហេតព្ពំ ភណ្ឌនិស្សិតំ កត្វា ‘‘បុរេភត្តំ ឯវំ វណ្ណសណ្ឋានំ ភណ្ឌំ គណ្ហា’’តិ វទតិ, ឯវំវិធេសុ អសម្មោហត្ថំ ឯវំវិធំ សង្កេតំ និមិត្តញ្ច ទស្សេតុន្តិ ច, យថាធិប្បាយន្តិ ទុតិយោ តតិយស្ស តតិយោ ចតុត្ថស្សាតិ ឯវំ បដិបាដិយា ចេ វទន្តីតិ អត្ថោ. សចេ ទុតិយោ ចតុត្ថស្ស វទេតិ, ន យថាធិប្បាយោតិ ច. ‘‘បដិគ្គហិតមត្តេតិ អវស្សំ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, បុព្ពេវ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ ច លិខិតំ. បដិគ្គណ្ហកានំ ទុក្កដំ សព្ពត្ថោកាសាភាវតោ ន វុត្តំ. បារាជិកាបជ្ជនេនេតំ ទុក្កដំ អាបជ្ជិត្វា អាបជ្ជន្តិ កិរ. អត្ថសាធកាណត្តិចេតនាខណេ ឯវ បារាជិកោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ មគ្គដ្ឋានិយំ កតរំ, កតរំ ផលដ្ឋានិយន្តិ ‘‘អត្ថសាធកចេតនា នាម មគ្គានន្តរផលសទិសា’’តិ វុត្តត្តា ផលដ្ឋានិយា ចេតនាតិ សិទ្ធំ. អាណត្តិ ចេ មគ្គដ្ឋានិយា សិយា, ចេតនាសហជត្តា ន សម្ភវតិ, តថា ភណ្ឌស្ស អវស្សំហារិតា ច ន សម្ភវតិ. អាណត្តិក្ខណេ ឯវ ហិ តំ អវស្សំហារិតំ ជាតន្តិ អវហារកស្ស បដិគ្គណ្ហញ្ចេ, តម្បិ ន សម្ភវតិ អនាគតត្តា. ចេតនា ចេ មគ្គដ្ឋានិយា ហោតិ, អាណត្តិអាទីសុ អញ្ញតរំ, ភណ្ឌស្ស អវស្សំហារិតា ឯវ វា ផលដ្ឋានិយា ចេ, អត្ថោ ន សម្ភវតិ. បារាជិកាបត្តិ ឯវ ហិ ផលដ្ឋានិយា ភវិតុមរហតិ, ន អញ្ញន្តិ ឯវំ តាវ ឥធ ឱបម្មសំសន្ទនំ សម្ភវតិ ចេតនា មគ្គដ្ឋានិយា, តស្សា បារាជិកាបត្តិភាវោ ផលដ្ឋានិយោ. យថា កិំ? យថា បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘សទ្ធាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. សទ្ធាយ សទ្ទត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ ឯត្ថ អញ្ញោ សទ្ធោ, អញ្ញោ សទ្ធាយ សទ្ទត្ថោតិ សិទ្ធំ, យថា ច ‘‘ឯកោ អមោហសង្ខាតោ ធម្មោ សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយឥន្ទ្រិយមគ្គសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ អមោហោ ធម្មោ អញ្ញោ, អញ្ញេ តស្ស ហេតុបច្ចយតាទយោតិ សិទ្ធំ. យថា ច វិនយបិដកេ យានិ ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ, ឯវំ យថាសម្ភវំ ‘‘សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ អញ្ញា អាបត្តិសមុដ្ឋានតា, អញ្ញោ អាបត្តិក្ខន្ធភាវោតិ សិទ្ធំ. ឥមិនា អាបត្តិក្ខន្ធនយេន អាបត្តាធិករណស្ស កតិ ឋានានីតិ? សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ឋានានីតិ. កតិ វត្ថូនីតិ? សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា វត្ថូនីតិ. កតិ ភូមិយោតិ? សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ភូមិយោតិ ឯវមាទយោបិ ទស្សេតព្ពា. តថា ហិ តស្សា ឯវំ មគ្គដ្ឋានិយាយ អត្ថសាធិកាយ ចេតនាយ យស្មា អញ្ញា បារាជិកាបត្តិតា អនត្ថន្តរភូតា អាការវិសេសសង្ខាតា ផលដ្ឋានិយា អត្ថិ, តស្មា ‘‘អត្ថសាធកចេតនា នាម មគ្គានន្តរផលសទិសា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា កេវលំ ធម្មនិយាមត្តំយេវ ឧបមត្តេន អាចរិយេន ឯវំ វុត្តន្តិបិ សម្ភវតីតិ ន តត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ បរិយេសិតព្ពំ, ‘‘ឥទំ សព្ពំ កេវលំ តក្កវសេន វុត្តត្តា វិចារេត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ អាចរិយោ.

ភូមដ្ឋកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាបត្តិភេទវណ្ណនា

១២២. ‘‘វិភង្គនយទស្សនតោ’’តិ វុត្តត្តា តំ សម្បាទេតុំ ‘‘ឥទានិ តត្ថ តត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អង្គវត្ថុភេទេន ចាតិ អវហារង្គជាននភេទេន វត្ថុស្ស ហរិតព្ពភណ្ឌស្ស គរុកលហុកភាវភេទេនាតិ អត្ថោ. អថ វា អង្គញ្ច វត្ថុភេទេន អាបត្តិភេទញ្ច ទស្សេន្តោតិ អត្ថោ. អតិរេកមាសកោ ឩនបញ្ចមាសកោតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ ន វុត្តោ, តីហិបិ ឯកោ ឯវ បរិច្ឆេទោ វុត្តោតិ. អនជ្ឈាវុដ្ឋកំ នាម អរញ្ញបាលកាទិនា ន កេនចិ មមាយិតំ. ឆឌ្ឌិតំ នាម អនត្ថិកភាវេន អតិរេកមត្តាទិនា សាមិកេន ឆឌ្ឌិតំ. នដ្ឋំ បរិយេសិត្វា ឆិន្នាលយត្តា ឆិន្នមូលកំ. អស្សាមិកវត្ថូតិ អច្ឆិន្នមូលកម្បិ យស្ស សាមិកោ កោចិ នោ ហោតិ, និរបេក្ខា វា បរិច្ចជន្តិ, យំ វា បរិច្ចត្តំ ទេវតាទីនំ, ឥទំ សព្ពំ អស្សាមិកវត្ថុ នាម. ទេវតាទីនំ វា ពុទ្ធធម្មានំ វា បរិច្ចត្តំ បរេហិ ចេ អារក្ខកេហិ បរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតមេវ. តថារូបេ ហិ អទិន្នាទានេ រាជានោ ចោរំ គហេត្វា ហននាទិកំ ករេយ្យុំ, អនារក្ខកេ បន អាវាសេ, អភិក្ខុកេ អនារាមិកាទិកេ ច យំ ពុទ្ធធម្មស្ស សន្តកំ, តំ ‘‘អាគតាគតេហិ ភិក្ខូហិ រក្ខិតព្ពំ គោបេតព្ពំ មមាយិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ អភិក្ខុកាវាសសង្ឃសន្តកំ វិយ បរបរិគ្គហិតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ ឆាយា ទិស្សតិ. ឥស្សរោ ហិ យោ កោចិ ភិក្ខុ តាទិសេ បរិក្ខារេ ចោរេហិបិ គយ្ហមានេ វារេតុំ បដិពលោ ចេ, ពលក្ការេន អច្ឆិន្ទិត្វា យថាឋានេ ឋបេតុន្តិ. អបរិគ្គហិតេ បរសន្តកសញ្ញិស្ស ឆសុ អាការេសុ វិជ្ជមានេសុបិ អនាបត្តិ វិយ ទិស្សតិ, ‘‘យំ បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតី’’តិ អង្គភាវោ កិញ្ចាបិ ទិស្សតិ, បរសន្តកេ តថា បដិបន្នកេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. អត្តនោ សន្តកំ ចោរេហិ ហដំ, ចោរបរិគ្គហិតត្តា បរបរិគ្គហិតំ ហោតិ, តស្មា បរោ ចេតំ ថេយ្យចិត្តោ គណ្ហតិ, បារាជិកំ. សាមិកោ ឯវ ចេ គណ្ហតិ, ន បារាជិកំ, យស្មា ចោទេត្វា, អច្ឆិន្ទិត្វា ច សោ ‘‘មម សន្តកំ គណ្ហាមី’’តិ គហេតុំ លភតិ. បឋមំ ធុរំ និក្ខិបិត្វា ចេ បច្ឆា ថេយ្យចិត្តោ គណ្ហតិ, ឯស នយោ. សាមិកេន ធុរំ និក្ខិត្តកាលេ សោ ចេ ចោរោ កាលំ ករោតិ, អញ្ញោ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហតិ, ន បារាជិកោ. អនិក្ខិត្តកាលេ ឯវ ចេ កាលំ ករោតិ, តំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តស្ស ភិក្ខុនោ បារាជិកំ មូលភិក្ខុស្ស សន្តកភាវេ ឋិតត្តា. ចោរភិក្ខុម្ហិ មតេ ‘‘មតកបរិក្ខារ’’ន្តិ សង្ឃោ វិភជិត្វា ចេ តំ គណ្ហតិ, មូលសាមិកោ ‘‘មម សន្តកមិទ’’ន្តិ គហេតុំ លភតិ.

ឯត្ថាហ – ភូមដ្ឋាទិនិមិត្តកម្មបរិយោសានា ឯវ អវហារភេទា, ឧទាហុ អញ្ញេបិ សន្តីតិ. កិញ្ចេត្ថ យទិ អញ្ញេបិ សន្តិ, តេបិ វត្តព្ពា. ន ហិ ភគវា សាវសេសំ បារាជិកំ បញ្ញបេតិ. នោ ចេ សន្តិ, យេ ឥមេ តុលាកូដកំសកូដមានកូដឧក្កោដនវញ្ចននិកតិសាចិយោគវិបរាមោសអាលោបសាហសាការា ច សុត្តង្គេសុ សន្ទិស្សមានា, តេ ឥធ អាគតេសុ ឯត្ថ សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ ច លក្ខណតោ វា តេសំ សមោធានគតភាវោ វត្តព្ពោតិ? វុច្ចតេ – លក្ខណតោ សិទ្ធោវ. កថំ? ‘‘បញ្ចហិ អាការេហី’’តិអាទិនា នយេន អង្គវត្ថុភេទេន. អាបត្តិភេទោ ហិ បាឡិយំ (បារា. ១២៨-១៣០) វុត្តោ ឯវ, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘កូដមានកូដកហាបណាទីហិ វា វញ្ចេត្វា គណ្ហតិ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ ថេយ្យាវហារោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៣៨; កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) អាគតត្តា តុលាកូដគហណាទយោ ថេយ្យាវហារេ សមោធានំ គតាតិ សិទ្ធំ. វិបរាមោសអាលោបសាហសាការា ច អដ្ឋកថាយាគតេ បសយ្ហាវហារេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ. ឥមំយេវ វា បសយ្ហាវហារំ ទស្សេតុំ ‘‘គាមដ្ឋំ អរញ្ញដ្ឋ’’ន្តិ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា ‘‘គាមដ្ឋំ នាម ភណ្ឌំ ចតូហិ ឋានេហិ និក្ខិត្តំ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន វិភាគោ វុត្តោ. តេនេទំ វុត្តំ ហោតិ – គហណាការភេទសន្ទស្សនត្ថំ វិសុំ កតំ. ន ហិ ភូមិតលាទីហិ គាមារញ្ញដ្ឋំ យំ កិញ្ចីតិ. តត្ថ យំ តុលាកូដំ, តំ រូបកូដង្គគហណបដិច្ឆន្នកូដវសេន ចតុព្ពិធម្បិ វេហាសដ្ឋេ សមោធានំ គច្ឆតិ. ហទយភេទសិខាភេទរជ្ជុភេទវសេន តិវិធេ មានកូដេ ‘‘ស្វាយំ ហទយភេទោ មរិយាទំ ឆិន្ទតី’’តិ ឯត្ថ សមោធានំ គច្ឆតិ. ហទយភេទោ ហិ សប្បិតេលាទិមិននកាលេ លព្ភតិ. ‘‘ផន្ទាបេតិ អត្តនោ ភាជនគតំ ករោតី’’តិ ឯត្ថ សិខាភេទោបិ លព្ភតិ. សោ ‘‘តិលតណ្ឌុលាទិមិននកាលេ លព្ភតី’’តិ វុត្តំ. ខេត្តមិននកាលេ រជ្ជុភេទោ សមោធានំ គច្ឆតិ. ‘‘ធម្មំ ចរន្តោ សាមិកំ បរាជេតី’’តិ ឯត្ថ ឧក្កោដនំ សមោធានំ គច្ឆតីតិ តេ ច តថា វញ្ចននិកតិយោបិ.

អាបត្តិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនាបត្តិភេទវណ្ណនា

១៣១. ន ច គហិតេ អត្តមនោ ហោតិ, តស្ស សន្តកំ វិស្សាសគាហេន គហិតម្បិ បុន ទាតព្ពន្តិ ឥទំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ទ្វេ ភិក្ខូ សហាយកា ហោន្តិ. ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ…បេ… អនាបត្តិ, ភិក្ខុ, វិស្សាសគ្គាហេ’’តិ (បារា. ១៤៦) ឥមិនា អសមេន្តំ វិយ ទិស្សតិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘សោ ជានិត្វា តំ ចោទេសិ អស្សមណោសិ ត្វ’’ន្តិ វចនេន អនត្តមនតា ទីបិតា. បុន ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខុ, វិស្សាសគ្គាហេ’’តិ វចនេន អត្តមនតាយបិ សតិ វិស្សាសគ្គាហោ រុហតីតិ ទីបិតន្តិ ចេ? តំ ន, អញ្ញថា គហេតព្ពត្ថតោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – បារាជិកាបត្តិយា អនាបត្តិ វិស្សាសសញ្ញាយ គាហេ សតិ, សោបិ ភិក្ខុ សហាយកត្តា ន កុទ្ធោ ចោទេសិ, បិយោ ឯវ សមានោ ‘‘កច្ចិ អស្សមណោសិ ត្វំ, គច្ឆ, វិនិច្ឆយំ កត្វា សុទ្ធន្តេ តិដ្ឋាហី’’តិ ចោទេសិ. សចេបិ សោ កុទ្ធោ ឯវ ចោទេយ្យ, ‘‘អនាបត្តី’’តិ ឥទំ កេវលំ បារាជិកាភាវំ ទីបេតិ, ន វិស្សាសគ្គាហសិទ្ធំ. យោ បន បរិសមជ្ឈេ លជ្ជាយ អធិវាសេតិ, ន កិញ្ចិ វទតីតិ អត្ថោ. ‘‘បុនវត្តុកាមតាធិប្បាយេ បន សោបិ បច្ចាហរាបេតុំ លភតី’’តិ វុត្តំ. សចេ ចោរោ បសយ្ហ គហេតុកាមោបិ ‘‘អធិវាសេថ, ភន្តេ, ឥធ មេ ចីវរានី’’តិ វត្វា ចីវរានិ ថេរេន ទិន្នានិ, អទិន្នានិ វា សយំ គហេត្វា គច្ឆតិ, ថេរោ បុន បក្ខំ លភិត្វា ចោទេតុំ លភតិ, បុព្ពេ អធិវាសនា អធិវាសនសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ ភយេន តុណ្ហីភូតត្តា, ‘‘យំ ចីវរំ ឥធ សាមិកោ បច្ចាហរាបេតុំ លភតី’’តិ វុត្តំ. សាមិកស្ស បាកតិកំ កាតព្ពំ, ‘‘ឥទំ កិរ វត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ សង្ឃស្ស សន្តកំ កេនចិ ភិក្ខុនា គហិតំ, តស្ស តេន សង្ឃស្ស វា ធម្មស្ស វា ឧបការិតា អត្ថិ, គហិតប្បមាណំ អបលោកេត្វា ទាតព្ពំ. ‘‘សោ តេន យថាគហិតំ បាកតិកំ កត្វា អនណោ ហោតិ, គិលានាទីនម្បិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

សាហត្ថិកាណត្តិកន្តិ ឯកភណ្ឌំ ឯវ. ‘‘ភារិយញ្ហិទំ ត្វម្បិ ឯកបស្សំ គណ្ហ, អហម្បិ ឯកបស្សំ គណ្ហាមីតិ សំវិទហិត្វា ឧភយេសំ បយោគេន ឋានាចាវនេ កតេ កាយវាចាចិត្តេហិ ហោតិ. អញ្ញថា ‘សាហត្ថិកំ វា អាណត្តិកស្ស អង្គំ ន ហោតិ, អាណត្តិកំ វា សាហត្ថិកស្សា’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតី’’តិ លិខិតំ. ធម្មសិរិត្ថេរោ បន ‘‘ន កេវលំ ភារិយេ ឯវ វត្ថុម្ហិ អយំ នយោ លព្ភតិ, បញ្ចមាសកមត្តម្បិ ទ្វេ ចេ ជនា សំវិទហិត្វា គណ្ហន្តិ, ទ្វិន្នម្បិ បាដេក្កំ, សាហត្ថិកំ នាម តំ កម្មំ, សាហត្ថិកបយោគត្តា ឯកស្មិំយេវ ភណ្ឌេ, តស្មា ‘សាហត្ថិកំ អាណត្តិកស្ស អង្គំ ន ហោតី’តិ វចនមិមំ នយំ ន បដិពាហតិ. ‘សាហត្ថិកវត្ថុអង្គន្តិ សាហត្ថិកស្ស វត្ថុស្ស អង្គំ ន ហោតី’តិ តត្ថ វុត្តំ. ឥធ បន បយោគំ សន្ធាយ វុត្តត្តា យុជ្ជតី’’តិ អាហ កិរ, តំ អយុត្តំ កាយវចីកម្មន្តិ វចនាភាវា, តស្មា សាហត្ថិកាណត្តិកេសុ បយោគេសុ អញ្ញតរេន វាយមាបត្តិ សមុដ្ឋាតិ, តថាបិ តុរិតតុរិតា ហុត្វា វិលោបនាទីសុ គហណគាហាបនវសេនេតំ វុត្តំ. យថា កាលេន អត្តនោ កាលេន បរស្ស ធម្មំ អារព្ភ សីឃំ សីឃំ ឧប្បត្តិំ សន្ធាយ ‘‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ២១) វុត្តា, ឯវំសម្បទមិទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថបិ យេ អនុត្តរាទយោ ឯកន្តពហិទ្ធារម្មណា វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទយោ ឯកន្តអជ្ឈត្តារម្មណា, ឥតរេ អនិយតារម្មណត្តា ‘‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ, ន ឯកក្ខណេ ឧភយារម្មណត្តា. អយំ បន អាបត្តិ យថាវុត្តនយេន សាហត្ថិកា អាណត្តិកាបិ ហោតិយេវ, តស្មា អនិទស្សនមេតន្តិ អយុត្តំ. ‘‘យថា អនិយតារម្មណត្តា ‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា’តិ វុត្តា, តថា អនិយតបយោគត្តា អយម្បិ អាបត្តិ ‘សាហត្ថិកាណត្តិកា’តិ វុត្តាតិ និទស្សនមេវេត’’ន្តិ ឯកច្ចេ អាចរិយា អាហុ. ‘‘ឥមេ បនាចរិយា ឧភិន្នំ ឯកតោ អារម្មណករណំ នត្ថិ. អត្ថិ ចេ, ‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ ធម្មំ បដិច្ច អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ២.២១.១ អជ្ឈត្តារម្មណតិក) បដ្ឋានបាឋេន ភវិតព្ពន្តិ សញ្ញាយ អាហំសុ, តេសំ មតេន ‘សិយា អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា’តិ វចនំ និរត្ថកំ សិយា, ន ច និរត្ថកំ, តស្មា អត្ថេវ ឯកតោ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណោ ធម្មោ. បុន ‘អយំ សោ’តិ និយមេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា ធម្មា វិយ និទ្ទិសិតព្ពាភាវតោ ន ឧទ្ធដោ សិយា. តត្ថ អនុទ្ធដត្តា ឯវ ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ ឧភិន្នម្បិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាធម្មានំ ឯកតោ អារម្មណករណធម្មវសេន ‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា’តិ អវត្វា ‘កាលេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធា បវត្តិយំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណ’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា គណ្ឋិបទេ វុត្តនយោវ សារោតិ នោ តក្កោ’’តិ អាចរិយោ. តត្ថ ‘‘កាយវចីកម្ម’’ន្តិ អវចនំ បនស្ស សាហត្ថិកបយោគត្តា ឯកបយោគស្ស អនេកកម្មត្តាវ, យទិ ភវេយ្យ, មនោកម្មម្បិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, យថា តត្ថ មនោកម្មំ វិជ្ជមានម្បិ អព្ពោហារិកំ ជាតំ, ឯវំ តស្មិំ សាហត្ថិកាណត្តិកេ វចីកម្មំ អព្ពោហារិកន្តិ វេទិតព្ពំ, តំ បន កេវលំ កាយកម្មស្ស ឧបនិស្សយំ ជាតំ, ចិត្តំ វិយ តត្ថ អង្គមេវ ជាតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សាហត្ថិកបយោគត្តា’’តិ, ‘‘អង្គភាវមត្តមេវ ហិ សន្ធាយ ‘សាហត្ថិកាណត្តិក’ន្តិ វុត្តន្តិ នោ តក្កោ’’តិ ច, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

កាយវាចា សមុដ្ឋានា, យស្សា អាបត្តិយា សិយុំ;

តត្ថ កម្មំ ន តំ ចិត្តំ, កម្មំ នស្សតិ ខីយតិ.

កិរិយាកិរិយាទិកំ យញ្ច, កម្មាកម្មាទិកំ ភវេ;

ន យុត្តំ តំ វិរុទ្ធត្តា, កម្មមេកំវ យុជ្ជតិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

១៣២. អនាបត្តិ, ភិក្ខុ, ចិត្តុប្បាទេតិ ឯត្ថ កេវលំ ចិត្តំ, តស្សេវ ឧប្បាទេតព្ពាបត្តីហិ អនាបត្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាហ – ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនាទីសុ, សព្ពេសុ ច អកិរិយសិក្ខាបទេសុ ន កាយង្គចោបនំ វា វាចង្គចោបនំ វា, អបិចាបត្តិ, កស្មា ឥមស្មិំយេវ សិក្ខាបទេ អនាបត្តិ, ន សព្ពាបត្តីហីតិ? ន, កស្មា.

កត្តព្ពា សាធិកំ សិក្ខា, វិញ្ញត្តិំ កាយវាចិកំ;

អកត្វា កាយវាចាហិ, អវិញ្ញត្តីហិ តំ ផុសេ.

ន លេសភាវត្តា. សប្បាយេ អារម្មណេ អដ្ឋត្វា បដិលទ្ធាសេវនំ ហុត្វា តតោ បរំ សុដ្ឋុ ធាវតីតិ សន្ធាវតិ. តតោ អភិជ្ឈាយ សហគតំ, ព្យាបាទសហគតំ វា ហុត្វា វិសេសតោ ធាវតីតិ វិធាវតិ.

១៣៧. វណំ កត្វា គហេតុន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឥត្ថិរូបស្ស នាម យត្ថ អាមសន្តស្ស ទុក្កដន្តិ កេចិ. ‘‘កាយបដិពទ្ធគ្គហណំ យុត្តំ, តំ សន្ធាយ វដ្ដតីតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ឧភយំ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

កុសសង្កាមនវត្ថុកថាវណ្ណនា

១៣៨. មហាបច្ចរិយាទីសុ យំ វុត្តំ ‘‘បទុទ្ធារេនេវ ការេតព្ពោ’’តិ, តំ សុវុត្តំ. កិន្តុ តស្ស បរិកប្បាវហារកមត្តំ ន ទិស្សតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥទំ វុត្តំ. ឧទ្ធារេ វាយំ អាបន្នោ, តស្មា ទិស្វា គច្ឆន្តោ ‘‘បទុទ្ធារេនេវ ការេតព្ពោ’’តិ ឥទំ តត្ថ ទុវុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ? ‘‘សាដកត្ថិកោ សាដកបសិព្ពកមេវ គហេត្វា ពហិ និក្ខមិត្វា សាដកភាវំ ញត្វា ‘បច្ឆា គណ្ហិស្សាមី’តិ ឯវំ បរិកប្បេត្វា គណ្ហតិ, ន ឧទ្ធារេ ឯវាបជ្ជតិ. យទា ពហិ ឋត្វា ‘សាដកោ អយ’ន្តិ ទិស្វា គច្ឆតិ, តទា បទុទ្ធារេនេវ ការេតព្ពោ’’តិ ន វុត្តមេតំ, កិន្តុ កិញ្ចាបិ បរិកប្បោ ទិស្សតិ, បុព្ពភាគេ អវហារក្ខណេ ន ទិស្សតីតិ ន សោ បរិកប្បាវហារោ, អយមត្ថោ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តោវ, តស្មា ‘‘ញាយមេវា’’តិ វទន្តិ. កម្មន្តសាលា នាម កស្សកានំ វនច្ឆេទកានំ គេហានិ. អយំ តាវាតិ សចេ ឧបចារសីមន្តិអាទិ យាវ ថេរវាទោ មហាអដ្ឋកថានយោ, តត្ថ កេចិ បនាតិអាទិ ន គហេតព្ពំ ថេរវាទត្តា យុត្តិអភាវតោ, ន ហិ សាហត្ថិកេ ឯវំវិធា អត្ថសាធកចេតនា ហោតិ. អាណត្តិកេ ឯវ អត្ថសាធកចេតនា. ‘‘សេសំ មហាបច្ចរិយំ វុត្តេនត្ថេន សមេតី’’តិ វុត្តំ.

កុសសង្កាមនករណេ សចេ បរោ ‘‘នាយំ មម សន្តកោ’’តិ ជានាតិ, ឥតរស្ស ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកាបត្តិ ខីលសង្កាមនេ វិយ. ‘‘អត្តនោ សន្តកំ សចេ ជានាតិ, ន ហោតី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ បញ្ចកានិ សង្ករានិ ហោន្តីតិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ.

១៤០. បរានុទ្ទយតាយាតិ ឯត្ថ បរានុទ្ទយតាយ កោដិប្បត្តេន ភគវតា កស្មា ‘‘អនាបត្តិ បេតបរិគ្គហេ តិរច្ឆានគតបរិគ្គហេ’’តិ (បារា. ១៣១) វុត្តន្តិ ចេ? បរានុទ្ទយតាយ ឯវ. យស្ស ហិ បរិក្ខារស្ស អាទានេ រាជានោ ចោរំ គហេត្វា ន ហននាទីនិ ករេយ្យុំ, តស្មិម្បិ នាម សមណោ គោតមោ បារាជិកំ បញ្ញបេត្វា ភិក្ខុំ អភិក្ខុំ ករោតីតិ មហាជនោ ភគវតិ បសាទញ្ញថត្តំ អាបជ្ជិត្វា អបាយុបគោ ហោតិ. អបេតបរិគ្គហិតា រុក្ខាទី ច ទុល្លភា, ន ច សក្កា ញាតុន្តិ រុក្ខាទីហិ បាបភីរុកោ ឧបាសកជនោ បដិមាឃរចេតិយពោធិឃរវិហារាទីនិ អកត្វា មហតោ បុញ្ញក្ខន្ធតោ បរិហាយេយ្យ. ‘‘រុក្ខមូលសេនាសនំ បំសុកូលចីវរំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិ (មហាវ. ១២៨) វុត្តនិស្សយា ច អនិស្សយា ហោន្តិ. បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ ហិ ភិក្ខូ រុក្ខមូលបំសុកូលានិ ន សាទិយិស្សន្តីតិ, បព្ពជ្ជា ច ន សម្ភវេយ្យុំ, សប្បទដ្ឋកាលេ ឆារិកត្ថាយ រុក្ខំ អគ្គហេត្វា មរណំ វា និគច្ឆេយ្យុំ, អច្ឆិន្នចីវរាទិកាលេ សាខាភង្គាទិំ អគ្គហេត្វា នគ្គា ហុត្វា តិត្ថិយលទ្ធិមេវ សុលទ្ធិ វិយ ទីបេន្តា វិចរេយ្យុំ, តតោ តិត្ថិយេស្វេវ លោកោ បសីទិត្វា ទិដ្ឋិគ្គហណំ បត្វា សំសារខាណុកោ ភវេយ្យ, តស្មា ភគវា បរានុទ្ទយតាយ ឯវ ‘‘អនាបត្តិ បេតបរិគ្គហេ’’តិអាទិមាហាតិ វេទិតព្ពំ.

១៤១. អបរម្បិ ភាគំ ទេហីតិ ‘‘គហិតំ វិញ្ញត្តិសទិសត្តា នេវ ភណ្ឌទេយ្យំ ន បារាជិក’’ន្តិ លិខិតំ, ឥទំ បកតិជនេ យុជ្ជតិ. ‘‘សចេ បន សាមិកោ វា តេន អាណត្តោ វា ‘អបរស្ស សហាយភិក្ខុស្ស ភាគំ ឯស គណ្ហាតិ យាចតិ វា’តិ យំ អបរភាគំ ទេតិ, តំ ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ.

១៤៨-៩. ខាទន្តស្ស ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ចោរស្ស វា សាមិកស្ស វា សម្បត្តស្ស ទិន្នំ សុទិន្នមេវ កិរ. អវិសេសេនាតិ ‘‘ឧស្សាហគតានំ វា’’តិ អវត្វា វុត្តំ, ន ហិ កតិបយានំ អនុស្សាហតាយ សង្ឃិកមសង្ឃិកំ ហោតិ. មហាអដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘យទិ សឧស្សាហាវ គច្ឆន្តិ, ថេយ្យចិត្តេន បរិភុញ្ជតោ អវហារោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទុភយមេកំ. ឆឌ្ឌិតវិហារេ ឧបចារសីមាយ បមាណំ ជានិតុំ ន សក្កា, អយំ បន ភិក្ខុ ឧបចារសីមាយ ពហិ ឋត្វា ឃណ្ដិបហរណាទិំ កត្វា បរិភុញ្ជតិ ខាទតិ, តេន ឯវំ ខាទិតំ សុខាទិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥតរវិហារេ តត្ថ ទិត្តវិធិនាវ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សុខាទិតំ អន្តោវិហារត្តា’’តិ លិខិតំ, អាគតានាគតានំ សន្តកត្តាតិ ‘‘ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស ទេមី’’តិ ទិន្នត្តា វុត្តំ. ឯវំ អវត្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទេមី’’តិ ទិន្នម្បិ តាទិសមេវ. តថា ហិ ពហិ ឋិតោ លាភំ ន លភតិ ភគវតោ វចនេនាតិ វេទិតព្ពំ.

១៥៣. ‘‘មតសូករោ’’តិ វចនតោ តមេវ ជីវន្តំ ភណ្ឌទេយ្យន្តិ កត្វា ទាតុំ ន លភតិ. វជ្ឈំ វដ្ដតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. មទ្ទន្តោ គច្ឆតិ, ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ឯត្ថ កិត្តកំ ភណ្ឌទេយ្យំ, ន ហិ សក្កា ‘‘ឯត្តកា សូករា មទ្ទិត្វា គតា គមិស្សន្តី’’តិ ជានិតុន្តិ? យត្តកេ សាមិកានំ ទិន្នេ តេ ‘‘ទិន្នំ មម ភណ្ឌ’’ន្តិ តុស្សន្តិ, តត្តកំ ទាតព្ពំ. នោ ចេ តុស្សន្តិ, អតិក្កន្តសូករមូលំ ទត្វា កិំ ឱបាតោ ខណិត្វា ទាតព្ពោតិ? ន ទាតព្ពោ. អថ កិំ ចោទិយមានស្ស ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបេន បារាជិកំ ហោតីតិ? ន ហោតិ, កេវលំ កប្បិយបរិក្ខារំ ទត្វា តោសេតព្ពោវ សាមិកោ, ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសូតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘តទហេវ វា ទុតិយទិវសេ វា មទ្ទន្តោ គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. គុម្ពេ ខិបតិ, ភណ្ឌទេយ្យមេវាតិ អវស្សំ បវិសនកេ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ឯកស្មិំ វិហារេ បរចក្កាទិភយំ អាគតំ. មូលវត្ថុច្ឆេទន្តិ ‘‘សព្ពសេនាសនំ ឯតេ ឥស្សរា’’តិ វចនតោ ឥតរេ អនិស្សរាតិ ទីបិតំ ហោតិ.

១៥៦. អារាមរក្ខកាតិ វិស្សដ្ឋវសេន គហេតព្ពំ. អធិប្បាយំ ញត្វាតិ ឯត្ថ យស្ស ទានំ បដិគ្គណ្ហន្តំ ភិក្ខុំ, ភាគំ វា សាមិកា ន រក្ខន្តិ ន ទណ្ឌេន្តិ, តស្ស ទានំ អប្បដិច្ឆាទេត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ ឥធ សន្និដ្ឋានំ. តម្បិ ‘‘ន វដ្ដតិ សង្ឃិកេ’’តិ វុត្តំ. អយមេវ ភិក្ខុ ឥស្សរោតិ យត្ថ សោ ឥច្ឆតិ, តត្ថ អត្តញាតហេតុំ លភតិ កិរ អត្ថោ. អបិច ‘‘ទហរោ’’តិ វទន្តិ. សវត្ថុកន្តិ សហ ភូមិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘គរុភណ្ឌំ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘តិណមត្តំ បន ន ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ កិន្តុ គរុភណ្ឌន្តិ ចេ, អរក្ខិយអគោបិយដ្ឋានេ, វិនស្សនកភាវេ ច ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កប្បិយេបិ ចាតិ វត្វា, អវត្វា វា គហណយុត្តេ មាតាទិសន្តកេបិ ថេយ្យចិត្តុប្បាទេន. ឥទំ បន សិក្ខាបទំ ‘‘រាជាបិមេសំ អភិប្បសន្នោ’’តិ (បារា. ៨៦) វចនតោ លាភគ្គមហត្តំ, វេបុល្លមហត្តញ្ច បត្តកាលេ បញ្ញត្តន្តិ សិទ្ធំ.

ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.