២. ពោជ្ឈង្គសំយុត្តំ

១. បព្ពតវគ្គោ

១.ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ពុជ្ឈតិ ចតុសច្ចំ អរិយសាវកោ ឯតាយាតិ ពោធំ, ធម្មសាមគ្គី, អរិយសាវកោ បន ចតុសច្ចំ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ. អង្គាតិ ការណា. យាយ ធម្មសាមគ្គិយាតិ សម្ពន្ធោ. តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនា. សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋានំ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា. លីនវសេន បតិដ្ឋានំ, ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា. កាមសុខានុយោគវសេន បតិដ្ឋានំ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន អាយូហនា. ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនាយំ (សំ. និ. ១.១) –

‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ, អភិសង្ខារវសេន អាយូហនា. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋានំ, អវសេសកិលេសាភិសង្ខារេហិ អាយូហនា, សព្ពាកុសលាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានំ, សព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារវសេន អាយូហនា’’តិ –

វុត្តេសុ បការេសុ ឥធ អវុត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ. កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតីតិ ឯតេន សិខាបត្តវិបស្សនាសហគតានម្បិ សតិអាទីនំ ពោជ្ឈង្គភាវំ ទស្សេតិ. ចត្តារីតិអាទិនា មគ្គផលេន សហគតានំ. សត្តហិ ពោជ្ឈង្គេហិ ភាវិតេហិ សច្ចបដិវេធោ ហោតីតិ កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន ពោធិពោជ្ឈង្គសទ្ទានំ សមុទាយាវយវវិសយតំ ទស្សេតិ. សេនង្គរថង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន បុគ្គលបញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេតិ.

ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ការណត្ថោ អង្គសទ្ទោ’’តិ. ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ, ពោធិយា ឯវ អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. វិបស្សនាទីនំ ការណានំ ពុជ្ឈិតព្ពានំ សច្ចានំ អនុរូបំ បច្ចក្ខភាវេន បដិមុខំ អវិបរីតំ សម្មា ពុជ្ឈន្តីតិ ឯវំ វត្ថុវិសេសទីបកេហិ ឧបរិមគ្គេហិ អនុពុជ្ឈន្តីតិអាទិនា វុត្តពោធិសទ្ទេហិ និប្បទេសេន វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈនតាសាមញ្ញេន សង្គណ្ហាតី’’តិ. ឯត្ថ ច លីនបតិដ្ឋាន-កាមសុខល្លិកានុយោគ-ឧច្ឆេទាភិនិវេសានំ ធម្មវិចយ-វីរិយបីតិបធាន-ធម្មសាមគ្គី បដិបក្ខោ. ឧទ្ធច្ចាយូហនអត្តកិលមថានុយោគ-សស្សតាភិនិវេសានំ បស្សទ្ធិសមាធិ-ឧបេក្ខាបធាន-ធម្មសាមគ្គី បដិបក្ខោ. សតិ បន ឧភយត្ថាបិ ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ហិ សា សព្ពត្ថិកា វុត្តា.

សំ-សទ្ទោ បសំសាយំ. បុនទេវ សុន្ទរោ ច អត្ថោបីតិ អាហ ‘‘បសត្ថោ សុន្ទរោ ច ពោជ្ឈង្គោ’’តិ. អភិនិព្ពត្តេតីតិ អភិវិសិដ្ឋភាវេន និព្ពត្តេតិ សវិសេសភាវំ វទតិ. ‘‘ឯកេ វណ្ណយន្តី’’តិ វត្វា តត្ថ យថាវុត្តវិវេកត្តយតោ អញ្ញំ វិវេកទ្វយំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឈានក្ខណេ តាវ កិច្ចតោ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ, វិបស្សនាក្ខណេ អជ្ឈាសយតោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតំ ភាវេតីតិ. តេនាហ – ‘‘អនុត្តរំ វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. តត្ថ តត្ថ និច្ឆយតាយ កសិណជ្ឈានគ្គហណេន អនុប្បាទានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. តិដ្ឋន្តិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, ការណំ. កម្មឧតុចិត្តាហារសញ្ញិតោ ចតុព្ពិធោ បច្ចយោ ឋិតិ ឯតស្សាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកោ. អាហារបច្ចយសទ្ទា ហិ ឯកត្ថា. សុភម្បីតិ កាមច្ឆន្ទោ បច្ចយោ, អសុភេ សុភាការេន បវត្តនតោ សុភន្តិ វុច្ចតិ. តេន ការណេន បវត្តនកស្ស អញ្ញស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស និមិត្តត្តា សុភនិមិត្តន្តិ. សុភស្សាតិ យថាវុត្តស្ស សុភស្ស. អារម្មណម្បីតិ សុភាការេន, ឥដ្ឋាការេន វា គយ្ហមានំ រូបាទិអារម្មណម្បិ សុភនិមិត្តំ វុត្តាការេន. អនុបាយមនសិការោតិ អាកង្ខិតស្ស ហិតសុខស្ស អនុបាយភូតោ មនសិការោ, តតោ ឯវ ឧប្បថមនសិការោតិ អយោនិសោមនសិការោ. តស្មិន្តិ យថានិទ្ធារិតេ កាមច្ឆន្ទភូតេ តទារម្មណភូតេ ច ទុវិធេបិ សុភនិមិត្តេ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សុភារម្មណេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តន្តិអាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស អាហារទស្សនបាឡិ ឧត្តានាតិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘ឯវំ សព្ពនីវរណេសុ យោជនា វេទិតព្ពា’’តិ.

បដិឃោបិ បដិឃនិមិត្តំ បុរិមុប្បន្នស្ស បច្ឆា ឧប្បជ្ជនកស្ស និមិត្តភាវតោ. បដិឃារម្មណំ នាម ឯកូនវីសតិ អាឃាតវត្ថុភូតា សត្តសង្ខារា. អរតីតិ បន្តសេនាសនាទីសុ អរមណំ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋភាវោ. បន្តេសូតិ ទូរេសុ, វិវិត្តេសុ វា. អធិកុសលេសូតិ សមថវិបស្សនាធម្មេសុ. អរតិ រតិបដិបក្ខោ. អរតិតាតិ អរមណាការោ. អនភិរតីតិ អនភិរតភាវោ. អនភិរមណាតិ អនភិរមណាការោ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋនាការោ. បរិតស្សិតាតិ ឧក្កណ្ឋនវសេនេវ បរិតស្សនា.

អាគន្តុកំ, ន សភាវសិទ្ធំ. កាយាលសិយន្តិ នាមកាយេ អលសភាវោ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយ’’ន្តិ វុត្តំ. វទតីតិ ឯតេន អតិសីតាទិបច្ចយា សង្កោចាបត្តិំ ទស្សេតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ កិលេសវត្ថុវិភង្គេ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥៧). តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយំ. តន្ទិយនាតិ តន្ទិយនាការោ. តន្ទិមនកតាតិ តន្ទិយា អភិភូតចិត្តតា. អលសស្ស ភាវោ អាលស្យំ. អាលស្យាយនាការោ អាលស្យាយនា. អាលស្យាយិតស្ស ភាវោ អាលស្យាយិតត្តំ. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយាលសិយំ កថិតំ.

កិលេសវសេនាតិ សម្មោហវសេន. កាយវិនមនាតិ កាយស្ស វិរូបតោ នមនា. ជម្ភនាតិ ផន្ទនា. បុនប្បុនំ ជម្ភនា វិជម្ភនា. អានមនាតិ បុរតោ នមនា. វិនមនាតិ បច្ឆតោ នមនា. សន្នមនាតិ សមន្តតោ នមនា. បណមនាតិ យថា ហិ តន្តតោ ឧដ្ឋិតបេសការោ កិញ្ចិទេវ ឧបរិដ្ឋិតំ គហេត្វា ឧជុំ កាយំ ឧស្សាបេតិ, ឯវំ កាយស្ស ឧទ្ធំ ឋបនា. ព្យាធិយកន្តិ ឧប្បន្នព្យាធិតា. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយផន្ទនមេវ កថិតំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥៨).

ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តវសេន បរិឡាហុប្បត្តិ. ភុត្តាវិស្សាតិ ភុត្តវតោ. ភត្តមុច្ឆាតិ ភត្តគេលញ្ញំ. អតិភុត្តបច្ចយា ហិ មុច្ឆាបត្តោ វិយ ហោតិ. ភត្តកិលមថោតិ ភុត្តបច្ចយា កិលន្តភាវោ. ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តទរថោ. កុច្ឆិបូរំ ភុត្តវតោ ហិ បរិឡាហុប្បត្តិយា ឧបហតិន្ទ្រិយោ វិយ ហោតិ, កាយោ ខិជ្ជតិ. កាយទុដ្ឋុល្លន្តិ ភុត្តភត្តំ និស្សាយ កាយស្ស អកម្មញ្ញតា.

ចិត្តស្ស លីយនាការោតិ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សង្កោចប្បត្តិ. ចិត្តស្ស អកល្យតាតិ ចិត្តស្ស គិលានភាវោ. គិលានោតិ អកល្លកោ វុច្ចតិ. តថា ចាហ ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អកល្លកោ’’តិ. អកម្មញ្ញតាតិ ចិត្តគេលញ្ញសង្ខាតោ អកម្មញ្ញនាការោ. ឱលីយនាតិ ឱលីយនាការោ. ឥរិយាបថិកម្បិ ចិត្តំ យស្ស វសេន ឥរិយាបថំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឱលីយតិ, តស្ស តំ អាការំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឱលីយនា’’តិ. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតំ. លីនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ សង្កោចប្បត្តំ. ឥតរេ ទ្វេ អាការនិទ្ទេសា. ថិនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ អនុស្សាហនា អសង្គហនសង្គហនំ. ថិយនាការោ ថិយនា. ថិយិតត្តន្តិ ថិយិតស្ស អាការោ, អវិប្ផារិកតាតិ អត្ថោ.

ចេតសោ អវូបសមោតិ ចិត្តស្ស អវូបសន្តតា អសន្និសិន្នភាវោ. តេនាហ – ‘‘អវូបសន្តាការោ’’តិ. អត្ថតោ បនេតន្តិ ស្វាយំ អវូបសន្តាការោ វិក្ខេបសភាវត្តា វិក្ខេបហេតុតាយ ច អត្ថតោ ឯតំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវ.

វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា នាម ‘‘ពុទ្ធេ កង្ខតី’’តិអាទិនា អាគតអដ្ឋកង្ខាវត្ថុភូតា ធម្មា. យស្មា វិចិកិច្ឆា ព្យាបាទាទយោ វិយ អនុ អនុ ឧគ្គហណបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា កង្ខាដ្ឋានីយំ អារម្មណមេវ ទស្សិតំ ‘‘វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា’’តិ. យស្មា បុរិមុប្បន្នា វិចិកិច្ឆា បច្ឆា វិចិកិច្ឆាយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វិចិកិច្ឆាបិ វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយធម្មា វេទិតព្ពា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – តិដ្ឋន្តិ បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា, វិចិកិច្ឆា ឯវ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយា. អដ្ឋកថាយំ បន អារម្មណស្សបិ តត្ថ វិសេសបច្ចយតំ ឧបាទាយ ‘‘កាមច្ឆន្ទោ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា អារម្មណេន កថិតា’’តិ វុត្តំ. សុភនិមិត្តស្ស ហិ បច្ចយភាវមត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, តថាបិ យថា ‘‘បដិឃម្បិ បដិឃនិមិត្ត’’ន្តិ កត្វា ‘‘ព្យាបាទោ ឧបនិស្សយេន កថិតោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សុភម្បិ សុភនិមិត្តន្តិ កត្វា កាមច្ឆន្ទោ ឧបនិស្សយេន កថិតោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. សេសា ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចានិ. តត្ថ ថិនមិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតាទិវសេន បច្ចយោ, តថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចន្តិ. ឧភយេសម្បិ ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សហជាតេន ច ឧបនិស្សយេន ចា’’តិ.

យស្មា សតិ នាម ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អនុស្សរណវសេន វត្តតិ, តស្មា តេ ធម្មា សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា នាម. លោកុត្តរធម្មេ ច អនុស្សវាទិវសេន គហេត្វា តថា បវត្តតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘សតិយា’’តិអាទិ.

កោសល្លំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តតោ ឧប្បន្នា កោសល្លសម្ភូតា. អនវជ្ជសុខវិបាកាតិ អនវជ្ជា ហុត្វា សុខវិបាកា វិបច្ចនកា. បទទ្វយេន បច្ចយតោ សភាវតោ កិច្ចតោ ផលតោ កុសលធម្មំ ទស្សេតិ. អកុសលនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ. សាវជ្ជាតិ គារយ្ហា. អនវជ្ជាតិ អគារយ្ហា. ហីនា លាមកា. បណីតា សេដ្ឋា. កណ្ហា កាឡកា អសុទ្ធា. សុក្កា ឱទាតា សុទ្ធា. បដិភាគ-សទ្ទោ បឋមេ វិកប្បេ សទិសកោដ្ឋាសត្ថោ, ទុតិយេ បដិបក្ខកោដ្ឋាសត្ថោ, តតិយេ និគ្គហេតព្ពបដិបក្ខកោដ្ឋាសត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កុសលកិរិយាយ អាទិកម្មភាវេន បវត្តវីរិយំ ធិតិសភាវតាយ ធាតូតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អារម្ភធាតូតិ បឋមារម្ភវីរិយ’’ន្តិ. លទ្ធាសេវនំ វីរិយំ ពលប្បត្តំ ហុត្វា បដិបក្ខំ វិធមតីតិ អាហ – ‘‘និក្កមធាតូតិ កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរ’’ន្តិ. អធិមត្តាធិមត្តតរានំ បដិបក្ខធម្មានំ វិធមនសមត្ថំ បដុបដុតរាទិភាវប្បត្តំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘បរក្កមធាតូតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតាយ តតោបិ ពលវតរ’’ន្តិ.

តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា. អារម្មណធម្មា, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឋានីយាតិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយាតិ ‘‘បីតិយា អារម្មណធម្មា’’តិ វុត្តំ. យស្មា អបរាបរុប្បត្តិយា បីតិបិ តថា វត្តព្ពតំ លភតីតិ វុត្តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘បីតិយា ឯវ តំ នាម’’ន្តិ. ទរថបស្សទ្ធីតិ ទរថោ កិលេសបរិឡាហោ, សោ បស្សម្ភតិ ឯតាយាតិ ទរថបស្សទ្ធិ, កាយបស្សទ្ធិយា វេទនាទិខន្ធត្តយស្ស វិយ រូបកាយស្សបិ បស្សម្ភនំ ហោតិ, ចិត្តបស្សទ្ធិយា ចិត្តស្សេវ បស្សម្ភនំ, តតោ ឯវេត្ថ ភគវតា លហុតាទីនំ វិយ ទុវិធតា វុត្តា. តថា សមាហិតាការំ សល្លក្ខេត្វា គយ្ហមានោ សមថោវ សមថនិមិត្តំ, តស្ស អារម្មណភូតំ បដិភាគនិមិត្តម្បិ. វិវិធំ អគ្គំ ឯតស្សាតិ ព្យគ្គោ, វិក្ខេបោ. តថា ហិ សោ អនវដ្ឋានរសោ ភន្តតាបច្ចុបដ្ឋានោ វុត្តោ. ឯកគ្គភាវតោ ព្យគ្គបដិបក្ខោតិ អព្យគ្គោ, សមាធិ, សោ ឯវ និមិត្តន្តិ បុព្ពេ វិយ វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

យោ អារម្មណេ ឥដ្ឋានិដ្ឋាការំ អនាទិយិត្វា គហេតព្ពោ មជ្ឈត្តាការោ, យោ ច បុព្ពេ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាវសេន ឧប្បន្នោ មជ្ឈត្តាការោ, ទុវិធោបិ សោ ឧបេក្ខាយ អារម្មណធម្មោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘អត្ថតោ បន មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាដ្ឋានីយា ធម្មាតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. អារម្មណេន កថិតា អារម្មណស្សេវ តេសំ វិសេសបច្ចយភាវតោ. សេសាតិ វីរិយាទយោ ចត្តារោ ធម្មា. តេសញ្ហិ ឧបនិស្សយោវ សាតិសយោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ.

កាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សីលសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ខីណាសវស្ស លោកុត្តរំ សីលំ នាម មគ្គផលបរិយាបន្នា សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា សីលលក្ខណប្បត្តា តទញ្ញេ ចេតនាទយោ. លោកិយំ បន កិរិយាព្យាកតចិត្តបរិយាបន្នំ ចារិត្តសីលំ, វារិត្តសីលស្ស បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ វិរមណវសេន បវត្តិយា អភាវតោ. ‘‘បុព្ពភាគសីលំ លោកិយសីល’’ន្តិ កេចិ.

ចក្ខុទស្សនន្តិ ចក្ខូហិ ទស្សនំ. លក្ខណស្ស ទស្សនន្តិ សភាវធម្មានំ សង្ខតានំ បច្ចត្តលក្ខណស្ស ញាតបរិញ្ញាយ, អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណស្ស តីរណបរិញ្ញាយ ទស្សនំ. បជហន្តោបិ ហិ តេ បហាតព្ពាការតោ បស្សតិ នាម. និព្ពានស្ស តថលក្ខណំ មគ្គផលេហិ ទស្សនំ, តំ បន បដិវិជ្ឈនំ. ឈានេន បថវីកសិណាទីនំ, អភិញ្ញាហិ រូបានំ ទស្សនម្បិ ញាណទស្សនមេវ. ចក្ខុទស្សនំ អធិប្បេតំ សវនបយិរុបាសនានំ បរតោ គហិតត្តា. បញ្ហបយិរុបាសនន្តិ បញ្ហបុច្ឆនវសេន បយិរុបាសនំ អញ្ញកម្មត្ថាយ ឧបសង្កមនស្ស កេវលំ ឧបសង្កមនេនេវ ជោតិតត្តា.

អរិយានំ អនុស្សតិ នាម គុណវសេន, តត្ថាបិ លទ្ធឱវាទាវជ្ជនមុខេន យថាភូតសីលាទិគុណានុស្សរណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានវិបស្សនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញេសំយេវ សន្តិកេតិ អរិយេហិ អញ្ញេសំ សាសនិកានំយេវ សន្តិកេ. តេនាហ – ‘‘អនុបព្ពជ្ជា នាមា’’តិ. អញ្ញេសូតិ សាសនិកេហិ អញ្ញេសុ តាបសបរិព្ពាជកាទីសុ. តត្ថ ហិ បព្ពជ្ជា អរិយានំ អនុបព្ពជ្ជា នាម ន ហោតីតិ វុត្តំ.

សតសហស្សមត្តា អហេសុំ សមន្តបាសាទិកត្តា មហាថេរស្ស. លង្កាទីបេតិ និស្សយសីសេន និស្សិតសល្លក្ខណំ. ន ហិ បព្ពជ្ជា ទីបបដិលទ្ធា, អថ ខោ ទីបនិវាសិអាចរិយបដិលទ្ធា. មហិន្ទ…បេ… បព្ពជន្តិ នាម តស្ស បរិវារតាយ បព្ពជ្ជាយាតិ.

សរតីតិ តំ ឱវាទានុសាសនិធម្មំ ចិន្តេតិ ចិត្តេ ករោតិ. វិតក្កាហតំ ករោតីតិ បុនប្បុនំ បរិវិតក្កនេន តទត្ថំ វិតក្កនិប្ផាទិតំ ករោតិ. អារទ្ធោ ហោតីតិ សម្បាទិតោ ហោតិ. តំ បន សម្បាទនំ បារិបូរិ ឯវាតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណោ ហោតី’’តិ. តត្ថាតិ យថាវុត្តេ ធម្មេ. ញាណចារវសេនាតិ ញាណស្ស បវត្តនវសេន. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឱវាទធម្មេ អាគតានំ រូបារូបធម្មានំ. លក្ខណន្តិ វិសេសលក្ខណំ សាមញ្ញលក្ខណញ្ច. បវិចិនតីតិ ‘‘ឥទំ រូបំ ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា វិចយំ អាបជ្ជតិ. ញាណញ្ច រោបេតីតិ ‘‘អនិច្ចំ ចលំ បលោកំ បភង្គូ’’តិអាទិនា ញាណំ បវត្តេតិ. វីមំសនំ…បេ… អាបជ្ជតីតិ រូបសត្តការូបសត្តកក្កមេន វិបស្សនំ បច្ចក្ខតោ វិយ អនិច្ចតាទីនំ ទស្សនំ សម្មសនំ អាបជ្ជតិ.

ឧភយម្បេតន្តិ ផលានិសំសាតិ វុត្តទ្វយំ. អត្ថតោ ឯកំ បរិយាយសទ្ទត្តា. បដិកច្ចាតិ បគេវ. មរណកាលេតិ មរណកាលសមីបេ. សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘មរណស្ស អាសន្នកាលេ’’តិ.

សោ តិវិធោ ហោតិ ញាណស្ស តិក្ខមជ្ឈមុទុភាវេន. តេនាហ ‘‘កប្បសហស្សាយុកេសូ’’តិអាទិ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី នាម អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា បរិនិព្ពាយនតោ. យត្ថ កត្ថចីតិ អវិហាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ. សប្បយោគេនាតិ វិបស្សនាញាណសង្ខារសង្ខាតេន បយោគេន, សហ វិបស្សនាបយោគេនាតិ អត្ថោ. សុទ្ធាវាសភូមិយំ ឧទ្ធំយេវ មគ្គសោតោ ឯតស្សាតិ ឧទ្ធំសោតោ. បដិសន្ធិវសេន អកនិដ្ឋភវំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី.

អវិហាទីសុ វត្តមានោបិ ឯកំសតោ ឧទ្ធំគមនារហោ បុគ្គលោ អកនិដ្ឋគាមី ឯវ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘ឯកោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ បញ្ច ហោន្តី’’តិ. តេសន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ឧទ្ធំសោតភាវតោ យទិបិ ហេដ្ឋិមាទីសុបិ អរិយភូមិ និព្ពត្តតេវ, តថាបិ តត្ថ ភូមីសុ អាយុំ អគ្គហេត្វា អកនិដ្ឋភវេ អាយុវសេនេវ សោឡសកប្បសហស្សាយុកតា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘សត្ត ផលា សត្តានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អរហត្តមគ្គស្ស បុព្ពភាគវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គា កថិតា’’តិ វុត្តំ. សត្តន្នម្បិ សហភាវោ លព្ភតីតិ ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកចិត្តក្ខណិកា’’តិ វុត្តំ. តយិទំ បាឡិយំ តត្ថ តត្ថ ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ អាគតវចនេន វិញ្ញាយតិ, ពោជ្ឈង្គានំ បន នានាសភាវត្តា ‘‘នានាលក្ខណា’’តិ វុត្តំ.

សីលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វត្ថសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ ឯវំ ចេ មយ្ហំ ហោតីតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោ, តស្មាហំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គសីសេន ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា វិហរិស្សាមីតិ ឯវំ ចេ មយ្ហំ បុព្ពភាគេ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘អប្បមាណោ’’តិ ឯវំ មយ្ហំ ហោតីតិ ស្វាយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, សព្ពសោ បមាណករកិលេសាភាវតោ អប្បមាណធម្មារម្មណតោ ច អប្បមាណោតិ ឯវំ មយ្ហំ អន្តោសមាបត្តិយំ អសម្មោហវសេន ហោតិ. សុបរិបុណ្ណោតិ ភាវនាបារិបូរិយា សុដ្ឋុ បរិបុណ្ណោតិ ឯវំ មយ្ហំ អន្តោសមាបត្តិយំ អសម្មោហវសេន ហោតីតិ. តិដ្ឋតីតិ យថាកាលបរិច្ឆេទសមាបត្តិយា អវដ្ឋានេន តប្បរិយាបន្នតាយ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ បដិពន្ធវសេន. ឧប្បាទំ អនាវជ្ជិតត្តាតិ ឧប្បាទស្ស អនាវជ្ជនេន អសមន្នាហារេន. ឧប្បាទសីសេន ចេត្ថ ឧប្បាទវន្តោវ សង្ខារា គហិតា. អនុប្បាទន្តិ និព្ពានំ ឧប្បាទាភាវតោ ឧប្បាទវន្តេហិ ច វិនិស្សដត្តា. បវត្តន្តិ វិបាកប្បវត្តំ. អប្បវត្តន្តិ និព្ពានំ តប្បដិក្ខេបតោ. និមិត្តន្តិ សព្ពសង្ខារនិមិត្តំ. អនិមិត្តន្តិ និព្ពានំ. សង្ខារេតិ ឧប្បាទាទិអនាមសនេន កេវលមេវ សង្ខារគហណំ. វិសង្ខារន្តិ និព្ពានំ. អាវជ្ជិតត្តា អាវជ្ជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អារព្ភ បវត្តិយា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ. អដ្ឋហាការេហីតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ. ជានាតីតិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតកាលេ បជានាតិ. អដ្ឋហាការេហីតិ ឧប្បាទាវជ្ជនាទីហិ ចេវ អនុប្បាទាវជ្ជនាទីហិ ច វុត្តាការវិបរីតេហិ អដ្ឋហិ អាការេហិ ចវន្តំ សមាបត្តិវសេន អនវដ្ឋានតោបិ គច្ឆន្តំ ចវតីតិ ថេរោ បជានាតីតិ.

ផលពោជ្ឈង្គាតិ ផលសមាបត្តិបរិយាបន្នា ពោជ្ឈង្គា. កិំ បន តេ វិសុំ វិសុំ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ. សីសំ កត្វាតិ បធានំ សេដ្ឋំ កត្វា. តទន្វយាតិ តទនុគតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ អនុគច្ឆនកា. តញ្ច ខោ តថា កត្វា ធម្មំ បច្ចវេក្ខណវសេន. កេចិ បន ‘‘តំ បច្ចវេក្ខណាទិកំ កត្វា’’តិ វទន្តិ.

វត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ពោធាយាតិ ឯត្ថ ពោធោ នាម ពុជ្ឈនំ, តំ បន កិស្ស កេនាតិ បុច្ឆន្តោ ‘‘កិំ ពុជ្ឈនត្ថាយា’’តិ វត្វា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មគ្គេនា’’តិអាទិមាហ. មគ្គេន និព្ពានំ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ, បច្ចវេក្ខណាយ កតកិច្ចតំ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ, បឋមវិកប្បេ សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ ឯវ ទស្សិតោតិ តេន អតុដ្ឋេ ‘‘មគ្គេន វា’’តិ ទុតិយវិកប្បមាហ. វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតន្តិ បទេហិ សព្ពំ មគ្គកិច្ចំ តស្ស ផលញ្ច ទស្សិតំ. និរោធនិស្សិតន្តិ ឥមិនា និព្ពានសច្ឆិកិរិយា. កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិអាទិនា កិលេសប្បហានំ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតីតិអាទិនា បច្ចវេក្ខណា ទស្សិតា.

ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៧. កុណ្ឌលិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១៨៧-១៨៨. និពទ្ធវាសវសេន អារាមេ និសីទនសីលោតិ អារាមនិសាទី. បរិសំ ឱគាឡ្ហោ ហុត្វា ចរតីតិ បរិសាវចរោតិ អាហ – ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. ឯវន្តិ ឥមិនាការេន. គហណន្តិ និគ្គហណំ. តេន បុច្ឆាបទស្ស អត្ថំ វិវរតិ. និព្ពេឋនន្តិ និគ្គហនិព្ពេឋនំ. តេន វិស្សជ្ជនបទស្ស អត្ថំ វិវរតិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឯតេន ‘‘ឥតិវាទោ’’តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧបារម្ភាធិប្បាយោ វទតិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទោសោ. ឥតិវាទោ ហោតីតិ ឯវំ ឥមស្ស ឧបរិ វាទារោបនំ ហោតិ. ឥតិវាទប្បមោក្ខោតិ ឯវំ តតោ បមោក្ខោ ហោតិ. ឯវំ វាទប្បមោក្ខានិសំសំ បរេហិ អារោបិតទោសស្ស និព្ពេឋនវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ ទោសបវេទនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បុច្ឆាយ ទោសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្តកំ ឋានន្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘តីណិ សុចរិតានី’’តិ ឯត្តកំ ឋានំ. ឥមំ ទេសនន្តិ ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរោ ខោ’’តិអាទិនយប្បវត្តំ ឥមំ ទេសនំ. នាភិជ្ឈាយតីតិ ន អភិជ្ឈាយតិ. នាភិហំសតីតិ ន អភិតុស្សតិ. គោចរជ្ឈត្តេ ឋិតំ ហោតីតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ សមាធានវសេន ឋិតំ ហោតិ អវដ្ឋិតំ. តេនាហ ‘‘សុសណ្ឋិត’’ន្តិ. សុសណ្ឋិតន្តិ សម្មា អវិក្ខេបវសេន ឋិតំ. កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយាតិ កម្មដ្ឋានានុយុញ្ជនវសេន បដិបក្ខតោ នីវរណតោ វិមុត្តិយា. សុដ្ឋុ វិមុត្តន្តិ សុវិមុត្តំ. តស្មិំ អមនាបរូបទស្សនេ ន មង្កុ វិលក្ខោ ន ហោតិ. កិលេសវសេន ទោសវសេន. អដ្ឋិតចិត្តោ អថទ្ធចិត្តោ. កោវេសេន ហិ ចិត្តំ ថទ្ធំ ហោតិ, ន មុទុកំ. អទីនមានសោតិ ទោមនស្សវសេន យោ ទីនភាវោ, តទភាវេន និទ្ទោសមានសោ. អបូតិចិត្តោតិ ព្យាបជ្ជាភាវេន សីតិភូតចិត្តោ.

ឥមេសុ ឆសុ ទ្វារេសុ អដ្ឋារស ទុច្ចរិតានិ ហោន្តិ បច្ចេកំ កាយវចីមនោទុច្ចរិតភេទេន. តានិ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេតិ នយទានមត្តមេតំ. តេន ‘‘អនិដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ ទោសំ ឧប្បាទេន្តស្សា’’តិអាទិនា តិវិធទុច្ចរិតំ នីហរិត្វា វត្តព្ពំ, តថា ‘‘មជ្ឈត្តារម្មណេ មោហំ ឧប្បាទេន្តស្សា’’តិអាទិនា ច. មនោទុច្ចរិតាទិសាមញ្ញេន បន តីណិយេវ ទុច្ចរិតានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

បញ្ញត្តិវសេនាតិ វត្ថុំ អនាមសិត្វា បិណ្ឌគហណមុខេន កេវលំ បញ្ញត្តិវសេនេវ. ភាវនាបដិសង្ខានេតិ ភាវនាសិទ្ធេ បដិសង្ខានេ, ភាវនាយ បដិសង្ខានេ វាតិ អត្ថោ. ឥមានីតិ យថាវុត្តានិ ឆទ្វារារម្មណានិ. ទុច្ចរិតានីតិ ទុច្ចរិតការណានិ. អប្បដិសង្ខានេ ឋិតស្ស ទុច្ចរិតានិ សុចរិតានិ កត្វា. បរិណាមេតីតិ បរិវត្តេតិ ទុច្ចរិតានិ តត្ថ អនុប្បាទេត្វា សុចរិតានិ ឧប្បាទេន្តោ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. ឥន្ទ្រិយសំវរោ…បេ… វេទិតព្ពោ ឥន្ទ្រិយសំវរសម្បាទនវសេន តិណ្ណំ សុចរិតានំ សិជ្ឈនតោ. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ. ឯត្តាវតាតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេន្តី’’តិ បទំ, ឯត្តាវតា. សីលានុរក្ខកំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលស្ស អនុរក្ខកំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ កថិកំ. កថំ បន តទេវ តស្ស អនុរក្ខកំ ហោតីតិ? អបរាបរុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយភាវតោ.

តីណិ សីលានីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរ-អាជីវបារិសុទ្ធិ-បច្ចយសន្និស្សិត-សីលានិ. លោកុត្តរមិស្សកាតិ លោកិយាបិ លោកុត្តរាបិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានន្តិ លោកុត្តរានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ. មូលភូតា សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា, តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិ. តេបីតិ យថាវុត្តសតិបដ្ឋានា. សតិបដ្ឋានមូលកា ពោជ្ឈង្គាតិ លោកិយសតិបដ្ឋានមូលកា ពោជ្ឈង្គាវ. បុព្ពភាគាវាតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘បុព្ពភាគា ចា’’តិ បាឋំ កត្វា ‘‘បុព្ពេវ លោកុត្តរា បុព្ពភាគា ចា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. វិជ្ជាវិមុត្តិមូលកាតិ ‘‘សត្ត ខោ, កុណ្ឌលិយ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តា ពោជ្ឈង្គា លោកុត្តរាវ វិជ្ជាវិមុត្តិសហគតភាវតោ.

កុណ្ឌលិយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបវានសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. បច្ចត្តន្តិ ករណនិទ្ទេសោ អយន្តិ អាហ – ‘‘អត្តនាវា’’តិ. កុរុមានោយេវាតិ ឧប្បាទេន្តោ ឯវ. កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តន្តិ កម្មដ្ឋានមនសិការេន នីវរណានំ ទូរីភាវតោ តេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តំ. អត្ថំ ករិត្វាតិ ភាវនាមនសិការំ ឧត្តមំ កត្វា. ‘‘មហា វត មេ អយំ អត្ថោ ឧប្បន្នោ’’តិ អត្ថិកោ ហុត្វា.

៩. បឋមឧប្បន្នសុត្តវណ្ណនា

១៩០. តថាគតស្ស បាតុភាវាតិអាទិនា ពុទ្ធុប្បាទកាលេ ឯវ ពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភោតិ ទស្សេតិ.

បព្ពតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គិលានវគ្គោ

១-៣. បាណសុត្តាទិវណ្ណនា

១៩២-១៩៤. យេសន្តិ យេសំ សត្តានំ. ចត្តារោ ឥរិយាបថា អត្ថិ លព្ភន្តិ តទុបគសរីរាវយវលាភេន. ឯតន្តិ ‘‘ចត្តារោ ឥរិយាបថេ កប្បេន្តី’’តិ ឯតំ វចនំ. ‘‘វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិវចនតោ ‘‘សហវិបស្សនកេ មគ្គពោជ្ឈង្គេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ទុតិយតតិយានិ ឧត្តានត្ថានេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

៤-១០. បឋមគិលានសុត្តាទិវណ្ណនា

១៩៥-២០១. វិសុទ្ធំ អហោសិ វិសភាគធាតុក្ខោភំ វូបសមេន្តំ. តេនាហ – ‘‘បោក្ខរបត្តេ …បេ… វិនិវត្តិត្វា គតោ’’តិ. ឯសេវ នយោ បាឡិតោ អត្ថតោ ច ចតុត្ថេន បញ្ចមឆដ្ឋានំ សមានត្តា. វិសរុក្ខវាតសម្ផស្សេនាតិ វិសរុក្ខសន្និស្សិតវាតសម្ផស្សេន. មន្ទសីតជរោតិ មុទុកោ សីតជរោ. សេសន្តិ វុត្តាវសេសំ. សព្ពត្ថាតិ សត្តមាទីសុ ចតូសុ.

គិលានវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧទាយិវគ្គោ

១-២. ពោធាយសុត្តាទិវណ្ណនា

២០២-២០៣. កិត្តកេន នុ ខោ ការណេន ពុជ្ឈនកអង្គា នាម វុច្ចន្តិ ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ វត្តព្ពតំ លភន្តិ. មិស្សកពោជ្ឈង្គា កថិតា សហវិបស្សនា មគ្គពោជ្ឈង្គា កថិតាតិ កត្វា. ធម្មបរិច្ឆេទោ កថិតោ គណនាមត្តេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តត្តា ន ភូមន្តរបរិច្ឆេទោ, វិបស្សនាទិបរិច្ឆេទោ វា.

៣-៥. ឋានិយសុត្តាទិវណ្ណនា

២០៤-២០៦. កាមរាគេន គធិតព្ពដ្ឋានភូតា កាមរាគដ្ឋានិយាតិ អាហ ‘‘អារម្មណធម្មាន’’ន្តិ. ‘‘មនសិការពហុលីការា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អារម្មណេនេវ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. វុត្តបរិច្ឆេទោតិ ឯតេន ន កេវលំ អារម្មណវសេនេវ, អថ ខោ ឧបនិស្សយវសេនបេត្ថ អត្ថោ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ. បឋមវគ្គស្ស ហិ ទុតិយេ សុត្តេ ឧបនិស្សយវសេនេវ អត្ថោ ទស្សិតោ. មិស្សកពោជ្ឈង្គា កថិតា អវិភាគេនេវ កថិតត្តា. អបរិហានិយេតិ តីហិ សិក្ខាហិ អបរិហានាវហេ.

៦-៧. តណ្ហក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា

២០៧-២០៨. ‘‘សោ មំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ អធិប្បាយេន ភគវតា ឱសាបិតទេសនំ. បត្ថដត្តា ភាវនាបារិបូរិយា វិត្ថារិតំ គតត្តា. មហន្តភាវន្តិ ភាវនាវសេនេវ មហត្តំ គតត្តា. តតោ ឯវ វឌ្ឍិប្បមាណា. នីវរណវិគមេ សម្ភវតោ បច្ចយតោ ព្យាបាទោ វិគតោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘នីវរណានំ ទូរីភាវេន ព្យាបាទវិរហិតត្តា’’តិ. តណ្ហាមូលកន្តិ តណ្ហាបច្ចយំ. យញ្ហិ តណ្ហាសហគតំ អសហគតម្បិ តណ្ហំ ឧបនិស្សាយ និប្ផន្នំ, សព្ពំ តំ តណ្ហាមូលកំ. បហីយតិ អនុប្បាទប្បហានេន. តណ្ហាទីនំយេវ ខយា, ន តេសំ សង្ខារានំ ខយា. ឯតេហិ តណ្ហក្ខយាទិបទេហិ.

៨. និព្ពេធភាគិយសុត្តវណ្ណនា

២០៩. និព្ពិជ្ឈន្តីតិ និព្ពេធា, និព្ពិជ្ឈនធម្មា ធម្មវិនយាទយោ, តប្បរិយាបន្នតាយ និព្ពេធភាគេ គតោ និព្ពេធភាគិយោ, តំ និព្ពេធភាគិយំ. តេនាហ ‘‘និព្ពិជ្ឈនកោដ្ឋាសិយ’’ន្តិ. ភាវេត្វា ឋិតេន ចិត្តេន. វិបស្សនាមគ្គម្បិ គហេត្វា ‘‘មគ្គពោជ្ឈង្គា មិស្សកា’’តិ វុត្តា. តេហីតិ ពោជ្ឈង្គេហិ ភាវិតំ ចិត្តំ. តេ វា ពោជ្ឈង្គេ ភាវេត្វា ឋិតំ ចិត្តំ នាម ផលចិត្តំ, តស្មា និព្ពត្តិតលោកុត្តរមេវ. តម្បីតិ ផលចិត្តម្បិ មគ្គានន្តរតាយ មគ្គនិស្សិតំ កត្វា មិស្សកមេវ កថេតុំ វដ្ដតិ ‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តី’’តិ វុត្តត្តា.

៩. ឯកធម្មសុត្តវណ្ណនា

២១០. សំយោជនសង្ខាតា វិនិពន្ធាតិ កាមរាគាទិសំយោជនសញ្ញិតា ពន្ធនា. បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណាតិ គិលិត្វា វិយ បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណាការា.

១០. ឧទាយិសុត្តវណ្ណនា

២១១. ពហុកតំ វុច្ចតិ ពហុការោ ពហុមានោ, នត្ថិ ឯតស្ស ពហុកតន្តិ អពហុកតោ, អកតពហុមានោ. ធម្មោ ឧប្បជ្ជមានោ ឧក្កុជ្ជន្តោ វិយ និរុជ្ឈមានោ អវកុជ្ជន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧក្កុជ្ជំ វុច្ចតិ ឧទយោ, អវកុជ្ជំ វយោ’’តិ. បរិវត្តេន្តោតិ អនិច្ចាតិបិ ទុក្ខាតិបិ អនត្តាតិបិ. ‘‘ឯសោ ហិ តេ ឧទាយិ មគ្គោ បដិលទ្ធោ, យោ តេ…បេ… តថត្តាយ ឧបនេស្សតី’’តិ បរិយោសានេ ភគវតោ វចនញ្ចេត្ថ សាធកំ ទដ្ឋព្ពំ. តេន តេនាការេន វិហរន្តន្តិ យេន សម្មសនាការេន វិបស្សនាវិហារេន វិហរន្តំ. តថាភាវាយាតិ ខីណាសវភាវបច្ចវេក្ខណាយ. តេនាហ – ‘‘ខីណា ជាតីតិ…បេ… តំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហា’’តិ.

ឧទាយិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នីវរណវគ្គោ

៣-៤. ឧបក្កិលេសសុត្តាទិវណ្ណនា

២១៤-២១៥. ន ច បភាវន្តន្តិ ន ច បភាសម្បន្នំ. បភិជ្ជនសភាវន្តិ តាបេត្វា តាលនេ បភង្គុតំ. អវសេសំ លោហន្តិ វុត្តាវសេសំ ជាតិលោហំ, វិជាតិលោហំ, កិត្តិមលោហន្តិ បភេទំ សព្ពម្បិ លោហំ. ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនាតិ ឯត្ថ ននុ លោកិយកុសលចិត្តស្សបិ សុវិសុទ្ធស្ស ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេន ឧបក្កិលេសតាតិ? សច្ចមេតំ, យស្មិំ បន សន្តានេ នីវរណានិ លទ្ធបតិដ្ឋានិ, តត្ថ មហគ្គតកុសលស្សបិ អសម្ភវោ, បគេវ លោកុត្តរកុសលស្ស, បរិត្តកុសលំ បន យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជតិ. នីវរណេ ហិ វូបសន្តេ សន្តានេ ឧប្បត្តិយា អបរិសុទ្ធំ ហោតិ, ឧបក្កិលិដ្ឋំ នាម ហោតិ, អបរិសុទ្ធទីបកបល្លិកវដ្ឋិតេលាទិសន្និស្សយោ ទីបោ វិយ, អបិច និប្បរិយាយតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនេវ តេសំ ឧបក្កិលេសតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យទគ្គេន ហី’’តិអាទិមាហ. អារម្មណេ វិក្ខិត្តប្បត្តិវសេន ចុណ្ណវិចុណ្ណតា វេទិតព្ពា. ន អាវរន្តីតិ កុសលធម្មេ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានវសេន ន អាវរន្តិ, អថ ខោ តេសំ ឧប្បត្តិយា ហោន្តិ. ន បដិច្ឆាទេន្តីតិ ន វិនន្ធន្តិ. ចតុភូមកចិត្តស្សាតិ ចតុត្ថភូមកកុសលចិត្តស្ស អនុបក្កិលេសា, តេហិ អកិលិស្សនតោ.

៨. អាវរណនីវរណសុត្តវណ្ណនា

២១៩. បញ្ញា ទុព្ពលា ហោតិ, ន ពលវតី បដិបក្ខេន ឧបក្កិលិដ្ឋភាវតោ. តេនាហ ‘‘មន្ទា អវិសទា’’តិ.

បញ្ច នីវរណា ទូរេ ហោន្តិ អាវរណាភាវតោ. តមេវ បីតិន្តិ សប្បាយធម្មសវនេ ឧប្បន្នំ បីតិំ. តស្សា តទា ឧប្បន្នាការសល្លក្ខណេន អវិជហន្តោ បុនប្បុនំ តស្សា និព្ពត្តនេន. តេនាហ ‘‘បញ្ច នីវរណេ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិ. ឥទំ សន្ធាយាតិ ឯត្តកេ ទិវសេបិ ន វិនស្សន្តិ, សា ធម្មបីតិ លទ្ធបច្ចយា ហុត្វា វិសេសាវហាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ឯតំ ‘‘ឥមស្ស បញ្ច នីវរណា តស្មិំ សមយេ ន ហោន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. បីតិបាមោជ្ជបក្ខិយាតិ បីតិបាមោជ្ជបច្ចយា. នស្សន្តីតិ និរោធបច្ចយវសេន បវត្តនតោ នស្សន្តិ. សភាគបច្ចយវសេន បុន ឧប្បជ្ជន្តាបិ…បេ… វុច្ចតិ កិច្ចសាធនវសេន បវត្តនតោ.

៩. រុក្ខសុត្តវណ្ណនា

២២០. អភិរុហនកាតិ សមីបរុក្ខេ អភិភវិត្វា រុហនកា. អដ្ឋិកច្ឆកោតិ អដ្ឋិពហុលកច្ឆកោ. កបិថនសទិសផលត្តា កបិត្ថនោតិ លទ្ធនាមោ.

១០. នីវរណសុត្តវណ្ណនា

២២១. អន្ធភាវករណា បញ្ញាចក្ខុស្ស វិពន្ធនតោ. តថា ហិ តេ ‘‘អចក្ខុករណា បញ្ញានិរោធិកា’’តិ វុត្តា. វិហនតិ វិពាធតីតិ វិឃាតោ, ទុក្ខន្តិ អាហ ‘‘វិឃាតបក្ខិយាតិ ទុក្ខបក្ខិកា’’តិ. និព្ពានត្ថាយ ន សំវត្តន្តីតិ អនិព្ពានសំវត្តនិកា. មិស្សកពោជ្ឈង្គាវ កថិតា បុព្ពភាគិកានំ កថិតត្តា.

នីវរណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចក្កវត្តិវគ្គោ

១. វិធាសុត្តវណ្ណនា

២២២. វិធីយន្តីតិ វិធា, មានាទិភាគា កោដ្ឋាសាតិ អាហ ‘‘តយោ មានកោដ្ឋាសា’’តិ. តថា តថា វិទហនតោតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា តេន តេនាការេន វិទហនតោ ឋបនតោ, ឋបេតព្ពតោ វា.

២. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

២២៣. សិរិសម្បត្តិយា រាជតិ ទិប្បតិ សោភតីតិ រាជា, ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ. រញ្ជេតីតិ រមេតិ. អព្ភុគ្គតាយាតិ ឧទីរិតា និព្ពត្តិតោ តត្ថ តត្ថ គច្ឆនតោ. ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្ករតនំ បវត្តេតិ. ទេវដ្ឋានន្តិ បូជនីយទេវដ្ឋានំ. ចិត្តីកតដ្ឋេនាតិ បូជនីយភាវេន. អគ្ឃោ នត្ថិ ចិរកាលសម្ភវបុញ្ញានុភាវសិទ្ធរតនសព្ភាវតោ. អញ្ញេហិ ចក្កវត្តិនោ បរិគ្គហភូតរតនេហិ. លោកេតិ មនុស្សលោកេ. តេន តទញ្ញលោកំ និវត្តេតិ. វិជ្ជមានគ្គហណេន អតីតានាគតំ និវត្តេតិ. ពុទ្ធា ច កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ ចក្កវត្តិនោបិ យេភុយ្យេន តស្មិំយេវ ឧប្បជ្ជនតោតិ អធិប្បាយោ. អនោមស្សាតិ អលាមកស្ស ឧក្កដ្ឋស្ស. សេសានិ រតនានិ.

តត្រាតិ វាក្យោបញ្ញាសនេ និបាតោ, តស្មិំ បាតុភាវវចនេ. ‘‘អយុត្ត’’ន្តិ វត្វា តត្ថ អធិប្បាយំ វិវរន្តោ ‘‘ឧប្បន្នំ ហី’’តិអាទិមាហ. តេហិ រតនេហិ ចក្កវត្តននិយមាបេក្ខតាយ ចក្កវត្តិវចនស្ស. និយមេនាតិ ឯកន្តេន. វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ ភាវិនិ ភូតេ វិយ ឧបចារោតិ យថា – ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិ (សុ. និ. ៤១០). លទ្ធនាមស្សាតិ ចក្កវត្តីតិ លោកេ លទ្ធសមញ្ញស្ស បត្ថនីយស្ស បុរិសវិសេសស្ស. មូលុប្បត្តិវចនតោបីតិ ‘‘ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា’’តិ ឯតស្ស បឋមុប្បត្តិយា វចនតោបិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ. យោ ហិ ចក្កវត្តិរាជា, តស្ស ឧប្បត្តិយា ចក្ករតនស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ចក្កវត្តីតិ ឯវំ នាមំ ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘ចក្កំ វត្តេស្សតី’’តិ ឥទំ បន និយាមំ អនបេក្ខិត្វា តស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ រតនានុប្បត្តិំ គហេត្វា វុត្តនយតោ សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ ‘‘ចក្កវត្តី’’តិ. ឯកមេវាតិ ចក្ករតនមេវ បឋមំ បាតុភវតិ. យស្មិំ ភូតេ រញ្ញោ ចក្កវត្តិសមញ្ញា, អថ បច្ឆា រតនានិ បាតុភវន្តីតិ ពហូនំ បាតុភាវំ ឧបាទាយ ពហុលវចនតោបិ ឯតំ ‘‘ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា រតនានំ បាតុភាវោ’’តិ វុត្តំ. អយំ ហេតុកត្តុសញ្ញិតោ អត្ថភេទោ. បាតុភាវាតិ បាតុភាវតោ. បុញ្ញសម្ភារោ ភិន្នសន្តានតាយ រតនានម្បិ បរិយាយេន ឧបនិស្សយហេតូតិ វុត្តំ. យុត្តមេវេតំ យថាវុត្តយុត្តិយុត្តត្តា.

វត្តព្ពភូតោ អធិប្បាយោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អធិប្បាយោ, អត្ថនិទ្ទេសោ, សង្ខេបតោ អធិប្បាយោ សង្ខេបាធិប្បាយោ. ចក្ករតនានុភាវេន ចក្កវត្តិស្សរិយស្ស សិជ្ឈនតោ ‘‘ទាតុំ សមត្ថស្សា’’តិ វុត្តំ. យោជនប្បមាណេ បទេសេ បវត្តត្តា យោជនប្បមាណំ អន្ធការំ. អតិទីឃាតិរស្សតាទិំ ឆព្ពិធំ ទោសំ វិវជ្ជេត្វា ឋិតស្សាតិ វចនសេសោ.

សព្ពេសំ ចតុភូមកធម្មានំ បុរេចរំ កុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសនវសេន បវត្តនតោ. ពុទ្ធាទីហិបិ អប្បហានីយតាយ មហន្តធម្មសភាវត្តា ធម្មកាយេ ច ជេដ្ឋកដ្ឋេន ធម្មកាយូបបន្នំ. បញ្ញាបាសាទតាយ ចស្ស ឧបរិគតដ្ឋេន អច្ចុគ្គតំ. វិត្ថតដ្ឋេន វិបុលំ. មហន្តតាយ មហន្តំ. អនាទិកាលភាវិតស្ស កិលេសសន្តានស្ស ខណេនេវ វិទ្ធំសនតោ សីឃំ លហុ ជវន្តិ បរិយាយា. ពោជ្ឈង្គធម្មបរិយាបន្នត្តា ហិ វុត្តំ ‘‘ឯកន្ត-កុសលត្តា’’តិ. សម្បយុត្តវសេន បីតិយា អាលោកវិទ្ធំសនភាវវសេនាតិ វុត្តំ ‘‘សហជាតបច្ចយាទី’’តិអាទិ. សព្ពសង្គាហិកធម្មបរិច្ឆេទោតិ ចតុភូមកត្តា សព្ពសង្គាហកោ ពោជ្ឈង្គធម្មបរិច្ឆេទោ កថិតោ.

៤-១០. ទុប្បញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា

២២៥-២៣១. ឯឡំ វុច្ចតិ ទោសោ, ឯឡេន មូគោ វិយាតិ ឯឡមូគោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មុខេន វាច’’ន្តិអាទិមាហ.

ចក្កវត្តិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សាកច្ឆវគ្គោ

១. អាហារសុត្តវណ្ណនា

២៣២. បុរិមនយតោតិ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយានំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិនា អាគតនយតោ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច សតិសម្បជញ្ញំ. សតិបធានំ វា អភិក្កន្តាទីសុ សត្ថកភាវបរិគ្គណ្ហកញាណំ សតិសម្បជញ្ញំ. តំ សព្ពត្ថ សតោការីភាវាវហត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តតិ. យថា ច បច្ចនីកធម្មប្បហានំ អនុរូបធម្មទេសនា ច អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ហោតិ, ឯវំ សតិរហិតបុគ្គលវជ្ជនា សតោការីបុគ្គលសេវនា ច តត្ថ ច យុត្តបយុត្តតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សតិសម្បជញ្ញ’’ន្តិអាទិនា. អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតិ. តថា ហិ អរហាវ ‘‘សតិវេបុល្លប្បត្តោ’’តិ វុច្ចតិ.

ធម្មានំ, ធម្មេសុ វា វិចយោ, សោ ឯវ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. បរិបុច្ឆកតាតិ អាចរិយំ បយិរុបាសិត្វា បញ្ចបិ និកាយេ សហដ្ឋកថាយ បរិយោគាហេត្វា យំ យំ តត្ថ គណ្ឋិដ្ឋានំ, តស្ស តស្ស ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ ឯវំ ខន្ធាទីសុ អត្ថបុច្ឆកភាវោ. តេនាហ ‘‘ខន្ធ…បេ… ពហុលតា’’តិ.

វត្ថុវិសទកិរិយាតិ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សរីរំ តប្បដិពទ្ធានិ ច ចីវរាទីនិ ឥធ ‘‘វត្ថូនី’’តិ អធិប្បេតានិ, តានិ យថា ចិត្តស្ស សុខាវហានិ ហោន្តិ, តថា ករណំ តេសំ វិសទភាវករណំ. តេន វុត្តំ ‘‘អជ្ឈត្តិកពាហិរាន’’ន្តិអាទិ. ឧស្សន្នទោសន្តិ វាតាទិឧស្សន្នទោសំ. សេទមលមក្ខិតន្តិ សេទេន ចេវ ជល្លិកាសង្ខាតេន សរីរមលេន ច មក្ខិតំ. ច-សទ្ទេន អញ្ញម្បិ សរីរស្ស ច ចិត្តស្ស ច បីឡាវហំ សង្គណ្ហាតិ. សេនាសនំ វាតិ វា-សទ្ទេន បត្តាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវិសទេ សតិ, វិសយភូតេ វា. កថំ ភាវនមនុយុត្តស្ស តានិ វិសយោតិ? អន្តរន្តរា បវត្តនកចិត្តុប្បាទវសេន ឯវំ វុត្តំ. តេ ហិ ចិត្តុប្បាទា ចិត្តេកគ្គតាយ ឥជ្ឈន្តិយាបិ អបរិសុទ្ធភាវាយ សំវត្តន្តិ. ចិត្តចេតសិកេសុ និស្សយាទិបច្ចយភូតេសុ. ញាណម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនេ. តេន ន កេវលំ តំ វត្ថុយេវ, អថ ខោ តស្មិំ អបរិសុទ្ធេ ញាណម្បិ អបរិសុទ្ធំ ហោតីតិ និស្សយាបរិសុទ្ធិយា និស្សិតាបរិសុទ្ធិ វិយ វិសយស្ស អបរិសុទ្ធតាយ វិសយីនំ អបរិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច.

សមភាវករណំ កិច្ចតោ អនូនាធិកភាវករណំ. យថាបច្ចយំ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អធិមោក្ខកិច្ចស្ស បដុតរភាវេន បញ្ញាយ អវិសទតាយ វីរិយាទីនញ្ច អនុពលប្បទានសិថិលតាទិនា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥតរានិ មន្ទានី’’តិ. តតោតិ តស្មា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវតោ ឥតរេសញ្ច មន្ទត្តា. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្បយុត្តធម្មានំ បគ្គណ្ហនំ អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ, បគ្គហកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ, វិក្ខេបបដិបក្ខោ. យេន វា សម្បយុត្តា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ អវិក្ខេបោ. រូបគតំ វិយ ចក្ខុនា យេន យាថាវតោ វិសយសភាវំ បស្សតិ, តំ ទស្សនកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ ពលវតា សទ្ធិន្ទ្រិយេន អភិភូតត្តា. សហជាតធម្មេសុ ហិ ឥន្ទដ្ឋំ ករោន្តានំ សហ បវត្តមានានំ ធម្មានំ ឯករសតាវសេនេវ អត្ថសិទ្ធិ, ន អញ្ញថា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. តន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ.

ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេនាតិ យស្ស សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ ឧឡារតាទិគុណេ អធិមុច្ចនស្ស សាតិសយប្បវត្តិយា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តស្ស បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាទិវិភាគតោ យាថាវតោ វីមំសនេន. ឯវញ្ហិ ឯវំធម្មតានយេន សភាវសរសតោ បរិគ្គយ្ហមានេ សវិប្ផារោ អធិមោក្ខោ ន ហោតិ – ‘‘អយំ ឥមេសំ ធម្មានំ សភាវោ’’តិ បញ្ញាព្យាបារស្ស សាតិសយត្តា. ធុរិយធម្មេសុ ហិ យថា សទ្ធាយ ពលវភាវេ បញ្ញាយ មន្ទភាវោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ញាយ ពលវភាវេ សទ្ធាយ មន្ទភាវោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តំ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន…បេ… ហាបេតព្ព’’ន្តិ. តថា អមនសិករណេនាតិ យេនាការេន ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តេនាការេន ភាវនំ នានុយុញ្ជនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ ទុវិធេន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ អត្តនោ វា បច្ចយវិសេសេន កិច្ចុត្តរិយតោ វីរិយាទីនំ វា មន្ទកិច្ចតាយ. តត្ថ បឋមវិកប្បេ ហាបនវិធិ ទស្សិតោ, ទុតិយវិកប្បេ បន យថា មនសិករោតោ វីរិយាទីនំ មន្ទកិច្ចតាយ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តថា អមនសិការេន វីរិយាទីនំ បដុតរភាវាវហេន មនសិការេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ តេហិ សមតំ ករោន្តេន ហាបេតព្ពំ. ឥមិនា នយេន សេសិន្ទ្រិយេសុបិ ហាបនវិធិ វេទិតព្ពោ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថូតិ សោ ហិ អាយស្មា សទ្ធាធិមុត្តោ តត្ថ ច កតាធិការោ សត្ថុ រូបកាយទស្សនេ បសុតោ ឯវ ហុត្វា វិហរន្តោ សត្ថារា – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន, យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៨៧) ឱវទិយមានោ កម្មដ្ឋានេ និយោជិតោបិ តំ អននុយុញ្ជន្តោ បណាមិតោ អត្តានំ វិនិបាតេតុំ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ. អថ នំ សត្ថា យថានិសិន្នោវ ឱភាសវិស្សជ្ជនេន អត្តានំ ទស្សេត្វា –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ, វក្កលី’’តិ អាហ. សោ តេន វចនេន អមតេនេវ អភិសិត្តោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, សទ្ធាយ ពហុលភាវតោ វិបស្សនាវីថិំ នារោហតិ. តំ ញត្វា ភគវា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនាយ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្ននយេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វក្កលិត្ថេរវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សន’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តភាវេ សេសិន្ទ្រិយានំ សកិច្ចាករណេ.

ឥតរកិច្ចភេទន្តិ ឧបដ្ឋានាទិកិច្ចវិសេសំ. បស្សទ្ធាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ហាបេតព្ពន្តិ យថា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន ហាយតិ, ឯវំ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតា បស្សទ្ធិយាទិភាវនាយ ហាយតិ សមាធិបក្ខិកត្តា តស្សា. តថា ហិ សមាធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខន្តី វីរិយាទិភាវនា វិយ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខន្តី ឯកំសតោ ហាបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បស្សទ្ធាទិភាវនាយ ហាបេតព្ព’’ន្តិ. សោណត្ថេរស្ស វត្ថូតិ សុកុមារសោណត្ថេរស្ស វត្ថុ. សោ ហិ អាយស្មាបិ សត្ថុ សន្តិកា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សីតវនេ វិហរន្តោ – ‘‘មម សរីរំ សុខុមាលំ, ន ច សក្កា សុខេនេវ សុខំ អធិគន្តុំ, កាយំ កិលមេត្វាបិ សមណធម្មោ កាតព្ពោ’’តិ ឋានចង្កមនមេវ អធិដ្ឋាយ បធានមនុយុញ្ជន្តោ បាទតលេសុ ផោដេសុ ឧដ្ឋិតេសុបិ វេទនំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ទឡ្ហវីរិយំ ករោន្តោ អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ វិសេសំ បវត្តេតុំ នាសក្ខិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា វីណោបមោវាទេន ឱវទិត្វា វីរិយសមតាយោជនវិធិំ ទស្សេន្តោ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា គិជ្ឈកូដំ គតោ. ថេរោបិ សត្ថារា ទិន្ននយេន វីរិយសមតំ យាជេត្វា ភាវេន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តេវ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ ទស្សេតព្ព’’ន្តិ. សេសេសុបីតិ សតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេសុបិ.

សមតន្តិ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ អនូនាធិកភាវំ, តថា សមាធិវីរិយានញ្ច. យថា ហិ សទ្ធាបញ្ញានំ វិសុំ វិសុំ ធុរិយធម្មភូតានំ កិច្ចតោ អញ្ញមញ្ញនាតិវត្តនំ វិសេសតោ ឥច្ឆិតព្ពំ. យតោ តេសំ សមធុរតាយ អប្បនា សម្បជ្ជតិ, ឯវំ សមាធិវីរិយានំ កោសជ្ជុទ្ធច្ចបក្ខិកានំ សមតាយ សតិ អញ្ញមញ្ញុបត្ថម្ភនតោ សម្បយុត្តធម្មានំ អន្តទ្វយបាតាភាវេន សម្មទេវ អប្បនា ឥជ្ឈតីតិ. ពលវសទ្ធោតិអាទិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស ព្យតិរេកមុខេន សមត្ថនំ. តស្សត្ថោ – យោ ពលវតិយា សទ្ធាយ សមន្នាគតោ អវិសទញាណោ, សោ មុធប្បសន្នោ ហោតិ, ន អវេច្ចប្បសន្នោ. តថា ហិ សោ អវត្ថុស្មិំ បសីទតិ, សេយ្យថាបិ តិត្ថិយសាវកា. កេរាដិកបក្ខន្តិ សាឋេយ្យបក្ខំ ភជតិ. សទ្ធាហីនាយ បញ្ញាយ អតិធាវន្តោ ‘‘ទេយ្យវត្ថុបរិច្ចាគេន វិនា ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ ទានមយំ បុញ្ញំ ហោតី’’តិអាទីនិ បរិកប្បេតិ ហេតុបតិរូបកេហិ វញ្ចិតោ, ឯវំភូតោ ច លូខតក្កវិលុត្តចិត្តោ បណ្ឌិតានំ វចនំ នាទិយតិ, សញ្ញត្តិំ ន គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ វិយ រោគោ អតេកិច្ឆោ ហោតី’’តិ. យថា ចេត្ថ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ សមភាវោ អត្ថាវហោ, វិសមភាវោ អនត្ថាវហោ, ឯវំ សមាធិវីរិយានំ អញ្ញមញ្ញំ សមភាវោ អត្ថាវហោ, ឥតរោ អនត្ថាវហោ, តថា សមភាវោ អវិក្ខេបាវហោ, ឥតរោ វិក្ខេបាវហោ. កោសជ្ជំ អភិភវតិ, តេន អប្បនំ ន បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោ ឧទ្ធច្ចំ អភិភវតីតិ ឯត្ថាបិ. តទុភយន្តិ សទ្ធាបញ្ញាទ្វយំ សមាធិវីរិយទ្វយញ្ច. សមំ កាតព្ពន្តិ សមតំ កាតព្ពំ.

សមាធិកម្មិកស្សាតិ សមថកម្មដ្ឋានិកស្ស. ឯវន្តិ ឯវំ សន្តេ, សទ្ធាយ ថោកំ ពលវភាវេ សតីតិ អត្ថោ. សទ្ទហន្តោតិ ‘‘បថវី បថវីតិ មនសិការមត្តេន កថំ ឈានុប្បត្តី’’តិ អចិន្តេត្វា ‘‘អទ្ធា សម្ពុទ្ធេន វុត្តវិធិ ឥជ្ឈតី’’តិ សទ្ទហន្តោ សទ្ធំ ជនេន្តោ. ឱកប្បេន្តោតិ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ អធិមុច្ចនវសេន អវកប្បេន្តោ បក្ខន្ទន្តោ. ឯកគ្គតា ពលវតី វដ្ដតិ សមាធិបធានត្តា ឈានស្ស. ឧភិន្នន្តិ សមាធិបញ្ញានំ. សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិនោ អធិមត្តតាយ បញ្ញាយ អធិមត្តតាបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘សមតាយបី’’តិ, សមភាវេនាបីតិ អត្ថោ. អប្បនាតិ លោកិយអប្បនា. តថា ហិ ‘‘ហោតិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ, លោកុត្តរប្បនា បន តេសំ សមភាវេនេវ ឥច្ឆិតា. យថាហ ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០). យទិ វិសេសតោ សទ្ធាបញ្ញានំ សមាធិវីរិយានញ្ច សមានតំ ឥច្ឆតិ, កថំ សតីតិ អាហ – ‘‘សតិ បន សព្ពត្ថ ពលវតី វដ្ដតី’’តិ. សព្ពត្ថាតិ លីនុទ្ធច្ចបក្ខិកេសុ បញ្ចិន្ទ្រិយេសុ. ឧទ្ធច្ចបក្ខិកេកទេសេ គណ្ហន្តោ ‘‘សទ្ធាវីរិយបញ្ញាន’’ន្តិ អាហ. អញ្ញថា បីតិ ច គហេតព្ពា សិយា. តថា ហិ ‘‘កោសជ្ជបក្ខិកេន សមាធិនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, ន ច ‘‘បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាហី’’តិ. សាតិ សតិ. សព្ពេសុ រាជកម្មេសុ និយុត្តោតិ សព្ពកម្មិកោ. តេនាតិ យេន ការណេន សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពា, តេន អាហ អដ្ឋកថាយំ. សព្ពត្ថ និយុត្តា សព្ពត្ថិកា, សព្ពេន វា លីនុទ្ធច្ចបក្ខិកេន ពោជ្ឈង្គេន អត្ថេតព្ពា សព្ពត្ថិយា, សព្ពត្ថិយាវ សព្ពត្ថិកា. ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តំ. តស្ស ហិ សតិបដិសរណំ បរាយណំ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ. តេនាហ – ‘‘អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

ខន្ធាទិភេទេ អនោគាឡ្ហបញ្ញានន្តិ បរិយត្តិពាហុសច្ចវសេនបិ ខន្ធាយតនាទីសុ អប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ. ពហុស្សុតសេវនា ហិ សុតមយញាណាវហា. តរុណវិបស្សនាសមង្គីបិ ភាវនាមយញាណេ ឋិតត្តា ឯកំសតោ បញ្ញវា ឯវ នាម ហោតីតិ អាហ – ‘‘សមបញ្ញាស…បេ… បុគ្គលសេវនា’’តិ. ញេយ្យធម្មស្ស គម្ភីរភាវវសេន តប្បរិច្ឆេទកញាណស្ស គម្ភីរភាវគហណន្តិ អាហ – ‘‘គម្ភីរេសុ ខន្ធាទីសុ បវត្តាយ គម្ភីរបញ្ញាយា’’តិ. តញ្ហិ ញេយ្យំ តាទិសាយ បញ្ញាយ ចរិតព្ពតោ គម្ភីរញាណចរិយំ, តស្សា វា បញ្ញាយ តត្ថ បភេទតោ បវត្តិ គម្ភីរញាណចរិយា, តស្សា បច្ចវេក្ខណាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរបញ្ញាយ បភេទបច្ចវេក្ខណា’’តិ. យថា សតិវេបុល្លប្បត្តោ នាម អរហា ឯវ, ឯវំ សោ ឯវ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោបីតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតី’’តិ. វីរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

‘‘តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តី’’តិអាទិនា វុត្តបញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណា និរយេ និព្ពត្តសត្តស្ស សព្ពបឋមំ ករោន្តីតិ ទេវទូតសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥០), តស្សា អាទិតោ វុត្តត្តា ច អាហ – ‘‘បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណតោ បដ្ឋាយា’’តិ. សកដវហនាទិកាលេតិ អាទិ-សទ្ទេន តទញ្ញមនុស្សេហិ តិរច្ឆានេហិ ច វិពាធនីយកាលំ សង្គណ្ហាតិ. ឯកំ ពុទ្ធន្តរន្តិ ឥទំ អបរាបរំ បេតេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជនកសត្តវសេន វុត្តំ, ឯកច្ចានំ វា បេតានំ, ឯកច្ចតិរច្ឆានានំ វិយ តថា ទីឃាយុកតាបិ សិយាតិ តថា វុត្តំ. តថា ហិ កាលោ នាគរាជា ចតុន្នំ ពុទ្ធានំ រូបទស្សាវី.

ឯវំ អានិសំសទស្សាវិនោតិ ‘‘វីរិយាយត្តោ ឯវ សកលលោកិយលោកុត្តរវិសេសាធិគមោ’’តិ ឯវំ អានិសំសទស្សនសីលស្ស. គមនវីថិន្តិ សបុព្ពភាគំ និព្ពានគាមិនិំ បដិបទំ. សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គបដិបាដិ, សត្តវិសុទ្ធិបរម្បរា វា. សា ហិ វដ្ដតោ និយ្យានាយ គន្តព្ពា បដិបទាតិ កត្វា គមនវីថិ នាម.

កាយទឡ្ហីពហុលោតិ កាយស្ស បោសនបសុតោ. បិណ្ឌន្តិ រដ្ឋបិណ្ឌំ. បច្ចយទាយកានំ អត្តនិ ការស្ស អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា មហប្ផលភាវស្ស ករណេន បិណ្ឌាយ ភិក្ខាយ បដិបូជនា បិណ្ឌាបចាយនា. នីហរន្តោតិ បត្តត្ថវិកតោ នីហរន្តោ. តំ សទ្ទំ សុត្វាតិ តំ ឧបាសិកាយ វចនំ បណ្ណសាលទ្វារេ ឋិតោវ បញ្ចាភិញ្ញតាយ ទិព្ពសោតេន សុត្វាតិ វទន្តិ. មនុស្សសម្បត្តិ, ទិព្ពសម្បត្តិ, អន្តេ និព្ពានសម្បត្តីតិ តិស្សោ សម្បត្តិយោ. សិតំ ករោន្តោវាតិ ‘‘អកិច្ឆេនេវ មយា វដ្ដទុក្ខំ សមតិក្កន្ត’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណាវសានេ សញ្ជាតបាមោជ្ជវសេន សិតំ ករោន្តោ ឯវ.

អលសានំ ភាវនាយ នាមមត្តម្បិ អជានន្តានំ កាយស្ស បោសនពហុលានំ យាវទត្ថំ បរិភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខាទិំ អនុយុញ្ជន្តានំ តិរច្ឆានកថិកានំ ទូរតោវ វជ្ជនំ កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនា. ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយា’’តិអាទិនា ភាវនារម្ភវសេន អារទ្ធវីរិយានំ ទឡ្ហបរក្កមានំ កាលេនកាលំ ឧបសង្កមនា អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនា. តេនាហ ‘‘កុច្ឆិំ បូរេត្វា’’តិអាទិ.

វិសុទ្ធិមគ្គេ បន ‘‘ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សព្រហ្មចារិមហត្តបច្ចវេក្ខណា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ ន គហិតំ, ‘‘ថិនមិទ្ធវិនោទនតា, សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ គហិតំ. តត្ថ អានិសំសទស្សាវិតាយ ឯវ សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណា គហិតា លោកិយលោកុត្តរវិសេសាធិគមស្ស វីរិយាយត្តតាទស្សនភាវតោ. ថិនមិទ្ធវិនោទនំ តទធិមុត្តតាយ គហិតំ, វីរិយុប្បាទនេ យុត្តបយុត្តស្ស ថិនមិទ្ធវិនោទនំ អត្ថតោ សិទ្ធមេវ. តត្ថ ថិនមិទ្ធវិនោទនំ កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជន-អារទ្ធវីរិយបុគ្គល-សេវន- តទធិមុត្តតាបដិបក្ខវិធមន-បច្ចយូបសំហារវសេន, អបាយភយបច្ចវេក្ខណាទយោ សមុត្តេជនវសេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទកាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ពុទ្ធានុស្សតិយា ឧបចារសមាធិនិដ្ឋត្តា វុត្តំ ‘‘យាវ ឧបចារា’’តិ. សកលសរីរំ ផរមានោតិ បីតិសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ សកលសរីរំ ផរមានោ. ធម្មសង្ឃគុណេ អនុស្សរន្តស្សបិ យាវ ឧបចារា សកលសរីរំ ផរមានោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. ឯវំ សេសអនុស្សតីសុ បសាទនីយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណាយ ច យោជេតព្ពំ តស្សាបិ វិមុត្តាយតនភាវេន តគ្គតិកត្តា. ឯវរូបេ កាលេតិ ទុព្ភិក្ខភយាទីសូតិ វុត្តកាលេ. សមាបត្តិយា…បេ… ន សមុទាចរន្តីតិ ឥទំ ឧបសមានុស្សតិយា វសេន វុត្តំ. សង្ខារានញ្ហិ សប្បទេសវូបសមេបិ និប្បទេសវូបសមេ វិយ តត្ថ សបញ្ញាយ បវត្តនតោ ភាវនាមនសិការោ កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថោ ហុត្វា ឧបចារសមាធិំ អាវហន្តោ តថារូបបីតិសោមនស្សសមន្នាគតោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតីតិ. បសាទនីយេសុ ឋានេសុ បសាទសិនេហាភាវេន សំសូចិតហទយតា លូខតា. សា ច តត្ថ អាទរគារវាករណេន វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អសក្កច្ចកិរិយាយ សំសូចិតលូខភាវេ’’តិ.

កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា បស្សទ្ធិ ឯវ យថាវុត្តពោធិអង្គភូតោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. បណីតភោជនសេវនតាតិ បណីតសប្បាយភោជនសេវនតា. ឧតុឥរិយាបថសុខគ្គហណេហិ សប្បាយឧតុឥរិយាបថំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តញ្ហិ តិវិធម្បិ សប្បាយំ សេវិយមានំ កាយស្ស កល្លតាបាទនវសេន ចិត្តស្ស កល្លតំ អាវហន្តំ ទុវិធាយបិ បស្សទ្ធិយា ការណំ ហោតិ. សត្តេសុ លព្ភមានំ សុខទុក្ខំ អហេតុកន្តិ អយមេកោ អន្តោ, ឥស្សរាទិវិសមហេតុកន្តិ អយំ ទុតិយោ, ឯតេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម យថាសកំ កម្មុនា ហោតីតិ អយំ មជ្ឈិមា បដិបត្តិ. មជ្ឈត្តោ បយោគោ យស្ស សោ មជ្ឈត្តបយោគោ, តស្ស ភាវោ មជ្ឈត្តបយោគតា. អយញ្ហិ បហានសារទ្ធកាយតា-សង្ខាតបស្សទ្ធកាយតាយ ការណំ ហោន្តី បស្សទ្ធិទ្វយំ អាវហតិ. ឯតេនេវ សារទ្ធកាយបុគ្គលបរិវជ្ជន-បស្សទ្ធកាយបុគ្គលសេវនានំ តទាវហនតា សំវណ្ណិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វត្ថុវិសទកិរិយា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា ច ‘‘បញ្ញាវហា’’តិ វុត្តា. សមថាវហាបិ តា ហោន្តិ សមថាវហភាវេនេវ បញ្ញាវហត្តាតិ វុត្តំ ‘‘វត្ថុវិសទ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ.

ករណកោសល្លភាវនាកោសល្លានំ នានន្តរិយភាវតោ រក្ខណកោសល្លស្ស ច តំមូលកត្តា ‘‘និមិត្តកុសលតា នាម កសិណនិមិត្តស្ស ឧគ្គហណកុសលតា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អតិសិថិលវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ញាបយោគមន្ទតំ អប្បមាទវេកល្លញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស បគ្គណ្ហនន្តិ តស្ស លីនស្ស ចិត្តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទិសមុដ្ឋាបនេន លយាបត្តិតោ សមុដ្ឋាបនំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? លីនំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុសមុដ្ឋាបយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ, មុខវាតញ្ច ទទេយ្យ, ន ច បំសុកេន ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថ ច យថាសកំ អាហារវសេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា សមុដ្ឋាបនាតិ វេទិតព្ពា, សា អនន្តរំ វិភាវិតា ឯវ.

អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ញាបយោគពលវតំ បមោទុប្បិលាវនញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស និគ្គណ្ហនន្តិ តស្ស ឧទ្ធតស្ស ចិត្តស្ស សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គាទិសមុដ្ឋាបនេន ឧទ្ធតាបត្តិតោ និសេធនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឧទ្ធតំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុវូបសមយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ អល្លានិ ចេវ តិណានិ….បេ… បំសុកេន ច ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថាបិ យថាសកំ អាហារវសេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា សមុដ្ឋាបនាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនា វុត្តា ឯវ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វុច្ចមានា, ឥតរស្ស អនន្តរំ វក្ខតិ. បញ្ញាបយោគមន្ទតាយាតិ បញ្ញាព្យាបារស្ស អប្បភាវេន. យថា ហិ ទានំ អលោភប្បធានំ, សីលំ អទោសប្បធានំ, ឯវំ ភាវនា អមោហប្បធានា. តត្ថ យទា បញ្ញា ន ពលវតី ហោតិ, តទា ភាវនា បុព្ពេនាបរំ វិសេសាវហា ន ហោតិ, អនភិសង្ខតោ វិយ អាហារោ បុរិសស្ស យោគិនោ ចិត្តស្ស អភិរុចិំ ន ឧប្បាទេតិ, តេន តំ និរស្សាទំ ហោតិ. តថា ភាវនាយ សម្មទេវ វីថិបដិបត្តិយា អភាវេន ឧបសមសុខំ ន វិន្ទតិ, តេនបិ ចិត្តំ និរស្សាទំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបយោគ…បេ… និរស្សាទំ ហោតី’’តិ.

តស្ស សំវេគុប្បាទនញ្ច បសាទុប្បាទនញ្ច តិកិច្ឆនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ យថារហំ សុគតិយំ ទុគ្គតិយញ្ច ហោន្តីតិ តទញ្ញមេវ បញ្ចវិធពន្ធនាទិខុប្បិបាសាទិអញ្ញមញ្ញវិពាធនាទិហេតុកំ អបាយទុក្ខំ ទដ្ឋព្ពំ. តយិទំ សព្ពំ តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នភវនិស្សិតំ គហិតន្តិ អតីតេ អនាគតេ ច កាលេ វដ្ដមូលកទុក្ខានិ វិសុំ គហិតានិយេវ. យេ បន សត្តា អាហារូបជីវិនោ តត្ថ ច ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ, តេសំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ជីវិកទុក្ខំ អដ្ឋមំ សំវេគវត្ថុ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ វុច្ចតិ សមយេ សម្បហំសនាតិ អយំ សម្បហំសិតព្ពសមយេ វុត្តនយេន សំវេគជននវសេន ចេវ បសាទុប្បាទនវសេន ច សម្មទេវ បហំសនា, សំវេគជននបុព្ពកបសាទុប្បាទនេន ភាវនាចិត្តស្ស តោសនាតិអត្ថោ.

សម្មាបដិបត្តិំ អាគម្មាតិ លីនុទ្ធច្ចវិរហេន សមថវីថិបដិបត្តិយា ច សម្មទេវ ភាវនាបដិបត្តិំ អាគម្ម.

អលីនន្តិអាទីសុ កោសជ្ជបក្ខិកានំ ធម្មានំ អនធិមត្តតាយ អលីនំ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានំ អនធិមត្តតាយ អនុទ្ធតំ, បញ្ញាបយោគសម្បត្តិយា ឧបសមសុខាធិគមេន ច អនិរស្សាទំ, តតោ ឯវ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ សមថវីថិបដិបន្នញ្ច. តត្ថ អលីនតាយ បគ្គហេ, អនុទ្ធតាយ ច និគ្គហេ, អនិរស្សាទតាយ សម្បហំសនេ ន ព្យាបារំ អាបជ្ជតិ. អលីនានុទ្ធច្ចតាហិ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ, អនិរស្សាទតាយ សមថវីថិបដិបន្នំ, សមប្បវត្តិយា វា អលីនំ អនុទ្ធតំ, សមថវីថិបដិបត្តិយា អនិរស្សាទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ វុច្ចតិ សមយេ អជ្ឈុបេក្ខនតាតិ អយំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពសមយេ ចិត្តស្ស បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ ព្យាវដតាសង្ខាតំ បដិបក្ខំ អភិភុយ្យ ឧបេក្ខនា វុច្ចតិ. ឯសាតិ សមាធិពោជ្ឈង្គោ អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ. អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតីតិ ឯតេន និប្បរិយាយតោ សមាធិវេបុល្លប្បត្តោបិ អរហា ឯវាតិ ទស្សេតិ.

អនុរោធវិរោធបហានវសេន មជ្ឈត្តភាវោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ការណំ តស្មិំ សតិ សិជ្ឈនតោ, អសតិ ច អសិជ្ឈនតោ, សោ ច មជ្ឈត្តភាវោ វិសយវសេន ទុវិធោតិ អាហ ‘‘សត្តមជ្ឈត្តតា សង្ខារមជ្ឈត្តតា’’តិ. តទុភយវសេន ចស្ស វិរុជ្ឈនំ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ ឯវ ទូរីកតន្តិ អនុរុជ្ឈនស្សេវ បហានវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សត្តមជ្ឈត្តតា’’តិអាទិមាហ. តថា ហិស្ស សត្តសង្ខារកេលាយនបុគ្គលបរិវជ្ជនំ ‘‘ឧប្បត្តិយា ការណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧបេក្ខាយ ហិ វិសេសតោ រាគោ បដិបក្ខោ, តតោ រាគពហុលស្ស បុគ្គលស្ស ឧបេក្ខា ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. ទ្វីហាការេហីតិ កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណំ អត្តសុញ្ញតាបច្ចវេក្ខណន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ. ទ្វីហេវាតិ អវធារណំ សង្ខារសហិតាយ សង្ខ្យាសមានតាយ ទស្សនត្ថំ. សង្ខ្យា ឯវ ហេត្ថ សមានំ, ន សង្ខ្យេយ្យំ សព្ពថា សមានន្តិ. អស្សាមិកភាវោ អនត្តនិយតា. សតិ ហិ អត្តនិ តស្ស កិញ្ចនភាវេន ចីវរំ អញ្ញំ វា កិញ្ចិ អត្តនិយំ នាម សិយា, សោ បន កោចិ នត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ. អនទ្ធនិយន្តិ, ន អទ្ធានក្ខមំ, ន ចិរដ្ឋាយិ ឥត្តរំ អនិច្ចន្តិ អត្ថោ. តាវកាលិកន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

មមាយតីតិ មមត្តំ ករោតិ. មមាតិ តណ្ហាយ បរិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ. ធនាយន្តាតិ ធនំ ទព្ពំ ករោន្តា. អស្សាតិ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតិ. តថា ហិ អរហតោ ឯវ ឆឡង្គុបេក្ខានិប្ផត្តិ.

អសុភារម្មណា ធម្មាតិ អសុភប្បការា អសុភឈានស្ស អារម្មណភូតា ធម្មា. កាមំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធាបិ កេសាទយោ អសុភប្បការា ឯវ, វិសេសតោ បន ជិគុច្ឆិតព្ពេ ជិគុច្ឆាវហេ គណ្ហន្តោ ‘‘ទសា’’តិ អាហ. យថា មនសិករោតោ សភាវសរសតោ តត្ថ អសុភសញ្ញា សន្តិដ្ឋតិ, តថា បវត្តោ មនសិការោ ឧបាយមនសិការោ. អសុភេ អសុភបដិក្កូលាការស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, យថា វា តត្ថ ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា មនសិការោ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. ឧបចារប្បនាវហាយ អសុភភាវនាយ អនុយុញ្ជនា អសុភភាវនានុយោគោ.

មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ សុដ្ឋុ សុសំវរណេ សតិ អវសរំ អលភន្តោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ, តថា ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ មិតាហារស្ស ថិនមិទ្ធាភិភវាភាវា ឱតារំ អលភមានោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ. យោ បន អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញំ តព្ពិបរិណាមស្ស តទាធារស្ស តស្ស ច ឧទរិយភូតស្ស អតិវិយ ជេគុច្ឆតំ, កាយស្ស ច អាហារតិដ្ឋកតំ សម្មទេវ ជានាតិ, សោ សព្ពសោ ភោជនេ បមាណស្ស ជាននេន វិសេសតោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ នាម. តស្ស កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ, អដ្ឋកថាយំ បន អប្បាហារតំយេវ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរោ ទន្តដ្ឋិទស្សាវី. បហីនស្សាតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនស្ស. អភិធម្មបរិយាយេន សព្ពោបិ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ ‘‘អរហត្តមគ្គេន អាយតិំ អនុប្បាទោ’’តិ វុត្តំ.

មេជ្ជតិ ហិតផរណវសេន សិនិយ្ហតីតិ មិត្តោ, ហិតេសី បុគ្គលោ, តស្មិំ មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសាតិ មេត្តា, ហិតេសិតា. សា ឯវ បដិបក្ខតោ ចេតសោ វិមុត្តីតិ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ. តត្ថ មេត្តាយនស្ស សត្តេសុ ហិតផរណស្ស ឧប្បាទនំ បវត្តនំ មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. តេនាហ ‘‘ឱទិស្សកា’’តិអាទិ.

តត្ថ អត្តបិយសហាយមជ្ឈត្តវេរិវសេន ឱទិស្សកតា. សីមាសម្ភេទេ កតេ អនោទិស្សកតា. ឯកាទិទិសាផរណវសេន ទិសាផរណតា មេត្តាយ ឧគ្គណ្ហនេ វេទិតព្ពា. ឧគ្គហោ យាវ ឧបចារា ទដ្ឋព្ពោ. ឧគ្គហិតាយ អាសេវនា ភាវនា, សព្ពា ឥត្ថិយោ បុរិសា អរិយា អនរិយា ទេវា មនុស្សា វិនិបាតិកាតិ សត្តោធិករណវសេន បវត្តា សត្តវិធា, អដ្ឋវីសតិវិធា វា, ទសហិ ទិសាហិ ទិសោធិករណវសេន បវត្តា ទសវិធា, ឯកេកាយ ទិសាយ សត្តាទិឥត្ថាទិអវេរាទិភេទេន អសីតាធិកចតុសតប្បភេទា ច ឱធិសោផរណមេត្តា. សព្ពេ សត្តា, បាណា, ភូតា, បុគ្គលា, អត្តភាវបរិយាបន្នាតិ ឯតេសំ វសេន បញ្ចវិធា. ឯកេកស្មិំ អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ជា, អនីឃា, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូតិ ចតុធា បវត្តិយា វីសតិវិធា អនោធិសោផរណមេត្តា, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ឱធិសោ…បេ… ភាវេន្តស្សបី’’តិ. ត្វំ ឯតស្សាតិអាទិនា កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណំ ទស្សេតិ. បដិសង្ខានេ ឋិតស្សាតិ កោធេ យថាវុត្តស្ស អាទីនវស្ស តប្បដិបក្ខតោ អកោធេ មេត្តាយ អានិសំសស្ស ច បដិសង្ខានេ សម្មទេវ ជាននេ. សេវន្តស្សាតិ ភជន្តស្ស ព្យាបាទោ បហីយតិ.

អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោតិ អាហារស្ស អធិកភោជនេ ថិនមិទ្ធស្ស និមិត្តគ្គាហោ, ‘‘ឯត្តកេ ភុត្តេ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្តកេ នោ’’តិ ថិនមិទ្ធស្ស ការណាការណគ្គាហោតិ អត្ថោ. ទិវា សូរិយាលោកន្តិ ទិវា គហិតនិមិត្តំ សូរិយាលោកំ, រត្តិយំ មនសិករោន្តស្សបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធុតង្គានំ វីរិយនិស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘ធុតង្គនិស្សិតសប្បាយកថាយបី’’តិ.

កុក្កុច្ចម្បិ កតាកតានុសោចនវសេន បវត្តមានំ ចេតសោ អវូបសមាវហតាយ ឧទ្ធច្ចេន សមានលក្ខណមេវាតិ តទុភយស្ស បហានការណំ ទស្សេន្តោ ភគវា – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ចេតសោ វូបសមោ’’តិអាទិមាហ. តស្មា ពាហុសច្ចាទិ តស្ស បហានការណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិច ឆ ធម្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពហុស្សុតស្ស គន្ថតោ, អត្ថតោ ធម្មំ វិចារេន្តស្ស អត្តវេទាទិបដិលាភសម្ភវតោ វិក្ខេបោ ន ហោតិ. យថាវិហិតបដិបត្តិយា យថាធម្មបដិការប្បត្តិយា ច វិប្បដិសារោ អនវសរោវាតិ ‘‘ពាហុសច្ចេនបិ…បេ… ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតី’’តិ វុត្តំ. យទគ្គេន ពហុស្សុតស្ស បដិសង្ខានវតោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, តទគ្គេន បរិបុច្ឆកតាវិនយបកតញ្ញុតាហិបិ តំ បហីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វុទ្ធសេវិតា ច វុទ្ធសីលិតំ អាវហតីតិ ចេតសោ វូបសមករត្តា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានការី វុត្តា, វុទ្ធភាវំ បន អនបេក្ខិត្វា វិនយធរា កុក្កុច្ចវិនោទកា កល្យាណមិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. វិក្ខេបោ ច ភិក្ខូនំ យេភុយ្យេន កុក្កុច្ចហេតុកោ ហោតីតិ ‘‘កប្បិយាកប្បិយបរិបុច្ឆាពហុលស្សា’’តិអាទិនា វិនយនយេនេវ បរិបុច្ឆកតាទយោ និទ្ទិដ្ឋា. បហីនេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. កុក្កុច្ចស្ស ទោមនស្សសហគតត្តា អនាគាមិមគ្គេន អាយតិំ អនុប្បាទោ វុត្តោ.

កុសលាកុសលា ធម្មាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. កាមំ ពាហុសច្ចបរិបុច្ឆកតាហិ អដ្ឋវត្ថុកាបិ វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, តថាបិ រតនត្តយវិចិកិច្ឆាមូលិកា សេសវិចិកិច្ឆាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តីណិ រតនានិ អារព្ភា’’តិអាទិ. វិនយេ បកតញ្ញុតាយ ច សតិ សិក្ខាយ កង្ខាយ អសម្ភវោ ឯវ, តថា រតនត្តយគុណាវពោធេ សតិ បុព្ពន្តាទីសុ សំសយស្សាតិ អាហ – ‘‘វិនយេ’’តិអាទិ. ឱកប្បនីយសទ្ធា សទ្ធេយ្យវត្ថុំ អនុបវិសិត្វា វិយ អធិមុច្ចនំ, តញ្ច តថា អធិមោក្ខុប្បាទនមេវ. សទ្ធាយ និន្នបោណបព្ភារតា អធិមុត្តិ. អរហត្តេន កូដំ គណ្ហិ សត្តបិ ពោជ្ឈង្គេ វិត្ថារេត្វា ទេសនាយ ឱសាបិតត្តា.

អាហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បរិយាយសុត្តវណ្ណនា

២៣៣. សម្ពហុលាតិ វុច្ចន្តិ សង្ឃសមញ្ញាយ អភាវតោ. តតោ បរន្តិ តិណ្ណំ ជនានំ ឧបរិ សង្ឃោ ចតុវគ្គករណីយាទិសង្ឃកម្មវសេន កម្មប្បត្តត្តា. បវិសិំសូតិ ភាវិនិ បវិសនេ ភូតេ វិយ កត្វា ឧបចារេន វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បវិដ្ឋា’’តិ. ភាវិនិ ហិ ភូតេ វិយ ឧបចារោ. តេនាហ – ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ, តេ បន ភិក្ខូតិ អត្ថោ. បុន តេ បនាតិ តិត្ថិយា តិត្ថិយសាវកា ច.

ឥមស្មិំ បញ្ញាបនេតិ ‘‘បញ្ច នីវរណេ បហាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តេ ឥមស្មិំ បការេ អត្ថបញ្ញាបនេ. វិសិស្សតិ អញ្ញមញ្ញតោ បភិជ្ជតីតិ វិសេសោ, ភេទោ. ស្វាយំ ឥធ អន្តោគធាធិកភាវោ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘កោ វិសេសោតិ កិំ អធិក’’ន្តិ. អធិកំ បយសនំ បយុញ្ជនន្តិ អធិប្បយាសោ, អធិកប្បយោគោ. នានា ករីយតិ ឯតេនាតិ នានាករណំ, ភេទោតិ អាហ – ‘‘កិំ នានត្ត’’ន្តិ. ទុតិយបទេតិ ‘‘អនុសាសនិយា វា អនុសាសនិ’’ន្តិ ឯតស្មិំ បទេ. ឯសេវ នយោតិ យថា បឋមស្មិំ បទេ អត្ថយោជនា, ឯវំ ទុតិយបទេបិ យោជេតព្ពា.

តីណិ ឋានានីតិ ទេវមារព្រហ្មដ្ឋានានិ តីណិ ‘‘សទេវកេ លោកេ’’តិអាទិនា លោកេ បក្ខិបិត្វា. ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយា’’តិ ទ្វេ ឋានានិ. ‘‘បជាយា’’តិ ឯត្ថ បក្ខិបិត្វា ឥតិ បញ្ចហិ បទេហិ. ឧទ្ទេសន្តិ ឧទ្ទិសិតព្ពតំ. គណនន្តិ ឯកោ កាមច្ឆន្ទោតិ គហេតព្ពតំ គច្ឆតិ. អត្តនោ ហត្ថបាទាទីសូតិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ សមុទាយំ អារព្ភ បដិឃស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. អត្តនោ ខន្ធេសុ វិមតិ ‘‘អហំ នុ ខោស្មី’’តិអាទិនា.

កិញ្ចាបិ សព្ពំ វីរិយំ ចេតសិកមេវ, យំ បន កាយកម្មាធិដ្ឋានាទិវសេន មនសិ កាយិកបយោគសមុដ្ឋាបនំ វីរិយំ កាយិកន្តិ លទ្ធបរិយាយន្តិ តតោ វិសេសេត្វា ចេតសិកន្តិ យថាធិប្បេតទុតិយតាទស្សនត្ថំ. យទិបិ យថាកប្បិតឥរិយាបថសន្ធារណវសេន បវត្តមានំ វីរិយំ កាយស្ស តថាបវត្តស្ស បច្ចយភូតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, តថាបិ ន តាទិសោ កាយបយោគោ, តទា បវត្តោ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘កាយបយោគំ វិនា ឧប្បន្នវីរិយ’’ន្តិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គសទិសោ វាតិ ឥមិនា អជ្ឈត្តិកេ សង្ខារេ អជ្ឈុបេក្ខនវសេន បវត្តា អជ្ឈត្តធម្មេសុ ឧបេក្ខាតិអាទិនយំ អតិទិសតិ.

‘‘មិស្សកពោជ្ឈង្គា កថិតា’’តិ វត្វា តមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ឯតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចង្កមន្តេនបិ អរិយមគ្គំ អធិគន្តុំ សក្កាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘មគ្គំ អបត្តំ កាយិកវីរិយ’’ន្តិ. ពោជ្ឈង្គា ន លព្ភន្តីតិ និប្បរិយាយពោជ្ឈង្គា ន លព្ភន្តី. ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ បរិយាយតោតិ អធិប្បាយោ. សេសាតិ ពហិទ្ធាធម្មេសុ សតិ-ធម្មវិចយ-ឧបេក្ខា-ចេតសិក-វីរិយ-សវិតក្ក-សវិចារ-បីតិ-សមាធី ទ្វេ បស្សទ្ធិយោ ច. អយំ បន នយោ បចុរប្បវត្តិវសេន អដ្ឋកថានយេនេវ វុត្តោ. ថេរវាទវសេន បន អវិតក្កអវិចារមត្តា បីតិសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គា រូបាវចរាបិ អត្ថីតិ តេបិ គហេត្វា ទស មិស្សកាវ ហោន្តីតិ វត្តព្ពំ សិយាតិ.

បរិយាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អគ្គិសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. លោណធូបនន្តិ លោណញ្ច ធូបនញ្ច លោណធូបនំ. យោធកម្មន្តិ យោធបុគ្គលេន កត្តព្ពំ កម្មំ. មន្តកម្មន្តិ រាជកិច្ចមន្តនំ. បដិហារកម្មន្តិ រញ្ញោ សន្តិកំ អាគតានំ វចនំ រញ្ញោ និវេទេត្វា តតោ នេសំ បដិហរណកម្មំ. តស្មាតិ សព្ពត្ថិកត្តា សតិយា. ឯវំ ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហ’’ន្តិអាទិកំ អវោច. បុព្ពភាគវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គាវ កថិតា បគ្គហនិគ្គហវិនោទិតត្តា.

អគ្គិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មេត្តាសហគតសុត្តវណ្ណនា

២៣៥. កីទិសា គតិ និព្ពត្តិ ឯតិស្សាតិ កិំគតិកា, កិំនិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ. កីទិសី បរមា ឧត្តមា កោដិ ឯតិស្សាតិ កិំបរមា. កីទិសំ ផលំ អានិសំសំ ឧទយោ ឯតិស្សាតិ កិំផលា. សំសដ្ឋំ សម្បយុត្តន្តិ ឥទំ សហគត-សទ្ទស្ស អត្ថទស្សនមត្តំ, ឥធ បន មេត្តាឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនាបុព្ពភាគពោជ្ឈង្គា ច ‘‘មេត្តាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គ’’ន្តិអាទិនា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ សព្ពេសុ ច ព្រហ្មវិហារេសុ.

បដិកូលេតិ វិរជ្ជតីតិ បដិកូលំ, អនិដ្ឋំ. ន បដិកូលំ អប្បដិកូលំ, ឥដ្ឋំ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋេ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ អប្បដិកូលវត្ថុស្មិំ. ឯវន្តិ បដិកូលសញ្ញី. សត្តេ អប្បដិកូលេ អសុភផរណំ, សង្ខារេ អប្បដិកូលេ អនិច្ចន្តិ មនសិការំ ករោន្តោ. អសុភាយាតិ អសុភសញ្ញាយ. អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតីតិ អនិច្ចន្តិ មនសិការំ បវត្តេតិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អប្បដិកូលបដិកូលេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឆឡង្គុបេក្ខន្តិ ឆសុ អារម្មណេសុ បហីនានុរោធស្ស ឧប្បត្តិយា ឆឡង្គវន្តំ ឧបេក្ខំ.