៣. តតិយបារាជិកំ

បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា

១៦២. តីហិ សុទ្ធេនាតិ ឯត្ថ តីហីតិ និស្សក្កវចនំ វា ហោតិ, ករណវចនំ វា. និស្សក្កបក្ខេ កាយវចីមនោទ្វារេហិ សុទ្ធេន. តថា ទុច្ចរិតមលេហិ វិសមេហិ បបញ្ចេហីតិអាទិនា នយេន សព្ពកិលេសត្តិកេហិ ពោធិមណ្ឌេ ឯវ សុទ្ធេនាតិ យោជេតព្ពំ. ករណបក្ខេ តីហីតិ កាយវចីមនោទ្វារេហិ សុទ្ធេន. តថា តីហិ សុចរិតេហិ, តីហិ វិមោក្ខេហិ, តីហិ ភាវនាហិ, តីហិ សីលសមាធិបញ្ញាហិ សុទ្ធេនាតិ សព្ពគុណត្តិកេហិ យោជេតព្ពំ. វិភាវិតន្តិ ទេសនាយ វិត្ថារិតំ, វិភូតំ វា កតំ វិហិតំ, បញ្ញត្តំ វា ហោតិ. សំវណ្ណនាតិ វត្តមានសមីបេ វត្តមានវចនំ.

ន កេវលំ រាជគហមេវ, ឥទម្បិ នគរំ. សបរិច្ឆេទន្តិ សបរិយន្តន្តិ អត្ថោ. សបរិក្ខេបន្តិ ឯកេ. ‘‘ហំសវដ្ដកច្ឆទនេនាតិ ហំសបរិក្ខេបសណ្ឋានេនា’’តិ លិខិតំ. កាយវិច្ឆិន្ទនិយកថន្តិ អត្តនោ អត្តភាវេ, បរស្ស វា អត្តភាវេ ឆន្ទរាគប្បហានករំ វិច្ឆិន្ទនករំ ធម្មកថំ កថេតិ. អសុភា ចេវ សុភាការវិរហិតត្តា. អសុចិនោ ច ទោសនិស្សន្ទនបភវត្តា. បដិកូលា ច ជិគុច្ឆនីយត្តា បិត្តសេម្ហាទីសុ អាសយតោ. អសុភាយ វណ្ណន្តិ អសុភាការស្ស, អសុភកម្មដ្ឋានស្ស វា វិត្ថារំ ភាសតិ. សាមិអត្ថេ ហេតំ សម្បទានវចនំ. អសុភន្តិ អសុភនិមិត្តស្ស អាវិភាវាយ បច្ចុបដ្ឋានាយ វិត្ថារកថាសង្ខាតំ វណ្ណំ ភាសភីតិ អត្ថោ. តេសំយេវ អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ ទសហិ លក្ខណេហិ សម្បន្នំ កិលេសចោរេហិ អនភិភវនីយត្តា ឈានចិត្តំ មញ្ជូសំ នាម.

តត្រិមានីតិ ឯត្ថាយំ បិណ្ឌត្ថោ – យស្មិំ វារេ បឋមំ ឈានំ ឯកចិត្តក្ខណិកំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សកលម្បិ ជវនវារំ អនុលោមបរិកម្មឧបចារគោត្រភុអប្បនាប្បភេទំ ឯកត្តនយេន ‘‘បឋមំ ឈាន’’ន្តិ គហេត្វា តស្ស បឋមជ្ឈានស្ស អប្បនាបដិបាទិកាយ ខិប្បាទិភេទាយ អភិញ្ញាយ អធិគតាយ កិច្ចនិប្ផត្តិំ ឧបាទាយ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទីតិ វេទិតព្ពា. តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេតិ វេទិតព្ពា. បរិយោទាបកញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា បរិយោសានន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាទិចិត្តតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណំ, ឯតស្មិំ អន្តរេ បដិបទាវិសុទ្ធីតិ វេទិតព្ពា. ឧប្បាទឋិតិក្ខណេសុ ឧបេក្ខានុព្រូហនា, ឋិតិភង្គក្ខណេសុ សម្បហំសនាតិ វេទិតព្ពា. លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណន្តិ កត្វា ‘‘វិសុទ្ធិបដិបត្តិបក្ខន្ទនេ’’តិអាទិនា បុព្ពភាគោ លក្ខីយតិ, តិវិធេន អជ្ឈុបេក្ខនេន មជ្ឈំ លក្ខីយតិ, ចតុព្ពិធាយ សម្បហំសនាយ បរិយោសានំ លក្ខីយតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទស លក្ខណានី’’តិ.

បារិពន្ធកតោតិ នីវរណសង្ខាតបារិពន្ធកតោ វិសុទ្ធត្តា គោត្រភុបរិយោសានំ បុព្ពភាគជវនចិត្តំ ‘‘ចិត្តវិសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ. តថា វិសុទ្ធត្តា តំ ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមាធិនិមិត្តសង្ខាតំ អប្បនាសមាធិំ តទត្ថាយ ឧបគច្ឆមានំ ឯកសន្តតិវសេន បរិណាមេន្តំ បដិបជ្ជតិ នាម. ឯវំ បដិបន្នស្ស តស្ស តត្ថ សមថនិមិត្តេ បក្ខន្ទនំ តព្ភាវូបគមនំ ហោតីតិ កត្វា ‘‘តត្ថ ចិត្តបក្ខន្ទន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ បឋមជ្ឈានុប្បាទក្ខណេ ឯវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯវំ វិសុទ្ធស្ស អប្បនាប្បត្តស្ស បុន វិសោធនេ ព្យាបារាភាវា អជ្ឈុបេក្ខនំ ហោតិ. សមថប្បដិបន្នត្តា បុន សមាធានេ ព្យាបារាភាវា ច សមថប្បដិបន្នស្ស អជ្ឈុបេក្ខនំ ហោតិ. កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកន្តេន ឧបដ្ឋិតត្តា បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារាសម្ភវតោ ឯកត្តុបដ្ឋានស្ស អជ្ឈុបេក្ខនំ ហោតិ. តត្ថ ជាតានន្តិ តស្មិំ ចិត្តេ ជាតានំ សមាធិបញ្ញានំ យុគនទ្ធភាវេន អនតិវត្តនដ្ឋេន នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា. សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ វិមុត្តិរសេនេករសដ្ឋេន អនតិវត្តនេកសភាវានំ តេសំ ទ្វិន្នំ ឧបគតំ តជ្ជំ តស្សារុប្បំ តទនុរូបំ វីរិយំ តថា ចិត្តំ យោគី វាហេតិ បវត្តេតីតិ កត្វា តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ច វិសេសភាគិយភាវត្តា អាសេវនដ្ឋេន ច សម្បហំសនា ហោតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ‘‘អនន្តរាតីតំ គោត្រភុចិត្តំ ឯកសន្តតិវសេន បរិណាមេន្តំ បដិបជ្ជតិ នាមា’’តិ លិខិតំ. តត្ថ ហិ បរិណាមេន្តំ បដិបជ្ជតីតិ ឯតានិ វចនានិ អតីតស្ស ន សម្ភវន្តិ, យញ្ច តទនន្តរំ លិខិតំ ‘‘អប្បនាសមាធិចិត្តំ ឧបគច្ឆមានំ គោត្រភុចិត្តំ តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាមា’’តិ. ឥមិនាបិ តំ ន យុជ្ជតិ, ‘‘បដិបត្តិក្ខណេ ឯវ អតីត’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘គោត្រភុចិត្តំ តត្ថ បក្ខន្ទតី’’តិ វចនមេវ វិរុជ្ឈតីតិ អាចរិយោ. ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកម្បិ លោកុត្តរចិត្តំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកស្សាបិ ឈានស្ស ឯតានិ ទស លក្ខណានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘តតោ បដ្ឋាយ អាសេវនា ភាវនា ឯវា’’តិបិ វុត្តំ. ‘‘អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ អធិដ្ឋានេន សហគត’’ន្តិ លិខិតំ. តស្សត្ថោ – យញ្ច ‘‘អាទិមជ្ឈបរិយោសានសង្ខាត’’ន្តិ វុត្តំ, តំ តេសំ តិណ្ណម្បិ កល្យាណកតាយ សមន្នាគតត្តា តិវិធកល្យាណកតញ្ច. ឯវំ តិវិធចិត្តំ តទធិគមមូលកានំ គុណានំ, ឧបរិឈានាធិគមស្ស វា បទដ្ឋានដ្ឋេន អធិដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មា ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានភាវេន សម្បន្នត្តា អធិដ្ឋានសម្បន្នំ នាមាតិ.

អទ្ធមាសំ បដិសល្លីយិតុន្តិ ឯត្ថ អាចរិយា ឯវមាហុ ‘‘ភិក្ខូនំ អញ្ញមញ្ញវធទស្សនសវនសម្ភវេ សត្ថុនោ សតិ តស្ស ឧបទ្ទវស្ស អភាវេ ឧបាយាជាននតោ ‘អយំ អសព្ពញ្ញូ’តិ ហេតុបតិរូបកមហេតុំ វត្វា ធម្មិស្សរស្សាបិ តថាគតស្ស កម្មេស្វនិស្សរិយំ អសម្ពុជ្ឈមានា អសព្ពទស្សិតមធិច្ចមោហា ពហុជនា អវីចិបរាយនា ភវេយ្យុំ, តស្មា សោ ភគវា បគេវ តេសំ ភិក្ខូនំ អញ្ញមញ្ញំ វធមានភាវំ ញត្វា តទភាវោបាយាភាវំ បន សុវិនិច្ឆិនិត្វា តត្ថ បុថុជ្ជនានំ សុគតិលាភហេតុមេវេកំ កត្វា អសុភទេសនាយ វា រូបសទ្ទទស្សនសវនេហិ និប្បយោជនេហិ វិរមិត្វា បគេវ តតោ វិរមណតោ, សុគតិលាភហេតុករណតោ, អវស្សំ បញ្ញាបិតព្ពាយ តតិយបារាជិកបញ្ញត្តិយា វត្ថាគមទស្សនតោ ច អត្តនោ សព្ពទស្សិតំ បរិក្ខកានំ បកាសេន្តោ វិយ តមទ្ធមាសំ វេនេយ្យហិតនិប្ផត្តិយា ផលសមាបត្តិយា អវកាសំ កត្វា វិហរិតុកាមោ ‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសំ បដិសល្លីយិតុ’ន្តិអាទិមាហា’’តិ. អាចរិយា នាម ពុទ្ធមិត្តត្ថេរធម្មសិរិត្ថេរឧបតិស្សត្ថេរាទយោ គណបាមោក្ខា, អដ្ឋកថាចរិយស្ស ច សន្តិកេ សុតបុព្ពា. តតោ អញ្ញេ ឯកេតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សកេន កាយេន អដ្ដីយន្តិ…បេ… ភវិស្សន្តី’’តិ ឥទំ បរតោ ‘‘យេ តេ ភិក្ខូ អវីតរាគា, តេសំ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ឯវ ភយំ, ហោតិ លោមហំសោ, ហោតិ ឆម្ភិតត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ន យុជ្ជតិ, ឥទញ្ច ភគវតោ អសុភកថារម្មណប្បយោជនេន ន សមេតីតិ ចេ? ន, តទត្ថាជាននតោ. សកេន កាយេន អដ្ដីយន្តានម្បិ តេសំ អរិយមគ្គេន អប្បហីនសិនេហត្តា ខីណាសវានំ វិយ មរណំ បដិច្ច អភយំ ន ហោតិ, ភយញ្ច បន អសុភភាវនានុយោគានុភាវេន មន្ទីភូតំ អនដ្ដីយន្តានំ វិយ ន មហន្តំ ហុត្វា ចិត្តំ មោហេសិ. អបាយុបគេ តេ សត្តេ នាកាសីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អថ វា ឥទំ បុរិមស្ស ការណវចនំ, យស្មា តេសំ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ឯវ ភយំ, ឆម្ភិតត្តំ, លោមហំសោ ច, តស្មា ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា អសុភកថំ កថេតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ.

អថ វា សកេន កាយេន អដ្ដីយន្តានម្បិ តេសំ ហោតិ ឯវ ភយំ, មហានុភាវា វីតរាគាតិ ខីណាសវានំ មហន្តំ វិសេសំ ទស្សេតិ, អតិទុប្បសហេយ្យមិទំ មរណភយំ, យតោ ឯវំវិធានម្បិ អវីតរាគត្តា ភយំ ហោតីតិបិ ទស្សេតិ. តទញ្ញេ តេសំ ភិក្ខូនំ បញ្ចសតានំ អញ្ញតរា. តេនេទំ ទីបេតិ ‘‘តំ តថា អាគតំ អសិហត្ថំ វធកំ បស្សិត្វា តទញ្ញេសម្បិ ហោតិ ឯវ ភយំ, បគេវ តេសន្តិ កត្វា ភគវា បឋមមេវ តេសំ អសុភកថំ កថេសិ, បរតោ តេសំ នាហោសិ. ឯវំ មហានិសំសា នេសំ អសុភកថា អាសី’’តិ. យោ បនេត្ថ បច្ឆិមោ នយោ, សោ ‘‘តេសុ កិរ ភិក្ខូសុ កេនចិបិ កាយវិការោ វា វចីវិការោ វា ន កតោ, សព្ពេ សតា សម្បជានា ទក្ខិណេន បស្សេន និបជ្ជិំសូ’’តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន សមេតិ.

អបរេ បនាហូតិ កុលទ្ធិបដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘អយំ កិរ លទ្ធី’’តិ វចនំ ‘‘មារធេយ្យំនាតិក្កមិស្សតី’’តិ វចនេន វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន វិរុជ្ឈតិ. កថំ? អយំ ភិក្ខូ អឃាតេន្តោ មារវិសយំ អតិក្កមិស្សតិ អកុសលករណតោ ច. ឃាតេន្តោ បន មារធេយ្យំ នាតិក្កមិស្សតិ ពលវត្តា កម្មស្សាតិ សយំ មារបក្ខិកត្តា ឯវំ ចិន្តេត្វា បន ‘‘យេ ន មតា, តេ សំសារតោ ន មុត្តា’’តិ អត្តនោ ច លទ្ធិ, តស្មា តំ តត្ថ ឧភយេសំ មគ្គេ និយោជេន្តី ឯវមាហ, តេនេវ ‘‘មារបក្ខិកា មារេន សមានលទ្ធិកា’’តិ អវត្វា ‘‘មារស្សា នុវត្តិកា’’តិ វុត្តា. ‘‘ឥមិនា កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្មា មារស្ស អនុវត្តិ, តស្មា ឯវំ ចិន្តេត្វាបិ អត្តនោ លទ្ធិវសេន ឯវមាហា’’តិ កេចិ លិខន្តិ. មម សន្តិកេ ឯកតោ ឧបដ្ឋានមាគច្ឆន្តិ, អត្តនោ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ ឧទ្ទេសាទិំ គណ្ហាតិ.

អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនា

១៦៥. អយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? យេសំ ឯវមស្ស ‘‘ភគវតា អាចិក្ខិតកម្មដ្ឋានានុយោគបច្ចយា តេសំ ភិក្ខូនំ ជីវិតក្ខយោ អាសី’’តិ, តេសំ តំ មិច្ឆាគាហំ និសេធេតិ. កេវលំ តេសំ ភិក្ខូនំ បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយាវ ជីវិតក្ខយោ អាសិ, ឥទំ បន កម្មដ្ឋានំ តេសំ កេសញ្ចិ អរហត្តប្បត្តិយា, កេសញ្ចិ អនាគាមិសកទាគាមិសោតាបត្តិផលប្បត្តិយា, កេសញ្ចិ បឋមជ្ឈានាធិគមាយ, កេសញ្ចិ វិក្ខម្ភនតទង្គប្បហានេន អត្តសិនេហបអយាទានាយ ឧបនិស្សយោ ហុត្វា, កេសញ្ចិ សុគតិយំ ឧប្បត្តិយា ឧបនិស្សយោ អហោសីតិ សាត្ថិកាវ មេ អសុភកថា, កិន្តុ ‘‘សាធុ, ភន្តេ ភគវា, អញ្ញំ បរិយាយំ អាចិក្ខតូ’’តិ អានន្ទេន យាចិតត្តា អញ្ញំ បរិយាយំ អាចិក្ខាមិ, យថា វោ បុព្ពេ អាចិក្ខិតអសុភកម្មដ្ឋានានុយោគា, ឯវំ អយម្បិ ខោ ភិក្ខវេតិ យោជនា វេទិតព្ពា. ‘‘អស្សាសវសេន ឧបដ្ឋានំ សតី’’តិ វុត្តំ. សា ហិ តំ អស្សាសំ, បស្សាសំ វា អារម្មណំ កត្វា បុព្ពភាគេ, អបរភាគេ បន អស្សាសបស្សាសបភវនិមិត្តំ អារម្មណំ កត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ច តថា វុត្តា.

អសុភេ បវត្តំ អសុភន្តិ វា បវត្តំ ភាវនាកម្មំ អសុភកម្មំ, តទេវ អញ្ញស្ស បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនកស្ស ការណដ្ឋេន ឋានត្តា អសុភកម្មដ្ឋានំ, អារម្មណំ វា អសុភកម្មស្ស បទដ្ឋានដ្ឋេន ឋានន្តិ អសុភកម្មដ្ឋានន្តិ ឥធ អសុភជ្ឈានំ, តេនេវ ‘‘ឱឡារិការម្មណត្តា’’តិ វុត្តំ. បដិវេធវសេនាតិ វិតក្កាទិអង្គបដិលាភវសេន. អារម្មណសន្តតាយាតិ អនុក្កមេន សន្តកាលំ ឧបាទាយ វុត្តកាយទរថប្បដិបស្សទ្ធិវសេន និព្ពុតោ. បរិកម្មំ វាតិ កសិណបរិកម្មំ កិរ និមិត្តុប្បាទបរិយោសានំ. តទា ហិ និរស្សាទត្តា អសន្តំ, អប្បណិហិតញ្ច. យថា ឧបចារេ នីវរណវិគមេន, អង្គបាតុភាវេន ច សន្តតា ហោតិ, ន តថា ឥធ, ឥទំ បន ‘‘អាទិសមន្នាហារតោ’’តិ វុត្តំ. ទុតិយវិកប្បេ អសេចនកោតិ អតិត្តិករោ, តេន វុត្តំ ‘‘ឱជវន្តោ’’តិ. ចេតសិកសុខំ ឈានក្ខណេបិ អត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ឧភោបិ ឈានា វុដ្ឋិតស្សេវ គហេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. សមថេន សកសន្តានេ អវិក្ខម្ភិតេ. ឥតរថា បាបកានំ ឈានេន សហុប្បត្តិ សិយា. ខន្ធាទីនំ លោកុត្តរបាទកត្តា និព្ពេធភាគិយំ, វិសេសេន យស្ស និព្ពេធភាគិយំ ហោតិ, តំ សន្ធាយ វា. ‘‘អនិច្ចានុបស្សីតិអាទិចតុក្កវសេន អនុបុព្ពេន អរិយមគ្គវុឌ្ឍិប្បត្តោ សមុច្ឆិន្ទតិ, សេសានមេតំ នត្ថី’’តិ លិខិតំ.

តថាភាវបដិសេធនោ ចាតិ សោឡសវត្ថុកស្ស តិត្ថិយានំ នត្ថិតាយ វុត្តំ. សព្ពបឋមានំ បន ចតុន្នំ បទានំ វសេន លោកិយជ្ឈានមេវ តេសំ អត្ថិ, តស្មិំ លោកុត្តរបទដ្ឋានំ នត្ថិ ឯវ. ‘‘ផលមុត្តមន្តិ ផលេ ឧត្តម’’ន្តិ វុត្តំ. ឧតុត្តយានុកូលន្តិ គិម្ហេ អរញ្ញេ, ហេមន្តេ រុក្ខមូលេ, វសន្តកាលេ សុញ្ញាគារេ គតោ. សេម្ហធាតុកស្ស អរញ្ញំ, បិត្តធាតុកស្ស រុក្ខមូលំ, វាតធាតុកស្ស សុញ្ញាគារំ អនុកូលំ. មោហចរិតស្ស អរញ្ញំ អនុកូលំ មហាអរញ្ញេ ចិត្តំ ន សង្កុដតិ, ទោសចរិតស្ស រុក្ខមូលំ, រាគចរិតស្ស សុញ្ញាគារំ. ឋានចង្កមានិ ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានិ, សយនំ លីនបក្ខិកំ, បល្លង្កាភុជនេន និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវំ, ឧជុកាយំ បណិធានេន អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តនសុខំ ‘‘បរិមុខំ សតិ’’ន្តិ ឥមិនា អារម្មណបរិគ្គហូបាយំ ទស្សេតិ. ការីតិ ករណសីលោ. ឯតស្ស វិភង្គេ ‘‘អស្សសតិ បស្សសតី’’តិ អវត្វា ‘‘សតោ ការី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘អស្សសតិ បស្សសតី’’តិ វុត្តេ ‘‘បឋមចតុក្កំ ឯវ លព្ភតិ, ន សេសានី’’តិ ច ‘‘ទីឃំអស្សាសវសេនាតិ អលោបសមាសំ កត្វា’’ឥតិ ច ‘‘ឯកត្ថតាយ អវិក្ខេប’’ន្តិ ច ‘‘អសម្ភោគវសេន បជានតោ’’តិ ច ‘‘តេន ញាណេនា’’តិ ច ‘‘បជានតោតិ វុត្តញាណេនា’’តិ ច ‘‘សតោការីតិ សតិសម្បជញ្ញាហិការី’’តិ ច ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ អស្សាសាវ បដិនិស្សគ្គានុបស្សិអស្សាសា’’តិ ច លិខិតំ. ឧប្បដិបាដិយា អាគតម្បិ យុជ្ជតេវ, តេន ឋានេន បដិសិទ្ធំ. តាលុំ អាហច្ច និព្ពាយនតោ កិរ បោតកោ សម្បតិជាតោវ ខិបិតសទ្ទំ ករោតិ, ឆន្ទបាមោជ្ជវសេន ឆ បុរិមា តយោតិ នវ. ឯកេនាការេនាតិ អស្សាសវសេន វា បស្សាសវសេន វា ឯវំ អានាបានស្សតិំ ភាវយតោ កាយេ កាយានុបស្សនាសតិកម្មដ្ឋានភាវនា សម្បជ្ជតិ.

កាយោតិ អស្សាសបស្សាសា. ឧបដ្ឋានំ សតិ. ទីឃន្តិ សីឃំ គតំ អស្សាសបស្សាសំ. អទ្ធានសង្ខាតេតិ កាលសង្ខាតេ វិយ កាលកោដ្ឋាសេតិ អត្ថោ, ទីឃកាលេ វាតិ អត្ថោ. ឯកោ ហិ អស្សាសមេវូបលក្ខេតិ, ឯកោ បស្សាសំ, ឯកោ ឧភយំ, តស្មា ‘‘វិភាគំ អកត្វា’’តិ វា វុត្តំ, ឆន្ទោតិ ឯវំ អស្សាសតោ, បស្សាសតោ ច អស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វសេន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ បាមោជ្ជន្តិ. អស្សាសបស្សាសានំ ទុវិញ្ញេយ្យវិសយត្តា ចិត្តំ វិវត្តតិ, គណនំ បហាយ ផុដ្ឋដ្ឋានមេវ មនសិ ករោន្តស្ស កេវលំ ឧបេក្ខាវ សណ្ឋាតិ. ចត្តារោ វណ្ណាតិ ‘‘បត្តស្ស តយោ វណ្ណា’’តិអាទីសុ វិយ ចត្តារោ សណ្ឋានាតិ អត្ថោ.

តថាភូតស្សាតិ អានាបានស្សតិំ ភាវយតោ. សំវរោតិ សតិសំវរោ. អថ វា បឋមេន ឈានេន នីវរណានំ, ទុតិយេន វិតក្កវិចារានំ, តតិយេន បីតិយា, ចតុត្ថេន សុខទុក្ខានំ, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា រូបសញ្ញាយ, បដិឃសញ្ញាយ, នានត្តសញ្ញាយ វា បហានំ. ‘‘សីលន្តិ វេរមណិ សីលំ, ចេតនា សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩ ថោកំ វិសទិសំ) វុត្តវិធិនាបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អត្ថតោ តថា តថា បវត្តធម្មា ឧបធារណសមាធានសង្ខាតេន សីលនដ្ឋេន សីលន្តិ វុច្ចន្តី’’តិ វុត្តំ. តថា ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ ឯត្ថាបិ ចេតនាសីលមេវ, កត្ថចិ វិរតិសីលម្បីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញថា បណ្ណត្តិវជ្ជេសុបិ សិក្ខាបទេសុ វិរតិប្បសង្គោ អហោសិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតីតិ កត្វា តស្សាបិ វិរតិប្បសង្គោ. តស្មិំ អារម្មណេតិ អានាបានារម្មណេ. តាយ សតិយាតិ តត្ថ ឧប្បន្នសតិយា. ‘‘តេន មនសិការេនាតិ អាវជ្ជនេនា’’តិ លិខិតំ. ឯតេន នានាវជ្ជនប្បវត្តិទីបនតោ នានាជវនវារេហិបិ សិក្ខតិ នាមាតិ ទីបិតំ ហោតិ, យេន បន មនសិការេន វា. ញាណុប្បាទនាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន យាវ បរិយោសានំ វេទិតព្ពំ. ‘‘តត្រាតិ តស្មិំ អានាបានារម្មណេ. ឯវន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពនយេនា’’តិ លិខិតំ. តត្រាតិ តេសំ អស្សាសបស្សាសានំ វា. តញ្ហិ ‘‘បុព្ពេ អបរិគ្គហិតកាលេ’’តិ ឥមិនា សុដ្ឋុ សមេតិ. ‘‘បឋមវាទោ ទីឃភាណកានំ. តេ ហិ ‘បឋមជ្ឈានំ លភិត្វា នានាសនេ និសីទិត្វា ទុតិយត្ថាយ វាយាមតោ ឧបចារេ វិតក្កវិចារវសេន ឱឡារិកចិត្តប្បវត្តិកាលេ បវត្តអស្សាសបស្សាសវសេន ឱឡារិកា’តិ វទន្តិ. ‘មជ្ឈិមភាណកា ឈានលាភិស្ស សមាបជ្ជនកាលេ, ឯកាសនបដិលាភេ ច ឧបរូបរិ ចិត្តប្បវត្តិយា សន្តភាវតោ បឋមតោ ទុតិយស្សុបចារេ សុខុមតំ វទន្តី’’’តិ លិខិតំ.

វិបស្សនាយំ បនាតិ ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន អភិនិវិដ្ឋស្ស អយំ កមោ, អញ្ញស្ស ចាតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ អញ្ញន្តិ ទស្សនំ សន្ធាយ ‘‘សកលរូបបរិគ្គហេ’’តិ វុត្តំ. រូបារូបបរិគ្គហេតិ ឯត្ថ អនិច្ចតាទិលក្ខណារម្មណិកភង្គានុបស្សនតោ បភុតិ ពលវតី វិបស្សនា. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ សព្ពេសំយេវ បន មតេន អបរិគ្គហិតកាលេតិអាទិនា. សោធនា នាម វិស្សជ្ជនំ. អស្សាតិ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ បទស្ស.

បុរតោ នមនា អានមនា. តិរិយំ នមនា វិនមនា. សុដ្ឋុ នមនា សន្នមនា. បច្ឆា នមនា បណមនា. ជាណុកេ គហេត្វា ឋានំ វិយ ឥញ្ជនាតិ អានមនាទីនំ អាវិភាវត្ថមុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថារូបេហិ អានមនាទិ វា កម្បនាទិ វា ហោតិ, តថារូបេ បស្សម្ភយន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥតិ កិរាតិ ឥតិ ចេ. ឯវំ សន្តេតិ សន្តសុខុមម្បិ ចេ បស្សម្ភតិ. បភាវនាតិ ឧប្បាទនំ. អស្សាសបស្សាសានំ វូបសន្តត្តា អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ភាវនា ន ហោតិ. យស្មា តំ នត្ថិ, តស្មា ន សមាបជ្ជតិ, សមាបត្តិយា អភាវេន ន វុដ្ឋហន្តិ. ឥតិ កិរាតិ ឯវមេតំ តាវ វចនន្តិ តទេតំ. សទ្ទោវ សទ្ទនិមិត្តំ, ‘‘សតោ អស្សសតិ សតោ បស្សសតី’’តិ បទានិ បតិដ្ឋបេត្វា ទ្វត្តិំសបទានិ ចត្តារិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ.

អប្បដិបីឡនន្តិ តេសំ កិលេសានំ អនុប្បាទនំ កិញ្ចាបិ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិបិ អត្ថតោ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វចនតោ. តថាបិ ‘‘ន តាវ, សារិបុត្ត, សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ ឧទ្ទិសតិ បាតិមោក្ខំ, យាវ ន ឥធេកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា សង្ឃេ បាតុភវន្តី’’តិ ឯត្ថ អនធិប្បេតត្តា ‘‘អាភិសមាចារិក’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘យំ បនេត្ថ អាបត្តិដ្ឋានិយំ ន ហោតិ, តំ អមិស្សមេវា’’តិ វុត្តំ.

យថាវុត្តេនាតិ យោគានុយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តា. សល្លហុកវុត្តិ អដ្ឋបរិក្ខារិកោ. បញ្ចសន្ធិកំ កម្មដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ ឈានម្បិ និមិត្តម្បិ តទត្ថជោតិកាបិ បរិយត្តិ ឥធ កម្មដ្ឋានំ នាម. គមនាគមនសម្បន្នតាទិ សេនាសនំ. សំកិលិដ្ឋចីវរធោវនាទយោ ខុទ្ទកបលិពោធា. ‘‘អន្តរា បតិតំ នុ ខោ’’តិ វិកម្បតិ.

អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបគតេនាតិ និយកជ្ឈត្តេ វិក្ខេបគតេន. សារទ្ធា អសមាហិតត្តា. ឧបនិពន្ធនថម្ភមូលំ នាម នាសិកគ្គំ, មុខនិមិត្តំ វា. តត្ថេវាតិ នាសិកគ្គាទិនិមិត្តេ. ‘‘ទោលាផលកស្ស ឯកបស្សេ ឯវ ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈញ្ច បស្សតី’’តិ វទន្តិ.

ឥធ បនាតិ កកចូបមេ. ទេសតោតិ ផុសនកដ្ឋានតោ. ‘‘និមិត្តំ បដ្ឋបេតព្ពន្តិ និមិត្តេ សតិ បដ្ឋបេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. គរូហិ ភាវេតព្ពត្តា គរុកភាវនំ. ឯកច្ចេ អាហូតិ ឯកច្ចេ ឈាយិនោ អាហុ.

‘‘សញ្ញានានតាយា’’តិ វចនតោ ឯកច្ចេហិ វុត្តម្បិ បមាណមេវ, សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋកថាយ អនាគតត្តា តថា វុត្តំ. ‘‘មយ្ហំ តារករូបំ នុ ខោ ឧបដ្ឋាតី’’តិអាទិបរិកប្បេ អសតិបិ ធាតុនានត្តេន ឯតាសំ ធាតូនំ ឧប្បត្តិ វិយ កេវលំ ភាវយតោ តថា តថា ឧបដ្ឋាតិ. ‘‘ន និមិត្ត’ន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ សម្បជានមុសាវាទត្តា’’តិ វុត្តំ. កម្មដ្ឋានន្តិ ឥធ វុត្តបដិភាគនិមិត្តមេវ.

និមិត្តេ បដិភាគេ. នានាការន្តិ ‘‘ចត្តារោ វណ្ណា វត្តន្តី’’តិ វុត្តនានាវិធតំ. វិភាវយន្តិ ជានំ បកាសយំ. អស្សាសបស្សាសេតិ តតោ សម្ភូតេ និមិត្តេ, អស្សាសបស្សាសេ វា នានាការំ. និមិត្តេ ហិ ចិត្តំ ឋបេន្តោវ នានាការតញ្ច វិភាវេតិ, អស្សាសបស្សាសេ វា សកំ ចិត្តំ និពន្ធតីតិ វុច្ចតិ. តារករូបាទិវណ្ណតោ. កក្ខឡត្តាទិលក្ខណតោ.

អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តន្តិ អាសន្នភវង្គត្តាតិ ការណំ វត្វា សីហឡដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តំ. កស្មា? យស្មា ឆដ្ឋេ, សត្តមេ វា អប្បនាយ សតិ មគ្គវីថិយំ ផលស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ, តស្មា. ឥធ ហោតូតិ ចេ? ន, លោកិយប្បនាបិ ហិ អប្បនាវីថិម្ហិ លោកុត្តរេន សមានគតិកាវាតិ បដិលទ្ធជ្ឈានោបិ ភិក្ខុ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថាយ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សត្តាហំ និសីទិតុកាមោ ចតុត្ថេ, បញ្ចមេ វា អប្បេត្វា និសីទតិ, ន ឆដ្ឋេ, សត្តមេ វា. តត្ថ ហិ អប្បនា. តតោ បរំ អប្បនាយ អាធារភាវំ ន គច្ឆតិ. អាសន្នភវង្គត្តា ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា គច្ឆតិ ថលេ ឋិតឃដោ វិយ ជវនានមន្តរេ ឋិតត្តាតិ កិរ អាចរិយោ.

បុថុត្តារម្មណានិ អនាវជ្ជិត្វា ឈានង្គានេវ អាវជ្ជនំ អាវជ្ជនវសី នាម. តតោ បរំ ចតុន្នំ, បញ្ចន្នំ វា បច្ចវេក្ខណចិត្តានំ ឧប្បជ្ជនំ, តំ បច្ចវេក្ខណវសី នាម. តេនេវ ‘‘បច្ចវេក្ខណវសី បន អាវជ្ជនវសិយា ឯវ វុត្តា’’តិ វុត្តំ. សមាបជ្ជនវសី នាម យត្តកំ កាលំ ឥច្ឆតិ តត្តកំ សមាបជ្ជនំ, តំ បន ឥច្ឆិតកាលបរិច្ឆេទំ បតិដ្ឋាបេតុំ សមត្ថតាតិ. ‘‘អធិដ្ឋានវសិយា វុដ្ឋានវសិនោ អយំ នានត្តំ អធិដ្ឋានានុភាវេន ជវនំ ជវតិ, វុដ្ឋានានុភាវេន បន អធិប្បេតតោ អធិកំ ជវតី’’តិបិ វទន្តិ. អបិច បថវីកសិណាទិអារម្មណំ អាវជ្ជិត្វា ជវនញ្ច ជវិត្វា បុន អាវជ្ជិត្វា តតោ បញ្ចមំ ឈានំ ចិត្តំ ហោតិ, អយំ កិរ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ. ភគវតោ បន អាវជ្ជនសមនន្តរមេវ ឈានំ ហោតីតិ សព្ពំ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

‘‘វត្ថុន្តិ ហទយវត្ថុំ. ទ្វារន្តិ ចក្ខាទិ. អារម្មណន្តិ រូបាទី’’តិ លិខិតំ. យថាបរិគ្គហិតរូបារម្មណំ វា វិញ្ញាណំ បស្សតិ, អញ្ញថាបិ បស្សតិ. កថំ? ‘‘យថាបរិគ្គហិតរូបវត្ថុទ្វារារម្មណំ វា’’តិ វុត្តំ. យថាបរិគ្គហិតរូបេសុ វត្ថុទ្វារារម្មណានិ យស្ស វិញ្ញាណស្ស, តំ វិញ្ញាណំ យថាបរិគ្គហិតរូបវត្ថុទ្វារារម្មណំ តម្បិ បស្សតិ, ឯកស្ស វា អារម្មណសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោតិ ច មម តក្កោ វិចារេត្វាវ គហេតព្ពោ.

តតោ បរំ តីសុ ចតុក្កេសុ ទ្វេ ទ្វេ បទានិ ឯកមេកំ កត្វា គណេតព្ពំ. សមថេន អារម្មណតោ វិបស្សនាវសេន អសម្មោហតោ បីតិបដិសំវេទនមេត្ថ វេទិតព្ពំ. ‘‘ទុក្ខមេតំ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ បន ‘‘អារម្មណតោ អសម្មោហតោ’’តិ យំ វុត្តំ, ឥធ តតោ វុត្តនយតោ ឧប្បដិបាដិយា វុត្តំ. តត្ថ ហិ យេន មោហេន តំ ទុក្ខំ បដិច្ឆន្នំ, ន ឧបដ្ឋាតិ, តស្ស វិហតត្តា វា ឯវំ បវត្តេ ញាណេ យថារុចិ បច្ចវេក្ខិតុំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតកាលេ សមត្ថភាវតោ វា ទុក្ខាទីសុ តីសុ អសម្មោហតោ ញាណំ វុត្តំ. និរោធេ អារម្មណតោ តំសម្បយុត្តា បីតិបដិសំវេទនា អសម្មោហតោ ន សម្ភវតិ មោហប្បហានាភាវា, បដិសម្ភិទាបាឡិវិរោធតោ ច. តត្ថ ‘‘ទីឃំ អស្សាសវសេនា’’តិអាទិ អារម្មណតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ តទារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តាតិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ. ‘‘អាវជ្ជតោ’’តិអាទិ អសម្មោហតោ បីតិបដិសំវេទនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អនិច្ចាទិវសេន ជានតោ, បស្សតោ, បច្ចវេក្ខតោ ច. តទធិមុត្តតាវសេន អធិដ្ឋហតោ, អធិមុច្ចតោ, តថា វីរិយាទិំ សមាទហតោ ខណិកសមាធិនា.

អភិញ្ញេយ្យន្តិ ញាតបរិញ្ញាយ. បរិញ្ញេយ្យន្តិ តីរណបរិញ្ញាយ. សព្ពញ្ហិ ទុក្ខសច្ចំ អភិញ្ញេយ្យំ, បរិញ្ញេយ្យញ្ច. តត្រ ចាយំ បីតីតិ លិខិតំ. អភិញ្ញេយ្យន្តិអាទិ មគ្គក្ខណំ សន្ធាយាហាតិ វុត្តំ. មគ្គេន អសម្មោហសង្ខាតវិបស្សនាកិច្ចនិប្ផត្តិតោ មគ្គោបិ អភិញ្ញេយ្យាទិអារម្មណំ ករោន្តោ វិយ វុត្តោ. វិបស្សនាភូមិទស្សនត្ថន្តិ សមថេ កាយិកសុខាភាវា វុត្តំ. ទ្វីសុ ចិត្តសង្ខារបទេសូតិ ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី…បេ… សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី…បេ… សិក្ខតីតិ ឯតេសុ. មោទនាទិ សព្ពំ បីតិវេវចនំ. អនិច្ចានុបស្សនាទិ កិលេសេ, តម្មូលកេ ខន្ធាភិសង្ខារេ. ឯវំ ភាវិតោតិ ន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈាននិព្ពត្តនេន ភាវិតោ. ឯវំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ កត្វា ភាវិតោ. វិបស្សនាមគ្គបច្ចវេក្ខណកាលេសុបិ បវត្តអស្សាសមុខេនេវ សព្ពំ ទស្សិតំ ឧបាយកុសលេន ភគវតា.

១៦៨. កស្មា ឥទំ វុច្ចតិ អម្ហេហីតិ អធិប្បាយោ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

១៧២. ឧស្សុក្កវចនន្តិ បាកដសទ្ទសញ្ញា កិរ, សមានកបទន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សុត្វា ភុញ្ជន្តី’’តិ ឯត្ថ វិយ សញ្ចិច្ច វោរោបេតុកាមស្ស សញ្ចិច្ចបទំ វោរោបនបទស្ស ឧស្សុក្កំ, សញ្ចេតនា ច ជីវិតា វោរោបនញ្ច ឯកស្សេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន កេវលំ ចេតសិកមត្តេនេវ ហោតិ, បយោគោបិ ឥច្ឆិតព្ពោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ វុត្តានីតិ កិរ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ‘‘ជានិត្វា សញ្ជានិត្វា ចេច្ច អភិវិតរិត្វា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ជានន្តោ…បេ… វីតិក្កមោ’’តិ វោរោបនម្បិ ទស្សិតំ, តស្មា ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា អត្ថោ ទស្សិតោ. វីតិក្កមសង្ខាតត្ថសិទ្ធិយា ហិ បុរិមចេតនា អត្ថសាធិកា ហោតិ. សព្ពសុខុមអត្តភាវន្តិ រូបំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អរូបំ. អត្តសង្ខាតានញ្ហិ អរូបានំ ខន្ធវិភង្គេ (វិភ. ១ អាទយោ) វិយ ឥធ ឱឡារិកសុខុមតា អនធិប្បេតា. មាតុកុច្ឆិស្មិន្តិ យេភុយ្យវចនំ, ឱបបាតិកមនុស្សេបិ បារាជិកមេវ, អរូបកាយេ ឧបក្កមាភាវា តគ្គហណំ កស្មាតិ ចេ? អរូបក្ខន្ធេន សទ្ធិំ តស្សេវ រូបកាយស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយសម្ភវតោ. តេន សជីវកោវ មនុស្សវិគ្គហោបិ នាម ហោតីតិ សិទ្ធំ. ឯត្ថ មាតុកុច្ឆិស្មិន្តិ មនុស្សមាតុយា វា តិរច្ឆានមាតុយា វា. វុត្តញ្ហិ បរិវារេ (បរិ. ៤៨០) –

‘‘ឥត្ថិំ ហនេ ច មាតរំ, បុរិសញ្ច បិតរំ ហនេ;

មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា, ន តេនានន្តរំ ផុសេ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ.

បឋមន្តិ បដិសន្ធិចិត្តមេវ. ឯកភវបរិយាបន្នាយ ហិ ចិត្តសន្តតិយា បដិសន្ធិចិត្តំ បឋមចិត្តំ នាម. ចុតិចិត្តំ បច្ឆិមំ នាម. អញ្ញថា អនមតគ្គេ សំសារេ បឋមចិត្តំ នាម នត្ថិ វិនា អនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតបច្ចយេហិ ចិត្តុប្បត្តិយា អភាវតោ. ភាវេ វា នវសត្តបាតុភាវទោសប្បសង្គោ. អយំ សព្ពបឋមោ មនុស្សវិគ្គហោតិ កិញ្ចាបិ ឥមំ ជីវិតា វោរោបេតុំ ន សក្កា, តំ អាទិំ កត្វា សន្តតិយា យាវ មរណា ឧប្បជ្ជនកមនុស្សវិគ្គហេសុ អបរិមាណេសុ ‘‘សព្ពបឋមោ’’តិ ទិស្សតិ. យទា បន យោ មនុស្សវិគ្គហោ បុព្ពាបរិយវសេន សន្តតិប្បត្តោ ហោតិ, តទា តំ ជីវិតា វោរោបេតុំ សក្កា. សន្តតិំ វិកោបេន្តោ ហិ ជីវិតា វោរោបេតិ នាម. ឯត្ថ ច នានត្តនយេ អធិប្បេតេ សតិ ‘‘សព្ពបឋមោ’’តិ វចនំ យុជ្ជតិ, ន បន ឯកត្តនយេ សន្តតិយា ឯកត្តា. ឯកត្តនយោ ច ឥធាធិប្បេតោ ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ វចនតោ, តស្មា ‘‘សព្ពបឋមោ’’តិ វចនំ ន យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, សន្តតិបច្ចុប្បន្នពហុត្តា. យស្មា បន សន្តតិ នាម អនេកេសំ បុព្ពាបរិយុប្បត្តិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘អយំ សព្ពបឋមោ’’តិ វុត្តោ, ឯវមេត្ថ ទ្វេបិ នយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ, អញ្ញថា ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ ឥទំ វចនំ ន សិជ្ឈតិ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ វចនតោ សន្តតិបច្ចុប្បន្នមេវ អធិប្បេតំ, ន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វិយ ទិស្សតិ, តថាបិ យស្មា សន្តតិបច្ចុប្បន្នេ វិកោបិតេ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វិកោបិតមេវ ហោតិ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេ បន វិកោបិតេ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ វិកោបិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ វត្តព្ពំ នត្ថិ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘តទុភយម្បិ វោរោបេតុំ សក្កា, តស្មា តទេវ សន្ធាយ ‘សន្តតិំ វិកោបេតី’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ. ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ វចនតោ បកតិយា អាយុបរិយន្តំ បត្វា មរណកសត្តេ វីតិក្កមេ សតិ អនាបត្តិ វីតិក្កមបច្ចយា សន្តតិយា អកោបិតត្តា. វីតិក្កមបច្ចយា ចេ អាយុបរិយន្តំ អប្បត្វា អន្តរាវ មរណកសត្តេ វីតិក្កមបច្ចយា អាបត្តិ, កម្មពទ្ធោ ចាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យ, មរណាយ វា សមាទបេយ្យ, អយម្បិ បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ វចនតោ វា ចេតនាក្ខណេ ឯវ បារាជិកាបត្តិ ឯកន្តាកុសលត្តា, ទុក្ខវេទនត្តា, កាយកម្មត្តា, វចីកម្មត្តា, កិរិយត្តា ចាតិ វេទិតព្ពំ.

សត្តដ្ឋជវនវារមត្តន្តិ សភាគារម្មណវសេន វុត្តំ, តេនេវ ‘‘សភាគសន្តតិវសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្តនោ បដិបក្ខេន សមន្នាគតត្តា សមនន្តរស្ស បច្ចយំ ហោន្តំ យថា បុរេ វិយ អហុត្វា ទុព្ពលស្ស. តន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយវិកោបនំ.

ឦតិន្តិ សត្តវិធវិច្ឆិកាទីនិ យុទ្ធេ ឌំសិត្វា មារណត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តិ. បជ្ជរកន្តិ សរីរឌាហំ. សូចិកន្តិ សូលំ. វិសូចិកន្តិ សុក្ខមាតិសារំវសយំ. បក្ខន្ទិយន្តិ រត្តាតិសារំ. ទ្វត្តិព្យាមសតប្បមាណេ មហាកាយេ និម្មិនិត្វា ឋិតនាគុទ្ធរណំ, កុជ្ឈិត្វា ឱលោកិតេ បរេសំ កាយេ វិសមរណំ វា ឌាហុប្បាទនំ វា បយោគោ នាម.

កេចីតិ មហាសង្ឃិកា. អយំ ឥត្ថី. កុលុម្ពស្សាតិ គព្ភស្ស. កថំ សា ឥតរស្សាតិ ចេ? តស្ស ទុដ្ឋេន មនសានុបក្ខិតេ សោ ច គព្ភោ សា ច ឥទ្ធីតិ ឧភយម្បិ សហេវ នស្សតិ, ឃដគ្គីនំ ភេទនិព្ពាយនំ វិយ ឯកក្ខណេ ហោតិ. ‘‘តេសំ សុត្តន្តិកេសុ ឱចរិយមានំ ន សមេតី’’តិ លិខិតំ, ‘‘តេសំ មតំ គហេត្វា ‘ថាវរីនម្បិ អយំ យុជ្ជតី’តិ វុត្តេ តិកវសេន បដិសេធិតព្ពន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. សាហត្ថិកនិស្សគ្គិយបយោគេសុ សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ សត្តមាយ សហុប្បន្នកាយវិញ្ញត្តិយា សាហត្ថិកតា វេទិតព្ពា. អាណត្តិកេ បន សត្តហិបិ ចេតនាហិ សហ វចីវិញ្ញត្តិសម្ភវតោ សត្តសត្ត សទ្ទា ឯកតោ ហុត្វា ឯកេកក្ខរភាវំ គន្ត្វា យត្តកេហិ អក្ខរេហិ អត្តនោ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, តទវសានក្ខរសមុដ្ឋាបិកាយ សត្តមចេតនាយ សហជាតវចីវិញ្ញត្តិយា អាណត្តិកតា វេទិតព្ពា. តថា វិជ្ជាមយបយោគេ. កាយេនាណត្តិយំ បន សាហត្ថិកេ វុត្តនយោវ. ថាវរបយោគេ យាវតា បរស្ស មរណំ ហោតិ, តាវតា កម្មពទ្ធោ, អាបត្តិ ច. តតោ បរំ អតិសញ្ចរណេ កម្មពទ្ធាតិពហុត្តំ វេទិតព្ពំ សតិ បរំ មរណេ. បារាជិកាបត្តិ បនេត្ថ ឯកា. អត្ថសាធកចេតនា យស្មា ឯត្ថ ច ទុតិយបារាជិកេ ច លព្ភតិ, ន អញ្ញត្ថ, តស្មា ទ្វិន្នម្បិ សាធារណា ឥមា គាថាយោ –

‘‘ភូតធម្មនិយាមា យេ, តេ ធម្មា និយតា មតា;

ភាវិធម្មនិយាមា យេ, តេវ អនិយតា ឥធ.

‘‘ភូតធម្មនិយាមានំ, ឋិតាវ សា បច្ចយដ្ឋិតិ;

ភាវិធម្មនិយាមានំ, សាបេក្ខា បច្ចយដ្ឋិតិ.

‘‘តេនញ្ញា ហេតុយា អត្ថិ, សាបិ ធម្មនិយាមតា;

តស្សា ផលំ អនិយតំ, ផលាបេក្ខា និយាមតា.

‘‘ឯវញ្ហិ សព្ពធម្មានំ, ឋិតា ធម្មនិយាមតា;

លទ្ធធម្មនិយាមា យា, សាត្ថសាធកចេតនា.

‘‘ចេតនាសិទ្ធិតោ បុព្ពេ, បច្ឆា តស្សាត្ថសិទ្ធិតោ;

អវិសេសេន សព្ពាបិ, ឆព្ពិធា អត្ថសាធិកា.

‘‘អាណត្តិយំ យតោ សក្កា, វិភាវេតុំ វិភាគតោ;

តស្មា អាណត្តិយំយេវ, វុត្តា សា អត្ថសាធិកា.

‘‘មិច្ឆត្តេ វាបិ សម្មត្តេ, និយតានិយតា មតា;

អភិធម្មេ ន សព្ពត្ថិ, តត្ថ សា និយតា សិយា.

‘‘យា ថេយ្យចេតនា សព្ពា, សហត្ថាណត្តិកាបិ វា;

អភិធម្មនយេនាយំ, ឯកន្តនិយតា សិយា.

‘‘បាណាតិបាតំ និស្សាយ, សហត្ថាណត្តិកាទិកា;

អភិធម្មវសេនេសា, បច្ចេកំ តំ ទុកំ ភជេ.

‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទោ, ចេតនា ចេតិ តំ ទ្វយំ;

ន សាហត្ថិកកម្មេន, បគេវាណត្តិកាសមំ.

‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទោ, ចេតនា ចេតិ តំ ទ្វយំ;

ន សាហត្ថិកកម្មេន, បគេវាណត្តិកាសមំ.

‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទក្ខណេ វធកចេតនា;

ចិរាឋិតាតិ កោ ធម្មោ, និយាមេតិ អាបត្តិកំ.

‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទក្ខណេ ចេ វធកោ សិយា;

មតោ សុត្តោ បពុទ្ធោ វា, កុសលោ វធកោ សិយា.

‘‘កុសលត្តិកភេទោ ច, វេទនាត្តិកភេទោបិ;

សិយា តថា គតោ សិទ្ធោ, សហត្ថា វធកចេតនា’’តិ.

យានិ បន ពីជឧតុកម្មធម្មចិត្តនិយាមានិ បញ្ច អដ្ឋកថាយ អានេត្វា និទស្សិតានិ, តេសុ អយមត្ថសាធកចេតនា យោគំ គច្ឆតីតិ មញ្ញេ ‘‘អយំ អត្ថសាធកចេតនានិយមោ នត្ថី’’តិ ចេតនានំ មិច្ឆត្តសម្មត្តនិយតានម្បិ នត្ថិភាវប្បសង្គតោ. ភជាបិយមានា យេន, តេន សព្ពេបិ យថាសម្ភវំ កម្មចិត្តនិយាមេ ភជន្តិ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ជីវិតេ អាទីនវោ មរណវណ្ណទស្សនេ ន វិភត្តោវ, ឥធ បន សង្កប្បបទេ អត្ថតោ ‘‘មរណសញ្ញី មរណចេតនោ មរណាធិប្បាយោ’’តិ ឯវំ អវិភូតត្តា វិភត្តោ, អបាកដត្តា, អនោឡារិកត្តា វា អវិភាគា ការិតា វា. នយិទំ វិតក្កស្ស នាមន្តិ ន វិតក្កស្សេវ នាមំ, កិន្តុ សញ្ញាចេតនានម្បិ នាមន្តិ គហេតព្ពំ. កង្ខាវិតរណិយម្បិ ឯវមេវ វុត្តំ.

១៧៤. កាយតោតិ វុត្តត្តា ‘‘សត្តិញសូ’’តិ វត្តព្ពេ វចនសិលិដ្ឋត្ថំ ‘‘ឧសុសត្តិអាទិនា’’តិ វុត្តំ. អនុទ្ទេសិកេ កម្មស្សារម្មណំ សោ វា ហោតិ, អញ្ញោ វា. ឧភយេហីតិ កិញ្ចាបិ បឋមប្បហារោ ន សយមេវ សក្កោតិ, ទុតិយំ លភិត្វា បន សក្កោន្តោ ជីវិតវិនាសនហេតុ អហោសិ, តទត្ថមេវ ហិ វធកេន សោ ទិន្នោ, ទុតិយោ បន អញ្ញេន ចិត្តេន ទិន្នោ, តេន សុដ្ឋុ វុត្តំ ‘‘បឋមប្បហារេនេវា’’តិ, ‘‘ចេតនា នាម ទារុណាតិ គរុំ វត្ថុំ អារព្ភ បវត្តបុព្ពភាគចេតនា បកតិសភាវវធកចេតនា, នោ ទារុណា ហោតី’’តិ អាចរិយេន លិខិតំ. ‘‘បុព្ពភាគចេតនា បរិវារា, វធកចេតនាវ ទារុណា ហោតី’’តិ វុត្តំ. យថាធិប្បាយន្តិ ឧភោបិ បដិវិជ្ឈតិ, សាហត្ថិកោបិ សង្កេតត្តា ន មុច្ចតិ កិរ.

កិរិយាវិសេសោ អដ្ឋកថាសុ អនាគតោ. ‘‘ឯវំ វិជ្ឈ, ឯវំ បហរ, ឯវំ ឃាហេហី’តិ បាឡិយា សមេតីតិ អាចរិយេន គហិតោ’’តិ វទន្តិ. បុរតោ បហរិត្វាតិអាទិ វត្ថុវិសង្កេតមេវ កិរ. ឯតំ គាមេ ឋិតន្តិ បុគ្គលោវ និយមិតោ. យោ បន លិង្គវសេន ‘‘ទីឃំ…បេ… មារេហី’’តិ អាណាបេតិ អនិយមេត្វា. យទិ និយមេត្វា វទតិ, ‘‘ឯតំ ទីឃ’’ន្តិ វទេយ្យាតិ អបរេ. អាចរិយា បន ‘‘ទីឃន្តិ វុត្តេ និយមិតំ ហោតិ, ឯវំ អនិយមេត្វា វទតិ, ន បន អាណាបកោ ទីឃាទីសុ អញ្ញតរំ មារេហីតិ អធិប្បាយោ’’តិ វទន្តិ កិរ. ‘‘អត្ថោ បន ចិត្តេន ឯកំ សន្ធាយបិ អនិយមេត្វា អាណាបេតី’’តិ លិខិតំ. ‘‘ឥតរោ អញ្ញំ តាទិសំ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ យថាធិប្បាយំ ន គតត្តា. ‘‘ឯវំ ទីឃាទិវសេនាបិ ចិត្តេន អនិយមិតស្សេវាតិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតី’’តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ, សុដ្ឋុ វីមំសិត្វា សព្ពំ គហេតព្ពំ, ឱកាសស្ស និយមិតត្តាតិ ឯត្ថ ឱកាសនិយមំ កត្វា និទ្ទិសន្តោ តស្មិំ ឱកាសេ និសិន្នំ មារេតុកាមោវ ហោតិ, សយំ បន តទា តត្ថ នត្ថិ. តស្មា ឱកាសេន សហ អត្តនោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ ន ហោតិ, តេន អត្តនា មារាបិតោ បរោ ឯវ មារាបិតោ. កថំ? សយំ រស្សោ ច តនុកោ ច ហុត្វា បុព្ពភាគេ អត្តានំ សន្ធាយ អាណត្តិក្ខណេ ‘‘ទីឃំ រស្សំ ថូលំ ពលវន្តំ មារេហី’’តិ អាណាបេន្តស្ស ចិត្តំ អត្តនិ តស្សាការស្ស នត្ថិតាយ អញ្ញស្ស តាទិសស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតិ, តេន មូលដ្ឋស្ស កម្មពទ្ធោ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទូតបរម្បរានិទ្ទេសេ អាណាបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឥតរស្ស អារោចេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ អាចរិយន្តេវាសីនំ យថាសម្ភវំ អារោចនេ, បដិគ្គណ្ហនេ ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ, តស្ស ទុក្កដន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ. តំ បន ឱកាសាភាវតោ ន វុត្តំ. មូលដ្ឋេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា ហិ តស្ស ឱកាសោ អបរិច្ឆិន្នោ, តេនស្ស តស្មិំ ឱកាសេ ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. វធកោ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, មូលដ្ឋោ អាចរិយោ បុព្ពេ អាបន្នទុក្កដេន សហ ថុល្លច្ចយម្បិ អាបជ្ជតិ. កស្មា? មហាជនោ ហិ តេន បាបេ និយោជិតោតិ. ឥទំ បន ទុក្កដថុល្លច្ចយំ វធកោ ចេ តមត្ថំ ន សាវេតិ អាបជ្ជតិ. យទិ សាវេតិ, បារាជិកមេវាបជ្ជតិ. កស្មា? អត្ថសាធកចេតនាយ អភាវា. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘បដិគ្គណ្ហតិ, តំ ទុក្កដំ ហោតិ. យទិ ឯវំ កស្មា បាឋេ ន វុត្តន្តិ ចេ? វធកោ បន ‘សាធុ ករោមី’តិ បដិគ្គណ្ហិត្វា តំ ន ករោតិ. ឯវញ្ហិ និយមេ ‘មូលដ្ឋស្ស កិំ នាម ហោតិ, កិមស្ស ទុក្កដាបត្តី’តិ សញ្ជាតកង្ខានំ តទត្ថទីបនត្ថំ ‘មូលដ្ឋស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’’តិ វុត្តំ. ‘‘វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, មូលដ្ឋស្ស ច អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តំ ន សិលិស្សតិ, មូលដ្ឋេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិទស្សនាធិការត្តា វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ វុត្តំ.

វិសក្កិយទូតបទនិទ្ទេសេ ‘‘វត្តុកាមតាយ ច កិច្ឆេនេត្ថ វត្វា បយោជនំ នត្ថីតិ ភគវតា ន វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន ‘‘មូលដ្ឋស្សេវ ទុក្កដ’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តត្រាយំ វិចារណា – អាចរិយេន អាណត្តេន ពុទ្ធរក្ខិតេន តទត្ថេ សង្ឃរក្ខិតស្សេវ អារោចិតេ កិញ្ចាបិ យោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិគ្គណ្ហាតិ, អថ ខោ អាចរិយស្សេវេតំ ទុក្កដំ វិសង្កេតត្តា, ន ពុទ្ធរក្ខិតស្ស, កស្មា? អត្ថសាធកចេតនាយ អាបន្នត្តា. តេនេវ ‘‘អាណាបកស្ស ច វធកស្ស ច អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ, តំ បន មូលដ្ឋេន អាបជ្ជិតព្ពទុក្កដំ ‘‘មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា អបរិច្ឆិន្នោកាសត្តា ន វុត្តំ.

អវិសង្កេតេ ‘‘មូលដ្ឋស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា វិសង្កេតេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ សិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទំ បន ទុក្កដំ វធកស្សេវ. សោ ហិ បឋមំ អាណាបកំ ពុទ្ធរក្ខិតំ បារាជិកាបត្តិំ បាបេត្វា សយំ ជីវិតា វោរោបេត្វា អាបជ្ជិស្សតីតិ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘សោ តំ ជីវិតា វោរោបេតិ, អាណាបកស្ស ច វធកស្ស ច អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ន វុត្តំ, តថាបិ តំ អត្ថតោ វុត្តមេវ, ‘‘យតោ បារាជិកំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ច តំ ន វុត្តំ. ‘‘សោ តំ ជីវិតា វោរោបេតិ, អាបត្តិ សព្ពេសំ បារាជិកស្សា’’តិ ហិ បុព្ពេ វុត្តំ. ឯត្ថ បុព្ពេ អាចរិយន្តេវាសិកានំ វុត្តទុក្កដថុល្លច្ចយាបត្តិយោ បឋមមេវ អនាបន្នា បារាជិកាបត្តិយា អាបន្នត្តា. តថាបិ វធកស្ស បារាជិកាបត្តិយា តេសំ បារាជិកភាវោ បាកដោ ជាតោតិ កត្វា ‘‘អាបត្តិ សព្ពេសំ បារាជិកស្សា’’តិ ឯកតោ វុត្តំ, ន តថា ‘‘អាណាបកស្ស, វធកស្ស ច អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ឯត្ថ. កស្មា? វធកស្ស ទុក្កដាបត្តិយា អាបន្នត្តា. សោ ហិ បឋមំ ទុក្កដាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បច្ឆា បារាជិកំ អាបជ្ជតិ. យទិ បន អន្តេវាសិកា កេវលំ អាចរិយស្ស គរុកតាយ សាសនំ អារោចេន្តិ សយំ អមរណាធិប្បាយា សមានា បារាជិកេន អនាបត្តិ. អកប្បិយសាសនហរណបច្ចយា ទុក្កដាបត្តិ ហោតិ ឯវ, ឥមស្សត្ថស្ស សាធនត្ថំ ធម្មបទវត្ថូហិ មិគលុទ្ទកស្ស ភរិយាយ សោតាបន្នាយ ធនុឧសុសូលាទិទានំ និទស្សនំ វទន្តិ ឯកេ. តំ តិត្តិរជាតកេន (ជា. ១.៤.៧៣ អាទយោ) សមេតិ, តស្មា សុត្តញ្ច អដ្ឋកថញ្ច អនុលោមេតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ឥធ បន ទូតបរម្បរាយ ច ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស បាវទ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមំ បាវទតូ’’តិ ឯត្ថ អវិសេសេត្វា វុត្តត្តា វាចាយ វា អារោចេតុ, ហត្ថមុទ្ទាយ វា, បណ្ណេន វា, ទូតេន វា អារោចេតុ, វិសង្កេតោ នត្ថិ. សចេ វិសេសេត្វា មូលដ្ឋោ, អន្តរាទូតោ វា វទតិ, តទតិក្កមេ វិសង្កេតោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ឥមស្មិំយេវ អធិការទ្វយេ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តនយោ វុច្ចតិ – ‘‘វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វធកស្សេវ អាបត្តិ, ន អាណាបកស្ស ពុទ្ធរក្ខិតស្ស. យទិ បន សោ វជ្ឈមរណាមរណេសុ អវស្សមញ្ញតរំ ករោតិ, ពុទ្ធរក្ខិតស្សាណត្តិក្ខណេ ឯវ បារាជិកទុក្កដេសុ អញ្ញតរំ សិយា. ‘‘ឥតិ ចិត្តមនោ’’តិ អធិការតោ ‘‘ចិត្តសង្កប្បោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឥតិ-សទ្ទោ វិយ ‘‘វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ, មូលដ្ឋស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ អធិការតោ ‘‘មូលដ្ឋស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តមេវ ហោតិ. កស្មា សរូបេន ន វុត្តន្តិ ចេ? តតោ ចុត្តរិ នយទានត្ថំ. ‘‘មូលដ្ឋស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ វុត្តេ មូលដ្ឋស្សេវ វសេន និយមិតត្តា ‘‘បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតី’’តិ ន ញាយតិ. ‘‘វធកោ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ អនិយមេត្វា វុត្តេ សក្កា ឧភយេសំ វសេន ទុក្កដេ យោជេតុំ. តស្មា ឯវ ហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ អធិការំ គហេត្វា ‘‘សង្ឃរក្ខិតេន សម្បដិច្ឆិតេ មូលដ្ឋស្សេវ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. បដិគ្គណ្ហន្តស្ស នេវ អនុញ្ញាតំ, ន បដិក្ខិត្តំ, កេវលន្តុ ពុទ្ធរក្ខិតស្ស អនិយមិតត្តា បដិក្ខិត្តំ, តស្ស បន បារាជិកទុក្កដេសុ អញ្ញតរំ ភវេយ្យាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ, តស្មា តម្បិ សុវុត្តំ. យស្មា ឧភយេសំ វសេន យោជេតុំ សក្កា, តស្មា អាចរិយេហិ ‘‘បដិគ្គណ្ហន្តស្សេវេតំ ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ មូលដ្ឋោ នេវ អនុញ្ញាតោ ‘‘មូលដ្ឋស្សា’’តិ វចនាភាវតោ, ន ច បដិក្ខិត្តោ ‘‘បដិគ្គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ បាឡិយា អភាវតោ, បដិគ្គណ្ហនបច្ចយា វធកស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ នយំ ទាតុំ ‘‘មូលដ្ឋស្សា’’តិ បាឡិយំ អវុត្តត្តា ‘‘តំ បដិគ្គណ្ហន្តស្សេវេតំ ទុក្កដ’’ន្តិ យំ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. តត្រ ហិ ពុទ្ធរក្ខិតស្ស បដិក្ខិត្តំ, វុត្តនយេន បន តស្ស អាបត្តិ អនិយតាតិ. កស្មា បន អដ្ឋកថាយំ អនុត្តានំ បដិគ្គណ្ហនបច្ចយា វធកស្ស ទុក្កដំ អវត្វា មូលដ្ឋស្សេវ វសេន ទុក្កដំ វុត្តន្តិ ចេ? អនិដ្ឋនិវារណត្ថំ. ‘‘សង្ឃរក្ខិតេន សម្បដិច្ឆិតេ បដិគ្គណ្ហនបច្ចយា តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ ហិ វុត្តេ អនន្តរនយេន សរូបេន វុត្តត្តា ឥធាបិ មូលដ្ឋស្ស ថុល្លច្ចយំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ ហោតីតិ អាបជ្ជតិ. ឥតិ តំ ឯវំ អាបន្នំ ថុល្លច្ចយំ ឧត្តានន្តិ តំ អវត្វា បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. អនុត្តានត្តា អដ្ឋកថាយន្តិ ឥមំ អនិដ្ឋគ្គហណំ និវារេតុំ ‘‘មូលដ្ឋស្សេវេតំ ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ. អាចរិយេន ហិ វុត្តនយេន បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដម្បិ ឧត្តានមេវ. ឧត្តានញ្ច កស្មា អម្ហាកំ ខន្តីតិ វុត្តន្តិ ចេ? បដិបត្តិទីបនត្ថំ. ‘‘បិដកត្តយាទីសុ អប្បដិហតពុទ្ធិយោបិ អាចរិយា សរូបេន បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច អវុត្តត្តា ឯវរូបេសុ នាម ឋានេសុ ឯវំ បដិបជ្ជន្តិ, កិមង្គំ បន មាទិសោតិ សុហទយា កុលបុត្តា អនាគតេ វុត្តនយមនតិក្កមិត្វា សង្ករទោសំ វិវជ្ជេត្វា វណ្ណនាវេលញ្ច អនតិក្កម្ម បដិបជ្ជន្តី’’តិ ច អបរេហិ វុត្តំ. អយំ បន អដ្ឋកថាយ វា អវុត្តត្តា ឯវរូបេសុ នាម បាឋោ អាចរិយេន បច្ឆា និក្ខិត្តត្តា កេសុចិ បោត្ថកេសុ ន ទិស្សតីតិ កត្វា សព្ពំ លិខិស្សាម. ឯវំ សន្តេ បដិគ្គហណេ អាបត្តិយេវ ន សិយា, សញ្ចរិត្តបដិគ្គហណមរណាភិនន្ទនេសុបិ ច អាបត្តិ ហោតិ, មារណបដិគ្គហណេ កថំ ន សិយា, តស្មា បដិគ្គណ្ហន្តស្សេវេតំ ទុក្កដំ, តេនេវេត្ថ ‘‘មូលដ្ឋស្សា’’តិ ន វុត្តំ. បុរិមនយេបិ ចេតំ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស វេទិតព្ពមេវ, ឱកាសាភាវេន បន ន វុត្តំ. តស្មា យោ យោ បដិគ្គណ្ហាតិ, តស្ស តស្ស តប្បច្ចយា អាបត្តិយេវាតិ អយមេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ អទិន្នាទានេបីតិ.

១៧៥. អរហោ រហោសញ្ញីនិទ្ទេសាទីសុ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច ទុក្កដមេវ វុត្តំ, តថាបិ តត្ថ បរម្បរាយ សុត្វា មរតូតិ អធិប្បាយេន ឧល្លបន្តស្ស ឧទ្ទេសេ សតិ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស មរណេន អាបត្តិ បារាជិកស្ស, អសតិ យស្ស កស្សចិ មរណេន អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សុត្វា មេ វជ្ឈស្ស អារោចេតូ’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា ឧល្លបន្តស្ស វិសង្កេតតា ទូតបរម្បរាយ វុត្តត្តា វេទិតព្ពា. សចេ ‘‘យោ កោចិ សុត្វា វទតូ’’តិ ឧល្លបតិ, វជ្ឈោ សយមេវ សុត្វា មរតិ, វិសង្កេតត្តា ន បារាជិកំ. យោ កោចិ សុត្វា វទតិ, សោ ចេ មរតិ, បារាជិកំ. ‘‘យោ កោចិ មម វចនំ សុត្វា តំ មារេតូ’’តិ ឧល្លបតិ, យោ កោចិ សុត្វា មារេតិ, បារាជិកំ, សយមេវ សុត្វា មារេតិ, វិសង្កេតត្តា ន បារាជិកន្តិ ឯវំ យថាសម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

១៧៦. មូលំ ទត្វា មុច្ចតីតិ ឯត្ថ ភិន្ទិត្វា, ភញ្ជិត្វា, ចវិត្វា, ចុណ្ណេត្វា, អគ្គិម្ហិ បក្ខិបិត្វា វា បគេវ មុច្ចតីតិ អត្ថតោ វុត្តមេវ ហោតិ. យេសំ ហត្ថតោ មូលំ គហិតន្តិ យេសំ ញាតកបរិវារិតានំ ហត្ថតោ មូលំ តេន ភិក្ខុនា គហិតំ, បោត្ថកសាមិកហត្ថតោ បុព្ពេ ទិន្នមូលំ បុន គហេត្វា តេសញ្ញេវ ញាតកាទីនំ ទត្វា មុច្ចតិ, ឯវំ បោត្ថកសាមិកស្សេវ សន្តកំ ជាតំ ហោតិ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘សចេបិ សោ វិប្បដិសារី ហុត្វា សីឃំ តេសំ មូលំ ទត្វា មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, តំ យេន ធនេន បោត្ថកោ កីតោ, តញ្ច ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ. កស្មា? បោត្ថកសាមិកហត្ថតោ ធនេ គហិតេ បោត្ថកេ អទិន្នេបិ មុច្ចនតោ. សចេ អញ្ញំ ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន យុត្តំ បោត្ថកស្ស អត្តនិយភាវតោ អមោចិតត្តា. សចេ បោត្ថកំ សាមិកានំ ទត្វា មូលំ ន គណ្ហាតិ, ន មុច្ចតិ អត្តនិយភាវតោ អមោចិតត្តា. សចេ បោត្ថកំ មូលដ្ឋេន ទិយ្យមានំ ‘‘តវេវ ហោតូ’’តិ អប្បេតិ, មុច្ចតិ អត្តនិយភាវតោ មោចិតត្តា. ឯត្ថាយំ វិចារណា – យថា ចេតិយំ វា បដិមំ បោក្ខរណិំ សេតុំ វា កិណិត្វា គហិតម្បិ ការកស្សេវេតំ បុញ្ញំ, ន កិណិត្វា គហិតស្ស, តថា បាបម្បិ យេន បោត្ថកោ លិខិតោ, តស្សេវ យុជ្ជតិ, ន ឥតរស្សាតិ ចេ? ន, ‘‘សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យា’’តិ វចនតោ. បរេន ហិ កតសត្ថំ លភិត្វា ឧបនិក្ខិបន្តស្ស បារាជិកន្តិ សិទ្ធំ. ឯវំ បរេន លិខិតម្បិ បោត្ថកំ លភិត្វា យថា វជ្ឈោ តំ បស្សិត្វា មរតិ, តថា ឧបនិក្ខិបេយ្យ បារាជិកន្តិ សិទ្ធំ ហោតីតិ. ចេតិយាទីតិ ឯតមនិទស្សនំ ករណបច្ចយំ ហិ តំ កម្មំ ឥទំមរណបច្ចយន្តិ ឯវំ អាចរិយេន វិចារិតំ. មម បន ចេតិយាទិនិទស្សនេនេវ សោបិ អត្ថោ សាធេតព្ពោ វិយ បដិភាតិ.

តត្តកា បាណាតិបាតាតិ ‘‘ឯកាបិ ចេតនា កិច្ចវសេន ‘តត្តកា’តិ វុត្តា សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានានំ ចតុក្កតា វិយា’’តិ លិខិតំ. បមាណេ ឋបេត្វាតិ អត្តនា អធិប្បេតប្បមាណេ. ‘‘កតំ មយា ឯវរូបេ អាវាដេ ខណិតេ តស្មិំ បតិត្វា មរតូ’’តិ អធិប្បាយេន វធកោ អាវាដប្បមាណំ និយមេត្វា សចេ ខណិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ អាវាដេ’’តិ. ឥទានិ ខណិតព្ពំ សន្ធាយ ឯត្តកប្បមាណស្ស អនិយមិតត្តា ‘‘ឯកស្មិម្បិ កុទាលប្បហារេ’’តិអាទិ វុត្តំ, សុត្តន្តិកត្ថេរេហិ កិញ្ចាបិ ឧបឋតំ, តថាបិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា ឧភយត្ថ អត្ថេវាតិ អាចរិយា. ពហូនំ មរណេ អារម្មណនិយមេ កថន្តិ ចេ? វជ្ឈេសុ ឯកស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយេ អាលម្ពិតេ សព្ពេសមាលម្ពិតមេវ ហោតិ. ឯកស្ស មរណេបិ ន តស្ស សកលំ ជីវិតំ សក្កា អាលម្ពិតុំ ន ឧប្បជ្ជមានំ, ឧប្បន្នំ, និរុជ្ឈមានំ, អត្ថិតាយបាណាតិបាតចេតនាវ បច្ចុប្បន្នារម្មណា, បុរេជាតារម្មណា ច ហោតិ, តស្មា តម្បិ យុជ្ជតិ. បច្ឆិមកោដិយា ឯកចិត្តក្ខណេ បុរេជាតំ ហុត្វា ឋិតំ តំ ជីវិតមាលម្ពណំ កត្វា សត្តមជវនបរិយាបន្នចេតនាយ ឱបក្កមេ កតេ អត្ថតោ តស្ស សត្តស្ស សព្ពំ ជីវិតិន្ទ្រិយមាលម្ពិតំ, វោរោបិតញ្ច ហោតិ, ឥតោ បនញ្ញថា ន សក្កា; ឯវមេវ បុព្ពភាគេ ‘‘ពហូបិសត្តេ មារេមី’’តិ ចិន្តេត្វា សន្និដ្ឋានកាលេ វិសបក្ខិបនាទីសុ ឯកំ បយោគំ សាធយមានា វុត្តប្បការចេតនា តេសុ ឯកស្ស វុត្តប្បការំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អាលម្ពណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧប្បន្នាយ បនេកាយ សព្ពេបិ តេ មារិតា ហោន្តិ តាយ ឯវ សព្ពេសំ មរណសិទ្ធិតោ, អញ្ញថា ន សក្កា វោរោបេតុំ, អាលម្ពិតុំ វា. តត្ថ ឯកាយ ចេតនាយ ពហូនំ មរណេ អកុសលរាសិ កថន្តិ ចេ? វិសុំ វិសុំ មរណេ បវត្តចេតនានំ កិច្ចករណតោ. កថំ? តា បន សព្ពា ឧបបជ្ជវេទនីយាវ ហោន្តិ, តស្មា តាសុ យាយ កាយចិ ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឥតរា សព្ពាបិ ‘‘តតោ ពលវតរកុសលបដិពាហិតា អហោសិកម្ម’’ន្តិអាទិកោដ្ឋាសំ ភជន្តិ, បុនបិ វិបាកំ ជនិតុំ ន សក្កោន្តិ. អបរាបរិយវេទនីយាបិ វិយ តំ បដិពាហិត្វា កុសលចេតនា បដិសន្ធិំ ទេតិ, តថា អយម្បិ ចេតនា អនន្តរភវេ ឯវ បដិសន្ធិទានាទិវសេន តាសំ កិច្ចលេសករណតោ ឯកាបិ សមានា ‘‘រាសី’’តិ វុត្តា. តាយ បន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា អតិតិក្ខោ វិបាកោ ហោតិ. អយមេត្ថ វិសេសោតិអាទិ អនុគណ្ឋិបទេ បបញ្ចិតំ.

អមរិតុកាមា វាតិ អធិប្បាយត្តា ឱបបាតិកមរណេបិ អាបត្តិ. ‘‘‘និព្ពត្តិត្វា’តិ វុត្តត្តា បតនំ ន ទិស្សតីតិ ចេ? ឱបបាតិកត្តំ, បតនញ្ច ឯកមេវា’’តិ លិខិតំ. អថ វា ‘‘សព្ពថាបិ អនុទ្ទិស្សេវា’’តិ វចនតោ ឯត្ថ មរតូតិ អធិប្បាយសម្ភវតោ ‘‘ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តោ មរតិ បារាជិកមេវា’’តិ សុវុត្តំ. សចេ ‘‘បតិត្វា មរតូ’’តិ និយមេត្វា ខណិតោ ហោតិ, ឱបបាតិកមនុស្សោ ច និព្ពត្តិត្វា ឋិតនិយមេនេវ ‘‘ឧត្តរិតុំ ន សក្កា’’តិ ចិន្តេត្វា មរតីតិ បារាជិកច្ឆាយា ន ទិស្សតិ, តេន វុត្តំ ‘‘ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តោ’’តិ. សោ ហិ ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តោ បុនប្បុនំ បតិត្វា មរតិ, តេន បាតោបិ តស្ស សិទ្ធោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ សិយា – យោ បន ‘‘ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តោ មរតី’’តិ វុត្តោ, សោ ឱបាតខណនក្ខណេ អរូបលោកេ ជីវតិ. វធកចេតនា ច ‘‘អនិយតោ ធម្មោ មិច្ឆត្តនិយតស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ មាតុឃាតិកម្មស្ស បិតុឃាតិកម្មស្ស អរហន្តឃាតិកម្មស្ស រុហិរុប្បាទកម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៥.៣៨ មិច្ឆត្តនិយតត្តិក) វចនតោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណំ ហោតិ, ន ច តំ អរូបាវចរសត្តស្សត្ថិ, ន ច សា ចេតនា ‘‘អនិយតោ ធម្មោ មិច្ឆត្តនិយតស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, អារម្មណបុរេជាតំ វត្ថុបុរេជាតំ អារម្មណបុរេជាតំ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ មាតុឃាតិកម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៥.៤៨ មិច្ឆត្តនិយតត្តិក) វចនតោ អនាគតារម្មណា ហោតិ. អញ្ញោ ឥធ បតិត្វា មរណកសត្តោ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេ វធកចេតនាយ កិំ អារម្មណន្តិ ចេ? យស្ស កស្សចិ ឥធ ជីវនកសត្តស្ស បច្ចុប្បន្នំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ. កិញ្ចាបិ សោ ន មរតិ, អថ ខោ បាណាតិបាតោ ហោតិ ឯវ. យថា កិំ ‘‘យថាក្កមេន ឋិតេ សត្ត ជនេ ឯកេន កណ្ឌេន វិជ្ឈិត្វា មារេមី’’តិ បុព្ពភាគេ ចិន្តេត្វា សន្និដ្ឋានកាលេ តេសុ ឯកស្ស ជីវិតមារម្មណំ កត្វា កណ្ឌំ វិស្សជ្ជេតិ, កណ្ឌោ តំ វិរជ្ឈិត្វា ឥតរេ ឆ ជនេ មារេតិ, ឯវំ សន្តេបិ អយំ បាណាតិបាតី ឯវ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘យោ កោចី’’តិ វិកប្បេន្តស្ស វធកចេតនា យស្ស កស្សចិ ជីវិតារម្មណំ កត្វា បវត្តតិ, តស្មិំ អមតេបិ ឥតរស្ស វសេន បាណាតិបាតី. សចេ អរហា ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អរហន្តឃាតកោវ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ ឯវរូបេសុ. អយមេវ ហេត្ថ អាចរិយបរម្បរាគតា យុត្តិ វិនិច្ឆយកថាតិ វុត្តំ.

បតនរូបំ បមាណន្តិ ឯត្ថ យថា មាតុយា បតិត្វា បរិវត្តលិង្គាយ មតាយ សោ មាតុឃាតកោ ហោតិ, ន កេវលំ បុរិសឃាតកោ, តស្មា បតនស្សេវ វសេន អាបត្តិ. កស្មា? បតនរូបមរណរូបានំ ឯកសន្តានត្តា, តទេវ ហិស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តស្ស ហិ បរិវត្តនំ នត្ថិ, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានេវ បវត្តិយំ និរុជ្ឈនុប្បជ្ជនកានិ, ឥត្ថិបុរិសោតិ ច តត្ថ វោហារមត្តមេវ, តស្មា មាតុឃាតកោវ, ន បុរិសឃាតកោតិ, យថា តស្ស បតនរូបវសេនាបត្តិ, តថា ឥធាបិ បតនរូបវសេន ថុល្លច្ចយំ ឯកសន្តានត្តាតិ អយំ បឋមថេរវាទេ យុត្តិ. ទុតិយេ កិញ្ចាបិ បេតោ បតិតោ, យក្ខោ ច, អថ ខោ អហេតុកបដិសន្ធិកត្តា អកុសលវិបាកស្ស ‘‘វាមេន សូករោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៩៦; មហានិ. អដ្ឋ. ១៦៦) ឯត្ថ វុត្តយក្ខានំ បដិសន្ធិ វិយ សព្ពរូបានំ សាធារណត្តា, អមនុស្សជាតិកត្តា ច តិរច្ឆានរូបេន មតេ មរណរូបវសេន បាចិត្តិយំ, វត្ថុវសេន លហុកាបត្តិយា បរិវត្តនា ហោតិ ឯវ តត្ថជាតករុក្ខាទិឆេទនបាចិត្តិយបរិវត្តនំ វិយ. អយមេវ យុត្តតរោ, តស្មា បច្ឆា វុត្តោ. បារាជិកស្ស បន មនុស្សជាតិកោ យថា តថា វា បតិត្វា យថា តថា វា មរតុ, បារាជិកមេវ គរុកត្តា. គរុកាបត្តិយា ហិ វិបរិវត្តនា នត្ថីតិ វុត្តំ.

ថុល្លច្ចយំ តិរច្ឆានេ, មតេ ភេទស្ស ការណំ;

សរូបមរណំ តិស្សោ, ផុស្សោ មញ្ញេតិ អញ្ញថា.

គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ទុតិយវាទេ បុថុជ្ជនស្ស បតិត្វា អរហត្តំ បត្វា មរន្តស្ស វសេន វុត្តោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘តិរច្ឆានេ’’តិ ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘ទេវា អធិប្បេតា’’តិ. ‘‘សកសករូបេនេវ មរណំ ភវតិ នាញ្ញថា’’តិ ច វទន្តិ. យក្ខបេតរូបេន មតេបិ ឯសេវ នយោតិ ថុល្លច្ចយន្តិ អត្ថោ. ‘‘តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហមរណេ វិយា’’តិ លិខិតំ. បហារំ លទ្ធាតិ សត្តានំ មារណត្ថាយ កតត្តា វុត្តំ.

១៧៧. សាធុ សុដ្ឋុ មរតូតិ វចីភេទំ ករោតិ. វិសភាគរោគោតិ សរីរដ្ឋោ គណ្ឌបីឡកាទិ.

១៧៨. កាឡានុសារីតិ ឯកិស្សា លតាយ មូលំ កិរ. មហាកច្ឆបេន កតបុប្ផំ វា. ហំសបុប្ផន្តិ ហំសានំ បក្ខបត្តំ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សាហត្ថិកាណត្តិកនយញ្ហេត្ថ យោជេត្វា កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋានវិធិ ទស្សេតព្ពោ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

១៨០. មរណត្ថិកាវ ហុត្វាតិ ឥមស្ស កាយស្ស ភេទេន សគ្គបាបនាធិប្បាយត្តា អត្ថតោ មរណត្ថិកាវ ហុត្វា ឯវំអធិប្បាយិនោ មរណត្ថិកា នាម ហោន្តីតិ អត្តនោ មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តា អាបន្នា បារាជិកំ. ន ហិ តេ ‘‘អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិំ ន ជានន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ. វោហារវសេនាតិ បុព្ពភាគវោហារវសេន. សន្និដ្ឋានេ បនេតំ នត្ថិ. បាសេ ពទ្ធសូករមោចនេ វិយ ន ហោតិ. យថានុសន្ធិនាតិ អន្តរា អមរិត្វាតិ អត្ថោ. អប្បដិវេក្ខិត្វាតិ អវិចារេត្វា. ហេដ្ឋិមភាគេ ហិ កិស្មិញ្ចិ វិជ្ជមានេ វលិ បញ្ញាយតិ. ទស្សិតេតិ ឧទ្ធរិត្វា ឋបិតេ. បដិពន្ធន្តិ តយា បដិពន្ធំ, បរិភោគន្តរាយំ សង្ឃស្ស មា អកាសីតិ អត្ថោ.

១៨១-២. យស្មា កិរិយំ ទាតុំ ន សក្កា, តស្មា ‘‘បឋមំ លទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. បុព្ពេបិ អត្តនា លទ្ធបិណ្ឌបាតតោ បណីតបណីតំ ទេន្តោ តត្ថបិ អត្តការិយំ អទាសិ. អសញ្ចិច្ចាតិ ឯត្ថ អញ្ញំ អាកឌ្ឍន្តស្ស អញ្ញស្ស បតនេ សព្ពេន សព្ពំ អភិសន្ធិ នត្ថិ. ន មរណាធិប្បាយស្សាតិ បដិឃោ ច បយោគោ ច អត្ថិ, វធកចេតនា នត្ថិ. អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘វត្ថុអជាននវសេន អជានន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ, ឥទំ កិរ តេសំ នានត្តំ. ‘អសញ្ចិច្ចោ អហ’ន្តិ បាឡិយំ ន ទិស្សតិ. អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា តថារូបាយ បាឡិយា ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. នោ ចេ, ថុល្លច្ចយន្តិ ឯត្ថ ‘‘ទុក្ខវេទនា ចេ នុប្បជ្ជតិ, ទុក្កដមេវា’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘មុគ្គរា នាម ខាទនទណ្ឌកា. វេមា នាម តេសំ ខាទនទណ្ឌកានំ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច តិរិយំ ពន្ធិតព្ពទណ្ឌា’’តិ លិខិតំ. ហេដ្ឋាវ ទុវិធាបិ បឋន្តិ. ហត្ថប្បត្តោ វិយ ទិស្សតិ ‘‘តស្ស វិក្ខេបោ មា ហោតូ’’តិ ឧបច្ឆិន្ទតិ. វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វា តប្បភវំ សក្ការំ លជ្ជីយន្តោ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ សភាគានំ ព្យាកតត្តា. តេ ហិ កប្បិយខេត្តំ អារោចេន្តិ.

១៨៦. អកតវិញ្ញត្តិយាតិ ន វិញ្ញត្តិយា. សា ហិ អនុញ្ញាតត្តា កតាបិ អកតា វិយាតិ អកតវិញ្ញត្តិ. ‘‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ យេនត្ថោ’តិ ឯវំ អកតដ្ឋានេ វិញ្ញត្តិ អកតវិញ្ញត្តី’’តិ លិខិតំ. តិត្ថិយភូតានំ មាតាបិតូនំ សហត្ថា ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ. បិតុច្ឆា នាម បិតុភគិនី. សចេបិ ន យាចន្តិ ‘‘យាចិតុំ ទុក្ខ’’ន្តិ, សយំ វា ឯវំ វត្តុមសក្កោន្តា. ‘‘យទា តេសំ អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ អាភោគំ កត្វា វា. ‘‘‘វេជ្ជកម្មំ វា ន ហោតី’តិ វចនតោ យាវ សត្តមោ កុលបរិវដ្ដោ, តាវ ភេសជ្ជំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. សព្ពបទេសូតិ មហាមាតុយាចូឡមាតុយាតិអាទីនំ.

វុត្តនយេន បរិយេសិត្វាតិ ‘‘សាមណេរេហិ វា’’តិអាទិនា. ‘‘ន អកតវិញ្ញត្តិយា’’តិ វទន្តិ. ‘‘បច្ចាសីសតិ សចេ, ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. កប្បិយវសេនាតិ បុប្ផំ អានេថាតិអាទិនា. ‘‘បូជំ អកាសី’តិ វុត្តត្តា សយំ គហេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

‘‘ភណថា’’តិ វុត្តេ បន កាតព្ពំ. ធម្មញ្ហិ វត្តុំ វដ្ដតិ. នោ ចេ ជានន្តិ, ន បាទា អបនេតព្ពា. អវមង្គលន្តិ ហិ គណ្ហន្តិ.

ចោរនាគស្ស ហិ អាមដ្ឋំ ទិន្នេ កុជ្ឈិស្សតិ, អនាមដ្ឋំ ន វដ្ដតីតិ អង្គុលន្តរេ ថោកំ ភត្តំ គហេត្វា បត្តេ ភត្តំ សព្ពំ អទាសិ, សោ តេន តុស្សិ. វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណន្តិ សិព្ពិត្វា កាតព្ពត្ថរណវិកតិ. បិតុរាជា ទមិឡស្ស បរាជិតោ រោហណេ សោឡសវស្សានិ វសិត្វា មិត្តាមច្ចបរិវុតោ ‘‘រជ្ជំ គណ្ហាមី’’តិ អាគន្ត្វា អន្តរាមគ្គេ អប្បមត្តកស្ស ការណា ឯកំ អមច្ចំ ឃាតាបេសិ. សេសា ភយេន បលាយន្តា អរញ្ញេ អន្តរាមគ្គេ ចោរេហិ វិលុត្តា ហម្ពុគល្លកវិហារំ គន្ត្វា តត្ថ ចាតុនិកាយិកតិស្សត្ថេរោ តេសំ សង្គហំ កត្វា បុន អានេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ, តេហិ សទ្ធិំ រជ្ជំ គហេត្វា រាជា ហម្ពុគល្លកតិស្សត្ថេរស្ស អភយគិរិវិហារំ អកាសិ. សេសាបិ ឯកេកវិហារំ ការាបេសុំ កិរ.

១៨៧. ចោរសមីបំ បេសេន្តោ ‘‘វាឡយក្ខវិហារំ បេសេតី’’តិ ឥមិនា សទិសោ. កស្មា? មរណាធិប្បាយត្តា. តឡាកាទីសុ មច្ឆាទិគ្គហណត្ថំ កេវដ្ដំ អញ្ញាបទេសេន ‘‘តឡាកតីរំ គច្ឆា’’តិ បហិណន្តស្ស បាណាតិបាតេន ភវិតព្ពំ, ‘‘វាឡយក្ខវិហារំ បាហេសី’’តិ ឥមស្ស សទិសោ. កស្មា? ‘‘មរណាធិប្បាយត្តា’’តិ វចនស្សានុលោមតោ, អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ឯវំ វាឡយក្ខម្បី’’តិ វុត្តត្តា.

១៨៩. តំ តត្រដ្ឋិតំ ឆិន្ទន្តន្តិ តំ-សទ្ទោ ឯកច្ចេសុ នត្ថិ. ឥតរេសុ បារាជិកថុល្លច្ចយំ អាបន្នាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥមំ ឆិន្ទិត្វា សីឃំ គន្ត្វា សង្ឃស្ស បត្តចីវរំ ទស្សាមី’’តិ កុសលចិត្តេនបិ ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ អននុញ្ញាតត្តា. អញ្ញស្ស បន ភិក្ខុនោ វដ្ដតិ អនុញ្ញាតត្តា.

១៩០. កថំ? កុដិរក្ខណត្ថញ្ហិ ភគវតា បដគ្គិទានាទិ អនុញ្ញាតំ, កុដិ នាមេសា ភិក្ខូនំ អត្ថាយ. តស្មា ‘‘ភិក្ខុរក្ខណត្ថំ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស វដ្ដតី’តិ វត្តព្ពមេត្ថ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ អច្ឆិន្នចីវរស្ស នគ្គភាវប្បដិច្ឆាទនត្ថំ ភូតគាមបាតព្យតា ភគវតា អនុញ្ញាតា, ជីវិតរក្ខណត្ថញ្ច សប្បទដ្ឋកាលេ អនុញ្ញាតំ, តស្មា ‘‘អបិ ជីវិតំ បរិច្ចជិតព្ពំ, ន ច រុក្ខោ វា ឆិន្ទិតព្ពោ’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា, តស្មា តំ និទស្សនំ អប្បមាណំ, អដ្ឋកថាចរិយោ ឯវេត្ថ បមាណំ. ឯត្ថ បនាយំ អាចរិយស្ស តក្កោ – អរិយបុគ្គលេសុបិ សត្តា នគ្គិយំ បស្សិត្វា អប្បសាទំ កត្វា និរយូបគា ភវិស្សន្តិ, តថា សប្បា ច ឌំសិត្វា, តេសំ បាបវិមោចនត្ថំ ភូតគាមបាតព្យតា អនុញ្ញាតា. ទានបតីនំ ចិត្តរក្ខណត្ថំ បដគ្គិទានាទិ. អញ្ញថា លោកស្ស បុញ្ញន្តរាយោ, សង្ឃស្ស ច លាភន្តរាយោ ហោតិ. វធកស្ស បន ចិត្តហិតករណំ នត្ថិ, តំ បន អវីតិក្កមំ, ជីវិតបរិច្ចជនំ បស្សិត្វា វា ‘‘អហោ ទុក្ករំ កត’’ន្តិ បសាទមេវ លភេយ្យុន្តិ អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតិ. អញ្ញថា តិត្ថិយានំ អសទ្ធម្មសិទ្ធិយាតិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ជីវិតត្ថាយ រុក្ខំ ឆិន្ទន្តស្ស អត្តសិនេហវសេន ឆិន្ទនតោ អកុសលត្តា ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. អនេកេសុ រុក្ខេន ឱត្ថតេសុ, ឱបាតេ វា បតិតេសុ អញ្ញេន អញ្ញស្សត្ថាយ រុក្ខឆេទនាទិ កាតុំ វដ្ដតិ, កស្មា? បរបរិត្តាណាធិប្បាយតោតិ. បរិត្តន្តិ រក្ខណំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សមន្តា ភូមិតច្ឆន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

១៩១. តីហិ មារិតេ បន វិសង្កេតន្តិ ឯត្ថ តីសុ ឯកេន មារិតេបិ ‘‘ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណត្តា បារាជិក’’ន្តិ វុត្តត្តា តយោបិ ឯកតោ ហុត្វា មារេន្តិ ចេ, អាបជ្ជតិ, តេនេវ វុត្តំ ‘‘បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ វា អវិសង្កេត’’ន្តិ. ‘‘បរិច្ឆេទាតិក្កមេ បន សព្ពត្ថ វិសង្កេតំ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា ទ្វិន្នំ ពលំ គហេត្វា តតិយោ ចេ មារេតិ អាបជ្ជតិ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘ទ្វេ មារេន្តូ’’តិ វុត្តេ ឯកេន វា ទ្វីហិ វា មារិតេ បារាជិកន្តិ ‘‘ទ្វិន្នំ បហារានំ មរណេ សតិ ទ្វេ មារិតា នាម ហោន្តិ, អសតិ ឯកោវ ហោតិ, តស្មា វិជានិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

តតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.