៥. ចក្កវត្តិវគ្គោ

១. វិធាសុត្តវណ្ណនា

២២២. វិធីយន្តីតិ វិធា, មានាទិភាគា កោដ្ឋាសាតិ អាហ ‘‘តយោ មានកោដ្ឋាសា’’តិ. តថា តថា វិទហនតោតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា តេន តេនាការេន វិទហនតោ ឋបនតោ, ឋបេតព្ពតោ វា.

២. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

២២៣. សិរិសម្បត្តិយា រាជតិ ទិប្បតិ សោភតីតិ រាជា, ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ. រញ្ជេតីតិ រមេតិ. អព្ភុគ្គតាយាតិ ឧទីរិតា និព្ពត្តិតោ តត្ថ តត្ថ គច្ឆនតោ. ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្ករតនំ បវត្តេតិ. ទេវដ្ឋានន្តិ បូជនីយទេវដ្ឋានំ. ចិត្តីកតដ្ឋេនាតិ បូជនីយភាវេន. អគ្ឃោ នត្ថិ ចិរកាលសម្ភវបុញ្ញានុភាវសិទ្ធរតនសព្ភាវតោ. អញ្ញេហិ ចក្កវត្តិនោ បរិគ្គហភូតរតនេហិ. លោកេតិ មនុស្សលោកេ. តេន តទញ្ញលោកំ និវត្តេតិ. វិជ្ជមានគ្គហណេន អតីតានាគតំ និវត្តេតិ. ពុទ្ធា ច កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ ចក្កវត្តិនោបិ យេភុយ្យេន តស្មិំយេវ ឧប្បជ្ជនតោតិ អធិប្បាយោ. អនោមស្សាតិ អលាមកស្ស ឧក្កដ្ឋស្ស. សេសានិ រតនានិ.

តត្រាតិ វាក្យោបញ្ញាសនេ និបាតោ, តស្មិំ បាតុភាវវចនេ. ‘‘អយុត្ត’’ន្តិ វត្វា តត្ថ អធិប្បាយំ វិវរន្តោ ‘‘ឧប្បន្នំ ហី’’តិអាទិមាហ. តេហិ រតនេហិ ចក្កវត្តននិយមាបេក្ខតាយ ចក្កវត្តិវចនស្ស. និយមេនាតិ ឯកន្តេន. វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ ភាវិនិ ភូតេ វិយ ឧបចារោតិ យថា – ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិ (សុ. និ. ៤១០). លទ្ធនាមស្សាតិ ចក្កវត្តីតិ លោកេ លទ្ធសមញ្ញស្ស បត្ថនីយស្ស បុរិសវិសេសស្ស. មូលុប្បត្តិវចនតោបីតិ ‘‘ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា’’តិ ឯតស្ស បឋមុប្បត្តិយា វចនតោបិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ. យោ ហិ ចក្កវត្តិរាជា, តស្ស ឧប្បត្តិយា ចក្ករតនស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ចក្កវត្តីតិ ឯវំ នាមំ ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘ចក្កំ វត្តេស្សតី’’តិ ឥទំ បន និយាមំ អនបេក្ខិត្វា តស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ រតនានុប្បត្តិំ គហេត្វា វុត្តនយតោ សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ ‘‘ចក្កវត្តី’’តិ. ឯកមេវាតិ ចក្ករតនមេវ បឋមំ បាតុភវតិ. យស្មិំ ភូតេ រញ្ញោ ចក្កវត្តិសមញ្ញា, អថ បច្ឆា រតនានិ បាតុភវន្តីតិ ពហូនំ បាតុភាវំ ឧបាទាយ ពហុលវចនតោបិ ឯតំ ‘‘ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា រតនានំ បាតុភាវោ’’តិ វុត្តំ. អយំ ហេតុកត្តុសញ្ញិតោ អត្ថភេទោ. បាតុភាវាតិ បាតុភាវតោ. បុញ្ញសម្ភារោ ភិន្នសន្តានតាយ រតនានម្បិ បរិយាយេន ឧបនិស្សយហេតូតិ វុត្តំ. យុត្តមេវេតំ យថាវុត្តយុត្តិយុត្តត្តា.

វត្តព្ពភូតោ អធិប្បាយោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អធិប្បាយោ, អត្ថនិទ្ទេសោ, សង្ខេបតោ អធិប្បាយោ សង្ខេបាធិប្បាយោ. ចក្ករតនានុភាវេន ចក្កវត្តិស្សរិយស្ស សិជ្ឈនតោ ‘‘ទាតុំ សមត្ថស្សា’’តិ វុត្តំ. យោជនប្បមាណេ បទេសេ បវត្តត្តា យោជនប្បមាណំ អន្ធការំ. អតិទីឃាតិរស្សតាទិំ ឆព្ពិធំ ទោសំ វិវជ្ជេត្វា ឋិតស្សាតិ វចនសេសោ.

សព្ពេសំ ចតុភូមកធម្មានំ បុរេចរំ កុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសនវសេន បវត្តនតោ. ពុទ្ធាទីហិបិ អប្បហានីយតាយ មហន្តធម្មសភាវត្តា ធម្មកាយេ ច ជេដ្ឋកដ្ឋេន ធម្មកាយូបបន្នំ. បញ្ញាបាសាទតាយ ចស្ស ឧបរិគតដ្ឋេន អច្ចុគ្គតំ. វិត្ថតដ្ឋេន វិបុលំ. មហន្តតាយ មហន្តំ. អនាទិកាលភាវិតស្ស កិលេសសន្តានស្ស ខណេនេវ វិទ្ធំសនតោ សីឃំ លហុ ជវន្តិ បរិយាយា. ពោជ្ឈង្គធម្មបរិយាបន្នត្តា ហិ វុត្តំ ‘‘ឯកន្ត-កុសលត្តា’’តិ. សម្បយុត្តវសេន បីតិយា អាលោកវិទ្ធំសនភាវវសេនាតិ វុត្តំ ‘‘សហជាតបច្ចយាទី’’តិអាទិ. សព្ពសង្គាហិកធម្មបរិច្ឆេទោតិ ចតុភូមកត្តា សព្ពសង្គាហកោ ពោជ្ឈង្គធម្មបរិច្ឆេទោ កថិតោ.

៤-១០. ទុប្បញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា

២២៥-២៣១. ឯឡំ វុច្ចតិ ទោសោ, ឯឡេន មូគោ វិយាតិ ឯឡមូគោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មុខេន វាច’’ន្តិអាទិមាហ.

ចក្កវត្តិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.