១. បឋមបារាជិកំ

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា

បឋមស្សេត្ថ និទានេ, ឋត្វា បារាជិកស្ស វិញ្ញេយ្យោ;

ចោទនាបរិហារនយោ, បុគ្គលវត្ថុប្បកាសនេយេវ.

តត្ថ ភគវា វេរញ្ជាយំ វុត្ថវស្សោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរន្តោ កត្តិកជុណ្ហបក្ខេ ឯវ វេសាលិំ បាបុណិត្វា យាវ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទបញ្ញាបនំ, តាវ អដ្ឋ វស្សានិ វេសាលិយំយេវ វិហរន្តោ វិយ បាឡិក្កមេន ទិស្សតិ, ន ច ភគវា តាវត្តកំ កាលំ តត្ថេវ វិហាសិ. សោ ហិ សុទិន្នស្ស សាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច អនុជានិត្វា យថាភិរន្តំ តត្ថ វិហរិត្វា ចារិកំ ចរន្តោ ភេសកឡាវនំ បត្វា តត្ថ តេរសមំ វស្សំ វសិ, តេនេវ អនុក្កមេន សាវត្ថិំ បត្វា ចុទ្ទសមំ វស្សំ វសិ, បន្នរសមំ កបិលវត្ថុម្ហិ, សោឡសមំ អាឡវិយំ, តតោ វុត្ថវស្សោ ចារិកំ ចរន្តោ រាជគហំ បត្វា សត្តរសមំ វសិ, ឥមិនា អនុក្កមេន អបរានិបិ តីណិ វស្សានិ តត្ថេវ វសិ. ឯត្តាវតា ភគវា បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ រាជគហតោ អនុបុព្ពេន វេសាលិំ បាបុណិ, តតោ ឧបសម្បទាយ អដ្ឋវស្សិកោ សុទិន្នោ វេសាលិយំយេវ មេថុនំ ធម្មំ អភិវិញ្ញាបេសិ, តតោ ភគវា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បឋមំ បារាជិកំ បញ្ញបេសីតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ឥតោ បឋមតរំ តត្ថ វេសាលិយញ្ច បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ អទស្សេតុកាមោ, វិនយនិទានានន្តរំ បឋមបារាជិកមេវ ទស្សេតុកាមោ, តស្មា វេសាលិយំ បឋមំ និវាសំ, បច្ឆា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តិកាលេ និវាសញ្ច ឯកតោ កត្វា ‘‘តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយ’’ន្តិអាទិមាហ, តេន វុត្តំ ‘‘បឋមស្សេត្ថ និទានេ, ឋត្វា …បេ… បកាសនេយេវា’’តិ. តស្មា ឥមស្មិំ បឋមបារាជិកស្ស បញ្ញត្តិដ្ឋានសង្ខាតេ និទានេ ឋត្វា ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតិ…បេ… អញ្ញតរំ វជ្ជិគាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិ ឯតស្មិំ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បុគ្គលប្បកាសនេ, ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វជ្ជី ទុព្ភិក្ខា ហោតិ…បេ… តិក្ខត្តុំ មេថុនំ ធម្មំ អភិវិញ្ញាបេសី’’តិ (បារា. ៣០) ឥមស្មិំ វត្ថុប្បកាសនេ ច ចោទនានយោ, បរិហារនយោ ច វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្រាយំ បកាសនា – កិមត្ថំ ថេរេន អញ្ញេសំ សិក្ខាបទានំ បុគ្គលវត្ថូនិ វិយ សង្ខេបតោ អវត្វា យត្ថ ច សោ ឧប្បន្នោ, យថា ច ធម្មេ បសន្នោ, យថា ច បព្ពជិតោ, យថា ច ឥមំ វត្ថុំ ឧប្បាទេតិ, តំ សព្ពំ អនវសេសេត្វា បុគ្គលវត្ថូនិ វិត្ថារតោ វុត្តានីតិ ចេ? វុច្ចតេ –

ឯវំ សទ្ធាយ កិច្ឆេន, មហន្តេ ភោគញាតកេ;

ហិត្វា បព្ពជិតានម្បិ, បេសលានម្បិ សព្ពសោ.

សព្ពលាមកធម្មាយំ, មេថុនោ យទិ សម្ភវេ;

ន ធម្មទេសនាយេវ, សិទ្ធា វិរតិ សព្ពសោ.

តស្មា នវង្គសទ្ធម្មេ, សត្ថារា ទេសិតេបិ ច;

វិនយោ បញ្ញបេតព្ពោ, តតោ ធម្មវិសុទ្ធិហិ.

វិនយាភាវតោ ឯវំ, អជ្ឈាចារោ ភវិស្សតិ;

តស្មា វិនយបញ្ញត្តិ, សាត្ថិកា បេសលស្សបិ.

អនាទីនវទស្សាវី, យស្មា យំ បាបមាចរិ;

វិនយោយេវ សទ្ធានំ, អាទីនវវិភាវិនោ.

តស្មា សទ្ធានុសារីនំ, វិនយោ សាត្ថកោវ យំ;

ធម្មោ ធម្មានុសារីនំ, តតោ ឧភយទេសនា.

អបិ ច យទិ បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ អករោន្តស្សាបិ យាវ ព្រហ្មលោកា អយសោ បត្ថដោ, បគេវញ្ញេសន្តិ ទស្សនត្ថំ អជ្ឈាចារស្ស បាកដភាវទីបនំ. កថំ? –

អភព្ពោ អរហត្តស្ស, សុទិន្នោ បុត្តមាតរោ;

ភព្ពានុប្បន្នបញ្ញត្តិ, តទត្ថំ ន កតា អយំ.

ននុ មាគណ្ឌិកំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា មាតាបិតូនមស្សា ហិតត្ថំ ធម្មំ ទេសេតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ពីជកពីជកមាតូនំ អរហត្តុប្បត្តិ ថេរេន ទីបិតា. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតិ, យេន សមយេន សុទិន្នោ បុរាណទុតិយិកាយ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវី’’តិ វា ‘‘យេន សមយេន ភគវា បឋមបារាជិកំ បញ្ញបេសី’’តិ វា វចនំ ឥធ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? ‘‘ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតី’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាវចនញ្ហិ ឥធ ន លព្ភតិ. ចិរនិវិដ្ឋោ ហិ សោ គាមោ, ន តស្មិំយេវ សមយេតិ. យស្មា បន សោ ចិរនិវិដ្ឋោបិ ច គាមោ អត្តនោ និវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកាលមត្ថីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តេន បរិយាយេន ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ.

២៥-៦. អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វន្តិ សមណវត្តទស្សនត្ថំ ភគវា បុច្ឆតិ. មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតន្តិ ឯត្ថ ជនកេហេវ អននុញ្ញាតទស្សនត្ថំ បុច្ឆីតិ វុត្តំ. ន ខោ សុទិន្ន តថាគតាតិ ‘‘បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ យាចនាវសេន បនេវមាហ, ន ភគវា សយំ សរណានិ ទត្វា បព្ពាជេសិ. ទុក្ខស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘កលភាគម្បី’’តិ បាឋសេសោ. វិកប្បទ្វយេបីតិ ទុតិយតតិយវិកប្បេសុ. បុរិមបទស្សាតិ កិញ្ចីតិ បទស្ស. ឧត្តរបទេនាតិ ទុក្ខស្សាតិ បទេន. សមានវិភត្តីតិ សាមិវចនំ. យថា កិំ? ‘‘កស្សចិ ទុក្ខស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កិញ្ចិ ទុក្ខស្សា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អកាមកា វិនា ភវិស្សាមាតិ តយា សទ្ធិំ អមរិត្វា អកាមា ជីវិស្សាម. សចេបិ ន មរាម, អកាមកាវ តយា វិយោគំ បាបុណិស្សាម, តយិ ជីវមានេ ឯវ នោ មរណំ ភវេយ្យ, មរណេនបិ នោ តយា វិយោគំ មយំ អកាមកាវ បាបុណិស្សាម.

៣០. កតិបាហំ ពលំ គាហេត្វាតិ កស្មា បនាយំ តថា បព្ពជ្ជាយ តិព្ពច្ឆន្ទោ អនុញ្ញាតោ សមានោ កតិបាហំ ឃរេយេវ វិលម្ពិត្វា កាយពលញ្ច អគ្គហេសីតិ? អនុមតិទានេន មាតាបិតូសុ សហាយកេសុ ច តុដ្ឋោ តេសំ ចិត្តតុដ្ឋត្ថំ. កេសុចិ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ កេចិ អាចរិយា ‘‘អយំ សុទិន្នោ ជីវកវត្ថុតោ បច្ឆា បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ជាតោ’’តិ សញ្ញាយ ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ហោតី’’តិ លិខន្តិ, តំ ‘‘អចិរូបសម្បន្នោ’’តិ វចនេន វិរុជ្ឈតិ. ‘‘តថា សុទិន្នោ ហិ ភគវតោ ទ្វាទសមេ វស្សេ បព្ពជិតោ, វីសតិមេ វស្សេ ញាតិកុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ សយំ បព្ពជ្ជាយ អដ្ឋវស្សិកោ ហុត្វា’’តិ, ‘‘ភគវតោ ហិ ពុទ្ធត្តំ បត្តតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥទំ វត្ថំ, ឯត្ថន្តរេ វីសតិ វស្សានិ ន កោចិ គហបតិចីវរំ សាទិយិ, សព្ពេ បំសុកូលិកាវ អហេសុ’’ន្តិ ច វុត្តេន អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈតិ, បព្ពជ្ជាយ អដ្ឋវស្សិកោ, ន ឧបសម្បទាយ. ឧបសម្បទំ បន ជីវកវត្ថុតោ (មហាវ. ៣២៦) បច្ឆា អលត្ថ, តស្មា អវស្សិកោ ញាតិកុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ សិយាតិ ចេ? ន, ‘‘អលត្ថ ខោ សុទិន្នោ កលន្ទបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទ’’ន្តិ ឯកតោ អនន្តរំ វុត្តត្តា. បព្ពជ្ជានន្តរមេវ ហិ សោ ឧបសម្បន្នោ តេរសធុតង្គគុណេ សមាទាយ វត្តន្តោ អដ្ឋ វស្សានិ វជ្ជិគាមេ វិហរិត្វា និស្សយមុត្តត្តា សយំវសី ហុត្វា ‘‘ឯតរហិ ខោ វជ្ជី ទុព្ភិក្ខា’’តិអាទិតក្កវសេន យេន វេសាលី តទវសរិ, តស្មា ‘‘បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ហោតី’’តិ ឯត្តកោយេវ បាឋោ យេសុ បោត្ថកេសុ ទិស្សតិ, សោវ បមាណតោ គហេតព្ពោ. ‘‘អារញ្ញិកោ ហោតី’’តិ ឥមិនា បញ្ច សេនាសនបដិសំយុត្តានិ សង្គហិតានិ នេសជ្ជិកង្គញ្ច វិហារសភាគត្តា, ‘‘បិណ្ឌបាតិកោ’’តិ ឥមិនា បញ្ច បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តានិ, ‘‘បំសុកូលិកោ’’តិ ឥមិនា ទ្វេ ចីវរបដិសំយុត្តានិ សង្គហិតានីតិ. ញាតិឃរូបគមនការណទីបនាធិប្បាយតោ សបទានចារិកង្គំ វិសុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មា អតិហរាបេសុ’’ន្តិ កាលព្យត្តយវសេន វុត្តំ. ធម្មស្សន្តរាយករតរត្តា ‘‘ឥមំ នយ’’ន្តិ អនយោយេវ.

យេភុយ្យេន ហិ សត្តានំ, វិនាសេ បច្ចុបដ្ឋិតេ;

អនយោ នយរូបេន, ពុទ្ធិមាគម្ម តិដ្ឋតិ.

៣៦. អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឯត្ថ ទុវិធំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ. កថំ? ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ ឯវំ សឧទ្ទេសានុទ្ទេសភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ បាតិមោក្ខេ សរូបតោ អាគតា បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធា សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិ នាម. សាបិ ទុវិធា សបុគ្គលាបុគ្គលនិទ្ទេសភេទតោ. តត្ថ យស្សា បញ្ញត្តិយា អន្តោ អាបត្តិយា សហ, វិនា វា បុគ្គលោ ទស្សិតោ, សា សបុគ្គលនិទ្ទេសា. ឥតរា អបុគ្គលនិទ្ទេសាតិ វេទិតព្ពា. សបុគ្គលនិទ្ទេសាបិ ទុវិធា ទស្សិតាទស្សិតាបត្តិភេទតោ. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មា. ‘‘បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ ហិ បុគ្គលោវ តត្ថ ទស្សិតោ, នាបត្តិ. ទស្សិតាបត្តិកា នាម ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខេ ‘‘សត្តរស សង្ឃាទិសេសា ធម្មា និស្សារណីយំ សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ ហិ តត្ថ អាបត្តិ ទស្សិតា សទ្ធិំ បុគ្គលេន, តថា អបុគ្គលនិទ្ទេសាបិ ទស្សិតាទស្សិតាបត្តិតោវ ទុវិធា. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម សេខិយា ធម្មា. សេសា ទស្សិតាបត្តិកាតិ វេទិតព្ពា. សាបិ ទុវិធា អនិទ្ទិដ្ឋការកនិទ្ទិដ្ឋការកភេទតោ. តត្ថ អនិទ្ទិដ្ឋការកា នាម សុក្កវិស្សដ្ឋិ មុសាវាទ ឱមសវាទ បេសុញ្ញ ភូតគាម អញ្ញវាទក ឧជ្ឈាបនក គណភោជន បរម្បរភោជន សុរាមេរយ អង្គុលិបតោទក ហសធម្ម អនាទរិយ តលឃាតកជតុមដ្ឋក សិក្ខាបទានំ វសេន បញ្ចទសវិធា ហោន្តិ. សេសានំ បុគ្គលនិទ្ទេសានំ វសេន និទ្ទិដ្ឋការកា វេទិតព្ពា.

អនុទ្ទេសបញ្ញត្តិបិ បទភាជនន្តរាបត្តិវិនីតវត្ថុបដិក្ខេបបញ្ញត្តិអវុត្តសិទ្ធិវសេន ឆព្ពិធា ហោន្តិ. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន ខាយិតំ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៦១) ឯវមាទិកា បទភាជនិយេ សន្ទិស្សមានាបត្តិ បទភាជនសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ, យោ អាគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិកា (បារា. ៥១៧) អន្តរាបត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវា បដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៥) ឯវមាទិកា វិនីតវត្ថុសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘លោហិតុប្បាទកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១៤) ឯវមាទិកា បដិក្ខេបសិក្ខាបទំ នាម. ខន្ធកេសុ បញ្ញត្តទុក្កដថុល្លច្ចយានិ បញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចំ វា គីតំ វា វាទិតំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៨៣៤) ឥមិនា វុត្តេន ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចេយ្យ វា គាយេយ្យ វា វាទេយ្យ វា បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវមាទិកំ យំ កិញ្ចិ អដ្ឋកថាយ ទិស្សមានំ អាបត្តិជាតំ, វិនយកម្មំ វា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទំ នាម. ឆព្ពិធម្បេតំ ឆហិ ការណេហិ ឧទ្ទេសារហំ ន ហោតីតិ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. សេយ្យថិទំ – បញ្ចហិ ឧទ្ទេសេហិ យថាសម្ភវំ វិសភាគត្តា ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតានំ, សភាគវត្ថុកម្បិ ទុក្កដថុល្លច្ចយទ្វយំ អសភាគាបត្តិកត្តា, អន្តរាបត្តិបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានំ នានាវត្ថុកាបត្តិកត្តា, បដិក្ខេបសិក្ខាបទានំ កេសញ្ចិ វិនីតវត្ថុបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានញ្ច អទស្សិតាបត្តិកត្តា, អទស្សិតវត្ថុកត្តា ភេទានុវត្តកថុល្លច្ចយស្ស, អទស្សិតាបត្តិវត្ថុកត្តា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទានន្តិ. ឯត្តាវតា ‘‘ទុវិធំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ ឧទ្ទេសានុទ្ទេសភេទតោ’’តិ យំ វុត្តំ, តំ សមាសតោ បកាសិតំ ហោតិ.

តត្ថ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកច្ចេ អាចរិយា ឯវំ កិរ វណ្ណយន្តិ ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា កតិវស្សាភិសម្ពុទ្ធេន ភគវតា បញ្ញត្តាតិអាទិនា បុច្ឆំ កត្វា តេសុ បឋមបារាជិកោ វេសាលិយំ បញ្ញត្តោ បញ្ចវស្សាភិសម្ពុទ្ធេន ហេមន្តានំ បឋមេ មាសេ ទុតិយេ បក្ខេ ទសមេ ទិវសេ អឌ្ឍតេយ្យបោរិសាយ ឆាយាយ បុរត្ថាភិមុខេន និសិន្នេន អឌ្ឍតេរសានំ ភិក្ខុសតានំ មជ្ឈេ សុទិន្នំ កលន្ទបុត្តំ អារព្ភ បញ្ញត្តោ’’តិ, តំ ន យុជ្ជតិ, កស្មា? –

យស្មា ទ្វាទសមំ វស្សំ, វេរញ្ជាយំ វសិ ជិនោ;

តស្មិញ្ច សុទ្ធោ សង្ឃោតិ, នេវ បារាជិកំ តទា.

ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស, សិក្ខាបញ្ញត្តិយាចនា;

តស្មិំ សិទ្ធាតិ សិទ្ធាវ, គរុកាបត្តិ នោ តទា.

ឱវាទបាតិមោក្ខញ្ច, កិំ សត្ថា ចតុវស្សិកោ;

បដិក្ខិបិ កិមាណញ្ច, សមត្តំ អនុជានិ សោ.

អជាតសត្តុំ និស្សាយ, សង្ឃភេទមកាសិ យំ;

ទេវទត្តោ តតោ សង្ឃ-ភេទោ បច្ឆិមពោធិយំ.

អារាធយិំសុ មំ បុព្ពេ, ភិក្ខូតិ មុនិភាសិតំ;

សុត្តមេវ បមាណំ នោ, សោវ កាលោ អនប្បកោតិ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘អថ ភគវា អជ្ឈាចារំ អបស្សន្តោ បារាជិកំ វា សង្ឃាទិសេសំ វា ន បញ្ញបេសី’’តិ, តំ សកលសិក្ខាបទំ សន្ធាយាហ. ន កេវលំ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទមត្តំ, តេន សឧទ្ទេសានុទ្ទេសបញ្ញត្តិភេទំ សកលំ បារាជិកំ សន្ធាយាហាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិញ្ចាបិ នាភិបរាមសនម្បិ កាយសំសគ្គោ, តថាបិ ឯតំ វិសេសនិយមនតោ, អច្ឆន្ទរាគាធិប្បាយតោ ច វិសុំ វុត្តំ. ឆន្ទរាគរត្តស្សេវ ហិ កាយសំសគ្គោ ឥធាធិប្បេតោ. អសុចិបានេ បន ហត្ថិនិយា តាបសបស្សាវបានេន វាលកាព្យោ នាម ឧប្បជ្ជតិ, វាលកាព្យស្ស វត្ថុ វត្តព្ពំ. មណ្ឌព្យស្ស នាភិយា បរាមសនេនេវ កិរ. រូបទស្សនេ បន វេជ្ជកា អាហុ –

‘‘ថីនំ សន្ទស្សនា សុក្កំ, កទាចិ ចលិតោវរេ;

តំ គាមធម្មករណំ, ទ្វយសមំ សង្គមិយ;

គព្ភាទីតិ អយំ នយោ, ថីនំ បុរិសទស្សនាសីត្យូបនេយ្យ’’.

តថាប្យាហុ –

‘‘បុប្ផិកេ ឯធិយ្យ សុទ្ធេ, បស្សំ នរញ្ច ឥត្ថិ តំ;

គព្ភញ្ច នយេត្យុត្ត-មិតិ តស្មា កាសោ ឥតី’’តិ.

រាជោរោធោ វិយាតិ សីហឡទីបេ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា តថា អហោសិ, តស្មា កិរ ឯវំ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ យាវ ព្រហ្មលោកា សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆិ, ន តំ មនុស្សានំ វិសយោ អហោសិ តេសំ រូបំ វិយ. តេនេវ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ ‘‘កច្ចិ នោ ត្វំ អាវុសោ សុទិន្ន អនភិរតោ’’តិ.

៣៩. កលីតិ កោធោ, តស្ស សាសនំ កលិសាសនំ, កលហោ. គាមធម្មន្តិ ឯត្ថ ជនបទធម្មំ ជនបទវាសីនំ សិទ្ធិំ. អត្តាតិ ចិត្តំ, សរីរញ្ច. អសុត្តន្តវិនិពទ្ធន្តិ វិនយសុត្តេ អនាគតំ, សុត្តាភិធម្មេសុបិ អនាគតំ, បាឡិវិនិមុត្តន្តិ អត្ថោ. កុសុមមាលន្តិ នានាគុណំ សន្ធាយាហ. រតនទាមន្តិ អត្ថសម្បត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. បដិក្ខិបនាធិប្បាយា ភទ្ទាលិ វិយ. បទនិរុត្តិព្យញ្ជនានិ នាមវេវចនានេវ ‘‘នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣១៥) វិយ. និប្បរិយាយេន វិរតិ សិក្ខាបទំ នាម. អកុសលបក្ខេ ទុស្សីល្យំ នាម ចេតនា. កុសលបក្ខេបិ ចេតនាបរិយាយតោ វិភង្គេ ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ វុត្តំ. សង្ឃសុដ្ឋុតាយាតិ ឯត្ថ លោកវជ្ជស្ស បញ្ញាបនេ សង្ឃសុដ្ឋុតា ហោតិ បាកដាទីនវតោ. បញ្ញត្តិវជ្ជស្ស បញ្ញាបនេ សង្ឃផាសុតា ហោតិ បាកដានិសំសត្តា. តត្ថ បឋមេន ទុម្មង្កូនំ និគ្គហោ, ទុតិយេន បេសលានំ ផាសុវិហារោ. បឋមេន សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតោ, ទុតិយេន ទិដ្ឋធម្មិកានំ. តថា បឋមេន អប្បសន្នានំ បសាទោ, ទុតិយេន បសន្នានំ ភិយ្យោភាវោ. ‘‘បុព្ពេ កតបុញ្ញតាយ ចោទិយមានស្ស ភព្ពកុលបុត្តស្សា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សុទិន្នោ តំ កុក្កុច្ចំ វិនោទេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ, តេនេវ បព្ពជ្ជា អនុញ្ញាតា’’តិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. តថា បឋមេន សទ្ធម្មដ្ឋិតិ, ទុតិយេន វិនយានុគ្គហោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អបិចេត្ថ វត្ថុវីតិក្កមេ យត្ថ ឯកន្តាកុសលភាវេន, តំ សង្ឃសុដ្ឋុភាវាយ បញ្ញត្តំ លោកវជ្ជតោ, យត្ថ បញ្ញត្តិជាននេ ឯវ អត្ថាបត្តិ, ន អញ្ញទា, តំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា វាបិ បសាទុប្បាទពុទ្ធិយា ធម្មទេសនាបដិសំយុត្តំ, ឥតរញ្ច សេខិយំ, ឥទំ លោកវជ្ជំ នាម. វត្ថុនោ បញ្ញត្តិយា វា វីតិក្កមចេតនាយាភាវេបិ បដិក្ខិត្តស្ស ករណេ, កត្តព្ពស្ស អករណេ វា សតិ យត្ថ អាបត្តិប្បសង្គោ, តំ សព្ពំ ឋបេត្វា សុរាបានំ បណ្ណត្តិវជ្ជន្តិ វេទិតព្ពំ. អាគន្តុកវត្តំ, អាវាសិក, គមិក, អនុមោទន, ភត្តគ្គ, បិណ្ឌចារិក, អារញ្ញក, សេនាសន, ជន្តាឃរ, វច្ចកុដិ, សទ្ធិវិហារិក, ឧបជ្ឈាយ, អន្តេវាសិក, អាចរិយវត្តន្តិ ឯតានិ អគ្គហិតគ្គហណនយេន គណិយមានានិ ចុទ្ទស, ឯតានិ បន វិត្ថារតោ ទ្វេអសីតិ មហាវត្តានិ នាម ហោន្តិ. សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ សំវរោ សំវរវិនយោ បញ្ញត្តិសិក្ខាបទមេវ. តត្ថ បញ្ញត្តិវិនយោ សមថវិនយត្ថាយ សមថវិនយោ សំវរវិនយត្ថាយ សំវរវិនយោ បហានវិនយត្ថាយាតិ យោជនា វេទិតព្ពា. យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសូតិ ឯកមិវ វុត្តំ សង្ឃសុដ្ឋុតាយ សតិ សង្ឃផាសុ ភវិស្សតីតិ ទីបនត្ថំ. បករីយន្តិ ឯត្ថ តេ តេ បយោជនវិសេសសង្ខាតា អត្ថវសាតិ អត្ថវសំ ‘‘បករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ទសសុ បទេសុ ឯកេកំ មូលំ កត្វា ទសក្ខត្តុំ យោជនាយ បទសតំ វុត្តំ. តត្ថ បច្ឆិមស្ស បទស្ស វសេន អត្ថសតំ បុរិមស្ស វសេន ធម្មសតំ អត្ថជោតិកានំ និរុត្តីនំ វសេន និរុត្តិសតំ, ធម្មភូតានំ និរុត្តីនំ វសេន និរុត្តិសតន្តិ ទ្វេ និរុត្តិសតានិ, អត្ថសតេ ញាណសតំ, ធម្មសតេ ញាណសតំ ទ្វីសុ និរុត្តិសតេសុ ទ្វេ ញាណសតានីតិ ចត្តារិ ញាណសតានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ សង្ឃសុដ្ឋុតាតិ ធម្មសង្ឃស្ស សុដ្ឋុភាវោតិ អត្ថោ. ‘‘អត្ថបទានីតិ អដ្ឋកថា. ធម្មបទានីតិ បាឡី’’តិ វុត្តំ កិរ.

មេថុនំ ធម្មន្តិ ឯវំ ពហុលនយេន លទ្ធនាមកំ សកសម្បយោគេន, បរសម្បយោគេន វា អត្តនោ និមិត្តស្ស សកមគ្គេ វា បរមគ្គេ វា បរនិមិត្តស្ស សកមគ្គេ ឯវ បវេសបវិដ្ឋឋិតុទ្ធរណេសុ យំ កិញ្ចិ ឯកំ បដិសាទិយនវសេន សេវេយ្យ បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោតិ. កេចិ បន ‘‘បវេសាទីនិ ចត្តារិ វា តីណិ វា ទ្វេ វា ឯកំ វា បដិសេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ, ឋិតំ, ឧទ្ធរណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’តិអាទី’’តិ (បារា. ៥៩) វទន្តិ, តេសំ មតេន ចតូសុបិ ចតស្សោ បារាជិកាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. តេយេវ ឯវំ វទន្តិ ‘‘អាបជ្ជតុ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា តព្ភាគិយា’’តិ, ‘‘អត្តនោ វីតិក្កមេ បារាជិកាបត្តិំ, សង្ឃាទិសេសាបត្តិញ្ច អាបជ្ជិត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ គហដ្ឋកាលេ មេថុនាទិបារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា បុន បព្ពជិត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ឯកំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ ឯកមនេកំ វា បដិករិត្វាវ សោ បុគ្គលោ យស្មា និរាបត្តិកោ ហោតិ, តស្មា សោ គហដ្ឋកាលេ សាបត្តិកោវាតិ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្សាបិ អត្ថេវ អាបត្តិវុដ្ឋានំ. វុដ្ឋានទេសនាហិ បន អសុជ្ឈនតោ ‘បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ បារាជិកស្សា’តិ ន វុត្តំ គណនបយោជនាភាវតោ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, អថ ខោ បទភាជនេ ‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’តិ វចនេនាយមត្ថោ សិទ្ធោ’’តិ យុត្តិញ្ច វទន្តិ. យទិ ឯវំ មាតិកាយម្បិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ បារាជិក’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, បារាជិកស្ស អនវសេសវចនម្បិ ន យុជ្ជេយ្យ. សព្ពេបិ ហិ អាបត្តិក្ខន្ធេ ភិក្ខុគណនញ្ច អនវសេសេត្វា តិដ្ឋតីតិ អនវសេសវចនន្តិ កត្វា បវេសេវ អាបត្តិ, ន បវិដ្ឋាទីសុ, តមេវេកំ សន្ធាយ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ បារាជិកាបត្តិម្បិ អន្តោ កត្វា និទានុទ្ទេសេ វចនំ វេទិតព្ពំ. តស្មា មាតិកាយំ ‘‘បារាជិក’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បារាជិកោ ហោតី’’តិ បុគ្គលនិទ្ទេសវចនំ តេន សរីរពន្ធនេន ឧបសម្បទាយ អភព្ពភាវទីបនត្ថំ. ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បទភាជនេ វចនំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្សាបិ បារាជិកស្ស អសំវាសស្ស សតោ បុគ្គលស្ស អថេយ្យសំវាសកភាវទីបនត្ថំ. ន ហិ សោ សំវាសំ សាទិយន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទេន ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩). អនុបសម្បន្នស្ស តទភាវតោ សិទ្ធោ សោ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ. តេន បទសោធម្មំ សហសេយ្យញ្ច ន ជនេតិ, ភិក្ខុបេសុញ្ញាទិញ្ច ជនេតីតិ វេទិតព្ពំ. ភិក្ខុនីនំ សង្ឃាទិសេសេសុ បន ភិក្ខុសង្ឃាទិសេសតោ វុដ្ឋានវិធិវិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘អយម្បិ ភិក្ខុនី…បេ… អាបន្នា’’តិ (បាចិ. ៦៧៩) បុគ្គលនិទ្ទេសំ កត្វាបិ បារាជិកតោ អធិប្បាយន្តរទស្សនត្ថំ ‘‘និស្សារណីយំ សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ (បាចិ. ៦៧៩) អាបត្តិនាមគ្គហណញ្ច កតំ. ឯត្តាវតា សបុគ្គលនិទ្ទេសេ ទស្សិតាទស្សិតាបត្តិទុកំ វិត្ថារិតំ ហោតិ. អបុគ្គលនិទ្ទេសេសុ សេខិយេសុ អាបត្តិយា ទស្សនការណំ សេខិយានំ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ. តទភាវតោ ឥតរេសុ អាបត្តិទស្សនំ កតំ. អបុគ្គលនិទ្ទេសេសុបិ ទស្សិតាទស្សិតាបត្តិទុកញ្ច វិត្ថារិតំ ហោតីតិ.

បឋមបញ្ញត្តិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុទិន្នភាណវារំ និដ្ឋិតំ.

មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤០-១. ទុតិយបញ្ញត្តិយំ ‘‘ឥធ មល្លា យុជ្ឈន្តី’’តិអាទីសុ វិយ បដិសេវតីតិ វត្តមានវចនំ បចុរបដិសេវនវសេន វុត្តំ, ‘‘តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា, នោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ បរិបុណ្ណត្ថម្បិ បឋមំ បញ្ញត្តិំ អត្តនោ មិច្ឆាគាហេន វា លេសឱឌ្ឌនត្ថាយ វា ឯវមាហ. បរិបុណ្ណត្ថតំយេវ និយមេតុំ ‘‘ននុ អាវុសោ តថេវ តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តេនេវ មក្កដីវត្ថុ វិនីតវត្ថូសុ បក្ខិត្តំ អវិសេសត្តា, តថា វជ្ជិបុត្តកវត្ថុ. វិចារណា បនេត្ថ តតិយបញ្ញត្តិយំ អាវិ ភវិស្សតិ. ‘‘ននុ, អាវុសោ, ភគវតា អនេកបរិយាយេនា’’តិអាទិ ន កេវលំ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទេនេវ សិទ្ធំ, ‘‘តិរច្ឆានគតាទីសុបិ បារាជិក’’ន្តិ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទេនបិ សិទ្ធន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អថ វា យទិ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទំ សាវសេសន្តិ បញ្ញបេសិ, ឥមិនា អនុទ្ទេសសិក្ខាបទេនាបិ កិំ ន សិទ្ធន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ តទេវ សិក្ខាបទំ បឋមបញ្ញត្តមេវ លេសត្ថិកានំ អលេសោកាសំ កត្វា អាមេឌិតត្ថំ កត្វា បញ្ញបេស្សាមីតិ អត្ថោ. អញ្ញថា ‘‘អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ១០១) វិយ វត្ថុទ្វយេន អាបត្តិទ្វយំ អាបជ្ជតិ, ន ចាបជ្ជតិ, សោ ឯវត្ថោ អញ្ញេនាបិ វចនេន សុប្បកាសិតោ, សុបរិព្យត្តករណត្ថេន ទឡ្ហតរោ កតោតិ អធិប្បាយោ. តតិយបញ្ញត្តិយម្បិ អញ្ញេសុ ច ឯវំ វិសុទ្ធោ.

យស្ស សចិត្តកបក្ខេតិអាទិម្ហិ បន គណ្ឋិបទនយោ តាវ បឋមំ វុច្ចតិ, សចិត្តកបក្ខេតិ សុរាបានាទិអចិត្តកេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចិត្តកេសុ បន យំ ឯកន្តមកុសលេនេវ សមុដ្ឋាបិតញ្ច. ឧភយំ លោកវជ្ជំ នាម. សុរាបានស្មិញ្ហិ ‘‘សុរា’’តិ វា ‘‘បាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វា ជានិត្វា បិវនេ អកុសលមេវ, តថា ភិក្ខុនីនំ គន្ធវណ្ណកត្ថាយ លេបនេ, ភេសជ្ជត្ថាយ លេបនេ អទោសត្តា ‘‘អវិចារណីយ’’ន្តិ ឯត្តកំ វុត្តំ. តត្ថ ន វដ្ដតីតិ ‘‘ជានិត្វា’’តិ វុត្តវចនំ ន យុជ្ជតិ បណ្ណត្តិវជ្ជស្សាបិ លោកវជ្ជភាវប្បសង្គតោ. ឥមំ អនិដ្ឋប្បសង្គំ បរិហរិតុកាមតាយ វជិរពុទ្ធិត្ថេរស្ស គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘ឥធ សចិត្តកន្តិ ច អចិត្តកន្តិ ច វិចារណា វត្ថុវិជាននេយេវ ហោតិ, ន បញ្ញត្តិវិជាននេ. យទិ បញ្ញត្តិវិជាននេ ហោតិ, សព្ពសិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានេវ សិយុំ, ន ច សព្ពសិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានិ, តស្មា វត្ថុវិជាននេយេវ ហោតី’’តិ, ឥទំ យុជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា សេខិយេសុ បញ្ញត្តិជាននមេវ បមាណំ, ន វត្ថុមត្តជាននន្តិ, យំ បន តត្ថេវ វុត្តំ ‘‘បសុត្តស្ស មុខេ កោចិ សុរំ បក្ខិបេយ្យ, អន្តោ ចេ បវិសេយ្យ, អាបត្តិ, តត្ថ យថា ភិក្ខុនិយា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ បរស្ស អាមសនាទិកាលេ កាយំ អចាលេត្វា ចិត្តេនេវ សាទិយន្តិយា អាបត្តិ ‘កិរិយាវ ហោតី’តិ វុត្តា យេភុយ្យេន កិរិយសម្ភវតោ, តថា អយម្បិ តទា កិរិយាវ ហោតី’’តិ, តំ សុវិចារិតំ អនេកន្តាកុសលភាវសាធនតោ. សុរាបានាបត្តិយា ឯកន្តាកុសលតា បន មជ្ជសញ្ញិនោបិ សកិំ បយោគេន បិវតោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តា.

អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – សិក្ខាបទសីសេន អាបត្តិំ គហេត្វា យស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកស្ស ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ. សចិត្តកាចិត្តកសង្ខាតស្ស អចិត្តកស្ស ច សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តម្បិ សុរាបានាទិ លោកវជ្ជន្តិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. សចិត្តកបក្ខេតិ ហិ ឥទំ វចនំ អចិត្តកំ សន្ធាយាហ. ន ហិ ឯកំសតោ សចិត្តកស្ស សចិត្តកបក្ខេតិ វិសេសនេ បយោជនំ អត្ថិ. យស្មា បនេត្ថ បណ្ណត្តិវជ្ជស្ស បញ្ញត្តិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ, វត្ថុជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ សិយា កុសលំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកតំ, តស្មា ‘‘តស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវា’’តិ ន វុច្ចតីតិ ‘‘សេសំ បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. អធិមានេ វីតិក្កមាភាវា, សុបិនន្តេ អព្ពោហារិកត្តា សុបិនន្តេ វិជ្ជមានាបិ វីតិក្កមឆាយា អព្ពោហារិកភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទំ បន វចនំ ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណប្បយោជនត្តា ច វុត្តំ, តេន យំ វុត្តំ ពាហិរនិទានកថាធិការេ ‘‘ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណប្បយោជនាតិ យេភុយ្យតាយ វុត្ត’’ន្តិអាទិ, តំ សុវុត្តមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វជ្ជិបុត្តកវត្ថុវណ្ណនា

៤៣-៤. វជ្ជីសុ ជនបទេសុ វសន្តា វជ្ជិនោ នាម, តេសំ បុត្តា. យាវទត្ថន្តិ យាវតា អត្ថោ អធិប្បាយោតិ វុត្តំ ហោតិ, តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំអនាវិកត្វា’’តិ, តំ កាមំ សិក្ខាបច្ចក្ខានេ, តទេកដ្ឋេ ច ទុព្ពល្យាវិករណេ បញ្ញត្តេ សតិ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញថា. តថាបិ ឥទានិ បញ្ញបេតព្ពំ ឧបាទាយ វុត្តំ, កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អតិរេកចីវរំ ធារេស្សន្តិ (បារា. ៤៥៩), អាឡវកា ភិក្ខូ កុដិយោ ការាបេន្តិ អប្បមាណិកាយោ (បារា. ៣៤២), ភិក្ខុនិយោ ទ្វេ វស្សានិ ឆសុ ធម្មេសុ អសិក្ខិតសិក្ខំ សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេន្តិ (បាចិ. ១០៧៧), សង្ឃេន អសម្មតំ វុដ្ឋាបេន្តីតិអាទិ (បាចិ. ១០៨៤) វិយ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តតោ បុព្ពេ អធិដ្ឋានំ វិកប្បនំ វា អនុញ្ញាតំ. យទភាវា អតិរេកចីវរន្តិ វទេយ្យ, បមាណំ វា ន បញ្ញត្តំ, យទភាវា អប្បមាណិកាយោតិ វទេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឧល្លុម្បតុ មំ, ភន្តេ, សង្ឃោ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ (មហាវ. ៧១, ១២៦) ឧបសម្បទំ យាចិត្វា ឧបសម្បន្នេន ឧបសម្បន្នសមនន្តរមេវ ‘‘ឧបសម្បន្នេន ភិក្ខុនា មេថុនោ ធម្មោ ន បដិសេវិតព្ពោ, អសក្យបុត្តិយោ’’តិ (មហាវ. ១២៩) ច បញ្ញត្តេន អស្សមណាទិភាវំ ឧបគន្តុកាមេន ននុ បឋមំ អជ្ឈុបគតា សិក្ខា បច្ចក្ខាតព្ពា, តត្ថ ទុព្ពល្យំ វា អាវិកាតព្ពំ សិយា, តេ បន ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសូ’’តិ អនុបញ្ញត្តិយា ឱកាសករណត្ថំ វា តំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘សោ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ កិញ្ចាបិ ឯត្ថេវ វុត្តំ, តថាបិ ឥតរេសុបិ បារាជិកេសុ យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា យោ បារាជិកវត្ថុំ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទិយតិ, មនុស្សវិគ្គហំ វា ជីវិតា វោរោបេតិ, បដិវិជានន្តស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ វា ឧល្លបតិ, សោ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ. អនុបញ្ញត្តិ ហិ ទឡ្ហីកម្មសិថិលកម្មករណប្បយោជនា. សា ហិ យស្ស បារាជិកំ ហោតិ អញ្ញា វា អាបត្តិ, តស្ស និយមទស្សនប្បយោជនាតិលក្ខណានុបញ្ញត្តិកត្តា. ឯវញ្ហិ អន្តេ អវត្វា អាទិម្ហិ វុត្តា ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ (បារា. ៩១) អនុបញ្ញត្តិ វិយ. បរិបុណ្ណេ បនេតស្មិំ សិក្ខាបទេ –

‘‘និទានា មាតិកាភេទោ, វិភង្គោ តំនិយាមកោ;

តតោ អាបត្តិយា ភេទោ, អនាបត្តិ តទញ្ញថា’’តិ. –

អយំ នយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សុទិន្នវត្ថុ មក្កដិវត្ថុ វជ្ជិបុត្តកវត្ថុ ចាតិ តិប្បភេទំ វត្ថុ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស និទានំ នាម, តតោ និទានា ‘‘យោ បន, ភិក្ខុ, ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ…បេ… អសំវាសោ’’តិ ឥមិស្សា មាតិកាយ ភេទោ ជាតោ. តត្ថ ហិ ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ ឥត្ថិលិង្គវចនេន ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ, ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តញ្ច ខោ ឥត្ថិយា នោ បុរិសេ នោ បណ្ឌកេ នោ ឧភតោព្យញ្ជនកេ ចា’’តិ មក្កដិបារាជិកោ វិយ អញ្ញោបិ លេសំ ឱឌ្ឌេតុំ សក្កោតិ, តស្មា តាទិសស្ស អលេសោកាសស្ស ទស្សនត្ថំ ឥទំ វុច្ចតិ. មក្កដិវត្ថុសង្ខាតា និទានា ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ មាតិកាវចនភេទោ ន ឥត្ថិយា ឯវ មេថុនសិទ្ធិទស្សនតោ កតោ, តស្មា វិភង្គោ តំនិយាមកោ តស្សា មាតិកាយ អធិប្បេតត្ថនិយាមកោ វិភង្គោ. វិភង្គេ ហិ ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ. តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា. តយោ បណ្ឌកា. តយោ បុរិសា. មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ…បេ… តិរច្ឆានគតបុរិសស្ស ទ្វេ មគ្គេ’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន សព្ពលេសោកាសំ បិទហិត្វា និយមោ កតោ.

ឯត្ថាហ – យទិ ឯវំ សាធារណសិក្ខាបទវសេន វា លិង្គបរិវត្តនវសេន វា ន កេវលំ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនីនម្បិ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ វិភង្គេ វត្តព្ពំ សិយា. តទវចនេន ភិក្ខុនី បុរិសលិង្គបាតុភាវេន ភិក្ខុភាវេ ឋិតា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘នាហំ ឧបសម្បទកាលេ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នា, តស្មា ន អប្បច្ចក្ខាតសិក្ខាបិ មេថុនធម្មេន បារាជិកា ហោមី’’តិ? វុច្ចតេ – តថា ន វត្តព្ពំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ភិក្ខុនីនម្បិ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ វុត្តេ ភិក្ខុនីនម្បិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អត្ថីតិ អាបជ្ជតិ, តញ្ចានិដ្ឋំ. ឥទំ អបរំ អនិដ្ឋប្បសង្គោតិ ‘‘សព្ពសិក្ខាបទានិ សាធារណានេវ, នាសាធារណានី’’តិ. អបិចាយំ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោវាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៦៩) វុត្តំ, អបិច យោ តថា លេសំ ឱឌ្ឌេត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ វជ្ជិបុត្តកា វិយ បារាជិកោ ហោតិ. តេ ហិ ‘‘ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ វចនាភាវេ សតិ ‘‘អាបត្តិំ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អាបន្នា បារាជិក’’ន្តិ វុត្តា ភគវតា. ឯត្ថ បន ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ វុត្តត្តា កេចិ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតា, ‘‘ឥទានិ ចេបិ មយំ, ភន្តេ អានន្ទ, លភេយ្យាម ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ វុត្តត្តា កេចិ វិព្ភន្តាតិ វេទិតព្ពា. តតោ អាបត្តិយា ភេទោតិ តតោ វិភង្គតោ ‘‘អក្ខាយិតេ សរីរេ បារាជិកំ, យេភុយ្យេន ខាយិតេ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិអាទិ អាបត្តិយា ភេទោ ហោតិ. អនាបត្តិ តទញ្ញថាតិ តតោ ឯវ វិភង្គតោ យេនាការេន អាបត្តិ វុត្តា, តតោ អញ្ញេនាការេន អនាបត្តិភេទោវ ហោតិ. ‘‘សាទិយតិ អាបត្តិ បារាជិកស្ស, ន សាទិយតិ អនាបត្តី’’តិ ហិ វិភង្គេ អសតិ ន បញ្ញាយតិ. ឯត្តាវតា សមាសតោ គាថាត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ឯត្ថ ច បន –

‘‘និទានមាតិកាភេទោ, វិភង្គស្ស បយោជនំ;

អនាបត្តិបការោ ច, បឋមោ និប្បយោជនោ’’តិ. –

ឥមំ នយំ ទស្សេត្វាវ សព្ពសិក្ខាបទានំ អត្ថោ បកាសិតព្ពោ. កថំ? ភគវតា បន យេនាការេន យំ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបិតំ, តស្ស អាការស្ស សមត្ថំ វា អសមត្ថំ វាតិ ទុវិធំ និទានំ, អយំ និទានភេទោ. មាតិកាបិ និទានាបេក្ខា និទានានបេក្ខាតិ ទុវិធា. តត្ថ ចតុត្ថបារាជិកាទិសិក្ខាបទានិ និទានាបេក្ខានិ. ន ហិ វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ សយមេវ អត្តនោ អត្តនោ អសន្តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ មុសាវាទលក្ខណំ បាបេត្វា ភាសិំសុ. អញ្ញមញ្ញស្ស ហិ តេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស គិហីនំ វណ្ណំ ភាសិំសុ, ន ច តាវតា បារាជិកវត្ថុ ហោតិ. តត្ថ តេន លេសេន ភគវា តំ វត្ថុំ និទានំ កត្វា បារាជិកំ បញ្ញបេសិ, តេន វុត្តំ ‘‘និទានាបេក្ខ’’ន្តិ. ឥមិនា នយេន និទានាបេក្ខានិ ញត្វា តព្ពិបរីតានិ សិក្ខាបទានិ និទានានបេក្ខានីតិ វេទិតព្ពានិ, អយំ មាតិកាភេទោ.

នានប្បការតោ មូលាបត្តិប្បហោនកវត្ថុបយោគចិត្តនិយាមទស្សនវសេន មាតិកាយ វិភជនភាវទីបនត្ថំ តេសំ អប្បហោនកតាយ វា តទញ្ញតរវេកល្លតាយ វា វីតិក្កមេ សតិ អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ, អសតិ អនាបត្តិទស្សនត្ថញ្ចាតិ សព្ពត្ថ តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច មាតិកាយ វិភជនំ វិភង្គោ អារភីយតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ បន ‘‘ភិក្ខកោតិ ភិក្ខុ, ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ, ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខូ’’តិ កេវលំ ព្យញ្ជនត្ថទីបនវសេន បវត្តោ វា, ‘‘សមញ្ញាយ ភិក្ខូ’’តិ ភិក្ខុភាវសម្ភវំ អនបេក្ខិត្វាបិ កេវលំ ភិក្ខុ នាម បវត្តិដ្ឋានទីបនវសេន បវត្តោ វា, ‘‘ឯហិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខុ, សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នោតិ ភិក្ខុ, ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ឧបសម្បន្នោតិ ភិក្ខូ’’តិ ឧបសម្បទានន្តរេនាបិ ភិក្ខុភាវសិទ្ធិទីបនវសេន បវត្តោ វា, ‘‘ភទ្រោ ភិក្ខុ, សារោ ភិក្ខុ, សេក្ខោ ភិក្ខុ, អសេក្ខោ ភិក្ខូ’’តិ ភិក្ខុករណេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតភិក្ខុទីបនវសេន បវត្តោ វា វិភង្គោ អជ្ឈុបេក្ខិតោ សព្ពសាមញ្ញបទត្តា, តថា អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទាទីសុ សទ្វារវសេន, អធិករណទស្សនាទិវសេន បវត្តោ ច អជ្ឈុបេក្ខិតោ ឥតរត្ថ តទភាវតោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ តិស្សោ ឥត្ថិយោតិអាទិ វត្ថុនិយមទស្សនវសេន បវត្តោ, មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សាតិអាទិ បយោគនិយមទស្សនវសេន បវត្តោ, ភិក្ខុស្ស សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋិតេតិអាទិ ចិត្តនិយមទស្សនវសេន បវត្តោ, សាទិយតិ អាបត្តិ បារាជិកស្ស, ន សាទិយតិ អនាបត្តីតិអាទិ វត្ថុបយោគនិយមេ សតិ ចិត្តនិយមភាវាភាវវសេន អាបត្តានាបត្តិទស្សនត្ថំ បវត្តោ, មតំ យេភុយ្យេន ខាយិតំ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សាតិអាទិ វត្ថុស្ស អប្បហោនកតាយ វីតិក្កមេ អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ បវត្តោ, ន សាទិយតិ អនាបត្តីតិ ចិត្តនិយមវេកល្យេន វីតិក្កមាភាវា អនាបត្តិទស្សនត្ថំ បវត្តោតិ. ឯវំ ឥតរេសុបិ សិក្ខាបទេសុ យថាសម្ភវនយោ អយន្តិ បយោជនោ វិភង្គោ.

អនាបត្តិវារោ បន មូលាបត្តិតោ, តទញ្ញេកទេសតោ, សព្ពាបត្តិតោ ច អនាបត្តិទីបនវសេន តិវិធោ. តត្ថ យោ បឋមោ, សោ វិភង្គោ វិយ តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច បវត្តោ. កតមេ តយោ? មាតិកាបទានំ សាត្ថកនិរត្ថកានំ តទញ្ញថា ឧទ្ធរណានុទ្ធរណវសេន សប្បយោជននិប្បយោជនភាវទីបនត្ថំ, តទញ្ញថា បដិបត្តិក្កមទស្សនត្ថំ, អាបត្តិប្បហោនកដ្ឋានេបិ វិស្សជ្ជនត្ថញ្ចាតិ. កថំ? ឯឡកលោមសិក្ខាបទេ ‘‘ភិក្ខុនោ បនេវ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្ស ឯឡកលោមានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ពានី’’តិ (បារា. ៥៧២) ឯតានិ កេវលំ វត្ថុមត្តទីបនបទានីតិ និរត្ថកានិ នាម, តេសំ អនាបត្តិ. ‘‘អទ្ធានមគ្គំ អប្បដិបន្នស្ស ឧប្បន្នេ ឯឡកលោមេ អនាបត្តិ, អាកង្ខមានេន បដិគ្គហិតេ’’តិអាទិនា នយេន តទញ្ញថា អនុទ្ធរណេន និប្បយោជនភាវោ ទីបិតោ ហោតិ, យទិទំ មាតិកាយំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ, ឥទំ សាត្ថកំ. តស្ស សប្បយោជនភាវទីបនត្ថំ ‘‘អនាបត្តិ អជានន្តស្ស អសាទិយន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. យស្មា ជាននសាទិយនភាវេន អាបត្តិ, អសេវន្តស្ស អនាបត្តិ, តស្មា វុត្តំ មាតិកាយំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បរបរិគ្គហិតំ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា គរុបរិក្ខារោ ថេយ្យចិត្តំ អវហរណ’’ន្តិ វុត្តានំ បញ្ចន្នម្បិ អង្គានំ បារិបូរិយា បេតតិរច្ឆានគតបរិគ្គហិតេ អាបត្តិប្បហោនកដ្ឋានេបិ វិស្សជ្ជនត្ថំ ‘‘អនាបត្តិ បេតបរិគ្គហិតេ’’តិអាទិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តំ. អនាបត្តិ ឥមំ ជាន, ឥមំ ទេហិ, ឥមំ អាហរ, ឥមិនា អត្ថោ, ឥមំ កប្បិយំ ករោហីតិ ភណតីតិអាទិ បន តទញ្ញថា បដិបត្តិក្កមទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ‘‘និទានមាតិកាភេទោ’’តិអាទិនា វុត្តគាថាយ អត្ថោ បកាសិតោ ហោតិ.

ឯត្ថ បឋមបញ្ញត្តិ តាវ បឋមពោធិំ អតិក្កមិត្វា បញ្ញត្តត្តា, អាយស្មតោ សុទិន្នស្ស អដ្ឋវស្សិកកាលេ បញ្ញត្តត្តា ច រត្តញ្ញុមហត្តំ បត្តកាលេ បញ្ញត្តា. ទុតិយអនុបញ្ញត្តិ ពាហុសច្ចមហត្តំ បត្តកាលេ ឧប្បន្នា. សោ ហាយស្មា មក្កដិបារាជិកោ យថា មាតុគាមបដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ តិរច្ឆានគតិត្ថី អនធិប្បេតា, តថា ឥធាបីតិ សញ្ញាយ ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ, ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា, នោ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា’’តិ អាហ. តតិយានុបញ្ញត្តិ លាភគ្គមហត្តំ បត្តកាលេ ឧប្បន្នា. តេ ហិ វជ្ជិបុត្តកា លាភគ្គមហត្តំ បត្តា ហុត្វា យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា ន្ហាយិត្វា វរសយនេសុ សយិត្វា តតិយានុបញ្ញត្តិយា វត្ថុំ ឧប្បាទេសុំ, តេ ច វេបុល្លមហត្តំ បត្តេ សង្ឃេ ឧប្បន្នា, សយញ្ច វេបុល្លមហត្តំ បត្តាតិ ‘‘វេបុល្លមហត្តម្បេត្ថ លព្ភតី’’តិ វុត្តំ. ឥទំ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ តិវិធម្បិ វត្ថុំ ឧបាទាយ ចតុព្ពិធម្បិ តំ កាលំ បត្វា បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យោ បនាតិ អនវសេសបរិយាទានបទំ. ភិក្ខូតិ តស្ស អតិប្បសង្គនិយមបទំ. ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ តស្ស វិសេសនវចនំ. ន ហិ សព្ពោបិ ភិក្ខុនាមកោ យា ភគវតា យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នភិក្ខូនំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន សិក្ខិតព្ពសិក្ខា វិហិតា, ‘‘ឯត្ថ សហ ជីវន្តី’’តិ យោ ច អាជីវោ វុត្តោ, តំ ឧភយំ សមាបន្នោវ ហោតិ. កទា បន សមាបន្នោ អហោសិ? យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នសមនន្តរមេវ តទុភយំ ជានន្តោបិ អជានន្តោបិ តទជ្ឈុបគតត្តា សមាបន្នោ នាម ហោតិ. សហ ជីវន្តីតិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, បារាជិកភាវញ្ច ន បាបុណាតិ, យំ បន វុត្តំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សិក្ខាសមាបន្នោ សាជីវំ អវីតិក្កមន្តោ សាជីវសមាបន្នោ ហោតី’’តិ, តំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. ន ហិ សិក្ខំ អបរិបូរេន្តោ កាមវិតក្កាទិពហុលោ វា ឯកច្ចំ សាវសេសំ សាជីវំ វីតិក្កមន្តោ វា សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ នាម ន ហោតិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន ចតុក្កំ លព្ភតិ អត្ថិ ភិក្ខុ សិក្ខាសមាបន្នោ សីលានិ បច្ចវេក្ខន្តោ ន សាជីវសមាបន្នោ អចិត្តកំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តោ, អត្ថិ ន សិក្ខាសមាបន្នោ កាមវិតក្កាទិពហុលោ សាជីវសមាបន្នោ និរាបត្តិកោ, អត្ថិ ន សិក្ខាសមាបន្នោ ន ច សាជីវសមាបន្នោ អនវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, អត្ថិ សិក្ខាសមាបន្នោ ច សាជីវសមាបន្នោ ច សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ, អយមេវ ចតុត្ថោ ភិក្ខុ ឧក្កដ្ឋោ ឥធ អធិប្បេតោ សិយា. ន ហិ ភគវា អនុក្កដ្ឋំ វត្តុំ យុត្តោតិ ចេ? ន, ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិវចនវិរោធតោ. ឧក្កដ្ឋគ្គហណាធិប្បាយេ សតិ ‘‘សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សិក្ខត្តយសមាបន្នោ ហិ សព្ពុក្កដ្ឋោតិ.

‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ បរតោ វចនំ អបេក្ខិត្វា អធិសីលសិក្ខាវ វុត្តាតិ ចេ? ន, តស្សាបិ អភព្ពត្តា. ន ហិ អធិសីលសិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុំ ភព្ពោ, តំ សិក្ខំ អបរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច វីតិក្កមន្តោ ឯវ ហិ បដិសេវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យស្មា សិក្ខាបទសង្ខាតោ សាជីវោ អធិសីលសិក្ខមេវ សង្គណ្ហាតិ, នេតរំ អធិចិត្តសិក្ខំ អធិបញ្ញាសិក្ខំ វា, តស្មា ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វុត្តំ, តស្មា អធិសីលសិក្ខាយ សង្គាហកោ សាជីវោ សិក្ខាសាជីវោតិ វុត្តោ. ឥតិ សាជីវវិសេសនត្ថំ សិក្ខាគ្គហណំ កតំ. តទត្ថទីបនត្ថមេវ វិភង្គេ សិក្ខំ អបរាមសិត្វា ‘‘តស្មិំ សិក្ខតិ, តេន វុច្ចតិ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ វុត្តំ, តេន ឯកមេវិទំ អត្ថបទន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តញ្ច ឧបសម្បទូបគមនន្តរតោ បដ្ឋាយ សិក្ខនាធិការត្តា ‘‘សិក្ខតី’’តិ ច ‘‘សមាបន្នោ’’តិ ច វុច្ចតិ. យោ ឯវំ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ សង្ខ្យំ គតោ, តាទិសំ បច្ចយំ បដិច្ច អបរភាគេ សាជីវសង្ខាតមេវ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ, តស្មិំយេវ ច ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យាតិ អយមត្ថោ យុជ្ជតិ. កិន្តុ អដ្ឋកថានយោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. សោ ច ន បដិក្ខេបារហោតិ តេន តទនុសារេន ភវិតព្ពំ.

អធិប្បាយោ បនេត្ថ បរិយេសិតព្ពោ, សោ ទានិ វុច្ចតិ – សព្ពេសុបិ សិក្ខាបទេសុ ឥទមេវ ភិក្ខុលក្ខណំ សាធារណំ, យទិទំ ‘‘ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ. ខីណាសវោបិ សាវកោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ អចិត្តកំ, តថា សេក្ខោ. បុថុជ្ជនោ បន សចិត្តកម្បិ, តស្មា សេក្ខាសេក្ខបុថុជ្ជនភិក្ខូនំ សាមញ្ញមិទំ ភិក្ខុលក្ខណន្តិ កត្វា កេវលំ សិក្ខាសមាបន្នោ, កេវលំ សាជីវសមាបន្នោ ច ឧភយសមាបន្នោ ចាតិ សរូបេកទេសេកសេសនយេន ‘‘សិក្ខាសាជីវសមអាបន្នោ’’ត្វេវ សម្បិណ្ឌេត្វា ឧក្កដ្ឋគ្គហណេន អនុក្កដ្ឋានំ គហណសិទ្ធិតោ អដ្ឋកថាយំ ឧក្កដ្ឋោវ វុត្តោ. តមេវ សម្បាទេតុំ ‘‘តស្មិំ សិក្ខតិ, តេន វុច្ចតិ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ សិក្ខាបទស្ស អវចនេ បរិហារំ វត្វា យស្មា បន សោ អសិក្ខម្បិ សមាបន្នោ, តស្មា សិក្ខាសមាបន្នោតិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពោតិ ច វត្វា ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ តំ អប្បច្ចក្ខាយ យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុត្តន្តិ អយមដ្ឋកថាយំ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឯតស្មិំ បន អធិប្បាយេ អធិសីលសិក្ខាយ ឯវ គហណំ សព្ពត្ថិកត្តា, សីលាធិការតោ ច វិនយស្សាតិ វេទិតព្ពំ. យថា ច សិក្ខាបទំ សមាទិយន្តោ សីលំ សមាទិយតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សិក្ខាបទំ បច្ចក្ខន្តោ សីលសង្ខាតំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, តស្មា តត្ថ វុត្តំ ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ បដិសេវិតមេថុនស្ស ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ ន សមូហនតិ នាម. ន ហិ សោ ភិក្ខុ ហុត្វា បដិសេវិ, ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ច បញ្ញត្តំ. ឯត្តាវតា សមាសតោ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាន្នោ’’តិ ឯត្ថ វត្តព្ពំ វុត្តំ.

កិំ ឥមិនា វិសេសវចនេន បយោជនំ, ននុ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា…បេ… អសំវាសោ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន វត្តព្ពំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. យោ បន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ថេយ្យសំវាសាទិកោ កេវលេន សមញ្ញាមត្តេន, បដិញ្ញាមត្តេន វា ភិក្ខុ, តស្សាបិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អត្ថិ. សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ច មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស បារាជិកាបត្តិ. យោ វា បច្ឆា បារាជិកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ តស្ស ច, យោ វា បក្ខបណ្ឌកត្តា បណ្ឌកភាវូបគមនេន ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ តស្ស ច តទុភយំ អត្ថីតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘បណ្ឌកភាវបក្ខេ ច បក្ខបណ្ឌកោ ឧបសម្បទាយ ន វត្ថូ’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឥតរស្មិំ បក្ខេ វត្ថូតិ សិទ្ធំ, តស្មិំ បក្ខេ ឧបសម្បន្នោ បណ្ឌកភាវបក្ខេ បណ្ឌកត្តា ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, សោ បរិច្ចជិតព្ពសិក្ខាយ អភាវេន សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ មុខេន បរស្ស អង្គជាតគ្គហណាទយោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, តស្ស កុតោ បារាជិកាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. អយំ នយោ អបណ្ឌកបក្ខំ អលភមានស្សេវ បរតោ យុជ្ជតិ, លភន្តស្ស បន អរូបសត្តានំ កុសលានំ សមាបត្តិក្ខណេ ភវង្គវិច្ឆេទេ សតិបិ អមរណំ វិយ បណ្ឌកភាវបក្ខេបិ ភិក្ខុភាវោ អត្ថិ. សំវាសំ វា សាទិយន្តស្ស ន ថេយ្យសំវាសកភាវោ អត្ថិ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស វិយ. ន ច សហសេយ្យាទិកំ ជនេតិ. គណបូរកោ បន ន ហោតិ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ វិយ, ន សោ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, ឥតរស្មិំ បន បក្ខេ ហោតិ, អយំ ឥមស្ស តតោ វិសេសោ. កិមយំ សហេតុកោ, ឧទាហុ អហេតុកោតិ? ន អហេតុកោ. យតោ ឧបសម្បទា តស្ស អបណ្ឌកបក្ខេ អនុញ្ញាតា សហេតុកបដិសន្ធិកត្តា. បណ្ឌកភាវបក្ខេបិ កិស្ស នានុញ្ញាតាតិ ចេ? បណ្ឌកភូតត្តា ឱបក្កមិកបណ្ឌកស្ស វិយ.

អបិច សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ ឥមិនា តស្ស សិក្ខាសមាទានំ ទីបេត្វា តំ សមាទិន្នសិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ តត្ថ ច ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ឥមិនា ការណេន យថាវុត្តានិដ្ឋប្បសង្គតោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ចេត្ថ, តថា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា គាមា វា អរញ្ញា វា អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទិយេយ្យ (បារា. ៨៩), សុគតចីវរប្បមាណំ ចីវរំ ការាបេយ្យ អតិរេកំ វា, ឆេទនកំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៥៤៨) នយេន សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបីតិ មនុស្សិត្ថិំ ឧបាទាយ វុត្តំ. ន ហិ ‘‘បគេវ បណ្ឌកេ បុរិសេ វា’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយមេវ.

អយំ បឋមបារាជិកស្ស មាតិកាយ តាវ វិនិច្ឆយោ.

ចតុព្ពិធវិនយកថាវណ្ណនា

៤៥. នីហរិត្វាតិ ឯត្ថ សាសនតោ នីហរិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា នានុយុញ្ជិតព្ពំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? សុត្តំ ន ជានាតិ, សុត្តានុលោមំ ន ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤៤២) ឯវមាទិតោ ហិ បរិយត្តិសាសនតោ សុត្តំ, សុត្តានុលោមញ្ច នីហរិត្វា បកាសេសុំ. ‘‘អនាបត្តិ ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ឧគ្គហោ បរិបុច្ឆាតិ ភណតី’’តិ ឯវមាទិតោ បរិយត្តិសាសនតោ អាចរិយវាទំ នីហរិត្វា បកាសេសុំ. ភារុកច្ឆកវត្ថុស្មិំ ‘‘អាយស្មា ឧបាលិ ឯវមាហ – អនាបត្តិ, អាវុសោ, សុបិនន្តេនា’’តិ (បារា. ៧៨) ឯវមាទិតោ បរិយត្តិសាសនតោ ឯវ អត្តនោមតិំ នីហរិត្វា បកាសេសុំ. តាយ ហិ អត្តនោមតិយា ថេរោ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ. អបិ ច វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុបសម្បន្នេន បញ្ញត្តេន វា អបញ្ញត្តេន វា វុច្ចមានោ…បេ… អនាទរិយំ ករោតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៤៣). តត្ថ ហិ បញ្ញត្តំ នាម សុត្តំ. សេសត្តយំ អបញ្ញត្តំ នាម. តេនាយំ ‘‘ចតុព្ពិធញ្ហិ វិនយំ, មហាថេរា’’តិ គាថា សុវុត្តា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ នាគសេនត្ថេរេន. អាហច្ចបទេនាតិ អដ្ឋ វណ្ណដ្ឋានានិ អាហច្ច វុត្តេន បទនិកាយេនាតិ អត្ថោ, ឧទាហដេន កណ្ឋោក្កន្តេន បទសមូហេនាតិ អធិប្បាយោ. រសេនាតិ តស្ស អាហច្ចភាសិតស្ស រសេន, តតោ ឧទ្ធដេន វិនិច្ឆយេនាតិ អត្ថោ. សុត្តច្ឆាយា វិយ ហិ សុត្តានុលោមំ. អាចរិយវាទោ ‘‘អាចរិយវំសោ’’តិ វុត្តោ បាឡិយំ វុត្តានំ អាចរិយានំ បរម្បរាយ អាភតោវ បមាណន្តិ ទស្សនត្ថំ. អធិប្បាយោតិ ការណោបបត្តិសិទ្ធោ ឧហាបោហនយប្បវត្តោ បច្ចក្ខាទិបមាណបតិរូបកោ. អធិប្បាយោតិ ឯត្ថ ‘‘អត្តនោមតី’’តិ កេចិ អត្ថំ វទន្តិ.

បរិវារដ្ឋកថាយំ, ឥធ ច កិញ្ចាបិ ‘‘សុត្តានុលោមំ នាម ចត្តារោ មហាបទេសា’’តិ វុត្តំ, អថ ខោ មហាបទេសនយសិទ្ធំ បដិក្ខិត្តាបដិក្ខិត្តំ អនុញ្ញាតាននុញ្ញាតំ កប្បិយាកប្បិយន្តិ អត្ថតោ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ យស្មា ឋានំ ឱកាសោ បទេសោតិ ការណវេវចនានិ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ’’តិអាទិ (បារា. ៤៣) សាសនតោ, ‘‘និគ្គហដ្ឋាន’’ន្តិ ច ‘‘អសន្ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិ ច ‘‘អសន្ទិដ្ឋិ ច បន បទេសោ’’តិ ច លោកតោ, តស្មា មហាបទេសាតិ មហាការណានីតិ អត្ថោ. ការណំ នាម ញាបកោ ហេតុ ឥធាធិប្បេតំ. មហន្តភាវោ បន តេសំ មហាវិសយត្តា មហាភូតានំ វិយ. តេ ទុវិធា វិនយមហាបទេសា សុត្តន្តិកមហាបទេសា ចាតិ. តត្ថ វិនយមហាបទេសា វិនយេ បយោគំ គច្ឆន្តិ, ឥតរេ ឧភយត្ថាបិ, តេនេវ បរិវារេ អនុយោគវត្តេ ‘‘ធម្មំ ន ជានាតិ, ធម្មានុលោមំ ន ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤៤២) វុត្តំ. តត្ថ ធម្មន្តិ ឋបេត្វា វិនយបិដកំ អវសេសបិដកទ្វយំ. ធម្មានុលោមន្តិ សុត្តន្តិកេ ចត្តារោ មហាបទេសេ. តត្ថ យោ ធម្មំ ធម្មានុលោមញ្ចេវ ជានាតិ, ន វិនយំ វិនយានុលោមញ្ច, សោ ‘‘ធម្មំ រក្ខាមី’’តិ វិនយំ ឧព្ពិនយំ ករោតិ, ឥតរោ ‘‘វិនយំ រក្ខាមី’’តិ ធម្មំ ឧទ្ធម្មំ ករោតិ, ឧភយំ ជានន្តោ ឧភយម្បិ សម្បាទេតិ.

តត្រិទំ មុខមត្តំ – តត្ថ បឋមោ ‘‘សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ, ឋិតំ, ឧទ្ធរណំ សាទិយតិ អាបត្តិ, ន សាទិយតិ អនាបត្តី’’តិ ឯត្ថ វិប្បដិបជ្ជតិ. សោ ហាយស្មា សុខវេទនីយស្ស ឧបាទិន្នផោដ្ឋព្ពស្ស, កាយិន្ទ្រិយស្ស ច សមាយោគេ សតិ បដិវិជានន្តោ កាយិកសុខវេទនុប្បត្តិមត្តេន សាទិយតិ នាមាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សាតិ អសេវនាធិប្បាយស្សបិ អាបត្តិប្បសង្គំ ករោតិ, តថា យស្ស សន្ថតត្តា វា យោនិទោសវសេន វា ទុក្ខា អសាតា វេទនា, វាតោបហដគត្តតាយ វា នេវ កាយិកវេទនា, តស្ស ជានតោ អជានតោបិ ‘‘អនាបត្តិ អសាទិយន្តស្សា’’តិ (បារា. ៧៦) សុត្តន្តំ ទស្សេត្វា សេវនាធិប្បាយស្សាបិ អនាបត្តិប្បសង្គំ ករោតិ, តថា យទិ មោចនរាគេន ឧបក្កមតោ មុត្តេ សង្ឃាទិសេសោ, បគេវ មេថុនរាគេនាតិ ទុក្កដដ្ឋានំ គហេត្វា សង្ឃាទិសេសដ្ឋានំ ករោតិ, ឯវំ វិនយំ ឧព្ពិនយំ ករោតិ នាម. ឥតរោ ‘‘អនាបត្តិ អជានន្តស្សាតិ វុត្តត្តា ជានតោ ជាននេនេវ សុខវេទនា ហោតុ វា មា វា សាទិយនា ហោតី’’តិ វត្វា អសេវនាធិប្បាយស្សបិ ជានតោ អនាបត្តិដ្ឋានេ អាបត្តិំ ករោតិ, អនវជ្ជំ សាវជ្ជំ ករោតីតិ ឯវំ ធម្មំ ឧទ្ធម្មំ ករោតិ. ឧភយំ បន ជានន្តោ ‘‘ភិក្ខុស្ស សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋិតេតិ (បារា. ៥៧) វចនតោ សេវនចិត្តមេវេត្ថ បមាណំ, តស្ស ភាវេន អាបត្តិ បារាជិកស្ស, អភាវេន អនាបត្តី’’តិ វត្វា ឧភយម្បិ រក្ខតិ សម្បាទេតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពសិក្ខាបទេសុ យថាសម្ភវំ សប្បយោជនា កាតព្ពា.

សង្គីតិំ អារោបេត្វា ឋបិតបាឡិតោ វិនិមុត្តំ កត្វា ឋបិតត្តា បាឡិវិនិមុត្តា អត្ថតោ, នយតោ, អនុលោមតោ ច បាឡិឱក្កន្តវិនិច្ឆយប្បវត្តា អនុបវិដ្ឋវិនិច្ឆយវសេន បវត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘ន សមូហនិស្សតី’’តិ ជានន្តោបិ ភគវា កេវលំ ‘‘តេសំ មតំ បច្ឆិមា ជនតា មម វចនំ វិយ បមាណំ ករោតូ’’តិ ទស្សនត្ថញ្ច បរិនិព្ពានកាលេ ឯវមាហ ‘‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនតូ’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦), តេនេតំ សិទ្ធំ ‘‘បញ្ញត្តម្បិ ចេ សិក្ខាបទំ សមូហនិតុំ យស្ស សង្ឃស្ស អនុញ្ញាតំ ភគវតា, តស្ស បញ្ញត្តានុលោមំ អតិរេកត្ថទីបនំ, បគេវានុញ្ញាតំ ភគវតា’’តិ. កិញ្ច ភិយ្យោ ឩនាតិរិត្តសិក្ខាបទេសុ អាចរិយកុលេសុ វិវាទោ អញ្ញមញ្ញំ ន កាតព្ពោតិ ទស្សនត្ថញ្ច. កស្មា សង្ឃោ ន សមូហនីតិ? អញ្ញមញ្ញំ វិវាទប្បសង្គទស្សនតោ. ភគវតា ច ‘‘សព្ពេហេវ សមគ្គេហិ សម្មោទមានេហិ អវិវទមានេហិ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ច ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសូតិ ច អញ្ញវាទទស្សនតោ វិវទមានេហិ សិក្ខិតព្ពំ ជាតំ, តទភាវត្តម្បិ ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វា អវិវទមានេហេវ សិក្ខិតព្ពំ អកាសិ.

អបិចាតិ អត្តនោ មតិយា បាកដករណត្ថំ អារម្ភោ. តត្ថ ‘‘សុត្តន្តាភិធម្មវិនយដ្ឋកថាសូ’’តិ វចនតោ បិដកត្តយស្សបិ សាធារណា ឯសា កថាតិ វេទិតព្ពា, ‘‘អថ បនាយំ កប្បិយ’’ន្តិអាទិ វិនយស្សេវ. ការកសង្ឃសទិសន្តិ សង្គីតិការកសង្ឃសទិសំ. ‘‘សុត្តាទិចតុក្កំ អប្បច្ចក្ខាយ តេន អវិរុទ្ធស្ស កម្មស្ស ការកសង្ឃសទិស’’ន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរស្ស គណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តំ អយុត្តំ, ‘‘សុត្តមេវ ពលវតរំ. សុត្តញ្ហិ អប្បដិវត្តិយំ ការកសង្ឃសទិស’’ន្តិ ឯតេហិ បទេហិ អយុត្តត្តា. បាកតិកេ បន គណ្ឋិបទេ ‘‘តមត្ថំ វិនិច្ឆិនិត្វា តស្ស ការកសង្ឃសទិស’’ន្តិ វុត្តំ. បរវាទីតិ អម្ហាកំ សមយវិជាននកោ អញ្ញនិកាយិកោតិ វុត្តំ. បរវាទី សុត្តានុលោមន្តិ កថំ? ‘‘អញ្ញត្រ ឧទកទន្តបោនា’’តិ (បាចិ. ២៦៦) សុត្តំ សកវាទិស្ស, តទនុលោមតោ នាឡិកេរផលស្ស ឧទកម្បិ ឧទកមេវ ហោតីតិ បរវាទី ច.

‘‘នាឡិកេរស្ស យំ តោយំ, បុរាណំ បិត្តពន្ធនំ;

តមេវ តរុណំ តោយំ, បិត្តឃំ ពលពន្ធន’’ន្តិ. –

ឯវំ បរវាទិនា វុត្តេ សកវាទី ធញ្ញផលស្ស គតិកត្តា, អាហារត្ថស្ស ច ផរណតោ ‘‘យាវកាលិកមេវ ត’’ន្តិ វទន្តោ បដិក្ខិបតិ. បរោ អាចរិយវាទន្តិ ‘‘សុង្កំ បរិហរតីតិ ឯត្ថ ឧបចារំ ឱក្កមិត្វា កិញ្ចាបិ បរិហរតិ, អវហារោ ឯវា’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ‘‘តថា ករោន្តោ បារាជិកមាបជ្ជតី’’តិ បរវាទិនា វុត្តេ សកវាទី ‘‘សុង្កំ បរិហរតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ សុត្តំ តត្ថេវ អាគតមហាអដ្ឋកថាវចនេន សទ្ធិំ ទស្សេត្វា បដិសេធេតិ, តថា ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ. បរោ អត្តនោមតីតិ ឯត្ថ ‘‘បុរេភត្តំ បរសន្តកំ អវហរាតិ បុរេភត្តមេវ ហរិស្សាមីតិ វាយមន្តស្ស បច្ឆាភត្តំ ហោតិ, បុរេភត្តបយោគោវ សោ, តស្មា មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតីតិ តុម្ហាកំ ថេរវាទត្តា មូលដ្ឋស្ស បារាជិកមេវា’’តិ បរវាទិនា វុត្តេ សកវាទី ‘‘តំ សង្កេតំ បុរេ វា បច្ឆា វា តំ ភណ្ឌំ អវហរតិ, មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តី’’តិ (បារា. ១១៩) សុត្តំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបតិ.

បរោ សុត្តន្តិ ‘‘អនិយតហេតុធម្មោ សម្មត្តនិយតហេតុធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ សុត្តំ បដ្ឋានេ លិខិតំ ទស្សេត្វា ‘‘អរិយមគ្គស្ស ន និព្ពានមេវារម្មណ’’ន្តិ បរវាទិនា វុត្តេ សកវាទី ‘‘អារម្មណត្តិកាទិសុត្តានុលោមេ ន ឱតរតី’’តិ បដិក្ខិបតិ. សុត្តានុលោមេ ឱតរន្តំយេវ ហិ សុត្តំ នាម, នេតរំ. តេន វុត្តំ បាឡិអាគតំ បញ្ញាយតីតិ ឯត្តកេនបិ សិទ្ធេ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហបាឡិអាគតំ បញ្ញាយតី’’តិអាទិ. តាទិសញ្ហិ បមាទលេខន្តិ អាចរិយោ. ‘‘អប្បមាទោ អមតំ បទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ២១; នេត្តិ. ២៦) វចនតោ ទិន្នភោជនេ ភុញ្ជិត្វា បរិស្សយានិ បរិវជ្ជិត្វា សតិំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា វិហរន្តោ និច្ចោ ហោតីតិ. ឯវរូបស្ស អត្ថស្ស វសេន អារុឡ្ហម្បិ សុត្តំ ន គហេតព្ពំ, តេន វុត្តំ នោ ចេ តថា បញ្ញាយតីតិ សិទ្ធេបិ ‘‘នោ ចេ តថា បញ្ញាយតិ, ន ឱតរតិ ន សមេតី’’តិ. ‘‘ពាហិរកសុត្តំ វា’’តិ វុត្តត្តា អត្តនោ សុត្តម្បិ អត្ថេន អសមេន្តំ ន គហេតព្ពំ. បរោ អាចរិយវាទន្តិអាទីសុ ទ្វីសុ នយេសុ បមាទលេខវសេន តត្ថ តត្ថ អាគតដ្ឋកថាវចនំ ថេរវាទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

អថ បនាយំ អាចរិយវាទំ. បរោ សុត្តន្តិ បរវាទិនា ‘‘មូលពីជំ នាម ហលិទ្ទិ សិង្គិវេរំ វចា…បេ… ពីជេ ពីជសញ្ញី ឆិន្ទតិ វា ឆេទាបេតិ វា ភិន្ទតិ វា…បេ… អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ (បាចិ. ៩១) តុម្ហាកំ បាឋត្តា ហលិទ្ទិគណ្ឋិំ ឆិន្ទន្តស្ស បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តេ សកវាទី ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិ អត្ថិ មូលេ សញ្ជាយន្តី’’តិអាទិំ ទស្សេត្វា តស្ស អដ្ឋកថាសង្ខាតេន អាចរិយវាទេន បដិក្ខិបតិ. ន ហិ គណ្ឋិម្ហិ គណ្ឋិ ជាយតីតិ. បរោ សុត្តានុលោមន្តិ បរវាទិនា ‘‘អនាបត្តិ ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ឧគ្គហោតិ វចនស្សានុលោមតោ ‘អម្ហាកំ បោរាណភិក្ខូ ឯកបាសាទេ គព្ភំ ថកេត្វា អនុបសម្បន្នេន សយិតុំ វដ្ដតីតិ តថា កត្វា អាគតា, តស្មា អម្ហាកំ វដ្ដតី’តិ តុម្ហេសុ ឯវ ឯកច្ចេសុ វទន្តេសុ តុម្ហាកំ ន កិញ្ចិ វត្តុំ សក្កា’’តិ វុត្តេ សកវាទី ‘‘សុត្តំ សុត្តានុលោមញ្ច ឧគ្គហិតកានំយេវ អាចរិយានំ ឧគ្គហោ បមាណ’’ន្តិអាទិអដ្ឋកថាវចនំ ទស្សេត្វា បដិសេធេតិ. បរោ អត្តនោមតិន្តិ ‘‘ទ្វារំ វិវរិត្វា អនាបុច្ឆា សយិតេសុ កេ មុច្ចន្តី’’តិ ឯត្ថ បន ទ្វេបិ ជនា មុច្ចន្តិ យោ ច យក្ខគហិតកោ, យោ ច ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោតិ តុម្ហាកំ ថេរវាទត្តា អញ្ញេ សព្ពេបិ យថា តថា វា និបន្នាទយោបិ មុច្ចន្តីតិ បដិសេធេតិ.

អថ បនាយំ អត្តនោមតិំ. បរោ សុត្តន្តិ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តី’’តិ បរវាទិនា គុត្តេ សកវាទី ‘‘ទិវា កិលន្តរូបោ មញ្ចេ និសិន្នោ បាទេ ភូមិតោ អមោចេត្វាវ និទ្ទាវសេន និបជ្ជតិ, តស្ស អនាបត្តី’’តិអាទិអដ្ឋកថាវចនំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៧៧) ទស្សេត្វា ឯកភង្គេន និបន្នាទយោបិ មុច្ចន្តីតិ បដិសេធេតិ. អថាយំ អត្តនោមតិំ. បរោ សុត្តានុលោមន្តិ ‘‘ទោមនស្សំ បាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បីតិអាទិវចនេហិ (ទី. និ. ២.៣៦០) សំសន្ទនតោ សទារបោសេ ទោសោ តុម្ហាកំ នត្ថិ, តេន វុត្តំ ‘បុត្តទារស្ស សង្គហោ’’’តិ (ខុ. បា. ៥.៦; សុ. និ. ២៦៥) បរវាទិនា វុត្តេ កិញ្ចាបិ សកវាទី ពហុស្សុតោ ន ហោតិ, អថ ខោ រាគសហិតេនេវ អកុសលេន ភវិតព្ពន្តិ បដិក្ខិបតិ. សេសេសុបិ ឥមិនា នយេន អញ្ញថាបិ អនុរូបតោ យោជេតព្ពំ. ឥទំ សព្ពំ ឧបតិស្សត្ថេរាទយោ អាហុ. ធម្មសិរិត្ថេរោ បន ‘‘ឯត្ថ បរោតិ វុត្តោ អញ្ញនិកាយិកោ, សោ បន អត្តនោ សុត្តាទីនិយេវ អាហរតិ. តានិ សកវាទី អត្តនោ សុត្តាទិម្ហិ ឱតារេត្វា សចេ សមេតិ គណ្ហាតិ, នោ ចេ បដិក្ខិបតី’’តិ វទតិ.

ចតុព្ពិធវិនយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បទភាជនីយវណ្ណនា

សិក្ខាបទវិភង្គេ បន កិញ្ចាបិ យោ បនាតិ អនវសេសបរិយាទានបទំ, តថាបិ ភិក្ខូតិ ឥមិនា បរបទេន សមានាធិករណត្តា តទនុរូបានេវស្ស វិភង្គបទានិ វុត្តានិ. ភិក្ខុនិព្ពចនបទានិ តីណិ កិញ្ចាបិ សភិក្ខុភាវស្ស, អភិក្ខុភាវស្ស ចាតិ យស្ស កស្សចិ បព្ពជិតស្ស សាធារណានិ, តថាបិ ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសេន ទុក្កដស្សា’’តិ ឯវមាទិសុត្តំ និព្ពចនត្ថយុត្តោវ បុគ្គលោ ‘‘អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសេន ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩) ឯត្ថ វត្ថុ, ន ឥតរោ គិហិភូតោតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សព្ពស្សបិ វិនយបិដកស្ស សាធារណំ ភិក្ខុលក្ខណំ វត្ថុញ្ហិ ភគវា អារភិ. យោ បន សុទ្ធោ ឯវ សមានោ កេនចិ ការណេន គិហិលិង្គេ ឋិតោ, សោ អត្តនោ សភិក្ខុភាវត្តា ឯវ វត្ថុ ហោតិ, អសុទ្ធោបិ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតត្តាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. អសុទ្ធោបិ ញាតកេហិ, បច្ចត្ថិកេហិ វា រាជភយាទិការណេន វា កាសាវេសុ សឧស្សាហោវ អបនីតកាសាវោ វត្ថុ ឯវ បុន កាសាវគ្គហណេន ថេយ្យសំវាសកភាវានុបគមនតោ, ភិក្ខុនិព្ពចនត្ថេ អនិក្ខិត្តធុរត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ បន លិង្គត្ថេនកោ ភិក្ខុនិព្ពចនត្ថំ សយញ្ច អជ្ឈុបគតោ, សំវាសំ ថេនេន្តោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសេន ទុក្កដស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ.

‘‘សមញ្ញាយ ភិក្ខុ បដិញ្ញាយ ភិក្ខូ’’តិ វចនទ្វយំ យថាវុត្តញ្ច អត្ថំ ឧបព្រូហេតិ, អន្តរា ឧប្បន្នាយ និយតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឧបច្ឆិន្នកុសលមូលោ កេវលាយ សមញ្ញាយ, បដិញ្ញាយ ច ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ, ន បរមត្ថតោតិ ឥមំ អតិរេកត្ថំ ទីបេតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហាសាវជ្ជំ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, មហាវជ្ជានី’’តិ អាហច្ចភាសិតំ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ សុត្តំ, អដ្ឋកថាយម្បិស្ស ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមា ឯតេសន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០) វុត្តំ. បញ្ច អានន្តរិយកម្មានិ មហាសាវជ្ជានិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន មហាសាវជ្ជតរាតិ អធិប្បាយោតិ. កស្មា? តេសញ្ហិ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, សព្ពពលវម្បិ កប្បដ្ឋិតិកមេវ ហោតិ, និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា បន បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, តាយ សមន្នាគតស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថិ, តស្មា ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុករណា កុសលា ធម្មា សំវិជ្ជន្តី’’តិ វា ‘‘សុទ្ធោវាយ’’ន្តិ វា ន សក្កា វត្តុំ. ‘‘ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា ទ្វេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តត្តា ន សក្កា ‘‘អសុទ្ធោ’’តិ វា ‘‘អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ’’តិ វា វត្តុំ. ឯស ហិ ឧភោបិ បក្ខេ ន ភជតិ, តេន វុត្តំ ‘‘សមញ្ញាយ, បដិញ្ញាយ ច ភិក្ខុ, ន បរមត្ថតោ’’តិ.

កិមត្ថំ បនេវំ មហាសាវជ្ជាយ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា បារាជិកំ ភគវា ន បញ្ញបេសីតិ? ទុព្ពិជានត្តា. បកតិយាបេសា ទិដ្ឋិ នាម ‘‘សម្មា’’តិ វា ‘‘មិច្ឆា’’តិ វា ទុវិញ្ញេយ្យា, បគេវ ‘‘និយតា’’តិ វា ‘‘អនិយតា’’តិ វាតិ. តត្ថ បារាជិកាបត្តិយា បញ្ញត្តាយ ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ អសមទិដ្ឋិកំ បារាជិកំ មញ្ញមានា ឧបោសថាទីនិ អកត្វា អចិរេនេវ សាសនំ វិនាសេយ្យុំ, សយញ្ច អបុញ្ញំ បសវេយ្យុំ សុទ្ធេសុបិ ភិក្ខូសុ វិប្បដិបត្តិយា បដិបជ្ជនេន. តស្មា ឧបាយកុសលតាយ បារាជិកំ អបញ្ញាបេត្វា តស្ស ឧក្ខេបនីយកម្មំ, សម្មាវត្តញ្ច បញ្ញាបេត្វា តំ សង្ឃេន អសម្ភោគំ, អសំវាសញ្ច អកាសិ. ភគវា ហិ តស្ស ចេ ឯសា ទិដ្ឋិ អនិយតា, សម្មាវត្តំ បូរេត្វា ឱសារណំ លភិត្វា បកតត្តោ ភវេយ្យ. និយតា ចេ, អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ សោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោ សម្មាវត្តំ បូរេត្វា ឱសារណំ លភិត្វា បកតត្តោ ភវេយ្យ. កេវលំ ‘‘សមញ្ញាយភិក្ខុ បដិញ្ញាយភិក្ខូ’’តិ នាមមត្តធារកោ ហុត្វា បរំ មរណា អរិដ្ឋោ វិយ សំសារខាណុកោវ ភវិស្សតីតិ ឥមំ នយំ អទ្ទស.

អដ្ឋសុ ឧបសម្បទាសុ តិស្សោវេត្ថ វុត្តា, ន ឥតរា បាដិបុគ្គលត្តា, ភិក្ខូនំ អសន្តកត្តា ច. តត្ថ ហិ ឱវាទបដិគ្គហណបញ្ហព្យាករណូបសម្បទា ទ្វិន្នំ ថេរានំ ឯវ, សេសា តិស្សោ ភិក្ខុនីនំ សន្តកាតិ ឥធ នាធិប្បេតា, តិស្សន្នម្បិ ឧបសម្បទានំ មជ្ឈេ ‘‘ភទ្រោ ភិក្ខូ’’តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ វុត្តានិ តិស្សន្នំ សាធារណត្តា. ឯហិភិក្ខុភាវេន វា សរណគមនញត្តិចតុត្ថេន វា ឧបសម្បន្នោ ហិ ភទ្រោ ច សារោ ច សេក្ខោ ច អសេក្ខោ ច ហោតិ, ឧបសម្បទវចនំ បន នេសំ សាវកភាវទីបនត្ថំ. ឥមេ ឯវ ហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, ន សម្មាសម្ពុទ្ធា, បច្ចេកពុទ្ធា ច.

អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោតិ ឯត្ថ ច អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពា ញត្តិចតុត្ថេនេវ កម្មេន ឧបសម្បន្នា. ន ហិ អញ្ញេ ឯហិភិក្ខុសរណគមនឱវាទបដិគ្គហណបញ្ហព្យាករណាហិ ឧបសម្បន្នា អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពា, តេនេតេ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូ’’តិ អន្តិមោវ វុត្តោតិ កិរ ធម្មសិរិត្ថេរោ, តំ អយុត្តំ. ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា អភព្ពា អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ចា’’តិ (បរិ. ៣២២) ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ. អញ្ញថា ឯហិភិក្ខុអាទយោបិ វត្តព្ពា សិយុំ. កិញ្ច ភិយ្យោ ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា ភព្ពា អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ចា’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា ច, អបិច អាបត្តិភយដ្ឋានទស្សនតោ ច. កថំ? អាយស្មា សារិបុត្តោ អាវសថបិណ្ឌំ កុក្កុច្ចាយន្តោ ន បដិគ្គហេសិ, ចីវរវិប្បវាសភយា ច សព្ពំ តិចីវរំ គហេត្វា នទិំ តរន្តោ មនំ វុឡ្ហោ អហោសិ មហាកស្សបោ. កិញ្ច សរណគមនូបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នេ អារព្ភ សទ្ធិវិហារិកវត្តាទីនិ អសម្មាវត្តន្តានំ នេសំ ទុក្កដានិ ច បញ្ញត្តានិ ទិស្សន្តិ, តស្មា ទុព្ពិចារិតមេតំ. អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ បដិក្ខិត្តាយ សរណគមនូបសម្បទាយ អនុញ្ញាតប្បសង្គភយាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ, អាបត្តិយា ភព្ពតំ សន្ធាយ តស្មិម្បិ វុត្តេ បុព្ពេ បដិក្ខិត្តាបិ សា បុន ឯវំ វទន្តេន អនុញ្ញាតាតិ ភិក្ខូនំ មិច្ឆាគាហោ វា វិមតិ វា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ន វុត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ, តំ ‘‘ភិក្ខុនី នាម ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នា’’តិ (បាចិ. ១៦១) ឥមិនា សមេតិ. ឥទញ្ហិ សាកិយាទីនំ អនុញ្ញាតឧបសម្បទាយ អនុប្បពន្ធភយា វុត្តំ.

អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ – ភិក្ខុ-បទនិទ្ទេសត្តា យត្តកានិ តេន បទេន សង្គហំ គច្ឆន្តិ, យេ ច វិនយបិដកេ តត្ថ តត្ថ សន្ទិស្សន្តិ សយំ អាបត្តាបជ្ជនដ្ឋេន វា ទុដ្ឋុល្លារោចនបដិច្ឆាទនាទីសុ បរេសំ អាបត្តិករណដ្ឋេន វា, តេ សព្ពេបិ ទស្សេត្វា ឥទានិ យទិទំ តស្ស ភិក្ខុ-បទស្ស វិសេសនត្ថំ វុត្តំ បរបទំ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ, តស្ស វសេន ឥទំ វុត្តំ ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូ’’តិ. សោ ឯវ ហិ កម្មវាចានន្តរមេវ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ហោតិ តតោ បដ្ឋាយ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទានំ ឧប្បត្តិទស្សនតោ, តស្សេវ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ទិស្សតិ, នេតរស្ស. តស្សេវ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានំ សម្ភវតិ ‘‘ឧល្លុម្បតុ មំ, ភន្តេ, សង្ឃោ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ (មហាវ. ៧១, ១២៦) វត្វា សមាទិន្នត្តា, តស្សេវ ច ឧបសម្បន្នសមនន្តរមេវ អករណីយនិស្សយាចិក្ខនទស្សនតោ, វិនយំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទេសំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិសិក្ខាបច្ចក្ខានលក្ខណបារិបូរិតោ ចាតិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ឧបាទាយ សោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មា បនស្ស សិក្ខាបច្ចក្ខានំ សព្ពថា យុជ្ជតិ, តស្មា ‘‘សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ តំ តំ វត្ថុំ វីតិក្កមន្តស្ស តតោ តតោ អាបត្តិតោ អនាបត្តិ, ឥតរស្ស អាបត្តី’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, តស្មា ‘‘យត្ថ យត្ថ សាវជ្ជបញ្ញត្តិ, អនវជ្ជបញ្ញត្តិ វា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ តទជ្ឈាចារត្ថេនាយមេវ ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បន្នោ អធិប្បេតោ នាមា’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សន្តេ យំ វុត្តំ ‘‘យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ អយំ ឥមស្មិំ ‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា បារាជិកោ ហោតី’តិ អត្ថេ ភិក្ខូតិ អធិប្បេតោ’’តិ, តម្បិ ន វត្តព្ពមេវ. កថំ ហោតិ? វិរោធទោសោបិ បរិហតោ ហោតិ. កថំ? សចេ ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បន្នោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ច ‘‘ឧបសម្បន្នោ’’តិ ច, តេន ន ឧបសម្បន្នោ អនុបសម្បន្នោ នាមាតិ កត្វា ញត្តិចតុត្ថកម្មតោ អញ្ញថា ឧបសម្បន្នា នាម មហាកស្សបត្ថេរាទយោ ឥតរេសំ អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋត្វា សហសេយ្យបទសោធម្មាបត្តិំ ជនេយ្យុំ, ឱមសនាទិកាលេ ច ទុក្កដមេវ ជនេយ្យុន្តិ ឯវមាទិកោ វិរោធទោសោ បរិហតោ ហោតីតិ សព្ពំ អាចរិយោ វទតិ. មង្គុរច្ឆវិ នាម សាមោ.

យស្មា តេ អតិមហន្តោ ជាតិមទោ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ, តស្មា តុម្ហេហិ មម សាសនេ ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ. ‘‘សាតសហគតា បឋមជ្ឈានសុខសហគតា អសុភេ ច អានាបានេ ចា’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ ឧទ្ធុមាតកនិមិត្តេ បដិលទ្ធបឋមជ្ឈានសញ្ញា. រូបសញ្ញាតិ បថវីកសិណាទិរូបាវចរជ្ឈានសញ្ញា. សោ តំ ព្យាកាសិ ‘‘អវិភូតា, ភន្តេ, ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា អវឌ្ឍិតព្ពត្តា អសុភានំ, វិភូតា, ភន្តេ, រូបសញ្ញា វឌ្ឍិតព្ពត្តា កសិណាន’’ន្តិ. បញ្ចឧបសម្បទក្កមោ មហាវគ្គា គហិតោ. ញត្តិចតុត្ថេនាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ញត្តិ សព្ពបឋមំ វុច្ចតិ, តិស្សន្នំ បន អនុស្សាវនានំ អត្ថព្យញ្ជនភេទាភាវតោ អត្ថព្យញ្ជនភិន្នា ញត្តិតាសំ ចតុត្ថាតិ កត្វា ‘‘ញត្តិចតុត្ថ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ព្យញ្ជនានុរូបមេវ អដ្ឋកថាយ ‘‘តីហិ អនុស្សាវនាហិ ឯកាយ ច ញត្តិយា’’តិ វុត្តំ, អត្ថបវត្តិក្កមេន បទេន បន ‘‘ឯកាយ ញត្តិយា តីហិ អនុស្សាវនាហី’’តិ វត្តព្ពំ. យស្មា បនេត្ថ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កម្មានិ (មហាវ. ៣៨៤), ឆ ឥមានិ, ភិក្ខវេ, កម្មានិ អធម្មកម្មំ វគ្គកម្ម’’ន្តិ (មហាវ. ៣៨៧) វចនតោ កុប្បកម្មម្បិ កត្ថចិ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ តស្មា ‘‘អកុប្បេនា’’តិ វុត្តំ.

យស្មា អកុប្បម្បិ ឯកច្ចំ ន ឋានារហំ, យេន អប្បត្តោ ឱសារណំ ‘‘សោសារិតោ’’តិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៩៥ អាទយោ) វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘ឋានារហេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឋានារហេនា’’តិ ឥទមេវ បទំ វត្តព្ពំ, ន បុព្ពបទំ ឥមិនា អកុប្បសិទ្ធិតោតិ ចេ? តំ ន, អដ្ឋានារហេន អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ ឥមស្មិំ អត្ថេ អនធិប្បេតោតិ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ទ្វីហិ បនេតេហិ ឯកតោ វុត្តេហិ អយមត្ថោ បញ្ញាយតិ ‘‘កេវលំ តេន អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ‘ភិក្ខូ’តិ, ឋានារហេន ច ឧបសម្បន្នោ អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ‘ភិក្ខូ’តិ, កុប្បេន ឧបសម្បន្នោ នាធិប្បេតោ’’តិ. តេនាយម្បិ អត្ថោ សាធិតោ ហោតិ ‘‘យោ បន, ភិក្ខុ, ជានំ ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ ឧបសម្បាទេយ្យ, សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោ’’តិ (បាចិ. ៤០៣) វចនតោ យាវ ន ញាយតិ, តាវ សមញ្ញាយភិក្ខុបដិញ្ញាយភិក្ខុភាវំ ឧបគតោបិ ន បុព្ពេ ទស្សិតសមញ្ញាយភិក្ខុបដិញ្ញាយភិក្ខុ វិយ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ ឧបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋត្វា ឱមសនបាចិត្តិយាទិវត្ថុ ហោតិ, កេវលំ អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋត្វា ‘‘អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី បទសោ ធម្មំ វាចេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិអាទិ (បាចិ. ៤៧) អាបត្តិវត្ថុមេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ បន បច្ឆា បារាជិកោបិ ជាតិតោ ឧបសម្បន្នដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១០៩) នយេន វុត្តេសុ បន វជ្ជនីយបុគ្គលេសុ កោចិ បុគ្គលោ ‘‘ឧបសម្បន្នោ’’តិ វុច្ចតិ, នោបិ ឧបសម្បន្នដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, កោចិ តិដ្ឋតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ បន អត្ថិ កម្មំ អកុប្បំ ឋានារហំ, អត្ថិ ឋានារហំ នាកុប្បំ, អត្ថិ អកុប្បញ្ចេវ ន ឋានារហញ្ច, អត្ថិ នាកុប្បំ ន ច ឋានារហន្តិ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បឋមំ តាវ វុត្តំ, តតិយចតុត្ថានិ បាកដានិ. ទុតិយំ បរិយាយេន ភិក្ខុនិសង្ឃតោ ឯកតោឧបសម្បន្នាយ លិង្គបរិវត្តេ សតិ លព្ភតិ. តស្ស ហិ បុគ្គលស្ស បុព្ពេ សិក្ខមានកាលេ លទ្ធំ ញត្តិចតុត្ថឧបសម្បទាកម្មំ កិញ្ចាបិ អកុប្បញ្ចេវ ឋានារហញ្ច, បុរិសលិង្គេ បន បាតុភូតេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈំ តមេវ ឧបសម្បទ’’ន្តិ (បារា. ៦៩) ឯត្ថ អបរិយាបន្នត្តា តស្ស បុគ្គលស្ស កេវលំ សាមណេរភាវាបត្តិតោ កម្មំ ទានិ កុប្បំ ជាតន្តិ វុច្ចតិ. លិង្គបរិវត្តេន ចីវរស្ស អធិដ្ឋានវិជហនំ វិយ តស្ស បុគ្គលស្ស ភិក្ខុនិសង្ឃេន កតាយ ឧបសម្បទាយ វិជហនំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ, អញ្ញថា សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខូតិ អាបជ្ជតិ. អថ វា លិង្គបរិវត្តេ អសតិបិតំ ឯកតោឧបសម្បទាកម្មំ កុប្បតិ, យថាឋានេ ន តិដ្ឋតិ. តស្មា ន តាវ សា ‘‘ភិក្ខុនី’’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. យស្មា អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អាបជ្ជិត្វាបិ អនាបជ្ជិត្វាបិ ឧប្បព្ពជិតុកាមតាយ គិហិលិង្គំ សាទិយន្តិយា បុនបិ ឧបសម្បទា ឧភតោសង្ឃេ លព្ភតិ, តស្មា តេន បរិយាយេន ‘‘កុប្បតីតិ កុប្ប’’ន្តិ វុច្ចតិ, យថាវុត្តកម្មទោសាភាវតោ បន ‘‘ឋានារហ’’ន្តិ. ភិក្ខុនី បន គិហិលិង្គំ សាទិយន្តិកាលេ ន បុរិសលិង្គបាតុភាវេ សតិ ភិក្ខូសុ ឧបសម្បទំ លព្ភតីតិ សាធកំ ការណំ ន ទិស្សតិ, សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ឧប្បព្ពជិតា ចេ, លភតីតិ ឯកេ, តំ បនាយុត្តំ ភិក្ខុនិយា សិក្ខាបច្ចក្ខនាភាវតោតិ អម្ហាកំ ខន្តីតិ អាចរិយោ. ‘‘យថា ‘កត្តព្ព’ន្តិ វុត្តំ, តថា អកតេ កុប្បតីតិ កត្វា ករណំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. យត្ថ យត្ថ ‘‘គណ្ឋិបទេ’’តិ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ ‘‘ធម្មសិរិត្ថេរស្ស គណ្ឋិបទេ’’តិ គហេតព្ពំ.

សាជីវបទភាជនីយវណ្ណនា

‘‘មហាពោធិសត្តា និយតា’’តិ វុត្តំ អនុគណ្ឋិបទេ. យត្ថ ‘‘អនុគណ្ឋិបទេ’’តិ, តត្ថ ‘‘វជិរពុទ្ធិត្ថេរស្សា’’តិ គហេតព្ពំ. សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធីតិ វា តីសុ ពោធីសុ សម្មាសម្ពោធិយំ សត្តា ពោធិសត្តា មហាពោធិសត្តា នាម. បាតិមោក្ខសីលពហុកត្តា, ភិក្ខុសីលត្តា, កិលេសបិទហនវសេន វត្តនតោ, ឧត្តមេន ភគវតា បញ្ញត្តត្តា ច អធិកំ, ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បវត្តនតោ ឧត្តមន្តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ. កិញ្ចាបិ បច្ចេកពុទ្ធាបិ ធម្មតាវសេន បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សមន្នាគតាវ ហោន្តិ, តថាបិ ‘‘ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បវត្តតី’’តិ និយមិតំ តេន បរិយាយេនាតិ. តេនាហ ‘‘ន ហិ តំ បញ្ញត្តិំ ឧទ្ធរិត្វា’’តិអាទិ. បាតិមោក្ខសំវរតោបិ ច មគ្គផលសម្បយុត្តមេវ សីលំ អធិសីលំ, តំ បន ឥធ អនធិប្បេតំ. ន ហិ តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេន សង្គហិតន្តិ. សមន្តភទ្រកំ ការណវចនំ សព្ពសិក្ខាបទានំ សាធារណលក្ខណត្តា ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា អរិយបុគ្គលា ច ឯកច្ចំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តីតិ សាធិតមេតំ, តស្មា ‘‘ន ហិ តំ សមាបន្នោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ អសមត្ថំ វិយ ទិស្សតីតិ? នាសមត្ថំ, សមត្ថមេវ យស្មិំ យស្មិំ សិក្ខាបទេ សាសា វិចារណា, តស្ស តស្សេវ វសេន អដ្ឋកថាយ បវត្តិតោ. តថា ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ឧទកុក្ខេបសីមាធិការេ ‘‘តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេត្វា អន្តរវាសកំ អនុក្ខិបិត្វា ឧត្តរន្តិយា ភិក្ខុនិយា’’តិ វុត្តំ ភិក្ខុនិវិភង្គេ អាគតត្តា. ឯសេវ នយោ អញ្ញេបិ ឯវរូបេសុ. កិមត្ថន្តិ ចេ តំ? បាឡិក្កមានុវត្តនេន បាឡិក្កមទស្សនត្ថំ. តត្រិទំ សមាសតោ អធិប្បាយទីបនំ – បទសោធម្មសិក្ខាបទស្ស តិកបរិច្ឆេទេ ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, អនាបត្តិ, អកដានុធម្មសិក្ខាបទវសេន ឧបសម្បន្នេ ឧក្ខិត្តកេ សិយា អាបត្តិ, តថា សហសេយ្យសិក្ខាបទេតិ ឯវមាទិ. អត្ថោ បនេត្ថ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តតោបិ ច មគ្គផលចិត្តមេវ អធិចិត្តំ, តំ បន ឥធ អនធិប្បេត’’ន្តិ ច, ‘‘តតោបិ ច មគ្គផលបញ្ញាវ អធិបញ្ញា, សា បន ឥធ អនធិប្បេតា. ន ហិ តំសមាបន្នោ ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតី’’តិ. ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. អយញ្ហិ បាឡិ អធិសីលសិក្ខាវ ឥធ អធិប្បេតា, ន ឥតរាតិ ទីបេតិ. អដ្ឋកថាវចនំ តាសម្បិ តិណ្ណំ លោកិយានំ អធិប្បេតតំ ទីបេតិ. អយំ បនេត្ថ អដ្ឋកថាធិប្បាយោ – តិស្សោបិ លោកិយា សិក្ខា ឥមស្មិំ បឋមបារាជិកេ សម្ភវន្តិ, កាលេនាបិ អធិចិត្តបញ្ញាលាភី ភិក្ខុ តថារូបំ អសប្បាយំ បច្ចយំ បដិច្ច តតោ តតោ អធិចិត្តតោ, អធិបញ្ញាតោ ច អាវត្តិត្វា សីលភេទំ បាបុណេយ្យាតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, ន លោកុត្តរចិត្តបញ្ញាលាភី, អយំ នយោ ឥតរេសុបិ សព្ពេសុ អទិន្នាទានាទីសុ សចិត្តកេសុ លព្ភតិ, អចិត្តកេសុ បន ឥតរោបិ. តថាបិ កេវលំ វិនយបិដកស្ស, បាតិមោក្ខសីលស្ស ច សង្គាហកត្តា ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិ ឥមស្មិំ ឧត្តរបទេ បច្ចក្ខានារហា អធិសីលសិក្ខាវ លោកិយាតិ ទស្សនត្ថំ បាឡិយំ ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ សិក្ខាតិ កាយវចីទុច្ចរិតតោ វិរតី ច ចេតនា ច, អញ្ញត្រ ចេតនាយេវ វេទិតព្ពា. សិក្ខាបទន្តិ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទំ, ឯកច្ចំ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទញ្ច លព្ភតិ. ចិត្តស្ស អធិករណំ កត្វាតិ តស្មិំ សិក្ខតីតិ អធិករណត្ថេ ភុម្មន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យថាសិក្ខាបទន្តិ បច្ចវេក្ខណវសេន វុត្តំ. សីលបច្ចវេក្ខណាបិ ហិ សីលមេវ, តស្មា សុប្បដិច្ឆន្នាទិចារិត្តេសុ វិរតិវិប្បយុត្តចេតនំ បវត្តេន្តោបិ សិក្ខំ បរិបូរេន្តោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២) វុត្តមរិយាទំ អវីតិក្កមន្តោ ‘‘តស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ សិក្ខតី’’តិ វុច្ចតិ. អញ្ញតរស្មិំ បន គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘សិក្ខាតិ តំ សិក្ខាបទំ សិក្ខនភាវេន បវត្តចិត្តុប្បាទោ. សាជីវន្តិ បញ្ញត្តិ. តទត្ថទស្សនត្ថំ បុព្ពេ មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. យស្មា សិក្ខាយ គុណសម្មតាយ បុញ្ញសម្មតាយ តន្តិយា អភាវតោ លោកស្ស ទុព្ពល្យាវិកម្មំ តត្ថ ន សម្ភវតិ. បត្ថនីយា ហិ សា, តស្មា ‘‘យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុត្តំ. អាណាយ ហិ ទុព្ពល្យំ សម្ភវតីតិ អាយស្មា ឧបតិស្សោ.

សិក្ខាបច្ចក្ខានកថាវណ្ណនា

ឯត្ថ យាមីតិ អមុកស្មិំ តិត្ថាយតនេ, ឃរាទិម្ហិ វា. ភាវវិកប្បាការេនាតិ ‘‘អហំ អស្ស’’ន្តិ អាគតត្តា យំ យំ ភវិតុកាមោ, តស្ស តស្ស ភាវស្ស វិកប្បាការេន, ភិក្ខុភាវតោ អញ្ញភាវវិកប្បាការេនាតិ អធិប្បាយោ.

៤៦. ហន្ទាតិ វចសាយេវ. គិហិភាវំ បត្ថយមានោតិអាទិបទេហិ ចិត្តនិយមំ ទស្សេតិ. ឯកេនេវ ចិត្តេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេនាតិ.

៥១. ពុទ្ធំ ធម្មន្តិអាទិបទេហិ ខេត្តនិយមំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាទិតោ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សភាវបរិច្ចាគោ, បច្ឆិមេហិ អដ្ឋហិ ភាវន្តរាទានញ្ច ទស្សិតំ ហោតិ. បច្ចក្ខាមិ ធារេហីតិ ឯតេហិ កាលនិយមំ ទស្សេតិ. វទតីតិ ឥមិនា បទេន បយោគនិយមំ ទស្សេតិ. វិញ្ញាបេតីតិ ឥមិនា វិជានននិយមំ ទស្សេតិ. ឧម្មត្តកោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, ឧម្មត្តកស្ស សន្តិកេ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតីតិអាទីហិ បុគ្គលនិយមំ ទស្សេតិ. អរិយកេន មិលក្ខស្ស សន្តិកេ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតីតិអាទីហិ បន បុគ្គលាទិនិយមេបិ សតិ វិជានននិយមាសម្ភវំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘យាយ មិលក្ខភាសាយ កាលនិយមោ នត្ថិ, តាយបិ ភាសាយ កាលនិយមត្ថទីបនេ សតិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ រុហតីតិ នោ មតី’’តិ អាចរិយោ. ទវាយាតិអាទីហិ ខេត្តាទិនិយមេ សតិបិ ចិត្តនិយមាភាវេន ន រុហតីតិ ទស្សេតិ. សាវេតុកាមោ ន សាវេតីតិ ចិត្តនិយមេបិ សតិ បយោគនិយមាភាវេន ន រុហតីតិ ទស្សេតិ. អវិញ្ញុស្សសាវេតិ, វិញ្ញុស្ស ន សាវេតីតិ ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជានននិយមេបិ សតិ យំ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស សាវេតិ, តស្សេវ សវនេ ន រុហតិ, ន អញ្ញស្សាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យទិ អយមេវ ជានាតូតិ ឯកំ និយមេត្វា អារោចេតិ, តញ្ចេ សោ ឯវ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. អថ សោ ន ជានាតិ…បេ… អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា’’តិ. សព្ពសោ វា បន ន សាវេតិ, អប្បច្ចក្ខា ហោតិ សិក្ខាតិ ចិត្តាទិនិយមេនេវ សិក្ខា បច្ចក្ខាតា ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្តាវតា ‘‘សិក្ខា…បេ… ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ បទស្ស បទភាជនំ តីហិ អាការេហិ ទស្សិតំ ហោតិ. តត្ថ ទ្វេ អមិស្សា, បច្ឆិមោ ឯកោ មិស្សោតិ វេទិតព្ពោ. តេនេវ វចីភេទេនាតិ តទត្ថទីបនមត្តំ វចនំ សុត្វាវ តេនេវ វចីភេទេន ជានាបេតីតិ អត្ថោ. ចិត្តសម្បយុត្តន្តិ បច្ចក្ខាតុកាមតាចិត្តសម្បយុត្តំ. សមយញ្ញូ នាម តទធិប្បាយជាននមត្តេន ហោតិ.

៥៣. វណ្ណបដ្ឋានំ ពុទ្ធគុណទីបកំ សុត្តំ. ឧបាលិគហបតិនា វុត្តា កិរ ឧបាលិគាថា. បញ្ញាណំ សញ្ញាណន្តិ អត្ថតោ ឯកំ, តស្មា ពោធិបញ្ញាណន្តិ ពោធិសញ្ញាណំ, ពោធិពីជន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ទ្វិន្នម្បិ និយមេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ទ្វីសុបិ ជានន្តេសុ ឯវ បច្ចក្ខាមីតិ អធិប្បាយេន វុត្តេ តេសុ ឯកោ ចេ ជានាតិ, ន បច្ចក្ខាតា ហោតី’’តិ អញ្ញតរស្មិម្បិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. ‘‘គិហី ហោមី’’តិ វា ‘‘គិហិម្ហី’’តិ វា វុត្តេ កិញ្ចាបិ វត្តមានវចនំ ហោតិ. ‘‘ធារេហី’’តិ អត្ថាភាវា ច ‘‘ធារេហី’’តិ វុត្តេ ច បរស្សុបរិ គច្ឆតិ, តស្មា ន ហោតិ. សន្ទិដ្ឋិកំ ធម្មន្តិ សព្ពត្ថ ធម្មវចនំ វុត្តំ យំ សន្ធាយ ‘‘សន្ទិដ្ឋិក’’ន្តិ វទតិ, តំ បកាសេតុំ. អញ្ញថា ‘‘វិជិតវិជយំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វុត្តេ ចក្កវត្តិអាទីសុបិ តប្បសង្គតោ ពុទ្ធសទ្ទោបិ អវសានេ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ. អាចរិយវេវចនេសុ បន យោ មំ បព្ពាជេសីតិអាទិ ឧបជ្ឈំ អគ្គហេត្វា, បរំ វា ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. ឱកល្លកោតិ កបណាធិវចនំ. មោឡិពទ្ធោតិ សិខាពទ្ធោ, ឱមុក្កមកុដោ វា. ចេល្លកោ អថេរោ. ចេដកោ មជ្ឈិមោ. មោឡិគល្លោ មហាសាមណេរោ. មនុស្សវិគ្គហនាគាទីនំ នាគរូបាទីនំ វា សន្តិកេ, ភាសាជាននកិន្នរាទីនំ វា. ‘‘ទេវតា នាម មហាបញ្ញា’’តិ កិរ បាឋោ. ទវាយាតិ សហសា. រវាភញ្ញេនាតិ ខលិតភញ្ញេន. អក្ខរសមយានញ្ហិ នាភិញ្ញាតាយ វា ករណានំ អវិសទតាយ វា ហោតិ រវាភញ្ញំ. អវិធេយ្យិន្ទ្រិយតាយ ‘‘បោត្ថករូបសទិសស្សា’’តិ វុត្តំ, គរុមេធស្ស មន្ទបញ្ញស្ស. កិត្តាវតា បន គរុមេធោ ហោតីតិ ចេ? សមយេ អកោវិទតាយ.

សិក្ខាបច្ចក្ខានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលបញ្ញត្តិកថាវណ្ណនា

៥៥. ‘‘បដិសេវតិនាមា’’តិ បទំ មាតិកាយំ នត្ថិ, តស្មា ‘‘បដិសេវេយ្យាតិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯសោ មេថុនធម្មោ នាមា’’តិ សព្ពបាឡិបោត្ថកេសុ, អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯសោ វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ នាមា’’តិ ឧទ្ធដា. ឥត្ថិយា និមិត្តេន អត្តនោ និមិត្តន្តិ ទុវិញ្ញេយ្យមេតំ ទស្សិតំ. អត្តនោ និមិត្តេន ឥត្ថិយា និមិត្តំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា ន ទស្សិតំ. ចត្តារិ ឋានានិ មុញ្ចិត្វាតិ ឯត្ថ អព្ភន្តរតលំ ឆុបន្តំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អច្ឆុបន្តំ នីហរន្តស្ស អនាបត្តិ. មជ្ឈន្តិ អគ្គប្បទេសំ. ឧបរិភាគមជ្ឈន្តិ ឧបរិភាគស្ស អគ្គប្បទេសំ. នដ្ឋកាយប្បសាទន្តិ ឯត្ថ ឧបហតិន្ទ្រិយស្ស អាបត្តិសម្ភវតោ ឥធាបិ អាបត្តីតិ ចេ? នេតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘មតចម្មំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. មតចម្មញ្ហិ អនុបាទិន្នំ, ឧបាទិន្នេ ឯវ បារាជិកាបត្តិ. អបិធាយ អប្បដិច្ឆាទេត្វា. យថា ទន្តា ន ទិស្សន្តិ, តថា បិធាយេវ និសីទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

គោនសោតិ គោណបិដ្ឋិកោ មណ្ឌលសប្បោ, យស្ស បិដ្ឋេ លោហិតកានិ មណ្ឌលានិ ទិស្សន្តិ. កលលបរិចយវារិចារមច្ឆគ្គហណេន កិញ្ចាបិ សមុទ្ទេ មហាមុខា ហត្ថិសរីរម្បិ ឯកប្បហារេន គិលិតុំ សមត្ថា តតោ មហន្តតរា ច គហិតា ហោន្តិ, តេសំ មុខាទីសុ មេថុនធម្មោ ន សម្ភវតីតិ តត្ថ ឋានបរិច្ឆេទោ នត្ថីតិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ឯតមេវ ហីតិ អនន្តរំ សន្ធាយ. សទ្ធិំ យោជនាយ អក្ខរយោជនាយ. ‘‘បញ្ញត្តំ បន សិក្ខាបទំ សព្ពេហិបិ លជ្ជីបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខតា នាមាតិ វុត្តត្តា សព្ពសិក្ខាបទំ សព្ពភិក្ខូហិ សិក្ខិតព្ពំ. ន ហិ កស្សចិ ឩនមធិកំ វា អត្ថី’’តិ តស្ស គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. បរិវារេ បន –

‘‘ន ឧក្ខិត្តកោ ន ច បន បារិវាសិកោ,

ន សង្ឃភិន្នោ ន ច បន បក្ខសង្កន្តោ;

សមានសំវាសកភូមិយា ឋិតោ,

កថំ នុ សិក្ខាយ អសាធារណោ សិយា’’តិ. (បរិ. ៤៧៩) –

វុត្តំ. តទដ្ឋកថាយ ច ‘‘អយំ បញ្ហា នហាបិតបុព្ពកំ សន្ធាយ វុត្តា. អយញ្ហិ ខុរភណ្ឌំ បរិហរិតុំ ន លភតិ, អញ្ញេ លភន្តិ. តស្មា សិក្ខាយ អសាធារណោ’’តិ វុត្តំ. តំ សព្ពំ យថា សំសន្ទតិ សមេតិ, តថា វេទិតព្ពំ. ភិក្ខុនីនំយេវ សាធារណានិ សិក្ខាបទានិបិ ភិក្ខុ សិក្ខតិ, ឯវមញ្ញោបិ អន្ហាបិតបុព្ពកោ ភិក្ខុ តំ សិក្ខាបទំ សិក្ខតិ ឯវ តទត្ថកោសល្លត្ថន្តិ កត្វា សព្ពម្បិ សិក្ខាបទំ សមសិក្ខតា នាមាតិ. យំ តំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ’’តិអាទិវិភង្គោតំនិយាមកោតិលក្ខណត្តា វត្ថុនិយមនត្ថំ វុត្តំ. តេន អមនុស្សិត្ថិប្បសង្គេន កតេ សុវណ្ណរជតាទិមយេ បដិក្ខិបតិ. ឥតោ បដ្ឋាយ យេ ច ‘‘តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច វិភង្គោ បវត្តតី’’តិ បុព្ពេ វុត្តា, តេ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា វេទិតព្ពា.

បឋមចតុក្កកថាវណ្ណនា

៥៧. អាបត្តិ បារាជិកា អស្ស ហោតីតិ ឯត្ថ យស្មា សា អកុសលា អាបត្តិ តស្ស ភិក្ខុនោ សីលសម្ភវំ អភិភវតិ, រាគាភិភវេ តស្មិំ បារាជិកាតិ លទ្ធនាមា បុព្ពភាគេ អាបន្នា ទុក្កដថុល្លច្ចយាទយោ អាបត្តិយោ អភិភវិត្វា វិនាសេត្វា សយមេវេកា អស្ស. វត្ថុនា សភាគាហិ វា អសភាគាហិ វា អញ្ញាហិ បារាជិកត្តេន សមានជាតិកាហិ អាបត្តីហិ សយំ នាភិភវីយតីតិ ឯកេ. តំ តំ បុព្ពេ វិចារិតមេវ. យទា បន ចតស្សោបិ បារាជិកាបត្តិយោ ឯកតោ ហោន្តិ, តទា តា តស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខុភាវំ អភិភវន្តិ, អភិក្ខុំ ករោន្តិ, អនុបសម្បន្នំ ករោន្តិ, សមញ្ញាយបិ ភិក្ខុ ន ហោតិ. ឱមសវាទបាចិត្តិយំ ន ជនេតីតិ ឯកេ. ទុតិយេន អត្ថវិកប្បេន បារាជិកស្ស ធម្មស្ស បត្តិ សម្បត្តិ អាបត្តីតិ អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតីតិ កត្វា អាបត្តិសម្បត្តិវាទីនំ សង្គហិតោ ហោតិ, យុជ្ជតិ ចេសា បរសាបេក្ខា. សាបត្តិកោ នាម សោ ភិក្ខុ ហោតិ, អញ្ញថា តស្ស ខណភង្គេន អនាបត្តិកោ ភវេយ្យ, ន ច ហោតីតិ. កទា បន ហោតីតិ? យទា កាលំ ករោតិ, យទា ច សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ សាមណេរាទិភូមិយំ តិដ្ឋតិ. យទិ ឯវំ សិក្ខាយ បច្ចក្ខាតាយ បារាជិកាបត្តិ បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា ចាតិ ឧភយំ តស្ស ឯកតោ អត្ថិ, សង្ឃាទិសេសាទិអាបត្តិ សិក្ខាបច្ចក្ខានេន កិំ ន បច្ចក្ខាតា, បុន ឧបសម្បន្នេន ទេសាបេតព្ពា. សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អាបត្តិវុដ្ឋានំ ជាតំ, អភិក្ខុ អាបត្តិតោ វុដ្ឋាតិ, គហដ្ឋោ វុដ្ឋាតិ, សាមណេរោ វុដ្ឋាតិ, តតោ វិនយវិរោធា ន វុដ្ឋាតិ. ហញ្ចិ បន វុដ្ឋាតិ គហដ្ឋោ, សាមណេរោ វា សីលសម្បន្នោវ ឈានលាភី អស្ស, សោតាបត្តិផលស្ស វា អរហត្តផលស្ស វា លាភី អស្ស, បារាជិកាបត្តិយា សាបត្តិកោ អរហា អស្ស. ឧក្ខិត្តកោ ឧប្បព្ពជិតោ វា បរិវាសារហោ មានត្តារហោ ឧប្បព្ពជិតោ វា សីលសម្បន្នោ ឈានលាភី អស្ស, សោតាបត្តិផលស្ស, អរហត្តផលស្ស វា លាភី អស្ស, សាបត្តិកោ សន្តរាយិកោ អរហា អស្ស, សោ បុន ឧបសម្បន្នោ បរិវាសំ, មានត្តំ វា ទត្វា អព្ភេតព្ពោ ឧក្ខិត្តកោ ឱសារេតព្ពោតិ សមានោ អយំ ឧបលព្ភោតិ.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោ យាវ ភិក្ខុភាវំ បដិជានាតិ សាទិយតិ សំវាសំ, សន្តរាយិកត្តា ឧបោសថទិវសាទីសុ គហដ្ឋស្ស វិយ សយមេវ សីលំ សមាទិយន្តស្សបិ ន សីលសមាទានំ រុហតិ, បគេវ ឈានាទីនិ. សោ ចេ ភិក្ខុភាវំ ន សាទិយតិ ន បដិជានាតិ សំវាសំ ន សាទិយតិ, កេវលំ ភិក្ខូនំ អាវិកត្វា រាជវេរិចោរាទិភយេន កាសាវំ ន បរិច្ចជតិ, អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ សហសេយ្យាទិំ ជនេតិ, សីលស្ស ច ឈានាទីនញ្ច ភាគី ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘អាបន្នេន វិសុទ្ធាបេក្ខេន សន្តី អាបត្តិ អាវិកាតព្ពា, អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតិ, បឋមស្ស ឈានស្ស អធិគមាយា’’តិអាទិ (មហាវ. ១៣៤-១៣៥).

តត្ថ សន្តី អាបត្តីតិ សាវសេសានវសេសប្បភេទា សព្ពាបិ អាបត្តិ អាបន្នា អធិប្បេតា. ឯវំ សន្តេបិ បគេវ គហដ្ឋាទិភូមិយំ ឋិតោ ឈានាទីនំ ភាគី អស្ស សុទ្ធន្តេ ឋិតត្តា, យោ បន ឧក្ខិត្តកោ អនោសារិតោ, គរុធម្មំ វា អាបជ្ជិត្វា អវុដ្ឋិតោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ គហដ្ឋាទិភូមិយំ ឋិតោ, ន សោ ឈានាទីនំ ភាគីយេវ ភវតិ ន សុទ្ធន្តេ ឋិតត្តា, សករណីយត្តា ច, តេនេវ ភគវតា ‘‘សោ បុន ឧបសម្បន្នោ ឱសារេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស តេ ភិក្ខុកាលេ អាបន្នា អន្តរាយិកា ធម្មា វិប្បដិសារំ ជនយិត្វា អវិប្បដិសារមូលកានំ បាមោជ្ជាទីនំ សម្ភវំ និវារេន្តិ, នោ សកាសាវេសុយេវ. នោ ចេ និវារេន្តិ, សម្ភវតិ. គរុកំ អាបជ្ជិត្វា ភិក្ខូនំ អាវិកត្វា ចេ ឧប្បព្ពជិតោ, បកតត្តោ ហុត្វា ឧប្បព្ពជិតោតិ កត្វា ឈានាទីនំ ភាគី អស្ស ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា. បគេវ ភិក្ខុកាលេ, ន ត្វេវ ឧក្ខិត្តកោ សករណីយត្តាតិ ឯកេ. តទនុវត្តនកោ បន តំ លទ្ធិំ បហាយ ភាគី អស្ស. ន, ភិក្ខវេ, សគហដ្ឋាយ បរិសាយ (មហាវ. ១៥៤) សិក្ខាបច្ចក្ខាតកស្ស អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នកស្ស និសិន្នបរិសាយាតិ (មហាវ. ១៨៣) ឯត្ថ គហដ្ឋោ នាម បកតិយា គិហិលិង្គេ ឋិតោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ. សោ សកាសាវេសុ សាបេក្ខត្តា សាមណេរភាវំ បត្ថយមានោ តេនេវ លិង្គេន តីហិ សរណគមនេហិ សាមណេរោ ហោតិ. អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ សំវាសំ សាទិយន្តោបិ បច្ឆា បុព្ពេ វុត្តក្កមេន អសាទិយិត្វា សាមណេរភាវំ បត្ថយមានោ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ វិយ តីហិ សរណគមនេហិ សាមណេរោ ហោតិ, ន បុន កាសាវំ បដិគ្គាហាបេតព្ពោ ភិក្ខូហិ បឋមំ ទិន្នលិង្គេយេវ ឋិតត្តា. យោ បន បារាជិកោ ចោទិយមានោ បរាជិត្វា ‘‘ហន្ទ, ភន្តេ, សាមណេរោ ភវាមិ, សរណានិ ទេថា’’តិ វទតិ, ‘‘សាធុ គណ្ហាហី’’តិ ន វត្តព្ពោ, គិហិលិង្គេ ឋបេត្វា បុន កាសាយានិ បដិគ្គាហាបេត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. ‘‘ឥទំ បន សព្ពំ អត្តនោ មតិយា វុត្តត្តា វិចារេត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ អាចរិយោ វទតិ. បវេសនំ នាម អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស អង្គជាតេន សម្ផុសនំ. បវិដ្ឋំ នាម យាវ មូលា បវេសេន្តស្ស វិប្បកតកាលេ វាយាមកាលោ. សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយេ អង្គជាតំ ឋិតំ នាម. ឧទ្ធរណំ នាម នីហរណកាលោ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘វាយាមតោ ឱរមិត្វា ឋានំ ឋិតំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តំ អសង្ករតោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បវេសនបវិដ្ឋឧទ្ធរណកាលេសុបិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិយេវ.

បឋមចតុក្កកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកូនសត្តតិទ្វិសតចតុក្កកថាវណ្ណនា

៥៩-៦០. ‘‘មតំ យេភុយ្យេន អក្ខាយិត’’ន្តិ វចនតោ អមតំ យេភុយ្យេន ខាយិតម្បិ បារាជិកវត្ថុមេវាតិ ទស្សេតិ. សព្ពសោ ខាយិតំ, ឧប្បាដិតំ វា ថុល្លច្ចយវត្ថុមេវាតិ ទស្សេតិ, តថា ‘‘យេភុយ្យេន ខាយិត’’ន្តិ វចនតោ មតំ សព្ពខាយិតំ, ឧប្បាដិតំ វា ទុក្កដវត្ថូតិ ទស្សេតិ. ន ច សាវសេសំ បញ្ញបេន្តិ. កិំ ការណា? ឥទញ្ហិ សិក្ខាបទំ លោកវជ្ជំ, ន បណ្ណត្តិវជ្ជំ. តត្ថ សិក្ខាបទន្តិ បារាជិកំ អធិប្បេតំ. តត្ថ ថុល្លច្ចយម្បិ ហិ លោកវជ្ជំ, ន បណ្ណត្តិវជ្ជំ. អថ វា ឧភយម្បិ អនវសេសំ បញ្ញត្តំ. បារាជិកខេត្តេ ហិ ហេដ្ឋិមកោដិំ បាបេត្វា ឋបិតេ តតោ បរំ ថុល្លច្ចយន្តិ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ. តត្ថ ថុល្លច្ចយខេត្តម្បិ បារាជិកខេត្តំ វិយ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេ ថុល្លច្ចយន្តិ យត្ថ និមិត្តំ ខាយិតំ, តំ ទុក្កដវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថាហ – បណ្ណត្តិវជ្ជំ កិំ សាវសេសមេវ ភគវា បញ្ញាបេតីតិ? ន. ឯកំសតោ បន យថាសម្ភវំ តត្ថ តត្ថ បកាសយិស្សាម, កិមត្ថំ បន ភគវា ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេ បារាជិកំ ន បញ្ញាបេសីតិ អយំ តាវ អបុច្ឆា ពុទ្ធវិសយត្តា វិនយបញ្ញត្តិយា. ឥទំ បនេត្ថ ការណបតិរូបកំ ‘‘ឧបឌ្ឍភាវស្ស ទុព្ពិនិច្ឆយត្តា’’តិ. យេភុយ្យេន ខាយិតំ នាម វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមុខានំ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម យាវ តតិយកោដ្ឋាសបរិយោសានា ខាទិតំ, តតិយកោដ្ឋាសំ អតិក្កម្ម យាវ ចតុត្ថកោដ្ឋាសបរិយោសានា ទុក្កដវត្ថុ.

យទិបិ និមិត្តំ សព្ពសោ ខាយិតន្តិ ‘‘ជីវមានកសរីរំយេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. អល្លសរីរេតិ អភិនវេ, អកុថិតេ វា មនុស្សានំ ជីវមានសរីរេ អក្ខិនាសាទីសុ ថុល្លច្ចយមេវ. តិរច្ឆានគតានំ ហត្ថិអស្សាទីនំ នាសាយ វត្ថិកោសេ ច ថុល្លច្ចយន្តិ ‘‘អមគ្គេន អមគ្គំ បវេសេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា អត្ថវិសេសេនេត្ថ វុត្តំ. ឧបកច្ឆកាទីសុ ទុក្កដំ, សព្ពេសម្បិ តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ, អវសេសសរីរេបិ ទុក្កដមេវាតិ ឥទំ វិនីតវត្ថុស្មិំ ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវា’’តិ. ‘‘អលំ ភគិនិ នេតំ កប្បតី’’តិ (បារា. ៧៩) ឥមិនា តាវ មេថុនរាគាភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, ឩរុន្តរិកាយ ឃដ្ដេហិ…បេ… សោ ភិក្ខុ តថា អកាសី’’តិ ឥមិនា តាវ មោចនស្សាទោ ទស្សិតោ ហោតិ, តេនេវាហ ភគវា ‘‘អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ. ‘‘យោ បន មេថុនរាគេន ឩរុន្តរិកាយ ឃដ្ដេតិ, តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ សិទ្ធន្តិ កត្វា វុត្តំ.

មនុស្សានំ អក្ខិកណ្ណវណាទិ ថុល្លច្ចយវត្ថុ, តិរច្ឆានគតានំ ទុក្កដវត្ថូតិ ឯត្ថ ទុវិញ្ញេយ្យោ បាឡិលេសោ, តស្មា ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វចនតោ រត្តចិត្តេន អក្ខិកណ្ណវណំ ឆុបន្តស្ស ទុក្កដន្តិ សិទ្ធន្តិ អយំ ចម្មក្ខន្ធកេ បាឡិលេសោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘ជីវមានកបុរិសស្សាតិ ជីវមានកសទ្ទោ មតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ញាបនត្ថំ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បនាតិ ឥទំ កិញ្ចាបិ ‘‘កត្វា មហាអដ្ឋកថំ សរីរ’’ន្តិ វុត្តំ, អថ ខោ សេសអដ្ឋកថាសុ ‘‘មេថុនរាគេន មុខេនា’’តិ វចនាភាវតោ តត្ថេវ ភាវតោ តំ វចនំ បាឡិវចនេន សំសន្ទិត្វា ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘តំ សព្ពម្បីតិ មហាអដ្ឋកថាយមេវ មេថុនរាគេន ឥត្ថិយា និមិត្តំ អប្បវេសេន្តោ ឆុបតិ, ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ‘‘មេថុនរាគេន មុខេនា’’តិបិ កត្ថចិ, បាឡិយំ អវិសេសេន ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា ‘‘តំ សព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. បុរិមំ បសំសន្តីតិ តិរច្ឆានគតិ…បេ… វុត្តនយេនេវ ថុល្លច្ចយំ, កាយសំសគ្គរាគេន ទុក្កដន្តិអាទិអដ្ឋកថាវចនេហិ សំសន្ទនតោ. ‘‘តំ សព្ពម្បិ…បេ… បុរិមំ បសំសន្តី’’តិ ឥទំ សង្គីតិតោ បច្ឆា សីហឡទីបកេហិ អាចរិយេហិ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តវចនំ សំសន្ទិត្វា វុត្តវិនិច្ឆយោតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ឥតរថា ហីតិ បកតិមុខេន. កស្មា ទុក្កដន្តិ ចេ? ‘‘អង្គុលិពីជាទីនិ បវេសេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តត្តា យុត្តំ. តិរច្ឆានគតិត្ថិយា បស្សាវមគ្គន្តិ ឯត្ថ មហាអដ្ឋកថាយម្បិ បុព្ពេ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វត្វា ឯត្ថ ‘‘បស្សាវមគ្គ’’ន្តិ វុត្តត្តា អវសេសនិមិត្តេ ទុក្កដន្តិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. វុត្តនយេនេវាតិ មេថុនរាគេន. ថុល្លច្ចយន្តិ ច ខន្ធកេ បស្សាវនិមិត្តវសេនេវាគតត្តា ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ.

ឯកូនសត្តតិទ្វិសតចតុក្កកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សន្ថតចតុក្កភេទកកថាវណ្ណនា

៦១-២. ឥត្ថិនិមិត្តំ ខាណុំ កត្វាតិ ឥត្ថិនិមិត្តស្ស អន្តោ ខាណុំ បវេសេត្វា សមតលំ វា កត្វា អតិរិត្តំ វា ខាណុំ ឃដ្ដេន្តស្ស ទុក្កដំ បវេសាភាវា. ឦសកំ អន្តោ បវេសេត្វា ឋិតំ ខាណុមេវ ចេ អង្គជាតេន ឆុបតិ, បារាជិកំ. ‘‘ឧប្បលគន្ធា ឧប្បលភាវា’’តិបិ ទីបវាសិនោ បឋន្តិ កិរ. សុត្តំ ភិក្ខុម្ហីតិ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋិតេតិ (បារា. ៥៧) ឯត្ថ វិយ. ‘‘សុត្តភិក្ខុម្ហី’’តិ ច បឋន្តិ, តំ ឧជុកមេវ.

សន្ថតចតុក្កភេទកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

បកិណ្ណកេ យានិ សិក្ខាបទានិ ‘‘កិរិយានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ វសេន កាយោ, វាចា ច សហ វិញ្ញត្តិយា វេទិតព្ពា. អកិរិយានំ វសេន វិនា វិញ្ញត្តិយា វេទិតព្ពា, ចិត្តំ បនេត្ថ អប្បមាណំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានស្ស កិរិយត្តា, អចិត្តកត្តា ច. តត្ថ កិរិយា អាបត្តិយា អនន្តរចិត្តសមុដ្ឋានា វេទិតព្ពា. អវិញ្ញត្តិជនកម្បិ ឯកច្ចំ ពាហុល្លនយេន ‘‘កិរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ, យថយិទំ បឋមបារាជិកំ វិញ្ញត្តិយា អភាវេបិ ‘‘សោ ចេ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ ‘‘ន សាទិយតិ អនាបត្តី’’តិ ច. វិញ្ញត្តិសង្ខាតាបិ កិរិយា វិនា សេវនចិត្តេន ន ហោតិ ចិត្តជត្តា, វិការរូបត្តា, ចិត្តានុបរិវត្តិកត្តា ច. តស្មា កិរិយាសង្ខាតមិទំ វិញ្ញត្តិរូបំ ឥតរំ ចិត្តជរូបំ វិយ ជនកចិត្តេន វិនា ន តិដ្ឋតិ, ឥតរំ សទ្ទាយតនំ តិដ្ឋតិ, តស្មា កិរិយាយ សតិ ឯកន្តតោ តជ្ជនកំ សេវនចិត្តំ អត្ថិយេវាតិ កត្វា ន សាទិយតិ អនាបត្តីតិ ន យុជ្ជតិ. យស្មា វិញ្ញត្តិជនកម្បិ សមានំ សេវនចិត្តំ ន សព្ពកាលំ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, តស្មា វិនាបិ វិញ្ញត្តិយា សយំ ឧប្បជ្ជតីតិ កត្វា ‘‘សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ វុត្តំ. នុប្បជ្ជតិ ចេ, ន សាទិយតិ នាម, តស្ស អនាបត្តិ, តេនេវ ភគវា ‘‘កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិ ចិត្តេនេវ អាបត្តិំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ន កិរិយាយាតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ, តានិ ឯវ អាបត្តិករា ធម្មា នាមាតិ ច, ចតូហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ កាយេន វាចាយ កាយវាចាហិ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតីតិ ច ឯតានិ សុត្តបទានិ អវិរោធិតានិ ហោន្តិ, អញ្ញថា វិរោធិតានិ. កថំ? យញ្ហិ អាបត្តិំ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, ន តត្ថ កាយាទយោតិ អាបន្នំ, តតោ កម្មវាចាយ សទ្ធិំ អាបត្តិករា ធម្មា សត្តាតិ អាបជ្ជតិ, អថ តត្ថាបិ កាយាទយោ ឯកតោ វា នានាតោ វា លព្ភន្តិ. ‘‘ចតូហិ អាការេហី’’តិ ន យុជ្ជតិ, ‘‘តីហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ ឯវំ វិរោធិតានិ ហោន្តិ. កថំ អវិរោធិតានីតិ? សវិញ្ញត្តិកាវិញ្ញត្តិកភេទភិន្នត្តា កាយាទីនំ. យា កិរិយា អាបត្តិ, តំ ឯកច្ចំ កាយេន សវិញ្ញត្តិកេន អាបជ្ជតិ, ឯកច្ចំ សវិញ្ញត្តិយា វាចាយ, ឯកច្ចំ សវិញ្ញត្តិកាហិ កាយវាចាហិ អាបជ្ជតិ. យា បន អកិរិយា អាបត្តិ, តំ ឯកច្ចំ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, តញ្ច ខោ អវសិដ្ឋាហិ អវិញ្ញត្តិកាហិ កាយវាចាហិយេវ, ន វិនា ‘‘នោ ចេ កាយេន វាចាយ បដិនិស្សជ្ជតិ, កម្មវាចាបរិយោសានេ អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៤១៤, ៤២១) វចនតោ. អវិសេសេន វា ឯកច្ចំ អាបត្តិំ កាយេន អាបជ្ជតិ, ឯកច្ចំ វាចាយ, ឯកច្ចំ កាយវាចាហិ. យំ បនេត្ថ កាយវាចាហិ, តំ ឯកច្ចំ កេវលាហិ កាយវាចាហិ អាបជ្ជតិ, ឯកច្ចំ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ឯវំ អវិរោធិតានិ ហោន្តិ.

តត្រាយំ សមាសតោ អត្ថវិភាវនា – កាយេន អាបជ្ជតីតិ កាយេន សវិញ្ញត្តិកេន អកត្តព្ពំ កត្វា ឯកច្ចំ អាបជ្ជតិ, អវិញ្ញត្តិកេន កត្តព្ពំ អកត្វា អាបជ្ជតិ, តទុភយម្បិ កាយកម្មំ នាម. អកតម្បិ ហិ លោកេ ‘‘កត’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ឥទំ ទុក្កដំ មយា, យំ មយា បុញ្ញំ ន កត’’ន្តិ ឯវមាទីសុ, សាសនេ ច ‘‘ឥទំ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ, យំ ត្វំ ភគវន្តំ ន បុច្ឆី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៣), ឯវមិធ វិនយបរិយាយេ កាយេន អករណីយម្បិ ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ, អយមេវ នយោ វាចាយ អាបជ្ជតីតិអាទីសុ. តត្ថ សមុដ្ឋានគ្គហណំ កត្តព្ពតោ វា អកត្តព្ពតោ វា កាយាទិភេទាបេក្ខមេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ. កិរិយាគ្គហណំ កាយាទីនំ សវិញ្ញត្តិកាវិញ្ញត្តិកភេទទស្សនត្ថំ. សញ្ញាគ្គហណំ អាបត្តិយា អង្គានង្គចិត្តវិសេសទស្សនត្ថំ, តេន យំ ចិត្តំ កិរិយាលក្ខណេ, អកិរិយាលក្ខណេ វា សន្និហិតំ, យតោ វា កិរិយា វា អកិរិយា វា ហោតិ, ន តំ អវិសេសេន អាបត្តិយា អង្គំ វា អនង្គំ វា ហោតិ, កិន្តុ យាយ សញ្ញាយ ‘‘សញ្ញាវិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ អង្គំ, ឥតរំ អនង្គន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥទានិ យេន ចិត្តេន សិក្ខាបទំ សចិត្តកំ ហោតិ, យទភាវា អចិត្តកំ, តេន តស្ស អវិសេសេន សាវជ្ជត្តា លោកវជ្ជភាវោវ វុច្ចតិ, កិន្តុ សាវជ្ជំយេវ សមានំ ឯកច្ចំ លោកវជ្ជំ ឯកច្ចំ បណ្ណត្តិវជ្ជន្តិ ទស្សនត្ថំ លោកវជ្ជគ្គហណំ. ចិត្តមេវ យស្មា ‘‘លោកវជ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា មនោកម្មម្បិ សិយា អាបត្តីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ កម្មគ្គហណំ. យំ បនេត្ថ អកិរិយាលក្ខណំ កម្មំ, តំ កុសលត្តិកវិនិមុត្តំ សិយាតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ កុសលត្តិកគ្គហណំ. យា បនេត្ថ អព្យាកតា អាបត្តិ, តំ ឯកច្ចំ អវេទនម្បិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបន្នោ អាបជ្ជតីតិ កត្វា វេទនាត្តិកំ ឯត្ថ ន លព្ភតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ វេទនាត្តិកគ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. សិក្ខាបទញ្ហិ សចិត្តកបុគ្គលវសេន ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’ន្តិ លទ្ធវោហារំ អចិត្តកេនាបន្នម្បិ ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’មិច្ចេវ វុច្ចតិ. តត្រិទំ សុត្តំ ‘‘អត្ថាបត្តិ អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ អចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ (បរិ. ៣២៤). អត្ថាបត្តិ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ កុសលចិត្តោ វុដ្ឋាតី’’តិអាទិ (បរិ. ៤៧០). អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘សញ្ញា សទា អនាបត្តិមេវ ករោតិ, ចិត្តំ អាបត្តិមេវ, អចិត្តកំ នាម វត្ថុអវិជាននំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ វីតិក្កមជាននំ, ឥទមេតេសំ នានត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

សព្ពសង្គាហកវសេនាតិ សព្ពសិក្ខាបទានំ សង្គហវសេន. ភិក្ខុនិយា ចីវរទានាទិ កិរិយាកិរិយតោ. ជាតរូបរជតបដិគ្គហណាទិ សិយា កិរិយតោ. ឧបនិក្ខិត្តាបដិក្ខេបេ សិយា អកិរិយតោ. ទេសិតវត្ថុកបមាណាតិក្កន្តកុដិករណេ សិយា កិរិយតោ, អទេសិតវត្ថុកបមាណាតិក្កន្តករណេ សិយា កិរិយាកិរិយតោ. យំ ចិត្តង្គំ លភតិយេវាតិ កាយចិត្តំ វាចាចិត្តន្តិ ឯវំ. វិនាបិ ចិត្តេនាតិ ឯត្ថ វិនាបិ ចិត្តេន សហាបិ ចិត្តេនាតិ អធិប្បាយោ. យោ សោ សវិញ្ញត្តិកោ, អវិញ្ញត្តិកោ ច វុត្តោ កាយោ, តស្ស កម្មំ កាយកម្មំ, តថា វចីកម្មំ. តត្ថ សវិញ្ញត្តិកោ កាយោ ឧប្បត្តិយា កម្មំ សាធេតិ, ឥតរោ អនុប្បត្តិយា. តថា វាចាតិ វេទិតព្ពំ, សិក្ខាបទន្តិ ‘‘យោ តត្ថ នាមកាយោ បទកាយោ’’តិ វចនតោ វីតិក្កមេ យុជ្ជតីតិ វុត្តំ. ‘‘ហសិតុប្បាទវោដ្ឋព្ពនានិបិ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តានិ. ឥទម្បិ ន មយា បរិច្ឆិន្នន្តិ ហសមានោ បស្សតិ យទា, តទា វោដ្ឋព្ពនំ ជវនគតិក’’ន្តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. អភិញ្ញាចិត្តានិ បញ្ញត្តិំ អជានិត្វា ឥទ្ធិវិកុព្ពនាទិកាលេ គហេតព្ពានិ.

ឯត្ថ បន យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ…បេ… មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ អត្ថិ កោចិ បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ, អត្ថិ កោចិ ន បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ. ទុក្កដថុល្លច្ចយវត្ថូសុ បដិសេវន្តោ អត្ថិ កោចិ ន បារាជិកោ. បក្ខបណ្ឌកោ អបណ្ឌកបក្ខេ ឧបសម្បន្នោ បណ្ឌកបក្ខេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ សោ បារាជិកំ អាបត្តិំ នាបជ្ជតីតិ ន បារាជិកោ នាម. ន ហិ អភិក្ខុនោ អាបត្តិ នាម អត្ថិ. សោ អនាបត្តិកត្តា អបណ្ឌកបក្ខេ អាគតោ កិំ អសំវាសោ ហោតិ ន ហោតីតិ? ហោតិ, ‘‘អភព្ពោ តេន សរីរពន្ធនេនា’’តិ (បារា. ៥៥; មហាវ. ១២៩) ហិ វុត្តំ. ‘‘យោ បន, ភិក្ខុ, ភិក្ខូនំ…បេ… អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៤៤) វុត្តត្តា យោ បន ភិក្ខុភាវេន មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, សោ ឯវ អភព្ពោ. នាយំ អបារាជិកត្តាតិ ចេ? ន, ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៨៦) វុត្តដ្ឋានេ យថា អភិក្ខុនា កម្មវាចាយ សាវិតាយបិ កម្មំ រុហតិ កម្មវិបត្តិយា អសម្ភវតោ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្រិទំ យុត្តិ – ឧបសម្បន្នបុព្ពោ ឯវ ចេ កម្មវាចំ សាវេតិ, សង្ឃោ ច តស្មិំ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, ឯវញ្ចេ កម្មំ រុហតិ, ន អញ្ញថាតិ នោ ខន្តីតិ អាចរិយោ. គហដ្ឋោ វា តិត្ថិយោ វា បណ្ឌកោ វា អនុបសម្បន្នសញ្ញី កម្មវាចំ សាវេតិ, សង្ឃេន កម្មវាចា ន វុត្តា ហោតិ, ‘‘សង្ឃោ ឧបសម្បាទេយ្យ, សង្ឃោ ឧបសម្បាទេតិ, ឧបសម្បន្នោ សង្ឃេនា’’តិ (មហាវ. ១២៧) ហិ វចនតោ សង្ឃេន កម្មវាចាយ វត្តព្ពាយ សង្ឃបរិយាបន្នេន, សង្ឃបរិយាបន្នសញ្ញិតេន វា ឯកេន វុត្តា សង្ឃេន វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ, អយមេវ សព្ពកម្មេសុ យុត្តិ. តថា អត្ថិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ កោចិ នាសេតព្ពោ ‘‘យោ ភិក្ខុនីទូសកោ, អយំ នាសេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ឯវ, សោ អនុបសម្បន្នោវ, សហសេយ្យាបត្តិអាទិំ ជនេតិ, តស្ស ឱមសនេ ច ទុក្កដំ ហោតិ. អភិក្ខុនិយា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ ន នាសេតព្ពោ ‘‘អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ…បេ… នាសេតព្ពោ’’តិ បាឡិយា អភាវតោ. តេនេវ សោ ឧបសម្បន្នសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ន សហសេយ្យាបត្តាទិំ ជនេតិ, កេវលំ អសំវាសោតិ កត្វា គណបូរកោ ន ហោតិ, ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោបិ ហិ សំវាសោតិ វុត្តោ. សមសិក្ខតាបិ សំវាសោតិ កត្វា សោ តេន សទ្ធិំ នត្ថីតិ បទសោធម្មាបត្តិំ បន ជនេតីតិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតិ. យថា ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឯកកម្មាទិនោ សំវាសស្ស អភាវា ភិក្ខុនី អសំវាសា ភិក្ខុស្ស, តថា ភិក្ខុ ច ភិក្ខុនិយា, បទសោធម្មាបត្តិំ បន ជនេតិ. តថា ‘‘អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោបិ ឯកច្ចោ យោ នាសេតព្ពោ’’តិ អវុត្តោតិ ឥមិនា និទស្សនេន សា ការណច្ឆាយា គហណំ ន គច្ឆតិ.

អបិ ច ‘‘ភិក្ខុ សុត្តភិក្ខុម្ហិ វិប្បដិបជ្ជតិ, បដិពុទ្ធោ សាទិយតិ, ឧភោ នាសេតព្ពា’’តិ (បារា. ៦៦) ច, ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ (បារា. ៣៨៤) ច វចនតោ យោ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសិត្វា អនុវិជ្ជកេន អនុវិជ្ជិយមានោ បរាជាបិតោ, សោបិ អនុបសម្បន្នោវ, ន ឱមសវាទបាចិត្តិយំ ជនេតីតិ វេទិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ ‘‘ឧបសម្បន្នំ ឧបសម្បន្នសញ្ញី ខុំសេតុកាមោ’’តិ បាឡិ នត្ថិ, កិញ្ចាបិ កង្ខាវិតរណិយំ ‘‘យំ អក្កោសតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, អនញ្ញាបទេសេន ជាតិអាទីហិ អក្កោសនំ, ‘មំ អក្កោសតី’តិ ជាននា, អត្ថបុរេក្ខារតាទីនំ អភាវោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តថាបិ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទេ ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ ឱកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩) វចនតោ អសុទ្ធេ ឧបសម្បន្នសញ្ញាយ ឯវ ឱមសន្តស្ស បាចិត្តិយំ. អសុទ្ធទិដ្ឋិស្ស ទុក្កដំ. ‘‘សុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ, អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អនជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ ឱកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩) វចនតោ បន កង្ខាវិតរណិយំ ‘‘តស្ស ឧបសម្បន្នតា ឧបសម្បន្នសញ្ញិតា’’តិ ន វុត្តំ អនេកំសិកត្តា តស្ស អង្គស្សាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិ ចេត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកចតុក្កំ វេទិតព្ពំ, អត្ថិ បុគ្គលោ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, អត្ថិ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ន សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ, អត្ថិ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ចេវ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ច, អត្ថិ នេវ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ. តត្ថ តតិយោ ភិក្ខុនីសិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ វេទិតព្ពោ. សា ហិ យាវ ន លិង្គំ បរិច្ចជតិ, កាសាវេ សឧស្សាហាវ សមានា សាមញ្ញា ចវិតុកាមា សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តីបិ ភិក្ខុនី ឯវ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នាវ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា សិក្ខាបច្ចក្ខាន’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤៣៤). កទា ច បន សា អភិក្ខុនី ហោតីតិ? យទា សាមញ្ញា ចវិតុកាមា គិហិនិវាសនំ និវាសេតិ, សា ‘‘វិព្ភន្តា’’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘យទេវ សា វិព្ភន្តា, តទេវ អភិក្ខុនី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៤). កិត្តាវតា បន វិព្ភន្តា ហោតីតិ? សាមញ្ញា ចវិតុកាមា កាសាវេសុ អនាលយា កាសាវំ វា អបនេតិ, នគ្គា វា គច្ឆតិ, តិណបណ្ណាទិនា វា បដិច្ឆាទេត្វា គច្ឆតិ, កាសាវំយេវ វា គិហិនិវាសនាការេន និវាសេតិ, ឱទាតំ វា វត្ថំ និវាសេតិ, សលិង្គេនេវ វា សទ្ធិំ តិត្ថិយេសុ បវិសិត្វា កេសលុញ្ចនាទិវតំ សមាទិយតិ, តិត្ថិយលិង្គំ វា សមាទិយតិ, តទា វិព្ភន្តា នាម ហោតិ. តត្ថ យា ភិក្ខុនិលិង្គេ ឋិតាវ តិត្ថិយវតំ សមាទិយតិ, សា តិត្ថិយបក្កន្តកោ ភិក្ខុ វិយ បច្ឆា បព្ពជ្ជម្បិ ន លភតិ, សេសា បព្ពជ្ជមេវេកំ លភន្តិ, ន ឧបសម្បទំ. បាឡិយំ កិញ្ចាបិ ‘‘យា សា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនី សកាសាវា តិត្ថាយតនំ សង្កន្តា, សា អាគតា ន ឧបសម្បាទេតព្ពា’’តិ វចនតោ យា បឋមំ វិព្ភមិត្វា បច្ឆា តិត្ថាយតនំ សង្កន្តា, សា អាគតា ឧបសម្បាទេតព្ពាតិ អនុញ្ញាតំ វិយ ទិស្សតិ. សង្គីតិអាចរិយេហិ បន ‘‘ចតុវីសតិ បារាជិកានី’’តិ វុត្តត្តា ន បុន សា ឧបសម្បាទេតព្ពា, តស្មា ឯវ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ នានុញ្ញាតំ ភគវតា. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នា បន ភិក្ខុនី ឯវ. បក្ខបណ្ឌកីបិ ភិក្ខុនី ឯវ. កិន្តិ បុច្ឆា.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

៦៧. វិនីតានិ វិនិច្ឆិតានិ វត្ថូនិ វិនីតវត្ថូនិ. តេសំ តេសំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខូ’’តិអាទីនំ វត្ថូនំ បាដេក្កំ នាមគណនំ ឧទ្ធរិត្វា ឧទ្ធរិត្វា ឩនាធិកទោសសោធនដ្ឋេន ឧទ្ទានា ច តា មត្រាទិសិទ្ធិគាថាហិ ឆន្ទោវិចិតិលក្ខណេន គាថា ចាតិ ‘‘ឧទ្ទានគាថា នាមា’’តិ វុត្តំ, ទេ, សោធនេ ឥតិ ធាតុស្ស រូបំ ឧទ្ទានាតិ វេទិតព្ពំ. ឥមា បន ឧទ្ទានគាថា ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ សង្គីតិកាលេ ឋបិតា, កត្ថាតិ ចេ? បទភាជនីយាវសានេ. ‘‘វត្ថុគាថា នាម ‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខូ’តិអាទីនំ ឥមេសំ វិនីតវត្ថូនំ និទានានី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេន វិនីតវត្ថូនិ ឯវ ‘‘វត្ថុគាថា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ឥទមេត្ថ សមាសតោ អធិប្បាយនិទស្សនំ – ‘‘អាបត្តិំ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាបន្នោ បារាជិក’’ន្តិ មូលាបត្តិទស្សនវសេន វា, ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខុ, បារាជិកស្ស, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស, ទុក្កដស្សា’’តិ អាបត្តិភេទទស្សនវសេន វា, ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខុ, អសាទិយន្តស្សា’’តិ អនាបត្តិទស្សនវសេន វា យានិ វត្ថូនិ វិនីតានិ វិនិច្ឆិតានិ, តានិ វិនីតវត្ថូនិ នាម. តេសំ វិនីតវត្ថូនំ និទានវត្ថុទីបិកា តន្តិ វត្ថុគាថា នាម. ឧទ្ទានគាថាវ ‘‘វត្ថុគាថា’’តិ វុត្តាតិ ឯកេ. តេសំ ‘‘ឥមិនា លក្ខណេន អាយតិំ វិនយធរា វិនយំ វិនិច្ឆិនិស្សន្តី’’តិ វចនេន វិរុជ្ឈតិ. ន ហិ ឧទ្ទានគាថាយំ កិញ្ចិបិ វិនិច្ឆយលក្ខណំ ទិស្សតិ, ឧទ្ទានគាថានំ វិសុំ បយោជនំ វុត្តំ ‘‘សុខំ វិនយធរា ឧគ្គណ្ហិស្សន្តី’’តិ, តស្មា បយោជននានត្តតោបេតំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. តត្ថាយំ វិគ្គហោ – វត្ថូនិ ឯវ គាថា វត្ថុគាថា. វិនីតវត្ថុតោ វិសេសនត្ថមេត្ថ គាថាគ្គហណំ. ឧទ្ទានគាថាតោ វិសេសនត្ថំ វត្ថុគ្គហណន្តិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘គាថានំ វត្ថូនីតិ វត្តព្ពេ វត្ថុគាថាតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. មក្កដិវត្ថុំ អញ្ញេ តត្ថ ភិក្ខូ អារោចេសុំ, ឥធ សយមេវ. តត្ថ ការណស្ស ‘‘ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ វុត្តត្តា វជ្ជិបុត្តកាបិ អញ្ញេ ឯវ. ‘‘តត្ថ អានន្ទត្ថេរោ, ឥធ តេ ឯវា’’តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. អាចរិយស្ស អធិប្បាយោ បុព្ពេ វុត្តោ, តស្មា ឧបបរិក្ខិតព្ពំ.

៦៧-៨. ញត្វាតិ អបុច្ឆិត្វា សយមេវ ញត្វា. បោក្ខរន្តិ សរីរំ ភេរិបោក្ខរំ វិយ. លោកិយា អវិកលំ ‘‘សុន្ទរ’’ន្តិ វទន្តិ, តស្មា វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ បឋមេនត្ថេន វិសិដ្ឋកាយច្ឆវិតាយាតិ អត្ថោ, ទុតិយេន វណ្ណសុន្ទរតាយាតិ. ‘‘ឧប្បលគព្ភវណ្ណត្តា សុវណ្ណវណ្ណា, តស្មា ឧប្បលវណ្ណាតិ នាមំ លភី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. នីលុប្បលវណ្ណា កាយច្ឆវីតិ វចនំ បន សាមច្ឆវិំ ទីបេតិ. លោកេ បន ‘‘ឧប្បលសមា បសត្ថសាមា’’តិ វចនតោ ‘‘យា សាមា សាមវណ្ណា សាមតនុមជ្ឈា, សា បារិចរិយា សគ្គេ មម វាសោ’’តិ វចនតោ សាមច្ឆវិកា ឥត្ថីនំ បសត្ថា. ‘‘យាវស្សា នំ អន្ធការ’’ន្តិបិ បាឋោ. កិលេសកាមេហិ វត្ថុកាមេសុ យោ ន លិម្បតិ.

៦៩. ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភូតន្តិ ឥត្ថិសណ្ឋានំ បាតុភូតំ, តញ្ច ខោ បុរិសិន្ទ្រិយស្ស អន្តរធានេន ឥត្ថិន្ទ្រិយស្ស បាតុភាវេន. ឯវំ បុរិសិន្ទ្រិយបាតុភាវេបិ. ឯតេន យថា ព្រហ្មានំ បុរិសិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជតិ, កេវលំ បុរិសសណ្ឋានមេវ ឧប្បជ្ជតិ, យថា ច កស្សចិ បណ្ឌកស្ស វិនាបិ បុរិសិន្ទ្រិយេន បុរិសសណ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ន តថា តេសន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ, តំ បន ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយំ វា អន្តរធាយន្តំ មរន្តានំ វិយ បដិលោមក្កមេន សត្តរសមចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ អន្តរធាយតិ. បច្ចុប្បន្នេ ឥន្ទ្រិយេ និរុទ្ធេ ឥតរំ វិសភាគិន្ទ្រិយំ បាតុភវតិ. យស្មា មហានិទ្ទំ ឱក្កន្តស្សេវ កិរស្ស វិសភាគិន្ទ្រិយំ បាតុភវតិ, តស្មា ‘‘រត្តិភាគេ និទ្ទំ ឱក្កន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈំ តមេវ ឧបសម្បទ’’ន្តិ វចនតោ បវត្តិនីយេវ ឧបជ្ឈាយា, ឧបសម្បទាចរិយា ភិក្ខុនីយេវ អាចរិយាតិ កត្វា តាសំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ, អាចរិយវត្តញ្ច ឥមិនា ភិក្ខុនាសទាសាយំ បាតំ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា កាតព្ពំ, តាហិ ច ឥមស្ស វិហារំ អាគម្ម សទ្ធិវិហារិកវត្តាទិ កាតព្ពំ នុ ខោតិ ចេ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនីហិ សង្គមិតុ’’ន្តិ វចនេន វិនាភាវទីបនតោ កេវលំ ន បុន ឧបជ្ឈា គហេតព្ពា, ន ច ឧបសម្បទា កាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថមេវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ភិក្ខុនីហិ សង្គមិតុន្តិ ភិក្ខូហិ វិនា ហុត្វា ភិក្ខុនីហិ ឯវ សទ្ធិំ សមង្គី ភវិតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ, តស្មា ឥមិនា បាឡិលេសេន ‘‘តស្សា ឯវ គាមន្តរាទីហិ អនាបត្តី’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ សិទ្ធំ ហោតិ, អាគន្ត្វា សង្គមិតុំ សក្កា, យញ្ច ភគវតា គមនំ អនុញ្ញាតំ, តំ និស្សាយ កុតោ គាមន្តរាទិបច្ចយា អាបត្តិ. ន ហិ ភគវា អាបត្តិយំ និយោជេតីតិ យុត្តមេវ តំ, អញ្ញថា ‘‘យា អាបត្តិយោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ អសាធារណា, តាហិ អាបត្តីហិ អនាបត្តី’’តិ បាឡិវចនតោ ន គាមន្តរាទីហិ អនាបត្តីតិ អាបជ្ជតិ. សាធារណតា អាបត្តិយេវ ‘‘យា អាបត្តិយោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ អសាធារណា, យា ច ភិក្ខុនីហិ សង្គមន្តិយា គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណឱហីយនាបត្តិយោ, តាហិ អាបត្តីហិ អនាបត្តី’’តិ ន វុត្តត្តាតិ ចេ? ន វុត្តំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ សង្កន្តាយបិ តស្សា តា បហាយ អញ្ញាហិ សង្គមន្តិយា គាមន្តរាទីហិ អនាបត្តិ ឯវ សព្ពកាលន្តិ ឥមស្ស អនិដ្ឋប្បសង្គតោ តថា ន វុត្តន្តិ អត្ថោ. តត្ថ គាមន្តរាបត្តាទិវត្ថុំ សញ្ចិច្ច តស្មិំ កាលេ អជ្ឈាចរន្តីបិ សា លិង្គបាតុភាវេន ការណេន អនាបជ្ជនតោ អនាបត្តិ. អនាបជ្ជនដ្ឋេនេវ វុដ្ឋាតិ នាមាតិ វេទិតព្ពា. តថា យោគី អនុប្បន្នេ ឯវ កិលេសេ និរោធេតិ. អពន្ធនោបិ បត្តោ ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនោ’’តិ វុច្ចតិ, សព្ពសោ វា បន ន សាវេតិ អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា, ឯវមិធ អនាបន្នាបិ អាបត្តិ វុដ្ឋិតា នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន សា បុរិសេន សហសេយ្យាបត្តិំ អនាបជ្ជន្តីបិ សក្កោតិ ភិក្ខុនីហិ សង្គមិតុំ, តស្មា អនាបត្តីតិ កត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧភិន្នម្បិ សហសេយ្យាបត្តិ ហោតី’’តិ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេ ‘‘អបរេហិបិ ចតូហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ បុគ្គលស្ស សន្តិកេ លិង្គបាតុភាវេនា’’តិ (បរិ. ៣២៤). យំ បន វុត្តំ បរិវារេ ‘‘អត្ថាបត្តិ អាបជ្ជន្តោ វុដ្ឋាតិ វុដ្ឋហន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ៣២៤), តស្ស សហសេយ្យាទិំ អាបជ្ជតិ អសាធារណាបត្តីហិ វុដ្ឋាតិ, តទុភយម្បិ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទូរេ វិហារោ ហោតិ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិមំ, វិហារតោ បដ្ឋាយ គាមំ បវិសន្តិយា គាមន្តរំ ហោតីតិ អត្ថោ. សំវិទហនំ បរិមោចេត្វាតិ អទ្ធានគមនសំវិទហនំ អកត្វាតិ អត្ថោ. តា កោបេត្វាតិ បរិច្ចជិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘បរិបុណ្ណវស្សសាមណេរេនាបី’’តិ វចនតោ អបរិបុណ្ណវស្សស្ស ឧបជ្ឈាយគ្គហណំ នត្ថីតិ វិយ ទិស្សតិ. វិនយកម្មំ កត្វា ឋបិតោតិ វិកប្បេត្វា ឋបិតោ. អវិកប្បិតានំ ទសាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយតា វេទិតព្ពា. បុន បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ វដ្ដតីតិ បន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ សន្និធិំ ភិក្ខុនីហិ បដិគ្គាហាបេត្វា បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤២១) វចនតោ វុត្តំ. អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេនាតិ វត្ថុំ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេន វា បដិគ្គហណេន វា បុន បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ. បក្ខមានត្តកាលេ បុនទេវ លិង្គំ បរិវត្តតិ ឆារត្តំ មានត្តមេវ ទាតព្ពន្តិ សចេ, ភិក្ខុកាលេ អប្បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា, នោ បដិច្ឆន្នាយាតិ នោ លទ្ធីតិ អាចរិយោ.

បរិវាសទានំ បន នត្ថីតិ ភិក្ខុនិយា ឆាទនាសម្ភវតោ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សចេ ភិក្ខុនី អសាធារណំ បារាជិកាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បុរិសលិង្គំ បដិលភតិ, ភិក្ខូសុ ឧបសម្បទំ ន លភតិ, បព្ពជ្ជំ លភតិ, អនុបព្ពជិត្វា ភិក្ខុភាវេ ឋិតោ សហសេយ្យាបត្តិំ ន ជនេតិ. វិព្ភន្តាយ ភិក្ខុនិយា បុរិសលិង្គេ បាតុភូតេ ភិក្ខូសុ ឧបសម្បទំ ន លភតិ, បារាជិកំ. អវិព្ភន្តមានស្ស គហដ្ឋស្សេវ សតោ ភិក្ខុនីទូសកស្ស សចេ ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវតិ, នេវ ភិក្ខុនីសុ ឧបសម្បទំ លភតិ, ន បុន លិង្គបរិវត្តេ ជាតេ ភិក្ខូសុ វាតិ. ភិក្ខុនិយា លិង្គបរិវត្តេ សតិ ភិក្ខុ ហោតិ, សោ ចេ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ វិព្ភមិត្វា ឥត្ថិលិង្គំ បដិលភេយ្យ, ភិក្ខុនីសុ ឧបសម្បទំ បដិលភតិ ឧភយត្ថ បុព្ពេ បារាជិកភាវំ អប្បត្តត្តា. យា បន ភិក្ខុនី បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សា បុរិសលិង្គំ បដិលភេយ្យ, ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ ឯវ. បុន សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សត្តា. បុន លិង្គបរិវត្តេ សតិ ភិក្ខុនីសុ ឧបសម្បទំ លភតិ. ឯវំ ចេ កតទ្វាទសសង្គហស្ស ទារកស្ស លិង្គបរិវត្តេ សតិ គិហិគតា ឥត្ថី ហោតិ, បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សា ឧបសម្បាទេតព្ពា កិរ. ភិក្ខុនិយា ឥត្ថិលិង្គន្តរធានេន, ភិក្ខុស្ស វា បុរិសលិង្គន្តរធានេន បក្ខបណ្ឌកភាវោ ភវេយ្យ, ន សា ភិក្ខុនី ភិក្ខុនីហិ នាសេតព្ពា ភិក្ខុ វា ភិក្ខូហិ បុន បកតិភាវាបត្តិសម្ភវា. បកតិបណ្ឌកំ បន សន្ធាយ ‘‘បណ្ឌកោ នាសេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. បក្ខបណ្ឌកោ ហិ សំវាសនាសនាយ នាសេតព្ពោ, ឥតរោ ឧភយនាសនាយាតិ អត្ថោ. យទិ តេសំ បុន បកតិភាវោ ភវេយ្យ, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈំ តមេវ ឧបសម្បទំ តានិយេវ វស្សានិ ភិក្ខុនីហិ សង្គមិតុ’’ន្តិ អយំ វិធិ សម្ភវតិ. សចេ នេសំ លិង្គន្តរំ បាតុភវេយ្យ, សោ ច វិធិ, យា អាបត្តិយោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ សាធារណា, តា អាបត្តិយោ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ វុដ្ឋាតុំ អសាធារណាហិ អនាបត្តីតិ អយម្បិ វិធិ សម្ភវតិ. យំ វុត្តំ បរិវារេ ‘‘សហ បដិលាភេន បុរិមំ ជហតិ, បច្ឆិមេ បតិដ្ឋាតិ, វិញ្ញត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, បញ្ញត្តិយោ និរុជ្ឈន្តិ, សហ បដិលាភេន បច្ឆិមំ ជហតិ, បុរិមេ បតិដ្ឋាតិ, វិញ្ញត្តិយោ’’តិអាទិ, តំ យថាវុត្តវិធិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អម្ហាកំ ខន្តីតិ អាចរិយោ. ឥត្ថិលិង្គំ, បុរិសលិង្គំ វា អន្តរធាយន្តំ កិំ សកលម្បិ សរីរំ គហេត្វា អន្តរធាយតិ, ឧទាហុ សយមេវ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ សកលំ សរីរំ គហេត្វា អន្តរធាយតិ, អយំ បុគ្គលោ ចុតោ ភវេយ្យ. តស្មា សាមញ្ញា ចុតោ ភវេយ្យ, បុន ឧបសម្បជ្ជន្តោ ឱបបាតិកោ ភវេយ្យ. អថ សយមេវ អន្តរធាយតិ, សោបិ ភាវោ តស្ស វិរុជ្ឈតិ. ឥត្ថិន្ទ្រិយាទីនិ ហិ សកលម្បិ សរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិតានីតិ ខណនិរោធោ វិយ តេសំ អន្តរធានំ វេទិតព្ពំ, តស្មា យថាវុត្តទោសប្បសង្គាភាវោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋប្បភានំ ទីបានំ ឯកប្បភានិរោធេបិ ឥតរិស្សា ឋានំ វិយ សេសសរីរដ្ឋានំ តត្ថ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

៧១-២. មុច្ចតុ វា មា វា ទុក្កដមេវាតិ មោចនរាគាភាវតោ. អវិសយោតិ អសាទិយនំ នាម ឯវរូបេ ឋានេ ទុក្ករន្តិ អត្ថោ. មេថុនធម្មោ នាម ឧភិន្នំ វាយាមេន និបជ្ជតិ ‘‘តស្ស ទ្វយំទ្វយសមាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា, តស្មា ត្វំ មា វាយាម, ឯវំ តេ អនាបត្តិ ភវិស្សតិ, កិរិយញ្ហេតំ សិក្ខាបទន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ‘‘អាបត្តិំ ត្វំ ភិក្ខុ អាបន្នោ បារាជិក’’ន្តិ វចនតោ អកិរិយម្បេតំ សិក្ខាបទំ យេភុយ្យេន ‘‘កិរិយ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

៧៣-៤. ‘‘បារាជិកភយេន អាកាសគតមេវ កត្វា បវេសនាទីនិ ករោន្តស្ស សហសា តាលុកំ វា បស្សំ វា អង្គជាតំ ឆុបតិ ចេ, ទុក្កដមេវា’’តិ វទន្តិ. កស្មា? ន មេថុនរាគត្តាតិ, វីមំសិតព្ពំ. ទន្តានំ ពាហិរភាវោ ឱដ្ឋានំ ពាហិរភាវោ វិយ ថុល្លច្ចយវត្ថុ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ពហិ និក្ខន្តទន្តេ ជិវ្ហាយ ច ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ. តំ បុគ្គលំ វិសញ្ញិំ កត្វាតិ វចនេន សោ បុគ្គលោ ខិត្តចិត្តោ នាម ហោតីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យោ បន បុគ្គលោ ន វិសញ្ញីកតោ, សោ ចេ អត្តនោ អង្គជាតស្ស ធាតុឃដ្ដនចរិណិជ្ឈិណិកាទិសញ្ញាយ សាទិយតិ, មេថុនសញ្ញាយ អភាវតោ វិសញ្ញីបក្ខមេវ ភជតីតិ តស្ស អនាបត្តិច្ឆាយា ទិស្សតិ. ‘‘មេថុនមេតំ មញ្ញេ កស្សចិ អមនុស្សស្សា’’តិ ញត្វា សាទិយន្តស្ស អាបត្តិ ឯវ. បណ្ឌកស្ស មេថុនធម្មន្តិ បណ្ឌកស្ស វច្ចមគ្គេ វា មុខេ វា, ភុម្មត្ថេ វា សាមិវចនំ. អវេទយន្តស្សបិ សេវនចិត្តវសេន អាបត្តិ សន្ថតេនេវ សេវនេ វិយ.

ឧបហតិន្ទ្រិយវត្ថុស្មិំ ‘‘ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ, សោ អារោចេសី’’តិ ទុវិធោ បាឋោ អត្ថិ. តត្ថ ‘‘អារោចេសុ’’ន្តិ វុត្តបាឋោ ‘‘វេទិយិ វា សោ ភិក្ខវេ’’តិ វុត្តត្តា សុន្ទរំ, អញ្ញថា ‘‘អាបត្តិំ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ‘‘វេទិយា វា’’តិ ទីបវាសិនោ បឋន្តិ កិរ, មេថុនធម្មស្ស បុព្ពបយោគា ហត្ថគ្គាហាទយោ, តស្មា ‘‘ទុក្កដមេវស្ស ហោតី’’តិ ឥមិនា បុរិមបទេន សម្ពន្ធោ. យស្មា បន ទុក្កដមេវស្ស ហោតិ, តស្មា យាវ សីសំ ន បាបុណាតិ បុគ្គលោ, តាវ ទុក្កដេ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សីសំ នាម មគ្គបដិបាទនំ. ‘‘សីសំ ន បាបុណាតីតិ បារាជិកំ ន ហោតិ តាវ បុព្ពបយោគទុក្កដេ តិដ្ឋតី’’តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ភាវនិដ្ឋាបច្ចយោ វេទិតព្ពោ. ទដ្ឋេន ទំសេន ខាទនេនាតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ.

៧៦-៧. សង្គាមសីសេ យុទ្ធមុខេ យោធបុរិសោ វិយាយំ ភិក្ខូតិ ‘‘សង្គាមសីសយោធោ ភិក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. រុក្ខសូចិទ្វារំ ឧបិលវាយ, ឯកេន វា ពហូហិ វា កណ្ដកេហិ ថកិតព្ពំ កណ្ដកទ្វារំ. ទុស្សទ្វារំ សាណិទ្វារញ្ច ទុស្សសាណិទ្វារំ. ‘‘កិលញ្ជសាណី’’តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពម្បិ ទុស្សសាណិយមេវ សង្គហេត្វា វុត្តំ. ឯកសទិសត្តា ‘‘ឯក’’ន្តិ វុត្តំ. អាកាសតលេតិ ហម្មិយតលេតិ អត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោតិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘កិញ្ចិ ករោន្តា និសិន្នា ហោន្តីតិ វុត្តត្តា និបន្នានំ អាបុច្ឆនំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘យថាបរិច្ឆេទមេវ ច ន ឧដ្ឋាតិ, តស្ស អាបត្តិយេវា’’តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ, អនាទរិយទុក្កដាបត្តិ ឯវ តត្ថ អធិប្បេតា. កថំ បញ្ញាយតីតិ? ‘‘រត្តិំ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នោ អរុណេ ឧគ្គតេ ឧដ្ឋហតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា, មហាបច្ចរិយំ វិសេសេត្វា ‘‘អនាទរិយទុក្កដាបិ ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា ច, តេន ឥតរស្មា ទុក្កដា មុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. យថាបរិច្ឆេទមេវ ច ន ឧដ្ឋាតិ, តស្ស អាបត្តិយេវាតិ ឯត្ថ ន អនាទរិយទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថាបរិច្ឆេទមេវាតិ អវធារណត្តា បរិច្ឆេទតោ អព្ភន្តរេ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុន ‘‘សុបតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ សន្និដ្ឋានំ គហេត្វា វុត្តំ. ឯវំ និបជ្ជន្តោតិ និបជ្ជនកាលេ អាបជ្ជិតព្ពទុក្កដមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា យថាបរិច្ឆេទេន ឧដ្ឋហន្តស្ស ទ្វេ ទុក្កដានីតិ វុត្តំ ហោតីតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘យទិ រត្តិំ ទ្វារំ អសំវរិត្វា និបន្នោ ‘ទិវា វុដ្ឋហិស្សាមី’តិ, អនាទរិយេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ, ឯត្ថាបិ ‘‘និបន្នោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អរុណេ ឧដ្ឋិតេ ឧដ្ឋាហី’’តិ ន វុត្តត្តា ច ជានិតព្ពំ. ‘‘មហាបច្ចរិយំ អនាទរិយទុក្កដមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អដ្ឋកថាយំ វុត្តទុក្កដ’’ន្តិ ឯកេ វទន្តិ. តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថតោ អនិបន្នត្តា វុត្តំ. ‘‘សចេ បន រត្តិំ សំវរិត្វា និបន្នោ, អរុណុដ្ឋានសមយេ កោចិ វិវរតិ, ទ្វារជគ្គនាទីនិ អកត្វា និបន្នស្ស អាបត្តិយេវ. កស្មា? អាបត្តិខេត្តត្តា’’តិ វទន្តិ.