៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៣-៤. សព្ពម្បីតិ តិវិធម្បិ. ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ’តិអាទិ បន កិញ្ចាបិ រាជសិក្ខាបទេ ‘ន វដ្ដតី’តិ បសង្គតោ វុត្តំ, សរូបតោ បន អាបត្តិទស្សនវសេន សកដ្ឋានេបិ វត្តុមារទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. កថមេតំ? មុត្តាទីនំ សកដ្ឋានំ ជាតំ, ន ហិ តានិ ឥធ បាឡិយំ ទិស្សន្តីតិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តានិ, រាជសិក្ខាបទស្សបិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តានីតិ. ន កេវលំ ហិរញ្ញសុវណ្ណមេវ, អញ្ញម្បិ ខេត្តវត្ថាទិកំ ‘‘អកប្បិយំ ន សម្បដិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញេន, ន សរូបតោ. បាឡិយំ បន សរូបតោ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ នាម ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា មុត្តា វា មណិ វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តស្មា រាជសិក្ខាបទមេវស្ស សកដ្ឋានំ. មុត្តាមណិគ្គហណេន ចេត្ថ តជ្ជាតិយគ្គហណំ សិទ្ធមេវាតិ នាគតោ ឥមស្ស បឋមមេវ បញ្ញត្តត្តា. យទិ ឯវំ ឥធ អនាគតត្តា កតរំ នេសំ សកដ្ឋានន្តិ? ឥទមេវ អត្ថតោ, នោ សរូបតោ.

កថំ? ឯតានិ ហិ រតនសិក្ខាបទេ និស្សគ្គិយវត្ថូនិ, ទុក្កដវត្ថូនិ ច ឯកតោ ‘‘រតន’’ន្តិ អាគតានិ, ‘‘រតនសម្មត’’ន្តិ កប្បិយវត្ថុ អាគតំ. តេសុ ច ទសសុ រតនេសុ រជតជាតរូបទ្វយំ ឥធ និស្សគ្គិយវត្ថុ, អវសេសំ ទុក្កដវត្ថូតិ សិទ្ធំ. ឥធ ច សិទ្ធត្តា ឯវ រតនសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘រតនសម្មតំ វិស្សាសំ គណ្ហាតិ, តាវកាលិកំ គណ្ហាតិ, បំសុកូលសញ្ញិស្សា’’តិ វុត្តំ, ន រតនំ វុត្តំ. សត្តវិធធញ្ញទាសិទាសខេត្តាទិ បន ព្រហ្មជាលាទិសុត្តវសេន (ទី. និ. ១.១ អាទយោ) អកប្បិយន្តិ សិទ្ធំ, តស្មា ឥធ ទុក្កដវត្ថូតិ សិទ្ធំ, តេនេវ អនុយោគវត្តេ ‘‘ធម្មំ ជានាតិ, ធម្មានុលោមំ, វិនយំ, វិនយានុលោមំ ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤៤២) វុត្តំ. តថា អាមកមំសម្បិ ទុក្កដវត្ថុំ អាបជ្ជតីតិ? ន, ឥធ វិនយេ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អមនុស្សិកាពាធេ អាមកមំស’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ២៦៤), តស្មា ន អាមកមំសំ សុត្តេ អាគតម្បិ ទុក្កដវត្ថុ ហោតិ, តថាបិ អត្តនោ បរិភោគត្ថាយ បដិគ្គហណេ ទុក្កដមេវាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’តិ វុត្តេ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អកប្បិយវិចារណា ឯវ ន វដ្ដតីតិ ចេ? កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតន្តិ ឯត្ថ តំ សយំ អបរិភោគារហំ ហុត្វា តទគ្ឃនកំ កប្បិយភណ្ឌំ បរិភោគារហំ ហុត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ, ‘‘បំសុកូលភាវេន ឋិតត្តា, គុត្តដ្ឋានាចិក្ខនស្ស កប្បិយត្តា ច កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. ‘ឥទំ គណ្ហា’តិអាទិនា វទន្តស្ស អកប្បិយត្តា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិត’’ន្តិ ច. ឯវម្បិ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ចាតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋបិតំ, កិំ ន បស្សសីតិ ឆេកតរេ ឥមេវ កហាបណេ’’តិអាទិវចនស្ស កប្បិយត្តា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. ‘‘ឥទំ គណ្ហា’’តិ វុត្តេ ទុព្ពិចារិតត្តា អត្តនោ អកប្បិយត្តា តតោ អាគតំ អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតមេវ ហោតិ. ‘‘ឥទំ គណ្ហា’តិ វុត្តេ តេន គហិតេ ‘ឧគ្គណ្ហាបេយ្យ វា’តិ វុត្តវិធិំ ន បាបុណាតិ, កេវលំ ទុព្ពិចារិតត្តា តស្សេវ តំ អកប្បិយំ ហោតិ, មូលបដិគ្គហណស្ស សុទ្ធត្តា បរតោ បត្តចតុក្កេ តតិយបត្តោ វិយាតិ ច ឯវំ ឧបតិស្សត្ថេរោ វទតី’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កិំ ពហុនា, វិសុទ្ធាគមត្តា កប្បិយំ. ទុព្ពិចារណាយ សតិ អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ ហោតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘ឯវំ សង្ឃគណាទីនម្បិ អត្ថាយ បរិច្ចត្តេបិ តេន សមានគតិកត្តា ឋបេត្វា អាបត្តិវិសេស’’ន្តិ វុត្តំ.

ន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតន្តិ ចេតាបិតញ្ចេ, ឧបាយាភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វាតិ សចេ សោ ឧបាសកោ ‘អតិពហុំ ឯតំ ហិរញ្ញំ, ឥទំ ភន្តេ អជ្ជេវ ន វិនាសេតព្ព’ន្តិ វត្វា សយំ ឧបនិក្ខេបទេសេ ឋបេតិ, អញ្ញេន វា ឋបាបេតិ, ឯតំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា តតោ លទ្ធំ ឧទយំ បរិភុញ្ជន្តោ សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ.

៥៨៥. អយំ កិរ ឥត្ថំលក្ខណសម្បន្នោ ឧក្កំសតោ. ឯវំ អង្គសម្បន្នោបិ អបរភាគេ លោភវសេន វា អញ្ញេន វា ការណេន សចេ និមិត្តំ កត្វា បាតេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេតិ បវេសេ បវេសេ. សោ ហិ ការណន្តរេន រុក្ខមូលិកស្ស, អព្ភោកាសិកស្សបិ វដ្ដតិ ឯវ, ឋាននិសជ្ជាទិវសេន និវាសាធិប្បាយេ សតិ បរិភោគេ បរិភោគេ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. ភេសជ្ជស្ស សតិបច្ចយតា សព្ពកាលម្បីតិ ឯកេ. អសន្និហិតស្ស បច្ឆាភត្តមេវ, សន្និហិតស្ស បុរេភត្តម្បីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ អាហារត្ថាយ…បេ… បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ២៤៤) ហិ វុត្តំ. ទុក្កដញ្ហិ វិកាលភោជនសិក្ខាបទេ អាគតំ វិកាលេ អាបជ្ជតិ, នោ កាលេ អាហារកាលត្តា, សន្និធិសិក្ខាបទេ អាគតំ បន កាលេបិ សន្និធិជាតត្តា, តេនេវ តត្ថ សត្តាហកាលិកយាវជីវិកទ្វយមេវ វុត្តន្តិ. ‘‘សតិ បច្ចយេ’’តិ វចនតោ នាយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ ចេ? ន, អនិដ្ឋប្បសង្គតោ, វចនានិយមតោ ច. សន្និធិសិក្ខាបទេ ហិ ‘‘អនាបត្តិ យាវកាលិកំ យាវកាលំ និទហិត្វា ភុញ្ជតិ. យាមកាលិកំ យាមេ និទហិត្វា ភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ២៥៦) ឯត្ថ វចនប្បមាណតោ យាមកាលិកំ ន បុរេភត្តេ, ន បច្ឆាភត្តេ, ន ទិវសេ, ន រត្តិយំ យាមមេវ និទហិត្វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ. តថា តត្ថេវ ‘‘យាមកាលិកំ យាមំ និទហិត្វា ភុញ្ជតិ, សត្តាហកាលិកំ សត្តាហំ និទហិត្វា ភុញ្ជតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘សតិ បច្ចយេ’’តិ, តស្មា សតិបច្ចយ-វចនំ កត្ថចិ ហោតិ, កត្ថចិ ន ហោតីតិ វចនានិយមតោ អាបត្តិយាបិ អនិយមោ សិយា. ឯវំ សន្តេបិ យថាវុត្តទុក្កដំ អាបជ្ជតិ ឯវ. ន អនាហារប្បយោជនត្តា យាមកាលិកាទីនន្តិ ចេ? ន, សប្បិអាទិមិស្សភោជនស្ស បណីតភោជនភាវប្បត្តិតោ. អបិច សព្ពកាលិកេសុ យាវកាលិកំ ឱឡារិកំ, តំ អាហារត្ថាយ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស កាលេ អនាបត្តិ, បគេវ អនោឡារិកំ យាមកាលិកាទិំ, អាហារត្ថាយ ឯវ អនុញ្ញាតត្តា. យាវកាលិកេ ឯវ អនាបត្តីតិ ចេ? ន, អនាហារត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិសម្ភវតោ ឥតរំ អាហារត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស វិយ, តស្មា យថាវុត្តមេវេត្ថ សន្និដ្ឋានំ បាឡិំ, យុត្តិញ្ច អនុលោមេតីតិ.

ទេសនាសុទ្ធីតិ ឯត្ថ ទេសនា នាម វិនយកម្មំ, តេន វុដ្ឋានម្បិ ទេសនា ឯវ នាម ហោតីតិ. ‘‘បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ អវត្វា ‘‘បដិសេវតី’’តិ វុត្តត្តា បដិគ្គហណេ បន សតិំ អកត្វា បរិភោគេ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ. ខីណាសវា កតកិច្ចត្តា វិភត្តទាយាទា វិយ ហោន្តិ, តេន តេសំ សាមិបរិភោគា ហោន្តិ. អញ្ញថា យាវកាលិកភាវំ អនតិក្កន្តត្តា វិរុជ្ឈតិ. ឥណបរិភោគោ ន វដ្ដតិ, ភេសជ្ជេ អាបត្តិតោ, ឥតរស្មិំ អយុត្តបរិភោគតោ, ឥណំ វិយ អននុញ្ញាតភុត្តត្តា ច. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថិ, តស្មា ន កោចិ សង្កិតព្ពោ’’តិ លិខិតំ. ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. យថាទានមេវ គហិតត្តាតិ ឯត្ថ ‘‘អត្តនោ ហត្ថេន ចេ ទេតិ, ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អតិរេកភាគំ គហេត្វា បុនទិវសេ អត្តនោ អត្ថាយ ឧទ្ធដភាគំ តត្ថេវ ទាបេតិ, វដ្ដតី’’តិ ច. បរិវត្តកំ ទេតិ, ធម្មិយញ្ចេ, វដ្ដតិ. នោ អធម្មិយំ. ‘‘តំ ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កេន លេសេនាតិ ចេ? ‘‘អលព្ភមានាយ សាមគ្គិយា អនាបត្តិ សម្ភោគេ សំវាសេ’’តិ (មហាវ. ១៣០) ឥមិនា ឧបសម្បទក្ខន្ធកវចនលេសេន.

៥៨៦. អស្សតិយា ទិន្នន្តិ ឯត្ថ ‘‘អស្សតិយា ទិន្នំ នាម អបរិច្ចត្តំ ហោតិ, តស្មា ទុស្សន្តេ ពទ្ធកហាបណាទីនិ សតិំ បដិលភិត្វា ទាយកា ចេ បុន គណ្ហន្តិ, និស្សគ្គិយមេវ ទេសេតព្ពំ. តេន អកប្បិយភណ្ឌេន តេ ចេ ទាយកា សប្បិអាទីនិ កិណិត្វា សង្ឃស្ស ទេន្តិ, តស្សបិ ភិក្ខុនោ កប្បតិ ទាយកានំយេវ សន្តកត្តា. ភិក្ខុនា ហិ ‘វត្ថំ គណ្ហាមី’តិ វត្ថសញ្ញាយ ឯវ គហិតំ, ន រូបិយសញ្ញាយ. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ អត្តនោ អត្ថាយ ឧគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ច តេន តំ អត្តនោ អត្ថាយ បរេសំ វា អត្ថាយ គហិតំ. អថ តេ ទាយកា នោ ចេ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិ, ទាយកេ បុច្ឆិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ ចេ បរិច្ចត្តំ, សង្ឃេ និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. នោ ចេ, អាបត្តិ ឯវ ទេសេតព្ពា’’តិ វុត្តំ, តំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ. អាបត្តិទេសនាយ ហិ សតិ រូបិយំ បដិគ្គហិតន្តិ សិទ្ធំ, តស្មិំ សិទ្ធេ ‘‘តតោ ឧប្បន្នំ តស្សបិ កប្បតី’’តិ ឥទំ ន យុជ្ជតីតិ. កប្បតិ ឯវាតិ ចេ? ន, វត្ថុំ អនិស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពាតិ ន យុជ្ជតិ. អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, សព្ពត្ថ ‘‘រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ វចនតោ. ‘‘រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ហិ វុត្តំ, អញ្ញថា សព្ពត្ថ ‘‘រូបិយ’’ន្តិ បទំ និរត្ថកំ ហោតិ វិនាបិ តេន តទត្ថសិទ្ធិតោ. អនេន ច វត្ថំ បដិគ្គហិតំ, ទាយកេន ច វត្ថមេវ ទិន្នំ, វត្ថគតម្បិ រូបិយំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តោ បទវារេន ការេតព្ពោ. អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘រូបិយេ អរូបិយសញ្ញីតិ សុវណ្ណាទីសុ ខរបត្តាទិសញ្ញី’’តិ វុត្តំ ‘‘រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ វចនវសេន.

‘‘អបិច បុញ្ញកាមា’’តិអាទិ បន វិធានន្តរទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តេនេវ ហិ ‘‘ឥមស្មិំ គេហេ ឥទំ លទ្ធន្តិ សល្លក្ខេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា សល្លក្ខណេ វិមតិវសេន, វិមតិយា ច សតិ និស្សគ្គិយមេវ ‘‘រូបិយេ វេមតិកោ’’តិអាទិ វចនតោតិ. ឥទំ វិធានំ និរត្ថកមេវ អាបជ្ជតិ, ន ច និរត្ថកំ. កស្មា? ទុស្សន្តេ ពទ្ធកហាបណាទិ អស្សតិយា ទិន្នំ វត្ថសញ្ញាយ បដិគ្គហិតញ្ច, តតោ ន រូបិយំ ទិន្នញ្ច ហោតិ បដិគ្គហិតញ្ចាតិ. ឯត្ថ អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នត្ថិ, តំ បន ទាយកានមេវ បដិទាតព្ពំ. តតោ ឧប្បន្នំ កប្បិយភណ្ឌញ្ច សព្ពេសំ កប្បតីតិ ឥមស្ស វិធានន្តរទស្សនត្ថំ ‘‘អបិច បុញ្ញកាមា’’តិអាទីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.