នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សំយុត្តនិកាយេ

មហាវគ្គដីកា

១. មគ្គសំយុត្តំ

១. អវិជ្ជាវគ្គោ

១-២. អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា

១-២. បុព្ពង្គមាតិ បុព្ពេចរា. អវិជ្ជា ហិ អញ្ញាណលក្ខណា សម្មុយ្ហនាការេន អារម្មណេ បវត្តតីតិ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ តទាការានុវិធានតាយ បច្ចយោ ហោតិ. តថា ហិ តេ អនិច្ចាសុភទុក្ខានត្តសភាវេបិ ធម្មេ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តិ, អយមស្សា តេសំ សហជាតវសេន បុព្ពង្គមតា. យំ បន មោហេន អភិភូតោ បាបកិរិយាយ អាទីនវំ អបស្សន្តោ បាណំ ហនតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ, កាមេសុ មិច្ឆា ចរតិ, មុសា ភណតិ, អញ្ញម្បិ វិវិធំ ទុស្សីល្យំ អាចរតិ, អយមស្ស សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ច បុព្ពង្គមតា. សមាបជ្ជនាយាតិ តព្ភាវាបជ្ជនាយ អកុសលប្បត្តិយា. សភាវបដិលាភាយាតិ អត្តលាភាយ. តេនាហ ‘‘ឧប្បត្តិយា’’តិ. សា បនេសា វុត្តាការេន អកុសលានំ បុព្ពង្គមភូតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. យទេតន្តិ យំ ឯតំ បាបាជិគុច្ឆនតាយ បាបតោ អលជ្ជនាការសណ្ឋិតំ អហិរិកំ, បាបានុត្រាសតាយ បាបតោ អភាយនាការសណ្ឋិតញ្ច អនោត្តប្បំ, ឯតំ ទ្វយំ អនុទេវ អន្វាគតមេវ. អនុ-សទ្ទេន ចេត្ថ ឯតន្តិ ឧបយោគវចនំ. អនុទេវាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សហេវ ឯកតោតិ. ឯត្ថ អវិជ្ជាយ វុត្តនយានុសារេន តប្បដិបក្ខតោ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ យថា អកុសលកម្មបថវសេន បវត្តិយំ បុព្ពង្គមតា អវិជ្ជាយ, ឯវំ កុសលកម្មបថវសេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន ច បវត្តិយំ វិជ្ជាយ បុព្ពង្គមតា វត្តព្ពា. វីមំសាធិបតិវសេន បវត្តិយំ អាធិបច្ចាការវសេន ច បុព្ពង្គមតា វេទិតព្ពា. ទ្វីហេវាតិ ច អវធារណំ អាធិបច្ចាការស្ស សហជាតេនេវ សង្គហេតព្ពតោ.

លជ្ជនាការសណ្ឋិតាតិ បាបតោ ជិគុច្ឆនាការសណ្ឋិតា. ភាយនាការសណ្ឋិតន្តិ ឧត្តសនាការសណ្ឋិតំ. ឯត្ថាតិ ហិរិឱត្តប្បេ. វិទតិ, វិន្ទតីតិ វា វិជ្ជា. វិទ្ទសូតិ ច សប្បញ្ញបរិយាយោតិ អាហ ‘‘វិទ្ទសុនោតិ វិទុនោ’’តិ. យាថាវទិដ្ឋីតិ អវិបរីតា ទិដ្ឋិ, សំកិលេសតោ និយ្យានិកទិដ្ឋិ. សម្មាទិដ្ឋិ បហោតីតិ ឯត្ថ សា វិជ្ជា សម្មាទិដ្ឋិ វេទិតព្ពា. ន ឯកតោ សព្ពានិ លព្ភន្តិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវានំ បុព្ពាភិសង្ខារស្ស អនេករូបត្តា. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឯកតោ លព្ភន្តិ កិច្ចតោ ភិន្នានម្បិ តាសំ តត្ថ សរូបតោ អភិន្នត្តា. ឯកា ឯវ ហិ វិរតិ មគ្គក្ខណេ តិស្សន្នម្បិ វិរតីនំ កិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ, យថា ឯកា ឯវ សម្មាទិដ្ឋិ បរិជាននាទិវសេន ចតុព្ពិធកិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ. តានិ ច ខោ សព្ពានិ អដ្ឋបិ បឋមជ្ឈានិកេ មគ្គេ លព្ភន្តីតិ យោជនា. បឋមជ្ឈានិកេតិ បឋមឈានវន្តេ.

តថាភូតស្សាតិ អរិយមគ្គសមង្គិនោ. យស្មា មហាសឡាយតនសុត្តេ វុត្តំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បញ្ចន្នំ ឯវ អង្គានំ វសេនា’’តិ, តស្មា បញ្ចង្គិកោ លោកុត្តរមគ្គោ ហោតិ. ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនា’’តិ ហិ វចនំ តទា មគ្គក្ខណេ វិរតីនំ អភាវំ ញាបេតិ, តស្មា កាមាវចរចិត្តេសុ វិយ លោកុត្តរចិត្តេសុ វិរតិ អនិយតាតិ អធិប្បាយោ. បរិសុទ្ធភាវទស្សនន្តិ បរិសុទ្ធសីលភាវទស្សនត្ថំ. អយមត្ថោ ទីបិតោ, ន អរិយមគ្គេ វិរតីនំ អភាវោ.

យទិ ឯវំ កស្មា អភិធម្មេ មគ្គវិភង្គេ បញ្ចង្គិកវារោ អាគតោតិ អាហ ‘‘យម្បិ អភិធម្មេ’’តិអាទិ. តន្តិ ‘‘បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ វចនំ. ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មិញ្ហិ កាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិញ្ហិ កាលេតិ លោកិយកាលេ. តេន ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ អដ្ឋង្គិកកិច្ចំ ទស្សេតិ. វិរតិឧប្បាទនេន មិច្ឆាវាចាទីនិ បុគ្គលេន មគ្គសមយេ បជហាបេន្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ ‘‘បញ្ច ការកង្គានី’’តិ វុត្តានិ. សម្មាវាចាទិកិរិយា ហិ វិរតិ, តញ្ច ឯតានិ ការាបេន្តីតិ. វិរតិវសេនាតិ វិរមណកិរិយាវសេន ការាបកភាវេន, កត្តុភាវេន វាតិ អត្ថោ. ‘‘វិរតិត្តយវសេនា’’តិ វា បាឋោ.

សម្មាកម្មន្តោ បូរតីតិ ឥមេហិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីហិ សម្មាកម្មន្តកិច្ចំ បូរតិ នាម តេហិ វីរិយាទិកេហិ តទត្ថសិទ្ធិតោ. តម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុន្តិ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេបិ ឥមានេវ បញ្ច សម្មាវាចាទិវិរតិត្តយស្ស ឯកក្ខណេ ការាបកង្គានីតិ ទស្សេតុំ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘តស្មិំ សមយេ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ (វិភ. ៤៩៤) ឯវំ វុត្តំ. លោកិយមគ្គក្ខណេ បញ្ចេវ ហោន្តិ, វិរតិ បន អនិយតា, តស្មា ‘‘ឆអង្គិកោ’’តិ អវត្វា ‘‘បញ្ចង្គិកោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តយិទំ អភិធម្មេ បញ្ចង្គិកវារទេសនាយ ការណកិត្តនមគ្គោ, អរិយមគ្គោ បន អដ្ឋង្គិកោវាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យា ច, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិកា ទស, តប្បច្ចយា អកុសលា ច ទសាតិ វីសតិ អកុសលបក្ខិយា, សម្មាទិដ្ឋិអាទិកា ទស, តប្បច្ចយា កុសលា ច ទសាតិ វីសតិ កុសលបក្ខិយា មហាចត្តារីសកសុត្តេ វុត្តា. មហាចត្តារីសកន្តិ តស្សេតំ នាមំ. មិស្សកោវ កថិតោ លោកុត្តរស្សបិ ឥធ លព្ភមានត្តា.

យស្មា កោសលសំយុត្តេបិ ឥធ ច ថេរេន ‘‘ឧបឌ្ឍមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយស្សា’’តិអាទិនា វុត្តំ ‘‘មា ហេវំ អានន្ទា’’តិអាទិនា បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សកលមេវិទំ អានន្ទា’’តិអាទិនា ភគវតា ទេសិតំ សុត្តំ អាគតំ. តស្សត្ថោ កោសលសំយុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កោសលសំយុត្តេ វុត្តត្ថមេវា’’តិ.

អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣. សាវកពោធិ សាវកបារមិយោ, តប្បរិយាបន្នំ ញាណំ សាវកបារមិញាណំ, តំ បន ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ តត្ថបិ ធម្មសេនាបតិនោ ឯវ សវិសេសំ មត្ថកំ បត្តំ, ន ឥតរេសន្តិ អាហ – ‘‘សាវក…បេ… អប្បត្តតាយា’’តិ. តស្មា តស្ស មត្ថកប្បត្តិយា មគ្គព្រហ្មចរិយេ ឥជ្ឈន្តេ តស្ស ឯកទេសោ ឥធ ឥជ្ឈតិ, ន សកលន្តិ. ន ហិ អទ្ធព្រហ្មចរិយំ នាម អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ, ‘‘សកលម្បិ …បេ… លព្ភតី’’តិ, តំ បន ភណ្ឌាគារិកោ នាញ្ញាសិ ញាណស្ស សាវកវិសយេបិ សប្បទេសិកត្តា, ធម្មសេនាបតិ បន ញាណស្ស តត្ថ និប្បទេសិកត្តា អញ្ញាសីតិ. តេនាហ – ‘‘អានន្ទត្ថេរោ…បេ… អញ្ញាសី’’តិ. ឯវមាហាតិ ‘‘សកលមិទំ, ភន្តេ’’តិ ឯវំ អវោច.

សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤. វឡវាភិ-សទ្ទោ វឡវាបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ចតូហិ វឡវាហិ យុត្តរថេនា’’តិ. យោធរថោតិ យោធេហិ យុជ្ឈនត្ថំ អារោហិតព្ពរថោ. អលង្ការរថោ មង្គលទិវសេសុ អលង្កតបដិយត្តេហិ អារោហិតព្ពរថោ. ឃនទុកុលេន បរិវារិតោតិ រជតបដ្ដវណ្ណេន សេតទុកុលេន បដិច្ឆាទិតោ. បដិច្ឆាទនត្ថោ ហិ ឥធ បរិវារសទ្ទោ. រជតបនាឡិសុបរិក្ខិត្តា សេតភាវករណត្ថំ.

ឆន្នំ ឆន្នំ មាសានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ឯកវារំ នគរំ បទក្ខិណំ ករោតីតិ ឥទំ តស្មិំ ឋានន្តរេ ឋិតេន កាតព្ពំ ចារិត្តំ. នគរតោ ន បក្កន្តាតិ នគរតោ ពហិ ន គតា. មង្គលវចនេ និយុត្តា មង្គលិកា, សុវត្ថិវចនេ និយុត្តា សោវត្ថិកា. អាទិ-សទ្ទេន ថុតិមាគធវន្ទិកាចរិយកេ សង្គណ្ហាតិ. សុកបត្តសទិសានិ វណ្ណតោ.

វណ្ណគីតន្តិ ថុតិគីតំ. ព្រហ្មភូតំ សេដ្ឋភូតំ យានំ, ព្រហ្មភូតានំ សេដ្ឋភូតានំ យានន្តិ វា ព្រហ្មយានំ. វិជិតត្តា វិសេសេន ជិននតោ. រាគំ វិនយមានា បរិយោសាបេតីតិ សព្ពម្បិ រាគំ សមុច្ឆេទវិនយវសេន វិនេតិ, អត្តនោ កិច្ចំ បរិយោសាបេតិ. កិច្ចបរិយោសាបនេនេវ ហិ សយម្បិ បរិយោសានំ និប្ផត្តិំ ឧបគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘បរិយោសានំ គច្ឆតិ និប្ផជ្ជតី’’តិ.

ធុរន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តតាយុគេ យុត្តា’’តិ. ឦសាតិ យុគសន្ធារិកា ទារុយុគឡា. យថា វា ពាហិរំ យុគំ ធារេតិ, តស្សា ឋិតាយ ឯវ កិច្ចសិទ្ធិ, ឯវំ កិរិយាវសេន លទ្ធពលេន តត្រមជ្ឈត្តតាយុគេ ថិរំ ធារេតិ, តេហេវ អរិយមគ្គរថស្ស បវត្តនំ. ហិរិគ្គហណេន ចេត្ថ តំសហចរណតោ ឱត្តប្បម្បិ គហិតំយេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនា សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. នាឡិយា មិនមានោ បុរិសោ វិយ អារម្មណំ មិនាតីតិ មនោ. កតរំ បន តំ មនោ, កថញ្ចស្ស យោត្តសទិសតាតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តេន យោត្តំ វិយាតិ យោត្តន្តិ ទស្សេតិ. លោកិយវិបស្សនាចិត្តំ អតិរេកបញ្ញាស កុសលធម្មេ ឯកាពទ្ធេ ឯកសង្គហិតេ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. តេ បន ‘‘ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ ចិត្តង្គវសេន ធម្មសង្គហេ (ធ. ស. ១) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពា. លោកុត្តរវិបស្សនាចិត្តន្តិ មគ្គចិត្តំ អាហ. អតិរេកសដ្ឋីតិ តេ ឯវ សម្មាកម្មន្តាជីវេហិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយាទីហិ ច សទ្ធិំ អតិរេកសដ្ឋិ កុសលធម្មេ. ឯកាពទ្ធេតិ ឯកស្មិំ ឯវ អារម្មណេ អាពទ្ធេ. ឯកសង្គហេតិ តថេវ វិបស្សនាកិច្ចវសេន ឯកសង្គហេ ករោតិ. បុព្ពង្គមភាវេន អារក្ខំ សារេតីតិ អារក្ខសារថី. ‘‘យថា ហិ រថស្ស…បេ… សារថី’’តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោគ្គិយោ’’តិ វុត្តំ. ធុរំ វាហេតិ យោគ្គេ. យោជេតិ យោគ្គេ សមគតិយញ្ច. អក្ខំ អព្ភញ្ជតិ សុខប្បវត្តនត្ថំ. រថំ បេសេតិ យោគ្គចោទនេន. និព្ពិសេវនេ ករោតិ គមនវីថិយំ បដិបាទនេន សន្និយោជេតិ. អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានាតិ អារក្ខំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ អសម្មោសសភាវត្តា. គតិយោតិ បវត្តិយោ, និប្ផត្តិយោ វា. សមន្វេសតីតិ គវេសតិ.

អរិយបុគ្គលស្ស និព្ពានំ បដិមុខំ សម្បាបនេ រថោ វិយាតិ រថោ. បរិករោតិ វិភូសយតីតិ បរិក្ខារោ, វិភូសនំ, សីលញ្ច អរិយមគ្គស្ស វិភូសនដ្ឋានិយំ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលាលង្ការោ’’តិ, សីលភូសនោតិ អត្ថោ. វិបស្សនាសម្បយុត្តានន្តិ លោកិយាយ លោកុត្តរាយ ច វិបស្សនាយ សម្បយុត្តានំ. វិធិនា ឦរេតព្ពតោ បវត្តេតព្ពតោ វីរិយំ, សម្មាវាយាមោ. សមំ សម្មា ច ធិយតីតិ សមាធិ, ធុរញ្ច តំ សមាធិ ចាតិ ធុរសមាធិ, ឧបេក្ខា ធុរសមាធិ ឯតស្សាតិ ឧបេក្ខាធុរសមាធិ, អរិយមគ្គោ ឧបេក្ខាសង្ខាតធុរសមាធីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា ធុរសមាធិសទ្ទានំ ភិន្នាធិករណតា វុត្តា. បយោគមជ្ឈត្តេតិ វីរិយសមតាយ. អនិច្ឆាតិ ឥច្ឆាបដិបក្ខា. តេនាហ ‘‘អលោភសង្ខាតា’’តិ. បរិវារណន្តិ បរិវារោ, បរិច្ឆទោតិ អត្ថោ.

មេត្តាតិ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ. តថា ករុណា. បុព្ពភាគោតិ ឧភិន្នម្បិ ឧបចារោ. ទ្វេបិ កាយចិត្តវិវេកា វិយ បុព្ពភាគធម្មវសេន វុត្តា. អរិយមគ្គរថេតិ បរិសុទ្ធមគ្គសង្ខាតេ រថេ. អរិយមគ្គរថោ ច មគ្គរថោ ចាតិ អរិយមគ្គរថោ, ឯវំ ឯកសេសនយេន វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមគ្គរថេ ឋិតោ’’តិ. សន្នទ្ធចម្មោតិ យោគាវចរស្ស បដិមុក្កចម្មំ. ន នំ តេ វិជ្ឈន្តីតិ វចនបថា ន នំ វិជ្ឈន្តិ. ធម្មភេទនវសេន ន ភញ្ជតិ, តស្ស អរិយមគ្គស្ស រថស្ស សម្មា យោជិតស្ស អន្តរា ភង្គោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

អត្តនោ បុរិសការំ និស្សាយ លទ្ធត្តា អត្តនោ សន្តានេតិ អធិប្បាយោ. អនុត្តរន្តិ ឧត្តររហិតំ. តតោ ឯវ សេដ្ឋយានំ, នស្ស កេនចិ សទិសន្តិ អសទិសំ. ធិតិសម្បន្នតាយ ធីរា បណ្ឌិតបុរិសា លោកម្ហា និយ្យន្តិ គច្ឆន្តិ. ‘‘ជយំ ជយ’’ន្តិ គាថាយំ វចនវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ជិនន្តា ជិនន្តា’’តិ.

ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-៦. និយមត្ថោតិ អវធារណត្ថោ. តេន និយមេន អវធារណេន – អញ្ញំ មគ្គំ បដិក្ខិបតិ ឥតោ អញ្ញស្ស និយ្យានិកមគ្គស្ស អភាវតោ. ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញត្ថ’’ន្តិ វុត្តត្តា វដ្ដទុក្ខំ កថិតំ. អរិយមគ្គេ គហិតេ តស្ស បុព្ពភាគមគ្គោ វិបស្សនាយ គហិតោ ឯវាតិ ‘‘មិស្សកមគ្គោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. ឧត្តានមេវ អបុព្ពស្ស អភាវា. អយំ បន វិសេសោ ‘‘រាគក្ខយោ’’តិអាទីហិ យទិបិ និព្ពានំ វុត្តំ. តថាបិ អរហត្តំ វិយ ព្រហ្មចរិយម្បិ. តេន និព្ពានំ ឯវ វុច្ចតិ ‘‘ឥទំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ.

កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៧. រាគវិនយាទិបទេហិ និព្ពានំ វាបិ វុច្ចេយ្យ អរហត្តំ វាបិ. យស្មា សោ ភិក្ខុ ឧភយត្ថបិ និវិដ្ឋពុទ្ធិ, តស្មា ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយវសេន ‘‘និព្ពានធាតុយា ខោ ឯត’’ន្តិអាទិនា និព្ពានធាតុំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន ‘‘អាសវានំ ខយោ តេន វុច្ចតី’’តិ អាហ. យស្មា អរិយមគ្គោ រាគាទិកេ សមុច្ឆេទវសេន វិនេតិ, អាសវញ្ច សព្ពសោ ខេបេតិ, តេន ច វុត្តំ និព្ពានំ អរហត្តញ្ច, តស្មា តទុភយំ ‘‘រាគវិនយោតិអាទិ នាមមេវា’’តិ វុត្តំ. អនុសន្ធិកុសលតាយ បុច្ឆន្តោ ឯតំ អវោចាតិ ឥមិនា ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ ឥធ លព្ភតី’’តិ ទីបិតំ, អជ្ឈាសយានុសន្ធិបិ ឯត្ថ លព្ភតេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៨. ឯកេន បរិយាយេន អដ្ឋង្គិកមគ្គំ វិភជិត្វាតិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា ឯកេន បរិយាយេន អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ វិភាគេន ទស្សេត្វា ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា បុន អបរេន បរិយាយេន វិភជិតុកាមោ. ឧគ្គហធារណបរិចយញាណានិបិ សវនញាណេ ឯវ អវរោធំ គច្ឆន្តីតិ ‘‘សវនសម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណវសេនា’’តិ វុត្តំ.

កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោតិ កម្មដ្ឋានបដិបត្តិ. បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ឧគ្គណ្ហិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបន្តិ និរោធមគ្គេសុ និន្នភាវំ ទស្សេតិ, ន អភិនន្ទនំ, តន្និន្នភាវោ ឯវ ច តត្ថ កម្មករណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកេនេវាការេន សច្ចានំ បដិវេធនិមិត្តតា, សោ ឯវ អភិមុខភាវោ តេសំ សមាគមោតិ ឯកាភិសមយោ.

អស្សាតិ ញាណស្ស, យោគិនោ វា. ឯត្ថ ច កេចិ ‘‘លោកិយញាណម្បិ បដិវេធោ សព្ពស្ស យាថាវពោធភាវតោ’’តិ វទន្តិ. ននុ ឧគ្គហាទិបដិវេធោ ច បដិវេធោវ, ន ច សោ លោកុត្តរោតិ? តំ ន, កេវលេន បដិវេធ-សទ្ទេន ឧគ្គហាទិបដិវេធានំ អវចនីយត្តា, បដិវេធនិមិត្តត្តា វា ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តំ ទុក្ខាទីសុ បុព្ពភាគេ ញាណំ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុច្ចតិ, ន បដិវេធត្តា, បដិវេធភូតមេវ បន ញាណំ ឧជុកំ បដិវេធោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. កិច្ចតោតិ បរិញ្ញាទិកិច្ចតោ. អារម្មណបដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធមាហ. កិច្ចតោតិ អសម្មោហបដិវេធំ. ឧគ្គហាទីហិ សច្ចស្ស បរិគ្គណ្ហនំ បរិគ្គហោ.

ទុទ្ទសត្តាតិ អនធិគតញាណេន យាថាវសរសលក្ខណតោ ទដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឧប្បត្តិតោ បាកដានិបិ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខសច្ចំ ហី’’តិអាទិ. ឧភយន្តិ បុរិមំ សច្ចទ្វយំ. បយោគោតិ កិរិយា, វាយាមោ វា. តស្ស មហន្តតរស្ស ឥច្ឆិតព្ពតំ ទុក្ករតរតញ្ច ឧបមាហិ ទស្សេតិ ‘‘ភវគ្គគ្គហណត្ថ’’ន្តិអាទិនា. យថា បុរិមំ សច្ចទ្វយំ វិយ កេនចិ បរិយាយេន អបាកដតាយ បរមគម្ភីរត្តា ឧគ្គហាទិវសេន បុព្ពភាគេ បវត្តិភេទំ គហេត្វា ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតុព្ពិធំ កត្វា វុត្តំ. ឯកមេវ តំ ញាណំ ហោតិ ឯកាភិសមយវសេនេវ បវត្តនតោ.

កាមបច្ចនីកដ្ឋេនាតិ កាមានំ ឧជុបច្ចនីកភាវេន. កាមតោ និស្សដភាវេនាតិ កាមេហិ វិសំយុត្តភាវេន. កាមំ សម្មសន្តស្សាតិ ទុវិធម្បិ កាមំ អនិច្ចាទិតោ សម្មសន្តស្ស. បជ្ជតិ បវត្តតិ ឯតេនាតិ បទំ, កាមស្ស បទន្តិ កាមបទំ, កាមស្ស ឧប្បត្តិការណស្ស ឃាតោ សមុគ្ឃាតោ, តំ កាមបទឃាតំ. តេនាហ ‘‘កាមវូបសម’’ន្តិ. កាមេហិ វិវិត្តំ កាមវិវិត្តំ. សោ ឯវ ច នេសំ អន្តោ សមុច្ឆេទវិវេកេតិ កត្វា តស្មិំ សាធេតព្ពេ ឧប្បន្នោតិ វុត្តំ ‘‘កាមវិវិត្តន្តេ ឧប្បន្នោ’’តិ. កាមតោ និក្ខមតីតិ និក្ខមោ, សោ ឯវ នេក្ខម្មសង្កប្បោ. ឥមស្មិញ្ច នេក្ខម្មសង្កប្បស្ស សទ្ទត្ថវិភាវេន យថាវុត្តោ កាមបច្ចនីកដ្ឋាទិកោ អត្ថនិទ្ធារណវិសេសោ អន្តោគធោ.

ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ព្យាបាទបច្ចនីកដ្ឋេន វិហិំសាយ បច្ចនីកដ្ឋេនាតិអាទិកំ អព្យាបាទាវិហិំសាសង្កប្បានំ អត្ថុទ្ធារណវិធិំ អតិទិសតិ. នេក្ខម្មសង្កប្បាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន អព្យាបាទអវិហិំសាសង្កប្បេ ឯវ សង្គណ្ហាតិ. កាម…បេ… សញ្ញានន្តិ កាមវិតក្កាទិវិរតិសម្បយុត្តានំ នេក្ខម្មាទិសញ្ញានំ. នានត្តាតិ នានាខណិកត្តា. តីសុ ឋានេសូតិ តិប្បការេសុ ការណេសុ. ឧប្បន្នស្សាតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស. ភូមិលទ្ធឧប្បន្នំ ឥធាធិប្បេតំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. បទច្ឆេទតោតិ ការណុបច្ឆេទតោ. បទន្តិ ហិ ឧប្បត្តិការណន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អនុប្បត្តិសាធនវសេនាតិ យថា សង្កប្បោ អាយតិំ នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ អនុប្បត្តិសាធនវសេន. សម្មាទិដ្ឋិ វិយ ឯកោវ កុសលសង្កប្បោ ឧប្បជ្ជតិ.

ចតូសុ ឋានេសូតិ វិសំវាទនាទីសុ ចតូសុ វីតិក្កមដ្ឋានេសុ. បព្ពជិតានំ មិច្ឆាជីវោ នាម អាហារនិមិត្តកោតិ អាហ ‘‘ខាទនីយភោជនីយាទីនំ អត្ថាយា’’តិ. សព្ពសោ អនេសនាយ បហានំ សម្មាអាជីវោតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធប្បសត្ថេន អាជីវេនា’’តិ. កម្មបថបត្តានំ វសេន ‘‘សត្តសុ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ. អកម្មបថបត្តាយ ហិ អនេសនាយ សោ បទឃាតំ ករោតិយេវ.

តថារូបេ វា អារម្មណេតិ យស្មិំ អារម្មណេ ឥមស្ស បុព្ពេ កិលេសា ន ឧប្បន្នា, តស្មិំ ឯវ. អនុប្បន្នានន្តិ អនុប្បាទស្សបិ បត្ថនាវសេន អនុប្បន្នានំ. វីរិយច្ឆន្ទន្តិ វីរិយស្ស និព្ពត្តេតុកាមតាឆន្ទំ. ‘‘ឆន្ទសម្បយុត្តវីរិយញ្ចា’’តិ វទន្តិ. វីរិយមេវ បន អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនេ លព្ភមានឆន្ទតាយ ធុរសម្បគ្គហតាយ ឆន្ទបរិយាយេន វុត្តំ. តថា ហិ វីរិយំ – ‘‘អនិក្ខិត្តឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា’’តិ (ធ. ស. ២៦) និទ្ទិដ្ឋំ. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា ចិត្តំ បគ្គហិតំ ករោតិ. បធានន្តិ បធានភូតវីរិយំ.

ឧប្បត្តិបពន្ធវសេនាតិ និរន្តរុប្បាទនវសេន. ចតូសុ ឋានេសុ កិច្ចសាធនវសេនាតិ យថាវុត្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បធានកិច្ចស្ស និប្ផាទនវសេន អនុប្បាទនាទិវសេន. កិច្ចសាធនវសេនាតិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តគាហវិធមនវសេន អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តសាធនវសេន.

អយន្តិ យថាវុត្តោ សទិសាសទិសតាវិសេសោ. អស្សាតិ មគ្គស្ស. ឯត្ថ កថន្តិ យទិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ សព្ពភវគ្គា ឈានង្គមគ្គង្គពោជ្ឈង្គានំ សទិសតា, ឯវំ សន្តេ ‘‘អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច លោកុត្តរ’’ន្តិ ឯត្ថ កថំ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯត្ថាបី’’តិអាទិ. តំឈានិកាវាតិ បឋមជ្ឈានាទីសុ យំ ឈានំ មគ្គបដិលាភស្ស បាទកភូតំ, តំឈានិកាវ អស្ស អរិយស្ស ឧបរិបិ តយោ មគ្គា. ឯវន្តិ វុត្តាការេន. បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតិ អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានុប្បត្តិយំ. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធាតិ សម្មសិតខន្ធេ វទន្តិ. បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតិ បាទកសម្មសិតជ្ឈានានំ ភេទេ. យស្មា សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសំ និយមេតិ, តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ តីសុបិ វាទេសុ វិបស្សនាវ និយមេតីតិ វេទិតព្ពោ, តស្មា វិបស្សនានិយមេនេវ ហិ បឋមវាទេបិ អបាទកជ្ឈានាទិបាទកាបិ មគ្គា បឋមជ្ឈានិកា ហោន្តិ. ឥតរេហិ ច បាទកជ្ឈានេហិ វិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកាវ. ឯវំ សេសវាទេសុ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. ទុតិយវាទេ តំតំឈានិកតា សម្មសិតសង្ខារវិបស្សនានិយមេហិ ហោតិ. តត្រ ហិ វិបស្សនា តំតំវិរាគភាវនា ភាវេតព្ពា, ន សោមនស្សសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ហុត្វា ឈានង្គាទិនិយមំ មគ្គស្ស ករោតីតិ ឯវំ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិញ្ច វាទេ បាទកសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយោ ឯកន្តេន ហោតីតិ ‘‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយំ បន វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឯតិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកសង្គហិតត្តា ‘‘តេសំ វាទវិនិច្ឆយោ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. បុព្ពភាគេតិ វិបស្សនាក្ខណេ.

វិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សូកសុត្តវណ្ណនា

៩. សូកន្តិ សាលិយវាទីនំ វាលមាហ. សោ ហិ និកន្តកសទិសោ បដិមុខគតំ ហត្ថំ វា បាទំ វា ភិន្ទតិ, តស្មា ភេទំ ឥច្ឆន្តេន ឧទ្ធគ្គំ កត្វា ឋបិតំ សម្មាបណិហិតំ នាម, តថា អដ្ឋបិតំ មិច្ឆាបណិហិតំ នាមាតិ វុត្តំ. មិច្ឆាបណិហិតាយាតិ កម្មស្សកតបញ្ញាយ មិច្ឆាឋបនំ នាម – ‘‘ឥមេ សត្តា កម្មវសេន សុខទុក្ខំ បច្ចនុភវន្តិ, តំ បន កម្មំ ឥស្សរស្ស ឥច្ឆាវសេន ព្រហ្មា និម្មិនាតី’’តិអាទិនា មិច្ឆាបកប្បនំ. កេចិ បន ‘‘នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិនា នយេន បវត្តិ, តស្ស វា ញាណស្ស អប្បវត្តី’’តិ វទន្តិ. មគ្គភាវនាយាតិ ឯត្ថាបិ មិច្ឆាមគ្គស្ស បវត្តនំ, អរិយមគ្គស្ស វា អប្បវត្តនំ មិច្ឆាឋបនំ. តេនាហ ‘‘អប្បវត្តិតត្តា’’តិ. អវិជ្ជំ ភិន្ទិស្សតីតិ អវិជ្ជំ សមុច្ឆិន្ទិស្សតិ. មគ្គនិស្សិតំ កត្វា មគ្គេ ឯវ បក្ខិបិត្វា. តញ្ហិ ញាណំ មគ្គស្ស មូលការណំ មគ្គេ សិទ្ធេ តស្ស កិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តិតោ. ‘‘សម្មាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា សម្មាបណិហិតាយ មគ្គភាវនាយា’’តិ វុត្តត្តា មិស្សកមគ្គោ កថិតោ. ឆវិភេទសទិសោ ចេត្ថ អវិជ្ជាភេទោ, លោហិតុប្បាទសទិសោ លោកុត្តរមគ្គភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

សូកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នន្ទិយសុត្តវណ្ណនា

១០. ឆន្នបរិព្ពាជកោ វត្ថច្ឆាទិយា ឆន្នង្គបរិព្ពាជកោ, ន នគ្គបរិព្ពាជកោ.

អវិជ្ជាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិហារវគ្គោ

១. បឋមវិហារសុត្តវណ្ណនា

១១. អឌ្ឍមាសន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. បដិសល្លីយិតុន្តិ យថាវុត្តំ កាលំ បដិ ទិវសេ ទិវសេ សមាបត្តិយំ ធម្មចិន្តាយំ ចិត្តំ និលីយិតុំ. វិនេតព្ពោតិ សមុច្ឆេទវិនយេន វិនេតព្ពោ អរិយមគ្គាធិគន្តព្ពោ. តន្តិ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនំ. អស្សាតិ ជនតាយ. អបគច្ឆតីតិ សត្ថុ សន្តិកតោ អបេតិ. សូតិ និបាតមត្តំ.

បទេសេនាតិ ឯកទេសេន. សហ បទេសេនាតិ សបទេសោ. ស្វាយំ សបទេសោ យស្មា វេទនាវសេនេវ បាឡិយំ អាគតោ, តស្មា បរមត្ថធម្មកោដ្ឋាសេ វេទនា អនវសេសតោ លព្ភតិ, តេ គណ្ហន្តោ ‘‘ខន្ធបទេសោ’’តិអាទិមាហ. តំ សព្ពន្តិ ខន្ធបទេសាទិកំ សព្ពម្បិ. ‘‘សម្មសន្តោ’’តិ បទស្ស អត្ថទស្សនវសេន ‘‘បច្ចវេក្ខន្តោ’’តិ អាហ. បច្ចវេក្ខណា ឥធ សម្មសនំ នាម, ន វិបស្សនា. វិបស្សនាសម្មសនំ បន ភគវតោ វិសាខបុណ្ណមាយំ ឯវ និប្ផន្នំ, តស្មា ភគវតោ អញ្ញភូមិកាបិ វេទនា អញ្ញភូមិកានំ សត្តានំ វិរុទ្ធា ឧប្បជ្ជតេវាតិ វុត្តំ ‘‘យាវ ភវគ្គា បវត្តា សុខា វេទនា’’តិ. សព្ពាការេនាតិ សរូបតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទាទិតោតិ សព្ពាការេន. បរិគ្គណ្ហន្តោ ឧបបរិក្ខន្តោ.

និប្បទេសានេវ អនវសេសានេវ. ឥន្ទ្រិយសតិបដ្ឋានបទេសោ សុវិញ្ញេយ្យោតិ អនុទ្ធតោ. អស្សាតិ ភគវតោ. ឋានេតិ តស្មិំ តស្មិំ បច្ចវេក្ខិតព្ពសង្ខាតេ ឱកាសេ. សា សា ច វិហារសមាបត្តីតិ ខន្ធវសេន អាយតនាទិវសេន ច បវត្តិត្វា តេសំ ឯកទេសភូតំ វេទនំយេវ បរិគ្គហេត្វា តំ សម្មសិត្វា អនុក្កមេន សមាបន្នា ឈានសមាបត្តិ ផលសមាបត្តិ ច. ផលសមាបត្តិ ហិ តថា សម្មសិត្វា បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនវសេន អត្ថតោ អភិន្នាបិ អធិដ្ឋានភូតធម្មភេទេន ភិន្នា វិយ វុច្ចតិ, យតោ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សភេទា ទេវសិកំ វឡញ្ជនសមាបត្តិយោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តា. កាមំ អញ្ញធម្មវសេនបិ ជាតា ឯវ, វេទនាវសេន បនេត្ថ អភិនិវេសោ កតោ វេទនានុភាវេន ជាតា. កស្មា ឯវំ ជាតាតិ? ពុទ្ធានំ ញាណបទស្ស អន្តរវិភាគត្តា. តថា ហិ ភគវា សកលម្បិ អឌ្ឍមាសំ វេទនាវសេនេវ សម្មសនំ បវត្តេតិ, តទនុសារេន ច តា វិហារសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិ. តយិទំ អច្ឆរិយំ អនញ្ញសាធារណំ ភិក្ខូ បវេទេន្តោ សត្ថា – ‘‘យេន ស្វាហ’’ន្តិអាទិមវោច.

អកុសលាវាតិ បាណាតិបាត-អទិន្នាទាន-កាមេសុមិច្ឆាចារ-មុសាវាទ-បិសុណវាចាសម្ផប្បលាប-អភិជ្ឈា-ព្យាបាទវសេន តំតំមិច្ឆាទស្សនវសេន ច អកុសលា វេទនា ឯវ ហោតិ. ព្រហ្មលោកាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ និច្ចា ធុវា ភវិស្សាមាតិ ឯវំ ទិដ្ឋិំ ឧបនិស្សាយាតិ យោជេតព្ពំ. ទេវកុលាទីសុ ទេវបូជត្ថំ, សព្ពជនបរិភោគត្ថំ វា មាលាវច្ឆំ រោបេន្តិ. វធពន្ធនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទាន-មិច្ឆាចារ-មុសាវាទ-បិសុណវាចា-សម្ផប្បលាបាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ទិដ្ឋធម្មវិបាកស្ស អបចុរត្តា អបាកដត្តា ច ‘‘ភវន្តរគតាន’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥតិ នេសន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា. តេន យថា ផរុសវាចាវសេន, ឯវំ តទញ្ញេសម្បិ អកុសលកម្មានំ វសេន សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា អកុសលវេទនាប្បវត្តិ យថារហំ នីហរិត្វា វត្តព្ពា. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ច កុសលាកុសលវិបាកវេទនា សហជាតកោដិយា ឧបនិស្សយកោដិយា ច វសេន យថារហំ យោជេត្វា ទស្សិតា, ឯវំ មិច្ឆាសង្កប្បបច្ចយាទីសុបិ យថារហំ យោជេត្វា ទស្សេតព្ពាតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ឆន្ទបច្ចយាតិ ឯត្ថ តណ្ហាឆន្ទសហិតោ កត្តុកាមតាឆន្ទោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឆន្ទបច្ចយាតិអាទីសុ បន ឆន្ទបច្ចយា អដ្ឋលោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តា វេទនា វេទិតព្ពា’’តិ. វិតក្កបច្ចយាតិ ឯត្ថ អប្បនាប្បត្តោវ វិតក្កោ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘វិតក្កបច្ចយា បឋមជ្ឈានវេទនាវា’’តិ. វិតក្កបច្ចយា បឋមជ្ឈានវេទនាយ គហិតត្តា ‘‘ឋបេត្វា បឋមជ្ឈាន’’ន្តិ. ឧបរិ តិស្សោ រូបាវចរា, ហេដ្ឋា តិស្សោ អរូបាវចរា ឯវំ សេសា ឆ សញ្ញាសមាបត្តិវេទនា.

តិណ្ណន្តិ ឆន្ទវិតក្កសញ្ញានំ. អវូបសមេតិ បដិបក្ខេន អវូបសមិតេ. តិណ្ណញ្ហិ តេសំ សហភាវេន បច្ចយតា អដ្ឋលោភសហគតចិត្តេសុ ឯវ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ តំ វុត្តមេវ. ឆន្ទមត្តស្សាតិ តេសុ តីសុ ឆន្ទមត្តស្ស. វូបសមេ បឋមជ្ឈានវេទនាវ អប្បនាប្បត្តស្ស អធិប្បេតត្តា. ឆន្ទវិតក្កានំ វូបសមេ ទុតិយជ្ឈានាទិវេទនា អធិប្បេតា សញ្ញាយ អវូបសន្តត្តា. ទុតិយជ្ឈានាទិវេទនាគហណេន ហិ សព្ពា សញ្ញាសមាបត្តិយោ ច គហិតាវ ហោន្តិ. តិណ្ណម្បិ វូបសមេតិ ឆន្ទវិតក្កសញ្ញានំ វូបសមេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវេទនា អធិប្បេតា. ភវគ្គប្បត្តសញ្ញា ហិ វូបសមន្តិ ឆន្ទសង្កប្បានំ អច្ចន្តសុខុមភាវប្បត្តិយា. ហេដ្ឋា ‘‘សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ សម្មាទិដ្ឋិគ្គហណេន ហេដ្ឋិមមគ្គសម្មាទិដ្ឋិបិ គហិតាវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អប្បត្តស្ស បត្តិយាតិ អរហត្តផលស្ស បត្តត្ថាយា’’តិ. អថ វា ហេដ្ឋិមមគ្គាធិគមេន វិនា អគ្គមគ្គោ នត្ថីតិ ហេដ្ឋិមមគ្គាធិគមំ អត្ថាបន្នំ កត្វា ‘‘អរហត្តផលស្ស បត្តត្ថាយា’’តិ វុត្តំ. អាយមេតិ ផលេន មិស្សិតោ ហោតិ ឯតេនាតិ អាយាមោ, សម្មាវាយាមោតិ អាហ ‘‘អត្ថិ អាយាមន្តិ អត្ថិ វីរិយ’’ន្តិ. តស្ស វីរិយារម្ភស្សាតិ អញ្ញាធិគមការណស្ស សម្មាវាយាមស្ស វសេន. បាឡិយំ ឋាន-សទ្ទោ ការណបរិយាយោតិ អាហ – ‘‘អរហត្តផលស្ស ការណេ’’តិ. តប្បច្ចយាតិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន ‘‘ឋានេ’’តិ វុត្តការណមេវ បច្ចាមដ្ឋន្តិ អាហ – ‘‘អរហត្តស្ស ឋានបច្ចយា’’តិ. ចតុមគ្គសហជាតាតិ ឯតេន ‘‘អរហត្តផលស្ស បត្តត្ថាយា’’តិ ឯត្ថ ហេដ្ឋិមមគ្គានំ អត្ថាបត្តិវសេន គហិតភាវមេវ ជោតេតិ. កេចិ បន ‘‘ចតុមគ្គសហជាតាតិ វត្វា និព្ពត្តិតលោកុត្តរវេទនាតិ ភូតកថនំ វិសេសនំ. និព្ពត្តិតលោកុត្តរវេទនាតិ បឋមំ អបេក្ខិតព្ពំ, បច្ឆា ចតុមគ្គសហជាតា’’តិ វទន្តិ.

បឋមវិហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវិហារសុត្តវណ្ណនា

១២. មិច្ឆាទិដ្ឋិ វូបសមតិ សព្ពសោ បហីយតិ ឯតេនាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមោ. ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមោ នាម សម្មាទិដ្ឋិ. ភវន្តរេ ឧប្បជ្ជន្តោ អតិទូរេតិ មញ្ញមានោ វិបាកវេទនំ ន គណ្ហាតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘ឥមិនា នយេនា’’តិ អតិទិសិត្វាបិ តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘យស្ស យស្សា’’តិអាទិំ វត្វា ឯវ សាមញ្ញវសេន វុត្តមត្ថំ បច្ឆិមេសុ តីសុ បទេសុ សរូបតោវ ទស្សេតុំ ‘‘ឆន្ទវូបសមបច្ចយា’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. វុត្តត្ថានេវ អនន្តរសុត្តេ.

ទុតិយវិហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៧. សេក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣-១៧. តិស្សន្នម្បិ សិក្ខានំ សិក្ខនំ សីលំ ឯតស្សាតិ សិក្ខនសីលោ. សិក្ខតីតិបិ វា សេក្ខោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ? អធិសីលម្បិ សិក្ខតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៨៦). តីហិ ផលេហិ ហេដ្ឋា. សាបិ ចតុត្ថមគ្គេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នសិក្ខាបិ. មគ្គក្ខណេ ហិ សិក្ខាកិច្ចំ ន និដ្ឋិតំ វិប្បកតភាវតោ, ផលក្ខណេ បន និដ្ឋិតំ នាម. ឧត្តានត្ថានេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

សេក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិហារវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មិច្ឆត្តវគ្គវណ្ណនា

២១-៣០. មិច្ឆាសភាវន្តិ អយាថាវសភាវំ អនិយ្យានិកសភាវំ. សម្មាសភាវន្តិ យាថាវសភាវំ និយ្យានិកសភាវំ. មិច្ឆាបដិបត្តាធិករណហេតូតិ ឯត្ថ អធិ-សទ្ទោ អនត្ថកោតិ អាហ – ‘‘មិច្ឆាបដិបត្តិករណហេតូ’’តិ. ញាយតិ បដិវិទ្ធវសេន និព្ពានំ គច្ឆតីតិ ញាយោ. សោ ឯវ តំសមង្គីនំ វដ្ដទុក្ខបាតតោ ធារណដ្ឋេន ធម្មោតិ អាហ – ‘‘ញាយំ ធម្មន្តិ អរិយមគ្គធម្ម’’ន្តិ. ញាណស្ស មិច្ឆាសភាវោ នាម នត្ថីតិ វិញ្ញាណមេវេត្ថ បច្ចវេក្ខណវសេន បវត្តំ ញាណ-សទ្ទេន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាវិញ្ញាណោ’’តិ. មិច្ឆាបច្ចវេក្ខណោតិ កិញ្ចិ បាបំ កត្វា ‘‘អហោ មយា កតំ សុកត’’ន្តិ ឯវំ បវត្តោ មិច្ឆាបច្ចវេក្ខណោ. គោសីលគោវតាទិបូរណំ មុត្តីតិ ឯវំ គណ្ហតោ មិច្ឆាវិមុត្តិ នាម. មិច្ឆាបដិបទាទីហិ វិវដ្ដន្តិ ឯវំ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ និគមិតោ ច ‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ’’តិអាទិនា. កិញ្ចាបិ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតី’’តិអាទិនា បុគ្គលោវ និទ្ទិដ្ឋោ, តថាបិ បុគ្គលសីសេនាយំ ធម្មទេសនាតិ អាហ ‘‘ធម្មោ វិភត្តោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘ធម្មេន បុគ្គលោ ទស្សិតោ’’តិ. ធម្មេនាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិកេន ធម្មេន. កល្យាណបុថុជ្ជនតោ បដ្ឋាយ សព្ពសោ សប្បុរិសា នាម, ខីណាសវោ សប្បុរិសតរោ. សុប្បវត្តនិយោតិ សុខេន បវត្តេតុំ សក្កុណេយ្យោ. ធាវតីតិ គច្ឆតិ. បច្ចយុប្បន្នេន ឧបេច្ច និស្សិតព្ពតោ ឧបនិសា, បច្ចយោ, ឯកស្ស ស-ការស្ស លោបំ កត្វា វាតិ អាហ – ‘‘សឧបនិសំ សបច្ចយ’’ន្តិ. បរិករណតោ បរិក្ខារោ, បរិវារោតិ អាហ – ‘‘សបរិក្ខារំ សបរិវារ’’ន្តិ. សហជាតវសេន ឧបនិស្សយវសេន ច សបច្ចយតា កិច្ចសាធនេ និប្ផាទនេ សហាយភាវូបគមនេ ច សបរិវារតា ទដ្ឋព្ពា.

មិច្ឆត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បដិបត្តិវគ្គវណ្ណនា

៣១-៤០. អយាថាវបដិបត្តិ, ន យថាបដិបត្តិ, ហេតុម្ហិបិ ផលេបិ អយាថាវវត្ថុសាធនតោ. ឯកំ សុត្តំ ធម្មវសេន កថិតំ បដិបត្តិវសេន. ឯកំ សុត្តំ បុគ្គលវសេន កថិតំ បដិបន្នកវសេន. សំសារមហោឃស្ស បរតីរភាវតោ យោ នំ អធិគច្ឆតិ, តំ បារេតិ គមេតីតិ បារំ, និព្ពានំ, តព្ពិធុរតាយ នត្ថិ ឯត្ថ បារន្តិ អបារំ, សំសារោតិ វុត្តំ – ‘‘អបារាបារន្តិ វដ្ដតោ និព្ពាន’’ន្តិ. បារង្គតាតិ អសេក្ខេ សន្ធាយ. យេបិ គច្ឆន្តីតិ សេក្ខេ. យេបិ គមិស្សន្តីតិ កល្យាណបុថុជ្ជនេ. បារគាមិនោតិ ឯត្ថ កិត-សទ្ទោ តិកាលវាចីតិ ឯវំ វុត្តំ.

តីរន្តិ ឱរិមតីរមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘វដ្ដមេវ អនុធាវតី’’តិ. ឯកន្តកាឡកត្តា ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណតោ កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ ច វុត្តំ ‘‘កណ្ហន្តិ អកុសលធម្ម’’ន្តិ. វោទានភាវតោ ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណតោ សុក្កាភិជាតិហេតុតោ ច វុត្តំ – ‘‘សុក្កន្តិ កុសលធម្ម’’ន្តិ. កិលេសមារ-អភិសង្ខារមារ-មច្ចុមារានំ បវត្តិដ្ឋានតាយ ឱកំ វុច្ចតិ វដ្ដំ, តព្ពិធុរតាយ អនោកន្តិ និព្ពានន្តិ អាហ – ‘‘ឱកា អនោកន្តិ វដ្ដតោ និព្ពាន’’ន្តិ.

បរមត្ថតោ សមណា វុច្ចន្តិ អរិយា, សមណានំ ភាវោ សាមញ្ញំ, អរិយមគ្គោ, តេន អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ សាមញ្ញត្ថោ និព្ពានន្តិ អាហ – ‘‘សាមញ្ញត្ថន្តិ និព្ពានំ, តំ ហី’’តិអាទិ. ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ ឯត្ថាបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ព្រហ្មញ្ញេន អរិយមគ្គេន. រាគក្ខយោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិសទ្ទត្ថោ. តេន ‘‘ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ បទទ្វយំ សង្គណ្ហាតិ. វដ្ដតិយេវាតិ វទន្តិ ‘‘រាគក្ខយោ’’តិ. បរិយាយេន ហិ អរហត្តស្ស វត្តព្ពត្តាតិ.

បដិបត្តិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា

៤១-៤៨. អបរាបរំ បរិវត្តមានេន វត្តសម្បន្នេន សំសារទ្ធានបរិញ្ញាវសេនេវ និព្ពានស្ស បត្តព្ពត្តា វុត្តំ – ‘‘និព្ពានំ បត្វា បរិញ្ញាតំ នាម ហោតី’’តិ. និព្ពានំ បត្វាតិ និព្ពានប្បត្តិហេតុ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ ត្វា-សទ្ទោ យថា – ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិ. តស្មាតិ យស្មា អបរិញ្ញេយ្យបរិជាននកិច្ចេន និព្ពានស្ស បត្តិយា អទ្ធានបរិញ្ញាសិទ្ធិ ញាយតិ, តស្មា ឧបចារវសេន និព្ពានំ ‘‘អទ្ធានបរិញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘ហិមសន្តិ សូរិយំ ឧគ្គមេតី’’តិ. វិជ្ជាវិមុត្តិផលសច្ឆិកិរិយត្ថន្តិ ឯត្ថ វិជ្ជាតិ អគ្គមគ្គវិជ្ជា. វិមុត្តីតិ អគ្គមគ្គសមាធិ អធិប្បេតោ. តេសំ ផលំ អញ្ញាតិ អាហ – ‘‘វិជ្ជាវិមុត្តិផលេន អរហត្តំ កថិត’’ន្តិ. យាថាវតោ ជាននតោ បច្ចក្ខតោ ទស្សនតោ ច ញាណទស្សនន្តិ ឥធ ផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណា អធិប្បេតាតិ អាហ – ‘‘ញាណទស្សនេន បច្ចវេក្ខណា កថិតា’’តិ. សេសេហីតិ រាគ-វិរាគ-សំយោជនប្បហាន-អនុសយសមុគ្ឃាត-អទ្ធានបរិញ្ញា- អាសវក្ខយ-វិជ្ជា-វិមុត្តិ-ផលសច្ឆិកិរិយា-ញាណទស្សន-អនុបាទាបរិនិព្ពានបទេហិ.

អញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សូរិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា

៤៩-៦២. យថា អរុណុគ្គំ សូរិយុគ្គមនស្ស ឯកន្តិកំ បុព្ពនិមិត្តំ, ឯវំ កល្យាណមិត្តតា អរិយមគ្គបាតុភាវស្សាតិ សទិសូបមា អរុណុគ្គំ កល្យាណមិត្តតាយ. កល្យាណមិត្តោតិ ចេត្ថ អរិយោ, អរិយមគ្គោ វា ទដ្ឋព្ពោ សូរិយបាតុភាវោ វិយ តេន វិធូបនីយន្ធការវិធមនតោ. កុសលកត្តុកម្យតាឆន្ទោ ឆន្ទសម្បទា ឥតរឆន្ទតោ សម្បន្នត្តា. ការាបកអប្បមាទស្សាតិ សច្ចបដិវេធស្ស ការាបកស្ស. ឯវំ សព្ពត្ថេវ សម្បទាសទ្ទា វិសេសាធិគមហេតុតាយ វេទិតព្ពា. អញ្ញេនបិ អាការេនាតិ ‘‘វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិអាការតោ អញ្ញេន ‘‘រាគវិនយបរិយោសាន’’ន្តិអាទិនា អាការេន.

សូរិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯកធម្មបេយ្យាលវគ្គាទិវណ្ណនា

៦៣-១៣៨. តថា តថា វុត្តេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន កថិតោ, តស្មា ‘‘វុត្តោ ឯវ អត្ថោ, កស្មា បុន វុត្តោ’’តិ ន ចោទេតព្ពំ.

ឯកធម្មបេយ្យាលវគ្គាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អប្បមាទបេយ្យាលវគ្គោ

១. តថាគតសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. ការាបកអប្បមាទោ នាម ‘‘ឥមេ អកុសលា ធម្មា បហាតព្ពា, ឥមេ កុសលា ធម្មា ឧប្បាទេតព្ពា’’តិ វុត្តវជ្ជេតព្ពវជ្ជនសម្បាទេតព្ពសម្បាទនវសេន បវត្តោ អប្បមាទោ. ឯសាតិ អប្បមាទោ. លោកិយោវ. ន លោកុត្តរោ. អយន្តិ ឯសាតិ ច អប្បមាទមេវ វទតិ. តេសន្តិ ចតុភូមកធម្មានំ. បដិលាភកដ្ឋេនាតិ បដិលាភាបនដ្ឋេន.

តថាគតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បទសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ជង្គលានន្តិ ជង្គលវាសីនំ. ជង្គល-សទ្ទោ ចេត្ថ ថទ្ធភាវសាមញ្ញេន បថវីបរិយាយោ, ន អនុបដ្ឋានវិទូរទេសវាចី. តេនាហ – ‘‘បថវីតលវាសីន’’ន្តិ. បទានំ វុច្ចមានត្តា ‘‘សបាទកបាណាន’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. សមោធានន្តិ អន្តោគធភាវំ. តេនាហ – ‘‘ឱធានំ ឧបក្ខេប’’ន្តិ, ឧបនេត្វា បក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

បទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-១០. កូដសុត្តាទិវណ្ណនា

១៤១-១៤៨. វស្សិកាយ បុប្ផំ វស្សិកំ យថា ‘‘អាមលកិយា ផលំ អាមលក’’ន្តិ. មហាតលស្មិន្តិ ឧបរិបាសាទេ. ‘‘យានិ កានិចី’’តិ បទេហិ ឥតរានិ សមានាធិករណានិ ភវិតុំ យុត្តានីតិ ‘‘បច្ចត្តេ សាមិវចន’’ន្តិ វត្វា តថា វិភត្តិវិបរិណាមោ កតោ. ‘‘តន្តាវុតាន’’ន្តិ បទំ និទ្ធារណេ សាមិវចនន្តិ តត្ថ ‘‘វត្ថានី’’តិ វចនសេសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

កូដសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អប្បមាទវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ពលករណីយវគ្គោ

១. ពលសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. កម្មានិយេវ កម្មន្តា យថា សុត្តន្តា. អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គន្តិ ឯត្ថ នានន្តរិយកតាយ វិបស្សនាបិ គហិតា ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សហវិបស្សន’’ន្តិ.

២. ពីជសុត្តវណ្ណនា

១៥០. បញ្ចវិធម្បិ សមូហដ្ឋេន ពីជគាមោ នាម. តទេវាតិ មូលពីជាទិ ឯវ. សម្បន្នន្តិ សហជាតមូលវន្តំ. នីលភាវតោ បដ្ឋាយាតិ នីលភាវាបត្តិតោ បដ្ឋាយ.

៣. នាគសុត្តវណ្ណនា

១៥១. ពលំ គាហេន្តីតិ អត្តនោ សរីរពលំ គាហេន្តិ. តំ បន នាគានំ ពលប្បត្តិ ឯវាតិ អាហ – ‘‘ពលំ គណ្ហន្តី’’តិ. សម្ភេជ្ជមុខទ្វារន្តិ មហាសមុទ្ទេន សម្ភេទគតមហានទីនំ មុខទ្វារំ. នាគា កាយំ វឌ្ឍេន្តីតិអាទិ យស្មា ច ភគវតា ឧបមាវសេន អាភតំ, តស្មា ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថាតិអាទិនា ឧបមំ សំសន្ទតិ. អាគតេសូតិអាទីសុ តីសុ បទេសុ ភាវេនភាវលក្ខណេ.

៥. កុម្ភសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. ន បតិអាវមតីតិ ច និកុជ្ជិតភាវេន ឧទកវមនោ ឃដោ, ន តំ បុន មុខេន គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘ន អន្តោ បវេសេតី’’តិ.

៧. អាកាសសុត្តវណ្ណនា

១៥៥. តេនេតំ វុត្តន្តិ តេន អរិយមគ្គស្ស ឥជ្ឈនេន ឯតេសំ សព្ពេសំ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ឥជ្ឈនំ វុត្តំ.

៨-៩-១០. បឋមមេឃសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥៦-១៥៨. បំសុរជោជល្លន្តិ ភូមិរេណុសហជាតមលំ. វាណិជកោបមេតិ វាណិជកោបមបឋមសុត្តេ ចាបិ.

១១-១២. អាគន្តុកសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥៩-១៦០. សហវិបស្សនស្ស អរិយមគ្គស្ស ភាវនាយ ឥជ្ឈនេន ឯតំ អភិញ្ញាបរិញ្ញេយ្យាទិធម្មានំ អភិញ្ញាបរិជាននាទីនំ ឥជ្ឈនំ វុត្តំ ខត្តិយាទីនំ វិសយអាទិកំ ករោន្តស្ស កថាយ សជ្ជិតត្តា.

ពលករណីយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឯសនាវគ្គោ

១. ឯសនាសុត្តវណ្ណនា

១៦១. កាមានន្តិ វត្ថុកាមកិលេសកាមានំ. កិលេសកាមោបិ ហិ កាមិតន្តិ បរិកប្បិតេន វិធិនា ច អធិករាគេហិ ឯសនីយោ. ភវានន្តិ តិណ្ណំ គតីនំ. ទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស និមិត្តភាវតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អធិប្បេតា.

២-១១. វិធាសុត្តាទិវណ្ណនា

១៦២-១៧១. សេយ្យោហមស្មីតិអាទិនា តំតំវិភាគេន ធីយន្តិ វិធីយន្តីតិ វិធា, មានកោដ្ឋាសា, មានដ្ឋបនា វា. នីហនន្តីតិ វិពាធេន្តិ.

ឯសនាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ឱឃវគ្គោ

១-២. ឱឃសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧២-១៧៣. វដ្ដេ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា. រូបារូបភវេតិ រូបភវេ ច អរូបភវេ ច រូបារូបតណ្ហោបនិស្សយា រូបារូបាវចរកម្មនិព្ពត្តា ខន្ធា. យោជនដ្ឋេន យោគោ.

៣-៤. ឧបាទានសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧៤-១៧៥. កាមនវសេន ឧបាទិយនតោ កាមុបាទានំ. តេនាហ ‘‘កាមគ្គហណ’’ន្តិ. នាមកាយស្សាតិ វេទនាទីនំ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ. ឃដនបពន្ធនកិលេសោតិ ហេតុនា ផលស្ស កម្មវដ្ដស្ស វិបាកវដ្ដេន ទុក្ខប្បពន្ធសញ្ញិតស្ស ឃដនស្ស សម្ពជ្ឈនស្ស និព្ពត្តកកិលេសោ. អន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិ សស្សតុច្ឆេទគាហោ.

ឧបាទានសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. អនុសយសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧៦-១៨១. ថាមគតដ្ឋេនាតិ សត្តសន្តានេ ថិរភាវូបគមនភាវេន. ថាមគតន្តិ ច អញ្ញេហិ អសាធារណោ កាមរាគាទីនំយេវ អាវេណិកោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. កាមរាគោវាតិ កាមរាគោ ឯវ អប្បហីនោ. សោ សតិ បច្ចយលាភេ ឧប្បជ្ជនារហតាយ សន្តានេ អនុសេតីតិ អនុសយោ. សេសេសុបីតិ បដិឃានុសយាទីសុ. ឱរម្ភាគោ វុច្ចតិ កាមធាតុ រូបារូបភាវតោ ហេដ្ឋាភូតត្តា. តត្ថ បវត្តិយា បច្ចយភាវតោ ឱរម្ភាគិយានិ យថា ‘‘បច្ឆិយោ គោទុហកោ’’តិ. សំយោជេន្តីតិ សំយោជនានិ, ហេដ្ឋា វិយ អត្ថោ វត្តព្ពោ. ឧទ្ធម្ភាគោ មហគ្គតភាគោ, តស្ស ហិតានីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

អនុសយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឱឃវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មគ្គសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ពោជ្ឈង្គសំយុត្តំ

១. បព្ពតវគ្គោ

១.ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ពុជ្ឈតិ ចតុសច្ចំ អរិយសាវកោ ឯតាយាតិ ពោធំ, ធម្មសាមគ្គី, អរិយសាវកោ បន ចតុសច្ចំ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ. អង្គាតិ ការណា. យាយ ធម្មសាមគ្គិយាតិ សម្ពន្ធោ. តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនា. សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋានំ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា. លីនវសេន បតិដ្ឋានំ, ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា. កាមសុខានុយោគវសេន បតិដ្ឋានំ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន អាយូហនា. ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនាយំ (សំ. និ. ១.១) –

‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ, អភិសង្ខារវសេន អាយូហនា. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋានំ, អវសេសកិលេសាភិសង្ខារេហិ អាយូហនា, សព្ពាកុសលាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានំ, សព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារវសេន អាយូហនា’’តិ –

វុត្តេសុ បការេសុ ឥធ អវុត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ. កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតីតិ ឯតេន សិខាបត្តវិបស្សនាសហគតានម្បិ សតិអាទីនំ ពោជ្ឈង្គភាវំ ទស្សេតិ. ចត្តារីតិអាទិនា មគ្គផលេន សហគតានំ. សត្តហិ ពោជ្ឈង្គេហិ ភាវិតេហិ សច្ចបដិវេធោ ហោតីតិ កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន ពោធិពោជ្ឈង្គសទ្ទានំ សមុទាយាវយវវិសយតំ ទស្សេតិ. សេនង្គរថង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន បុគ្គលបញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេតិ.

ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ការណត្ថោ អង្គសទ្ទោ’’តិ. ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ, ពោធិយា ឯវ អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. វិបស្សនាទីនំ ការណានំ ពុជ្ឈិតព្ពានំ សច្ចានំ អនុរូបំ បច្ចក្ខភាវេន បដិមុខំ អវិបរីតំ សម្មា ពុជ្ឈន្តីតិ ឯវំ វត្ថុវិសេសទីបកេហិ ឧបរិមគ្គេហិ អនុពុជ្ឈន្តីតិអាទិនា វុត្តពោធិសទ្ទេហិ និប្បទេសេន វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈនតាសាមញ្ញេន សង្គណ្ហាតី’’តិ. ឯត្ថ ច លីនបតិដ្ឋាន-កាមសុខល្លិកានុយោគ-ឧច្ឆេទាភិនិវេសានំ ធម្មវិចយ-វីរិយបីតិបធាន-ធម្មសាមគ្គី បដិបក្ខោ. ឧទ្ធច្ចាយូហនអត្តកិលមថានុយោគ-សស្សតាភិនិវេសានំ បស្សទ្ធិសមាធិ-ឧបេក្ខាបធាន-ធម្មសាមគ្គី បដិបក្ខោ. សតិ បន ឧភយត្ថាបិ ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ហិ សា សព្ពត្ថិកា វុត្តា.

សំ-សទ្ទោ បសំសាយំ. បុនទេវ សុន្ទរោ ច អត្ថោបីតិ អាហ ‘‘បសត្ថោ សុន្ទរោ ច ពោជ្ឈង្គោ’’តិ. អភិនិព្ពត្តេតីតិ អភិវិសិដ្ឋភាវេន និព្ពត្តេតិ សវិសេសភាវំ វទតិ. ‘‘ឯកេ វណ្ណយន្តី’’តិ វត្វា តត្ថ យថាវុត្តវិវេកត្តយតោ អញ្ញំ វិវេកទ្វយំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឈានក្ខណេ តាវ កិច្ចតោ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ, វិបស្សនាក្ខណេ អជ្ឈាសយតោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតំ ភាវេតីតិ. តេនាហ – ‘‘អនុត្តរំ វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. តត្ថ តត្ថ និច្ឆយតាយ កសិណជ្ឈានគ្គហណេន អនុប្បាទានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. តិដ្ឋន្តិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, ការណំ. កម្មឧតុចិត្តាហារសញ្ញិតោ ចតុព្ពិធោ បច្ចយោ ឋិតិ ឯតស្សាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកោ. អាហារបច្ចយសទ្ទា ហិ ឯកត្ថា. សុភម្បីតិ កាមច្ឆន្ទោ បច្ចយោ, អសុភេ សុភាការេន បវត្តនតោ សុភន្តិ វុច្ចតិ. តេន ការណេន បវត្តនកស្ស អញ្ញស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស និមិត្តត្តា សុភនិមិត្តន្តិ. សុភស្សាតិ យថាវុត្តស្ស សុភស្ស. អារម្មណម្បីតិ សុភាការេន, ឥដ្ឋាការេន វា គយ្ហមានំ រូបាទិអារម្មណម្បិ សុភនិមិត្តំ វុត្តាការេន. អនុបាយមនសិការោតិ អាកង្ខិតស្ស ហិតសុខស្ស អនុបាយភូតោ មនសិការោ, តតោ ឯវ ឧប្បថមនសិការោតិ អយោនិសោមនសិការោ. តស្មិន្តិ យថានិទ្ធារិតេ កាមច្ឆន្ទភូតេ តទារម្មណភូតេ ច ទុវិធេបិ សុភនិមិត្តេ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សុភារម្មណេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តន្តិអាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស អាហារទស្សនបាឡិ ឧត្តានាតិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘ឯវំ សព្ពនីវរណេសុ យោជនា វេទិតព្ពា’’តិ.

បដិឃោបិ បដិឃនិមិត្តំ បុរិមុប្បន្នស្ស បច្ឆា ឧប្បជ្ជនកស្ស និមិត្តភាវតោ. បដិឃារម្មណំ នាម ឯកូនវីសតិ អាឃាតវត្ថុភូតា សត្តសង្ខារា. អរតីតិ បន្តសេនាសនាទីសុ អរមណំ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋភាវោ. បន្តេសូតិ ទូរេសុ, វិវិត្តេសុ វា. អធិកុសលេសូតិ សមថវិបស្សនាធម្មេសុ. អរតិ រតិបដិបក្ខោ. អរតិតាតិ អរមណាការោ. អនភិរតីតិ អនភិរតភាវោ. អនភិរមណាតិ អនភិរមណាការោ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋនាការោ. បរិតស្សិតាតិ ឧក្កណ្ឋនវសេនេវ បរិតស្សនា.

អាគន្តុកំ, ន សភាវសិទ្ធំ. កាយាលសិយន្តិ នាមកាយេ អលសភាវោ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយ’’ន្តិ វុត្តំ. វទតីតិ ឯតេន អតិសីតាទិបច្ចយា សង្កោចាបត្តិំ ទស្សេតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ កិលេសវត្ថុវិភង្គេ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥៧). តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយំ. តន្ទិយនាតិ តន្ទិយនាការោ. តន្ទិមនកតាតិ តន្ទិយា អភិភូតចិត្តតា. អលសស្ស ភាវោ អាលស្យំ. អាលស្យាយនាការោ អាលស្យាយនា. អាលស្យាយិតស្ស ភាវោ អាលស្យាយិតត្តំ. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយាលសិយំ កថិតំ.

កិលេសវសេនាតិ សម្មោហវសេន. កាយវិនមនាតិ កាយស្ស វិរូបតោ នមនា. ជម្ភនាតិ ផន្ទនា. បុនប្បុនំ ជម្ភនា វិជម្ភនា. អានមនាតិ បុរតោ នមនា. វិនមនាតិ បច្ឆតោ នមនា. សន្នមនាតិ សមន្តតោ នមនា. បណមនាតិ យថា ហិ តន្តតោ ឧដ្ឋិតបេសការោ កិញ្ចិទេវ ឧបរិដ្ឋិតំ គហេត្វា ឧជុំ កាយំ ឧស្សាបេតិ, ឯវំ កាយស្ស ឧទ្ធំ ឋបនា. ព្យាធិយកន្តិ ឧប្បន្នព្យាធិតា. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយផន្ទនមេវ កថិតំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥៨).

ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តវសេន បរិឡាហុប្បត្តិ. ភុត្តាវិស្សាតិ ភុត្តវតោ. ភត្តមុច្ឆាតិ ភត្តគេលញ្ញំ. អតិភុត្តបច្ចយា ហិ មុច្ឆាបត្តោ វិយ ហោតិ. ភត្តកិលមថោតិ ភុត្តបច្ចយា កិលន្តភាវោ. ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តទរថោ. កុច្ឆិបូរំ ភុត្តវតោ ហិ បរិឡាហុប្បត្តិយា ឧបហតិន្ទ្រិយោ វិយ ហោតិ, កាយោ ខិជ្ជតិ. កាយទុដ្ឋុល្លន្តិ ភុត្តភត្តំ និស្សាយ កាយស្ស អកម្មញ្ញតា.

ចិត្តស្ស លីយនាការោតិ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សង្កោចប្បត្តិ. ចិត្តស្ស អកល្យតាតិ ចិត្តស្ស គិលានភាវោ. គិលានោតិ អកល្លកោ វុច្ចតិ. តថា ចាហ ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អកល្លកោ’’តិ. អកម្មញ្ញតាតិ ចិត្តគេលញ្ញសង្ខាតោ អកម្មញ្ញនាការោ. ឱលីយនាតិ ឱលីយនាការោ. ឥរិយាបថិកម្បិ ចិត្តំ យស្ស វសេន ឥរិយាបថំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឱលីយតិ, តស្ស តំ អាការំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឱលីយនា’’តិ. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតំ. លីនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ សង្កោចប្បត្តំ. ឥតរេ ទ្វេ អាការនិទ្ទេសា. ថិនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ អនុស្សាហនា អសង្គហនសង្គហនំ. ថិយនាការោ ថិយនា. ថិយិតត្តន្តិ ថិយិតស្ស អាការោ, អវិប្ផារិកតាតិ អត្ថោ.

ចេតសោ អវូបសមោតិ ចិត្តស្ស អវូបសន្តតា អសន្និសិន្នភាវោ. តេនាហ – ‘‘អវូបសន្តាការោ’’តិ. អត្ថតោ បនេតន្តិ ស្វាយំ អវូបសន្តាការោ វិក្ខេបសភាវត្តា វិក្ខេបហេតុតាយ ច អត្ថតោ ឯតំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវ.

វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា នាម ‘‘ពុទ្ធេ កង្ខតី’’តិអាទិនា អាគតអដ្ឋកង្ខាវត្ថុភូតា ធម្មា. យស្មា វិចិកិច្ឆា ព្យាបាទាទយោ វិយ អនុ អនុ ឧគ្គហណបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា កង្ខាដ្ឋានីយំ អារម្មណមេវ ទស្សិតំ ‘‘វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា’’តិ. យស្មា បុរិមុប្បន្នា វិចិកិច្ឆា បច្ឆា វិចិកិច្ឆាយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វិចិកិច្ឆាបិ វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយធម្មា វេទិតព្ពា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – តិដ្ឋន្តិ បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា, វិចិកិច្ឆា ឯវ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយា. អដ្ឋកថាយំ បន អារម្មណស្សបិ តត្ថ វិសេសបច្ចយតំ ឧបាទាយ ‘‘កាមច្ឆន្ទោ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា អារម្មណេន កថិតា’’តិ វុត្តំ. សុភនិមិត្តស្ស ហិ បច្ចយភាវមត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, តថាបិ យថា ‘‘បដិឃម្បិ បដិឃនិមិត្ត’’ន្តិ កត្វា ‘‘ព្យាបាទោ ឧបនិស្សយេន កថិតោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សុភម្បិ សុភនិមិត្តន្តិ កត្វា កាមច្ឆន្ទោ ឧបនិស្សយេន កថិតោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. សេសា ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចានិ. តត្ថ ថិនមិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតាទិវសេន បច្ចយោ, តថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចន្តិ. ឧភយេសម្បិ ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សហជាតេន ច ឧបនិស្សយេន ចា’’តិ.

យស្មា សតិ នាម ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អនុស្សរណវសេន វត្តតិ, តស្មា តេ ធម្មា សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា នាម. លោកុត្តរធម្មេ ច អនុស្សវាទិវសេន គហេត្វា តថា បវត្តតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘សតិយា’’តិអាទិ.

កោសល្លំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តតោ ឧប្បន្នា កោសល្លសម្ភូតា. អនវជ្ជសុខវិបាកាតិ អនវជ្ជា ហុត្វា សុខវិបាកា វិបច្ចនកា. បទទ្វយេន បច្ចយតោ សភាវតោ កិច្ចតោ ផលតោ កុសលធម្មំ ទស្សេតិ. អកុសលនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ. សាវជ្ជាតិ គារយ្ហា. អនវជ្ជាតិ អគារយ្ហា. ហីនា លាមកា. បណីតា សេដ្ឋា. កណ្ហា កាឡកា អសុទ្ធា. សុក្កា ឱទាតា សុទ្ធា. បដិភាគ-សទ្ទោ បឋមេ វិកប្បេ សទិសកោដ្ឋាសត្ថោ, ទុតិយេ បដិបក្ខកោដ្ឋាសត្ថោ, តតិយេ និគ្គហេតព្ពបដិបក្ខកោដ្ឋាសត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កុសលកិរិយាយ អាទិកម្មភាវេន បវត្តវីរិយំ ធិតិសភាវតាយ ធាតូតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អារម្ភធាតូតិ បឋមារម្ភវីរិយ’’ន្តិ. លទ្ធាសេវនំ វីរិយំ ពលប្បត្តំ ហុត្វា បដិបក្ខំ វិធមតីតិ អាហ – ‘‘និក្កមធាតូតិ កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរ’’ន្តិ. អធិមត្តាធិមត្តតរានំ បដិបក្ខធម្មានំ វិធមនសមត្ថំ បដុបដុតរាទិភាវប្បត្តំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘បរក្កមធាតូតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតាយ តតោបិ ពលវតរ’’ន្តិ.

តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា. អារម្មណធម្មា, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឋានីយាតិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយាតិ ‘‘បីតិយា អារម្មណធម្មា’’តិ វុត្តំ. យស្មា អបរាបរុប្បត្តិយា បីតិបិ តថា វត្តព្ពតំ លភតីតិ វុត្តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘បីតិយា ឯវ តំ នាម’’ន្តិ. ទរថបស្សទ្ធីតិ ទរថោ កិលេសបរិឡាហោ, សោ បស្សម្ភតិ ឯតាយាតិ ទរថបស្សទ្ធិ, កាយបស្សទ្ធិយា វេទនាទិខន្ធត្តយស្ស វិយ រូបកាយស្សបិ បស្សម្ភនំ ហោតិ, ចិត្តបស្សទ្ធិយា ចិត្តស្សេវ បស្សម្ភនំ, តតោ ឯវេត្ថ ភគវតា លហុតាទីនំ វិយ ទុវិធតា វុត្តា. តថា សមាហិតាការំ សល្លក្ខេត្វា គយ្ហមានោ សមថោវ សមថនិមិត្តំ, តស្ស អារម្មណភូតំ បដិភាគនិមិត្តម្បិ. វិវិធំ អគ្គំ ឯតស្សាតិ ព្យគ្គោ, វិក្ខេបោ. តថា ហិ សោ អនវដ្ឋានរសោ ភន្តតាបច្ចុបដ្ឋានោ វុត្តោ. ឯកគ្គភាវតោ ព្យគ្គបដិបក្ខោតិ អព្យគ្គោ, សមាធិ, សោ ឯវ និមិត្តន្តិ បុព្ពេ វិយ វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

យោ អារម្មណេ ឥដ្ឋានិដ្ឋាការំ អនាទិយិត្វា គហេតព្ពោ មជ្ឈត្តាការោ, យោ ច បុព្ពេ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាវសេន ឧប្បន្នោ មជ្ឈត្តាការោ, ទុវិធោបិ សោ ឧបេក្ខាយ អារម្មណធម្មោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘អត្ថតោ បន មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាដ្ឋានីយា ធម្មាតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. អារម្មណេន កថិតា អារម្មណស្សេវ តេសំ វិសេសបច្ចយភាវតោ. សេសាតិ វីរិយាទយោ ចត្តារោ ធម្មា. តេសញ្ហិ ឧបនិស្សយោវ សាតិសយោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ.

កាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.