៣. សតិបដ្ឋានសំយុត្តំ

១. អម្ពបាលិវគ្គោ

១. អម្ពបាលិសុត្តវណ្ណនា

៣៦៧. ឯកាយន្វាយន្តិ សន្ធិវសេន វុត្តំ ឱ-ការស្ស វ-ការំ អ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា. អយំ កិរ សំយុត្តាភិលាបោ, តត្ថ អយន-សទ្ទោ មគ្គបរិយាយោ. ន កេវលំ អយមេវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ មគ្គបរិយាយាតិ បទុទ្ធារំ ករោន្តោ ‘‘មគ្គស្ស ហី’’តិអាទិំ វត្វា យទិ មគ្គបរិយាយោ អាយន-សទ្ទោ, កស្មា បុន មគ្គោតិ វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកមគ្គោតិ ឯកោវ មគ្គោ. ន ហិ និព្ពានគាមិមគ្គោ អញ្ញោ អត្ថីតិ. ននុ សតិបដ្ឋានំ ឥធ មគ្គោតិ អធិប្បេតំ, តទញ្ញេបិ ពហូ មគ្គធម្មា អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, តេ បន សតិបដ្ឋានគ្គហណេនេវ គហិតា តទវិនាភាវតោ. តថា ហិ ញាណវីរិយាទយោ និទ្ទេសេ គហិតា, ឧទ្ទេសេ សតិយា ឯវ គហណំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ, សតិយា មគ្គភាវទស្សនត្ថញ្ច. ន ទ្វេធាបថភូតោតិ ឥមិនា ឥមស្ស ទ្វយភាវាភាវំ វិយ អនិព្ពានគាមិភាវាភាវញ្ច ទស្សេតិ. និព្ពានគមនដ្ឋេនាតិ និព្ពានំ គច្ឆតិ ឯតេនាតិ និព្ពានគមនំ, សោ ឯវ អវិបរីតភាវនាយ អត្ថោ, តេន និព្ពានគមនដ្ឋេន, និព្ពានាធិគមូបាយតាយាតិ អត្ថោ. មគ្គនីយដ្ឋេនាតិ គវេសិតព្ពតាយ.

រាគាទីហីតិ ‘‘រាគោ មលំ, ទោសោ មលំ, មោហោ មល’’ន្តិ (វិភ. ៩២៤) ឯវំ វុត្តេហិ រាគាទីហិ មលេហិ. សា បនាយំ សំកិលិដ្ឋចិត្តានំ វិសុទ្ធិ សិជ្ឈមានា យស្មា សោកាទីនំ អនុប្បាទាយ សំវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិ. តត្ថ សោចនំ ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ ចេតសោ សន្តាបោ អន្តោនិជ្ឈានំ សោកោ. ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តមេវ សោកាធិកតាជនិតោ ‘‘កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទិនា បរិទេវនវសេន វាចាវិប្បលាបោ បរិទេវនំ បរិទេវោ. តស្ស អាយតិំ អនុប្បជ្ជនំ ឥធ សមតិក្កមោតិ អាហ ‘‘បហានាយា’’តិ. ទុក្ខទោមនស្សានន្តិ ឯត្ថ ចេតសិកទុក្ខតាយ ទោមនស្សស្សបិ ទុក្ខសទ្ទេនេវ គហណេ សិទ្ធេ សទ្ទេន អនិវត្តនតោ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសវចនំ សេដ្ឋន្តិ ‘‘ទោមនស្សាន’’ន្តេវ វុត្តំ. ចេតសិកទោមនស្សស្សាតិ ភូតកថនំ ទដ្ឋព្ពំ. ញាយតិ ឯតេន យាថាវតោ បដិវិជ្ឈីយតិ ចតុសច្ចន្តិ ញាយោ វុច្ចតិ អរិយមគ្គោ. ននុ អយម្បិ មគ្គោ, កិំ មគ្គោ ឯវ មគ្គស្ស អធិគមាយ ហោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ – ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ. តណ្ហាវ កម្មកិលេសវិបាកានំ វិននដ្ឋេន សំសិព្ពនដ្ឋេន វានំ. តេន តណ្ហាវានេន វិរហិតត្តា តស្ស អភាវាតិ អត្ថោ. អត្តបច្ចក្ខាយាតិ អត្តបច្ចក្ខត្ថាយ.

វណ្ណភាសនន្តិ បសំសាវចនំ. វិសុទ្ធិន្តិ វិសុជ្ឈនំ កិលេសប្បហានំ. ឧគ្គហេតព្ពន្តិ ឯត្ថ វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. បរិចយករណំ បរិបុច្ឆាមូលកត្តា តគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ន តតោ ហេដ្ឋាតិ ឥធ អធិប្បេតកាយាទីនំ វេទនាទិសភាវត្តាភាវា កាយវេទនាចិត្តវិមុត្តស្ស តេភូមកធម្មស្ស វិសុំ វិបល្លាសវត្ថន្តរភាវេន គហិតត្តា ច ហេដ្ឋា គហណេសុ វិបល្លាសវត្ថូនំ អនិដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ. បញ្ចមស្ស បន វិបល្លាសវត្ថុនោ អភាវេន ‘‘ន ឧទ្ធ’’ន្តិ អាហ. អារម្មណវិភាគេន ហេត្ថ សតិបដ្ឋានវិភាគោតិ. តយោ សតិបដ្ឋានាតិ សតិបដ្ឋានសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារទស្សនំ, ន ឥធ បាឡិយំ វុត្តស្ស សតិបដ្ឋានសទ្ទស្ស អត្ថទស្សនំ. អាទីសុ ហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ផស្សសមុទយា វេទនានំ សមុទយោ, នាមរូបសមុទយា ចិត្តស្ស សមុទយោ, មនសិការសមុទយា ធម្មានំ សមុទយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤០៨) សតិបដ្ឋានាតិ វុត្តានំ សតិគោចរានំ បកាសកេ សុត្តបទេសេ សង្គណ្ហាតិ. ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយម្បិ អវសេសបាឡិបទេសទស្សនត្ថោ អាទិ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. សតិយា បដ្ឋានន្តិ សតិយា បតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋានំ.

អរិយោតិ អារកត្តាទិនា អរិយំ សម្មាសម្ពុទ្ធមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សឡាយតនវិភង្គសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣១១). តត្ថ ហិ –

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ…បេ… មរហតីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥធ, ភិក្ខវេ, សត្ថា សាវកានំ ធម្មំ ទេសេតិ អនុកម្បកោ ហិតេសី អនុកម្បំ ឧបាទាយ – ‘ឥទំ វោ ហិតាយ ឥទំ វោ សុខាយា’តិ. តស្ស សាវកា ន សុស្សូសន្តិ, ន សោតំ ឱទហន្តិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, វោក្កម្ម ច សត្ថុសាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ សតិបដ្ឋានំ. យទរិយោ សេវតិ…បេ... មរហតិ. បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សត្ថា …បេ… ឥទំ វោ សុខាយាតិ. តស្ស ឯកច្ចេ សាវកា ន សុស្សូសន្តិ…បេ… ឯកច្ចេ សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… ន ច វោក្កម្ម សត្ថុសាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, ន ចេវ អត្តមនោ ហោតិ, ន ច អត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ. អនត្តមនតញ្ច អត្តមនតញ្ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយំ សតិបដ្ឋានំ…បេ… មរហតិ. បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ,…បេ… សុខាយាតិ, តស្ស សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អត្តមនោ ចេវ ហោតិ, អត្តមនតញ្ច បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, តតិយំ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ –

ឯវំ បដិឃានុនយេហិ អនវស្សុតតា និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតាយ តទុភយវីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. ពុទ្ធានំយេវ ហិ និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតា ហោតិ អាវេណិកធម្មភាវតោ, ន បច្ចេកពុទ្ធាទីនំ. ប-សទ្ទោ អារម្ភំ ជោតេតិ, អារម្ភោ ច បវត្តីតិ កត្វា អាហ ‘‘បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ’’តិ. សតិយា ករណភូតាយ បដ្ឋានំ បដ្ឋបេតព្ពំ សតិបដ្ឋានំ. អន-សទ្ទោ ហិ ពហុលវចនេន កម្មត្ថោបិ ហោតីតិ.

តថាស្ស កត្តុអត្ថោបិ លព្ភតីតិ ‘‘បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបដ្ឋាតីតិ ឯត្ថ ឧប-សទ្ទោ ភុសត្ថវិសិដ្ឋំ បក្ខន្ទនំ ទីបេតីតិ ‘‘ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. បុន ភាវត្ថំ សតិសទ្ទំ បដ្ឋានសទ្ទញ្ច វណ្ណេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តេន បុរិមវិកប្បេ សតិ-សទ្ទោ បដ្ឋាន-សទ្ទោ ច កត្តុអត្ថោតិ វិញ្ញាយតិ. សរណដ្ឋេនាតិ ចិរកតស្ស ចិរភាសិតស្ស ច អនុស្សរណដ្ឋេន. ឥទន្តិ យំ ‘‘សតិយេវ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឥទំ ឥធ ឥមស្មិំ សុត្តបទេសេ អធិប្បេតំ.

យទិ ឯវន្តិ យទិ សតិ ឯវ សតិបដ្ឋានំ, សតិ នាម ឯកោ ធម្មោ, ឯវំ សន្តេ កស្មា សតិបដ្ឋានាតិ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘សតីនំ ពហុត្តា’’តិអាទិ. យទិ ពហុកា តា សតិយោ, អថ កស្មា មគ្គោតិ ឯកវចនន្តិ យោជនា. មគ្គនដ្ឋេនាតិ និយ្យានដ្ឋេន. និយ្យានិកោ ហិ មគ្គធម្មោ, តេនេវ និយ្យានិកភាវេន ឯកត្តុបគតោ ឯកន្តតោ និព្ពានំ គច្ឆតិ, អត្ថិកេហិ ច តទត្ថំ មគ្គីយតីតិ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ចតស្សោបិ ចេតាតិ កាយានុបស្សនាទិវសេន ចតុព្ពិធាបិ ច ឯតា សតិយោ. អបរភាគេតិ អរិយមគ្គក្ខណេ. កិច្ចំ សាធយមានាតិ បុព្ពភាគេ កាយាទីសុ អារម្មណេសុ សុភសញ្ញាទិវិធមនវសេន វិសុំ វិសុំ បវត្តិត្វា មគ្គក្ខណេ សកិំយេវ តត្ថ ចតុព្ពិធស្សបិ វិបល្លាសស្ស សមុច្ឆេទវសេន បហានកិច្ចំ សាធយមានា អារម្មណករណវសេន និព្ពានំ គច្ឆន្តិ, តមេវស្ស ចតុកិច្ចសាធនតំ ឧបាទាយ ពហុវចននិទ្ទេសោ, តថាបិ អត្ថតោ ភេទាភាវតោ មគ្គោតិ ឯកវចនេន វុច្ចតិ. តេនាហ – ‘‘តស្មា ចតស្សោបិ ឯកោ មគ្គោតិ វុត្តា’’តិ.

កថេតុកម្យតាបុច្ឆា ឥតរាសំ បុច្ឆានំ ឥធ អសម្ភវតោ និទ្ទេសាទិវសេន ទេសេតុកាមតាយ ច តថា វុត្តត្តា. ‘‘អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧, ២៩៧; បារា. ១១) ខន្ធបញ្ចកំ, ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិអាទីសុ វេទនាទយោ តយោ អរូបក្ខន្ធា, ‘‘យា តស្មិំ សមយេ កាយស្ស បស្សទ្ធិ បដិប្បស្សទ្ធី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៤០) វេទនាទយោ តយោ ចេតសិកា ខន្ធា ‘‘កាយោ’’តិ វុច្ចន្តិ, តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘កាយេតិ រូបកាយេ’’តិ អាហ. កាយានុបស្សីតិ ឯត្ថ តស្សីលត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយំ អនុបស្សនសីលោ’’តិ អាហ. អនិច្ចតោ អនុបស្សតីតិ ចតុសមុដ្ឋានិកកាយំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ អនុបស្សតិ, ឯវំ បស្សន្តោ ឯវ ចស្ស អនិច្ចាការម្បិ អនុបស្សតីតិ វុច្ចតិ, តថាភូតស្ស ចស្ស និច្ចគាហស្ស វិសេសោបិ ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ. តថា ហេស ‘‘និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២៨) វុត្តោ. ឯត្ថ ច អនិច្ចតោ ឯវ អនុបស្សតីតិ ឯវការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ តេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ វុត្តំ. ន ចេត្ថ ទុក្ខានុបស្សនាទិនិវត្តនមាសង្កិតព្ពំ បដិយោគិនិវត្តនបរត្តា ឯវ-ការស្ស, ឧបរិ ទេសនាអារុឡ្ហត្តា ច តាសំ. ទុក្ខតោ អនុបស្សតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – អនិច្ចស្ស ទុក្ខត្តា តមេវ កាយំ ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, ទុក្ខស្ស អនត្តត្តា អនត្តតោ អនុបស្សតីតិ.

យស្មា បន យំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, ន តំ អភិនន្ទិតព្ពំ, យញ្ច ន អភិនន្ទិតព្ពំ, ន តត្ថ រជ្ជិតព្ពំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ, ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ, អនត្តតោ អនុបស្សតិ, នោ អត្តតោ, និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ, វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតី’’តិ. សោ ឯវំ អរជ្ជន្តោ រាគំ និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ, សមុទយំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បដិបន្នោ ច បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. អយញ្ហិ អនិច្ចាទិអនុបស្សនា តទង្គវសេន សទ្ធិំ កាយតន្និស្សយខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសានំ បរិច្ចជនតោ សង្ខតទោសទស្សនេន តព្ពិបរីតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ បក្ខន្ទនតោ ‘‘បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចា’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា តាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ វុត្តនយេន កិលេសេ ច បរិច្ចជតិ, និព្ពានេ ច បក្ខន្ទតិ, តថាភូតោ ច បរិច្ចជនវសេន កិលេសេ ន អាទិយតិ, នាបិ អទោសទស្សិតាវសេន សង្ខតារម្មណំ. តេន វុត្តំ ‘‘បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតី’’តិ. ឥទានិ និស្សិតាហិ អនុបស្សនាហិ យេសំ ធម្មានំ បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និច្ចសញ្ញន្តិ សង្ខារា និច្ចាតិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតសញ្ញំ. ទិដ្ឋិចិត្តវិបល្លាសបហានមុខេនេវ សញ្ញាវិបល្លាសប្បហានន្តិ សញ្ញាគហណំ, សញ្ញាសីសេន វា តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. នន្ទិន្តិ សប្បីតិកតណ្ហំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

វិហរតីតិ ឥមិនា កាយានុបស្សនាសមង្គិនោ ឥរិយាបថវិហារោ វុត្តោតិ អាហ – ‘‘ឥរិយតី’’តិ, ឥរិយាបថំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. អារម្មណករណវសេន អភិព្យាបនតោ ‘‘តីសុ ភវេសូ’’តិ វុត្តំ, ឧប្បជ្ជនវសេន បន កិលេសា បរិត្តភូមកា ឯវាតិ. យទិបិ កិលេសានំ បហានំ អាតាបនន្តិ តំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនម្បិ អត្ថេវ, អាតប្ប-សទ្ទោវិយ បន អាតាប-សទ្ទោបិ វីរិយេ ឯវ និរុឡ្ហោតិ វុត្តំ ‘‘វីរិយស្សេតំ នាម’’ន្តិ. អថ វា បដិបក្ខប្បហានេ សម្បយុត្តធម្មានំ អព្ភុស្សហនវសេន បវត្តមានស្ស វីរិយស្ស សាតិសយំ តទាតាបនន្តិ វីរិយមេវ តថា វុច្ចតិ, ន អញ្ញេ ធម្មា.

អាតាបីតិ ចាយមីការោ បសំសាយ, អតិសយស្ស វា ទីបកោតិ អាតាបីគហណេន សម្មប្បធានសមង្គិតំ ទស្សេតិ. សម្មា សមន្តតោ សាមញ្ច បជានន្តោ សម្បជានោ, អសម្មិស្សតោ វវត្ថានេ អញ្ញធម្មានុបស្សិតាភាវេន សម្មា អវិបរីតំ, សព្ពាការបជាននេន សមន្តតោ, ឧបរូបរិ វិសេសាវហភាវេន បវត្តិយា សាមំ បជានន្តោតិ អត្ថោ. យទិ បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, កថំ សតិបដ្ឋានតាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. តស្មា សតិយា លទ្ធុបការាយ ឯវ បញ្ញាយ ឯត្ថ យថាវុត្តេ កាយេ កម្មដ្ឋានិកោ ភិក្ខុ អនុបស្សកោ, តស្មា ‘‘កាយានុបស្សី’’តិ វុច្ចតិ. អន្តោសង្ខេបោ អន្តោលីនតា, កោសជ្ជន្តិ អត្ថោ. ឧបាយបរិគ្គហោតិ ឯត្ថ សីលវិសោធនាទិ គណនាទិ ឧគ្គហកោសល្លាទិ ច ឧបាយោ, តព្ពិបរិយាយតោ អនុបាយោ វេទិតព្ពោ. យស្មា ច ឧបដ្ឋិតស្សតី យថាវុត្តំ ឧបាយំ ន បរិច្ចជតិ, អនុបាយញ្ច ន ឧបាទិយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មុដ្ឋស្សតិ…បេ… អសមត្ថោ ហោតី’’តិ. តេនាតិ ឧបាយានុបាយានំ បរិគ្គហបរិវជ្ជនេសុ អបរិច្ចាគាបរិគ្គហេសុ ច អសមត្ថភាវេន. អស្ស យោគិនោ.

យស្មា សតិយេវេត្ថ សតិបដ្ឋានំ វុត្តា, តស្មាស្ស សម្បយុត្តធម្មា វីរិយាទយោ អង្គន្តិ អាហ – ‘‘សម្បយោគង្គញ្ចស្ស ទស្សេត្វា’’តិ. អង្គ-សទ្ទោ ចេត្ថ ការណបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. សតិគ្គហណេនេវេត្ថ សម្មាសមាធិស្សបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ តស្សា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតត្តា. យស្មា វា សតិសីសេនាយំ ទេសនា. ន ហិ កេវលាយ សតិយា កិលេសប្បហានំ សម្ភវតិ, និព្ពានាធិគមោ វា, នាបិ កេវលា សតិ បវត្តតិ, តស្មាស្ស ឈានទេសនាយំ សវិតក្កាទិវចនស្ស វិយ សម្បយោគង្គទស្សនតាតិ អង្គ-សទ្ទស្ស អវយវបរិយាយតា ទដ្ឋព្ពា. បហានង្គន្តិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទីសុ វិយ បហាតព្ពង្គំ ទស្សេតុំ. យស្មា ឯត្ថ បុព្ពភាគមគ្គោ អធិប្បេតោ, ន លោកុត្តរមគ្គោ, តស្មា បុព្ពភាគិយមេវ វិនយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា’’តិ អាហ. អស្សាតិ យោគិនោ. តេសំ ធម្មានន្តិ វេទនាទិធម្មានំ. តេសញ្ហិ តត្ថ អនធិប្បេតត្តា ‘‘អត្ថុទ្ធារនយេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. យំ បនាតិ វិភង្គេ, វិភង្គបករណេតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ‘‘លោកេ’’តិ ឯតស្មិំ បទេ, តា ច លោកិយា ឯវ អនុបស្សនា នាម សម្មសនន្តិ កត្វា.

ទុក្ខតោតិ វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខតាហិ ទុក្ខសភាវតោ, ទុក្ខាតិ អនុបស្សិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទាតិ យោ ភិក្ខុ សុខំ វេទនំ វិបរិណាមទុក្ខតាយ ទុក្ខន្តិ បញ្ញាចក្ខុនា អទ្ទក្ខិ. ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោតិ ទុក្ខវេទនំ បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុន្នីហរណតោ ច សល្លន្តិ អទ្ទក្ខិ បស្សិ. អទុក្ខមសុខន្តិ ឧបេក្ខាវេទនំ. សន្តន្តិ សុខទុក្ខានំ វិយ អនោឡារិកតាយ បច្ចយវសេន វូបសន្តសភាវត្តា ច សន្តំ. អនិច្ចតោតិ ហុត្វា អភាវតោ ឧទយព្ពយវន្តតោ តាវកាលិកតោ និច្ចបដិក្ខេបតោ ច អនិច្ចន្តិ យោ អទ្ទក្ខិ. ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខូតិ សោ ភិក្ខុ ឯកំសេន, បរិព្យត្តំ វា វេទនាយ សម្មា បស្សនកោតិ អត្ថោ.

ទុក្ខាតិបីតិ សង្ខារទុក្ខតាយ ទុក្ខា ឥតិបិ. សព្ពំ តំ វេទយិតំ ទុក្ខស្មិំ អន្តោគធំ បរិយាបន្នន្តិ វទាមិ សង្ខារទុក្ខន្តិ វត្តព្ពតោ. សុខទុក្ខតោបិ ចាតិ សុខាទីនំ ឋិតិវិបរិណាមញាណសុខតាយ ច វិបរិណាមដ្ឋិតិអញ្ញាណទុក្ខតាយ ច វុត្តត្តា តិស្សោបិ សុខតោ តិស្សោបិ ច ទុក្ខតោ អនុបស្សិតព្ពាតិ អត្ថោ. សត្ត អនុបស្សនា ហេដ្ឋា បកាសិតា ឯវ.

អារម្មណា…បេ… ភេទានន្តិ រូបាទិអារម្មណនានត្តស្ស នីលាទិតព្ភេទស្ស, ឆន្ទាទិអធិបតិនានត្តស្ស ហីនាទិតព្ភេទស្ស, ញាណឈានាទិសហជាតនានត្តស្ស សសង្ខារិកាសង្ខារិក-សវិតក្ក-សវិចារាទិតព្ភេទស្ស, កាមាវចរាទិភូមិនានត្តស្ស, ឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមាទិតព្ភេទស្ស, កុសលាទិកម្មនានត្តស្ស, ទេវគតិសំវត្តនិយតាទិតព្ភេទស្ស, កណ្ហសុក្កវិបាកនានត្តស្ស, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយតាទិតព្ភេទស្ស, បរិត្តភូមកាទិកិរិយានានត្តស្ស, តិហេតុកាទិតព្ភេទស្ស វសេន អនុបស្សិតព្ពន្តិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន សវត្ថុកាវត្ថុកាទិនានត្តស្ស បុគ្គលត្តយសាធារណាទិតព្ភេទស្ស ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សរាគាទីនន្តិ មហាសតិបដ្ឋានសុត្តេ (ទី. និ. ២.៣៨១; ម. និ. ១.១១៤) អាគតានំ សរាគវីតរាគាទិភេទានំ. សលក្ខណ-សាមញ្ញលក្ខណានន្តិ ផុសនាទិតំតំសលក្ខណានញ្ចេវ អនិច្ចតាទិសាមញ្ញលក្ខណានញ្ច វសេនាតិ យោជនា.

សុញ្ញតធម្មស្សាតិ អនត្តតាសង្ខាតសុញ្ញតសភាវស្ស. ‘‘សលក្ខណ-សាមញ្ញលក្ខណាន’’ន្តិ ហិ ឥមិនា យោ ឥតោ ពាហិរកេហិ សាមិនិវាសីការកវេទកអធិដ្ឋាយកភាវេន បរិកប្បិតោ អត្តា, តស្ស សង្ខារេសុ និច្ចតា សុខតា វិយ កត្ថចិបិ អភាវោ វិភាវិតោ. នត្ថិ ឯតេសំ អត្តាតិ អនត្តា, យស្មា បន សង្ខារេសុ ឯកធម្មោបិ អត្តា ន ហោតិ, តស្មា តេ ន អត្តាតិបិ អនត្តាតិ អយំ តេសំ សុញ្ញតធម្មោ. តស្ស សុញ្ញតធម្មស្ស, យំ វិភាវេតុំ អភិធម្មេ (ធ. ស. ១២១) ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តី’’តិអាទិនា សុញ្ញតវារទេសនា វុត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អម្ពបាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សតិសុត្តវណ្ណនា

៣៦៨. សរតីតិ សតោ. អយំ បន ន យាយ កាយចិ សតិយា សតោ, អថ ខោ ឯទិសាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយាទិអនុបស្សនាសតិយា’’តិ អាហ. ចតុសម្បជញ្ញបញ្ញាយាតិ ចតុព្ពិធសម្បជញ្ញបញ្ញាយ, អភិក្កមនំ អភិក្កន្តន្តិ អាហ – ‘‘អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ គមន’’ន្តិ. តថា បដិក្កមនំ បដិក្កន្តន្តិ វុត្តំ – ‘‘បដិក្កន្តំ និវត្តន’’ន្តិ. និវត្តនញ្ច និវត្តិមត្តំ, និវត្តិត្វា បន គមនំ គមនមេវ. កាយំ អភិហរន្តោ អភិគមនវសេន កាយំ នាមេន្តោ. ឋាននិសជ្ជាសយនេសុ យោ គមនាទិវិធិនា កាយស្ស បុរតោ អភិហារោ, សោ អភិក្កមោ, បច្ឆតោ អបហរណំ បដិក្កមោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឋានេបី’’តិអាទិមាហ. អាសនស្សាតិ បីឋកាទិអាសនស្ស. បុរិមអង្គាភិមុខោតិ អដនិកាទិបុរិមាវយវាភិមុខោ. សំសរន្តោតិ សំសប្បន្តោ. បច្ចាសំសរន្តោតិ បដិអាសប្បន្តោ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា សរីរស្សេវ អភិមុខសំសប្បនបដិអាសប្បនានិ និទស្សេតិ.

សម្មា បជាននំ សម្បជានំ. តេន អត្តនា កាតព្ពកិច្ចស្ស ករណសីលោ សម្បជានការីតិ អាហ – ‘‘សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី’’តិ. សម្បជានមេវ ហិ សម្បជញ្ញំ. សម្បជញ្ញស្សេវ វា ការីតិ សម្បជញ្ញស្សេវ ករណសីលោ. សម្បជញ្ញំ ករោតេវាតិ អភិក្កន្តាទីសុ អសម្មោហំ ឧប្បាទេតិ ឯវ, សម្បជានស្សេវ វា ការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សម្បជានការី.

ធម្មតោ វឌ្ឍិតសង្ខាតេន សហ អត្ថេន វត្តតីតិ សាត្ថកំ, អភិក្កន្តាទិ, សាត្ថកស្ស សម្បជាននំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. សប្បាយស្ស អត្តនោ ឧបការាវហស្ស ហិតស្ស សម្បជាននំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមាទីសុ ភិក្ខាចារគោចរេ, អញ្ញត្ថាបិ ច បវត្តេសុ អវិជហិតេ កម្មដ្ឋានសង្ខាតេ គោចរេ សម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមាទីសុ អសម្មុយ្ហនមេវ សម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. បរិគ្គណ្ហិត្វាតិ តុលយិត្វា តីរេត្វា, បដិសង្ខាយាតិ អត្ថោ. សង្ឃទស្សនេនេវ ឧបោសថបវារណាទិអត្ថំ គមនំ សង្គហិតំ. អសុភទស្សនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កសិណបរិកម្មាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ចេតិយំ ទិស្វាបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អរហត្តំ បាបុណាតីតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ ឯសោ. សមថវិបស្សនុប្បាទនម្បិ ហិ ភិក្ខុនោ វុទ្ធិ ឯវ. ទក្ខិណទ្វារេតិ ចេតិយង្គណស្ស ទក្ខិណទ្វារេ, តថា បច្ឆិមទ្វារេតិអាទីសុ. អភយវាបិ បាឡិយន្តិ អភយវាបិយា បុរត្ថិមតីរេ.

ពុទ្ធវំស-អរិយវំស-ចេតិយវំស-ទីបវំសាទិវំសកថនតោ មហាអរិយវំសភាណកោ ថេរោ. បញ្ញាយនដ្ឋានេតិ ចេតិយស្ស បញ្ញាយនដ្ឋានេ. ឯកបទុទ្ធារេតិ បទុទ្ធារបតិដ្ឋានបរិវត្តនំ អកត្វា ឯកស្មិំយេវ អវដ្ឋានេ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ.

តស្មិំ បនាតិ សាត្ថកសម្បជញ្ញវសេន បរិគ្គហិតអត្ថេបិ គមនេ. អត្ថោ នាម ធម្មតោ វឌ្ឍីតិ យំ សាត្ថកន្តិ អធិប្បេតំ គមនំ, តំ សប្បាយមេវាតិ សិយា កស្សចិ អាសង្កាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ចេតិយទស្សនំ តាវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ចិត្តកម្មរូបកានិ វិយាតិ ចិត្តកម្មកតា បដិមាយោ វិយ, យន្តបយោគេន វា វិចិត្តកម្មា បដិមាយ សទិសា យន្តរូបកា វិយ. អសមបេក្ខនំ គេហស្សិតអញ្ញាណុបេក្ខាវសេន អារម្មណេ អយោនិសោ ឱលោកនាទិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣០៨). ហត្ថិអាទិសម្មទ្ទេន ជីវិតន្តរាយោ. វិសភាគរូបទស្សនាទិនា ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ.

បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ អនុវត្តនកថា អាចិណ្ណា, អននុវត្តនកថា បន តស្សា អបរា ទុតិយា នាម ហោតីតិ អាហ – ‘‘ទ្វេ កថា នាម ន កថិតបុព្ពា’’តិ. ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិកំ សព្ពម្បិ វុត្តាការំ បច្ចាមសតិ, ន ‘‘បុរិសស្ស មាតុគាមាសុភ’’ន្តិអាទិកំ វុច្ចមានំ.

យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ភាវនាយ អារម្មណំ កម្មដ្ឋានំ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរ’’ន្តិ. ឧគ្គហេត្វាតិ យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧគ្គហកោសល្លស្ស សម្បាទនវសេន ឧគ្គហេត្វា.

ហរតីតិ កម្មដ្ឋានំ បវត្តេតិ, យាវ បិណ្ឌបាតបដិក្កមា អនុយុញ្ជតីតិ អត្ថោ. ន បច្ចាហរតីតិ អាហារូបភោគតោ យាវ ទិវាដ្ឋានុបសង្កមនា កម្មដ្ឋានំ ន បដិនេតិ. សមាទាយ វត្តតិ សម្មា អាទិយិត្វា តេសំ វត្តានំ បរិបូរណវសេន វត្តតិ. សរីរបរិកម្មន្តិ មុខធោវនាទិសរីរបដិជគ្គនំ. ទ្វេ តយោ បល្លង្កេតិ ទ្វេ តយោ និសជ្ជាវារេ ទ្វេ តីណិ ឧណ្ហាសនានិ. តេនាហ – ‘‘ឧសុមំ គាហាបេន្តោ’’តិ. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ កម្មដ្ឋានមុខេនេវ កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោ ឯវ. តេន ‘‘បត្តោបិ អចេតនោ’’តិអាទិនា បវត្តេតព្ពកម្មដ្ឋានំ, យថាបរិហរិយមានំ វា កម្មដ្ឋានំ អវិជហិត្វាតិ ទស្សេតិ. តថេវាតិ តិក្ខត្តុមេវ. បរិភោគចេតិយតោ សរីរចេតិយំ គរុតរន្តិ កត្វា ‘‘ចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ ចេតិយវន្ទនាយ បឋមំ ករណីយតា វុត្តា. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘ចេតិយំ ពាធយមានា ពោធិសាខា ហរិតព្ពា’’តិ វុត្តា. ពុទ្ធគុណានុស្សរណវសេនេវ ពោធិញ្ច បណិបាតករណន្តិ អាហ – ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សម្មុខា វិយ និបច្ចការំ ទស្សេត្វា’’តិ. គាមសមីបេតិ គាមស្ស ឧបចារដ្ឋានេ.

ជនសង្គហណត្ថន្តិ ‘‘មយិ អកថេន្តេ ឯតេសំ កោ កថេស្សតី’’តិ ធម្មានុគ្គហេន ជនសង្គហណត្ថំ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘ធម្មកថា នាម កថេតព្ពា ឯវា’’តិ អដ្ឋកថាចរិយា វទន្តិ, យស្មា ច ធម្មកថា កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ អត្តនា បរិហរិយមានំ កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោ តទនុគុណំយេវ ធម្មកថំ កថេត្វា. អនុមោទនំ កត្វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេនេវា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. សម្បត្តបរិច្ឆេទេនេវាតិ បរិចិតោ អបរិចិតោតិអាទិវិភាគំ អកត្វា សម្បត្តកោដិយា ឯវ, សមាគមមត្តេនេវាតិ អត្ថោ. ភយេតិ បរចក្កាទិភយេ.

កម្មជតេជោតិ គហណិំ សន្ធាយាហ. កម្មដ្ឋានវីថិំ នារោហតិ ខុទាបរិស្សមេន កិលន្តកាយត្តា សមាធានាភាវតោ. អវសេសដ្ឋានេតិ យាគុយា អគ្គហិតដ្ឋានេ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ កម្មដ្ឋានុបដ្ឋានស្ស អវិច្ឆេទ-ទស្សនមេតំ, យថា បោង្ខានុបោង្ខំ បវត្តាយ សរបដិបាដិយា អនវិច្ឆេទោ, ឯវមេតស្សបិ កម្មដ្ឋានុបដ្ឋានស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

និក្ខិត្តធុរោ ភាវនានុយោគេ. វត្តបដិបត្តិយា អបូរណេន សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា. កាមេ អវីតរាគោ ហោតិ. កាយេ អវីតរាគោ. រូបេ អវីតរាគោ. យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ. អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦) ឯវំ វុត្តំ បញ្ចវិធចេតោវិនិពន្ធចិត្តោ. ចរិត្វាតិ បវត្តិត្វា.

គតបច្ចាគតិកវត្តវសេនាតិ ភាវនាសហិតំយេវ ភិក្ខាយ គតបច្ចាគតំ គមនបច្ចាគមនំ ឯតស្ស អត្ថីតិ គតបច្ចាគតិកំ, តទេវ វត្តំ, តស្ស វសេន. អត្តនោ ហិតសុខំ កាមេន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ អត្តកាមា, ធម្មច្ឆន្ទវន្តោ. ‘‘ធម្មោ’’តិ ហិ ហិតំ តំនិមិត្តកញ្ច សុខន្តិ. អថ វា វិញ្ញូនំ ធម្មានំ អត្តនិយត្តា អត្តភាវបរិច្ឆន្នត្តា ច អត្តា នាម ធម្មោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អត្តទីបា, ភិក្ខវេ, វិហរថ អត្តសរណា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៤៣). តំ កាមេន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ អត្តកាមា. ឧសភំ នាម វីសតិ យដ្ឋិយោ. តាយ សញ្ញាយាតិ តាយ បាសាណសញ្ញាយ, ‘‘ឯត្តកំ ឋានមាគតា’’តិ ជានន្តាតិ អធិប្បាយោ. សោ ឯវ នយោ អយំ ភិក្ខូតិអាទិកោ យោ ឋានេ វុត្តោ, សោ ឯវ និសជ្ជាយបិ នយោ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តានំ ឆិន្នភត្តភាវភយេនបិ យោនិសោមនសិការំ បរិព្រូហេតិ.

មទ្ទន្តាតិ ធញ្ញករណដ្ឋានេ សាលិសីសានិ មទ្ទន្តា. មហាបធានំ បូជេស្សាមីតិ អម្ហាកំ អត្ថាយ លោកនាថេន ឆ វស្សានិ កតំ ទុក្ករចរិយំ ឯវាហំ យថាសត្តិ បូជេស្សាមីតិ. បដិបត្តិបូជា ហិ សត្ថុបូជា, ន អាមិសបូជាតិ. ឋានចង្កមមេវាតិ អធិដ្ឋាតព្ពឥរិយាបថកាលវសេន វុត្តំ, ន ភោជនាទិកាលេសុ អវស្សំ កាតព្ពនិសជ្ជាយ បដិក្ខេបវសេន.

វីថិំ ឱតរិត្វា ឥតោ ចិតោ អនោលោកេត្វា បឋមមេវ វីថិយោ សល្លក្ខេតព្ពាតិ អាហ ‘‘វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា’’តិ. យំ សន្ធាយ វុច្ចតិ – ‘‘បាសាទិកេន អភិក្កន្តេនា’’តិអាទិ. តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អាហារេ បដិកូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អដ្ឋង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; ២.២៤; ៣.៧៥; សំ. និ. ៤.១២០; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៩) វុត្តេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ កត្វា. នេវ ទវាយាតិអាទិ បន បដិក្ខេបទស្សនំ.

បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥទញ្ច យថា ហេដ្ឋា តីសុ ឋានេសុ, ឯវំ ឥតោ បរេសុ ឋានេសុ ឧបនេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថ បច្ចេកពោធិយា ឧបនិស្សយសម្បទា កប្បានំ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ សតសហស្សញ្ច តជ្ជំ បុញ្ញញាណសម្ភារសម្ភរណំ, សាវកពោធិយំ អគ្គសាវកានំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច, មហាសាវកានំ កប្បសតសហស្សមេវ តជ្ជំ សម្ភារសម្ភរណំ, ឥតរេសំ អតីតាសុ ជាតីសុ វិវដ្ដសន្និស្សយវសេន និព្ពត្តិតំ និព្ពេធភាគិយំ កុសលំ. ពាហិយោ ទារុចីរិយោតិ ពាហិយវិសយេ ជាតសំវទ្ធតាយ ពាហិយោ, ទារុចីរបរិហរណេន ទារុចីរិយោតិ លទ្ធសមញ្ញោ. សោ ហិ អាយស្មា ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិវសប្បវត្តេន (ឧទា. ១០) សំខិត្តេនេវ ឱវាទេន ខិប្បតរំ វិសេសំ អធិគច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខិប្បាភិញ្ញោ វា ហោតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ. ឯវំ មហាបញ្ញោ វាតិអាទីសុ យថារហំ វត្តព្ពន្តិ.

តន្តិ អសម្មុយ្ហនំ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការទស្សនំ. អត្តា អភិក្កមតីតិ ឥមិនា អន្ធបុថុជ្ជនស្ស ទិដ្ឋិគ្គាហវសេន អភិក្កមេ សម្មុយ្ហនំ ទស្សេតិ, អហំ អភិក្កមាមីតិ បន ឥមិនា មានគ្គាហវសេន, តទុភយំ បន តណ្ហាយ វិនា ន ហោតីតិ តណ្ហាគ្គាហវសេនបិ សម្មុយ្ហនំ ទស្សិតមេវ ហោតិ, ‘‘តថា អសម្មុយ្ហន្តោ’’តិ វត្វា តំ អសម្មុយ្ហនំ យេន ឃនវិនិព្ភោគេន ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិក្កមាមីតិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា វាយោធាតុយា អនុគតា តេជោធាតុ ឧទ្ធរណស្ស បច្ចយោ. ឧទ្ធរណគតិកា ហិ តេជោធាតូតិ ឧទ្ធរណេ វាយោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ ធាតូនំ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកេកបាទុទ្ធរណេ…បេ… ពលវតិយោ’’តិ អាហ. យស្មា បន តេជោធាតុយា អនុគតា វាយោធាតុ អតិហរណវីតិហរណានំ បច្ចយោ. តិរិយគតិកាយ ហិ វាយោធាតុយា អតិហរណវីតិហរណេសុ សាតិសយោ ព្យាបារោតិ តេជោធាតុយា តស្សានុគតភាវោ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា អតិហរណវីតិហរណេសូ’’តិ អាហ. សតិបិ អនុគមនានុគន្តព្ពតាវិសេសេ តេជោធាតុវាយោធាតុភាវមត្តំ សន្ធាយ តថា-សទ្ទគ្គហណំ.

តត្ថ អក្កន្តដ្ឋានតោ បាទស្ស ឧក្ខិបនំ ឧទ្ធរណំ, ឋិតដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា បុរតោ ហរណំ អតិហរណំ. រុក្ខខាណុអាទិបរិហរណត្ថំ, បតិដ្ឋិតបាទឃដ្ដនបរិហរណត្ថំ វា បស្សេន ហរណំ វីតិហរណំ. យាវ បតិដ្ឋិតបាទោ, តាវ អាហរណំ អតិហរណំ, តតោ បរំ ហរណំ វីតិហរណន្តិ អយំ វា ឯតេសំ វិសេសោ. យស្មា បថវីធាតុយា អនុគតា អាបោធាតុ វោស្សជ្ជនស្ស បច្ចយោ. គរុតរសភាវា ហិ អាបោធាតូតិ វោស្សជ្ជនេ បថវីធាតុយា តស្សានុគតភាវោ, តស្មា តាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វោស្សជ្ជនេ…បេ… ពលវតិយោ’’តិ. យស្មា បន អាបោធាតុយា អនុគតា បថវីធាតុ សន្និក្ខេបនស្ស បច្ចយោ. បតិដ្ឋាភាវេ វិយ បតិដ្ឋាបនេបិ តស្សា សាតិសយកិច្ចត្តា អាបោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តថា ឃដ្ដនកិរិយាយ បថវីធាតុយា វសេន សន្និរុម្ភនស្ស សិជ្ឈនតោ តត្ថាបិ បថវីធាតុយា អាបោធាតុអនុគតភាវោ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសូ’’តិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ អភិក្កមនេ, តេសុ វា វុត្តេសុ ឧទ្ធរណាទីសុ ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ. ឧទ្ធរណេតិ ឧទ្ធរណក្ខណេ. រូបារូបធម្មាតិ ឧទ្ធរណាការេន បវត្តា រូបធម្មា តំសមុដ្ឋាបកា អរូបធម្មា ច. អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ ខណមត្តាវដ្ឋានតោ. តត្ថ តត្ថេវាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បន្នា, តត្ថ តត្ថេវ. ន ហិ ធម្មានំ ទេសន្តរសង្កមនំ អត្ថិ. បព្ពំ បព្ពន្តិអាទិ ឧទ្ធរណាទិកោដ្ឋាសេ សន្ធាយ សភាគសន្តតិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អតិឥត្តរោ ហិ រូបធម្មានម្បិ បវត្តិក្ខណោ, គមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយាយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ បាទេ ច ពទ្ធខុរធារាសមាគមតោបិ សីឃតរោ. យថា តិលានំ ភជ្ជិយមានានំ តដតដាយនេន ភេទោ លក្ខីយតិ, ឯវំ សង្ខតធម្មានំ ឧប្បាទេនាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តដតដាយន្តា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បន្នា ហិ ឯកន្តតោ ភិជ្ជន្តីតិ.

សទ្ធិំ រូបេនាតិ ឥទំ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស និរោធេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈនករូបធម្មវសេន វុត្តំ, យំ តតោ សត្តរសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ. អញ្ញថា យទិ រូបារូបធម្មា សមានក្ខណា សិយុំ, ‘‘រូបំ គរុបរិណាមំ ទន្ធនិរោធ’’ន្តិអាទិវចនេហិ វិរោធោ សិយា. តថា – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨) ឯវមាទិបាឡិយា ច. ចិត្តចេតសិកា ហិ សារម្មណសភាវា យថាពលំ អត្តនោ អារម្មណបច្ចយភូតមត្ថំ វិភាវេន្តាយេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ តេសំ តំសភាវនិប្ផត្តិអនន្តរំ និរោធោ, រូបធម្មា បន អនារម្មណា បកាសេតព្ពា. ឯវំ តេសំ បកាសេតព្ពភាវនិប្ផត្តិ សោឡសហិ ចិត្តេហិ ហោតីតិ តង្ខណាយុកតា តេសំ ឥច្ឆិតា, លហុកវិញ្ញាណស្ស វិសយសង្គតិមត្តបច្ចយតាយ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, វិសយសង្គតិមត្តតាយ ច វិញ្ញាណស្ស លហុបរិវត្តិតា, ទន្ធមហាភូតបច្ចយតាយ រូបធម្មានំ ទន្ធបរិវត្តិតា. នានាធាតុយា យថាភូតញាណំ ខោ បន តថាគតស្សេវ, តេន ច បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មោវ វុត្តោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ ច តស្សេវាតិ រូបារូបធម្មានំ សមានក្ខណតា ន យុជ្ជតេវ, តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ, អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតីតិ យំ បុរិមុប្បន្នំ ចិត្តំ, តំ អញ្ញំ, តំ បន និរុជ្ឈន្តំ អបរស្ស អនន្តរាទិបច្ចយោ ហុត្វា ឯវ និរុជ្ឈតីតិ តថាលទ្ធបច្ចយំ អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ. យទិ ឯវំ តេសំ អន្តរោ លព្ភេយ្យាតិ, នោតិ អាហ ‘‘អវីចិមនុបពន្ធោ’’តិ. យថា វីចិ អន្តរោ ន លព្ភតិ, ‘‘តទេវេត’’ន្តិ អវិសេសវិទូ មញ្ញន្តិ, ឯវំ អនុ អនុ បពន្ធោ ចិត្តសន្តានោ រូបសន្តានោ ច នទីសោតោវ នទិយំ ឧទកប្បវាហោ វិយ វត្តតិ.

អភិមុខំ លោកិតំ អាលោកិតន្តិ អាហ ‘‘បុរតោបេក្ខន’’ន្តិ. យស្មា យំទិសាភិមុខោ គច្ឆតិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ វា, តទភិមុខំ បេក្ខនំ អាលោកិតំ, តស្មា តទនុគតំ វិទិសាលោកនំ វិលោកិតន្តិ អាហ ‘‘វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខន’’ន្តិ. សម្មជ្ជនបរិភណ្ឌាទិករណេ ឱលោកិតស្ស, ឧល្លោកាហរណាទីសុ ឧល្លោកិតស្ស, បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តស្ស បរិស្សយស្ស បរិវជ្ជនាទិវសេន អបលោកិតស្ស ច សិយា សម្ភវោតិ អាហ – ‘‘ឥមិនា វា មុខេន សព្ពានិបិ តានិ គហិតានេវា’’តិ.

កាយសក្ខិន្តិ កាយេន សច្ឆិកតវន្តំ, បច្ចក្ខការិនន្តិ អត្ថោ. សោហាយស្មា វិបស្សនាកាលេ ឯវ ‘‘យមេវាហំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតំ និស្សាយ សាសនេ អនភិរតិអាទិវិប្បការំ បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ, តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ, តេនេវ នំ សត្ថា – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២៣០) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

សាត្ថកតា ច សប្បាយតា ច វេទិតព្ពា អាលោកិតវិលោកិតស្សាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ កម្មដ្ឋានាវិជហនស្សេវ គោចរសម្បជញ្ញភាវតោតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. អត្តនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវ អាលោកនវិលោកនំ កាតព្ពំ, ខន្ធាទិកម្មដ្ឋានិកេហិ អញ្ញោ ឧបាយោ ន គវេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា អាលោកិតាទិសមញ្ញាបិ ធម្មមត្តស្សេវ បវត្តិវិសេសោ, តស្មា តស្ស យាថាវតោ បជាននំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេនាតិ កិរិយមយចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា ចលនាការបវត្តិវសេន. អធោ សីទតីតិ ថោកំ ឱតរតិ. ឧទ្ធំ លង្ឃេតីតិ លង្ឃន្តំ វិយ ឧបរិ គច្ឆតិ.

អង្គកិច្ចំ សាធយមានន្តិ បធានភូតំ អង្គកិច្ចំ និប្ផាទេន្តំ, ឧបបត្តិភវស្ស សរីរំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. បឋមជវនេបិ…បេ… សត្តមជវនេបិ ន ហោតីតិ ឥទំ បញ្ចទ្វារវិញ្ញាណវីថិយំ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទីនំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនានំ អយោនិសោ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនវសេន ឥដ្ឋេ ឥត្ថិរូបាទិម្ហិ លោភមត្តំ, អនិដ្ឋេ បដិឃមត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. មនោទ្វារេ បន ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទិ ហោតិ, តស្ស បញ្ចទ្វារជវនំ មូលំ, យថាវុត្តំ វា សព្ពំ ភវង្គាទិ. ឯវំ មនោទ្វារជវនស្ស មូលភូតធម្មបរិជាននវសេនេវ មូលបរិញ្ញា វុត្តា, អាគន្តុកតាវកាលិកតា បន បញ្ចទ្វារជវនស្សេវ អបុព្ពភាវវសេន ចេវ ឥត្តរភាវវសេន ច វុត្តា. ហេដ្ឋុបរិយវសេន ភិជ្ជិត្វា បតិតេសូតិ ហេដ្ឋិមស្ស ឧបរិមស្ស ច អបរាបរំ ភង្គប្បត្តិមាហ.

តន្តិ ជវនំ. តស្ស ជវនស្ស ន យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អាគន្តុកោ អព្ភាគតោ. ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នោ តាវតកោ កាលោ ឯតេសន្តិ តាវកាលិកានិ.

ឯតំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. សមវាយេតិ សាមគ្គិយំ. តត្ថាតិ បញ្ចក្ខន្ធវសេន អាលោកនវិលោកនេ បញ្ញាយមានេ តព្ពិនិមុត្តោ – កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតិ. ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឥទំ សុត្តន្តនយេន បរិយាយតោ វុត្តំ. សហជាតបច្ចយោតិ និទស្សនមត្តមេតំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយានម្បិ លព្ភនតោ.

កាលេតិ សមិញ្ជិតុំ យុត្តកាលេ សមិញ្ជន្តស្ស, តថា បសារេតុំ យុត្តកាលេ បសារេន្តស្ស. ‘‘មណិសប្បោ នាម ឯកា សប្បជាតី’’តិ វទន្តិ. លឡនន្តិ កម្បនំ, លីឡាករណំ វា.

ឧណ្ហបកតិកោ បរិឡាហពហុលកាយោ. សីលស្ស វិទូសនេន អហិតាវហត្តា មិច្ឆាជីវវសេន ឧប្បន្នំ អសប្បាយំ. ‘‘ចីវរម្បិ អចេតន’’ន្តិអាទិនា ចីវរស្ស វិយ កាយោបិ អចេតនោតិ កាយស្ស អត្តសុញ្ញតាវិភាវនេន ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បរិទីបេន្តោ ឥតរីតរសន្តោសស្ស ការណំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោតិ អាហតចតុបញ្ចគណ្ឋិកោ, ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហិ វា ហតសោភោ.

អដ្ឋវិធោបិ អត្ថោតិ អដ្ឋវិធោបិ បយោជនវិសេសោ. មហាសិវត្ថេរវាទវសេន ‘‘ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘នេវ ទវាយាតិអាទិនា នយេនា’’តិ បន ឥទំ បដិក្ខេបង្គទស្សនមុខេន បាឡិ អាគតាតិ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បថវីសន្ធារកជលស្ស តំសន្ធារកវាយុនា វិយ បរិភុត្តស្ស អាហារស្ស វាយោធាតុយាវ អាសយេ អវដ្ឋានន្តិ អាហ – ‘‘វាយោធាតុវសេនេវ តិដ្ឋតី’’តិ. អតិហរតីតិ យាវ មុខា អភិហរតិ. វីតិហរតីតិ តតោ កុច្ឆិយំ វិមិស្សំ ករោន្តោ ហរតិ. អតិហរតីតិ វា មុខទ្វារំ អតិក្កាមេន្តោ ហរតិ. វីតិហរតីតិ កុច្ឆិគតំ បស្សតោ ហរតិ. បរិវត្តេតីតិ អបរាបរំ ចារេតិ. ឯត្ថ ច អាហារស្ស ធារណបរិវត្តនសញ្ចុណ្ណនវិសោសនានិ បថវីធាតុសហិតា ឯវ វាយោធាតុ ករោតិ, ន កេវលាតិ តានិ បថវីធាតុយា កិច្ចភាវេន វុត្តានិ, សា ឯវ ធារណាទីនិ កិច្ចានិ ករោន្តស្ស សាធារណាតិ វុត្តានិ. អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតីតិ យថា វាយោធាតុអាទីហិ អញ្ញេហិ វិសោសនំ ន ហោតិ, តថា អនុបាលេតិ អល្លភាវំ. តេជោធាតូតិ គហណីសង្ខាតា តេជោធាតុ. សា ហិ អន្តោបវិដ្ឋំ អាហារំ បរិបាចេតិ. អញ្ជសោ ហោតីតិ អាហារស្ស បវិសនាទីនំ មគ្គោ ហោតិ. អាភុជតីតិ បរិយេសនវសេន, អជ្ឈោហរណជិណ្ណាជិណ្ណតាទិបដិសំវេទនវសេន ច អាវជ្ជេតិ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. តំតំវិជាននស្ស បច្ចយភូតោយេវ ហិ បយោគោ ‘‘សម្មាបយោគោ’’តិ វុត្តោ. យេន ហិ បយោគេន បរិយេសនាទិ និប្ផជ្ជតិ, សោ តព្ពិសយវិជាននម្បិ និប្ផាទេតិ នាម តទវិនាភាវតោ. អថ វា សម្មាបយោគំ សម្មាបដិបត្តិំ អន្វាយ អាគម្ម អាភុជតិ សមន្នាហរតិ. អាភោគបុព្ពកោ ហិ សព្ពោបិ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ តថា វុត្តំ.

គមនតោតិ ភិក្ខាចារវសេន គោចរគាមំ ឧទ្ទិស្ស គមនតោ. បរិយេសនតោតិ គោចរគាមេ ភិក្ខត្ថំ អាហិណ្ឌនតោ. បរិភោគតោតិ អាហារស្ស បរិភុញ្ជនតោ. អាសយតោតិ បិត្តាទិអាសយតោ. អាសយតិ ឯត្ថ ឯកជ្ឈំ បវត្តមានោបិ កម្មពលវវត្ថិតោ ហុត្វា មរិយាទវសេន អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ សយតិ តិដ្ឋតិ បវត្តតីតិ អាសយោ, អាមាសយស្ស ឧបរិ តិដ្ឋនកោ បិត្តាទិកោ. មរិយាទត្ថោ ហិ អយមាការោ. និធេតិ យថាភុត្តោ អាហារោ និចិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ និធានំ, អាមាសយោ, តតោ និធានតោ. អបរិបក្កតោតិ គហណីសង្ខាតេន កម្មជតេជេន អវិបក្កតោ. បរិបក្កតោតិ យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបក្កភាវតោ. ផលតោតិ និប្ផត្តិតោ. និស្សន្ទតោតិ ឥតោ ចិតោ ច វិស្សន្ទនតោ. សម្មក្ខនតោតិ សព្ពសោ មក្ខនតោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.២៩៤) គហេតព្ពោ.

សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តីតិ វេគសន្ធារណេន ឧប្បន្នបរិឡាហតោ សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ. អញ្ញេ ច រោគា កណ្ណសូលភគន្ទរាទយោ. អដ្ឋានេតិ មនុស្សាមនុស្សបរិគ្គហេ អយុត្តដ្ឋានេ ខេត្តទេវាយតនាទិកេ. កុទ្ធា ហិ មនុស្សា អមនុស្សាបិ វា ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តិ. វិស្សដ្ឋត្តា នេវ តស្ស ភិក្ខុនោ អត្តនោ, កស្សចិ អនិស្សជ្ជិតត្តា ជិគុច្ឆនីយត្តា ច ន បរស្ស, ឧទកតុម្ពតោតិ វេឡុនាឡិអាទិឧទកភាជនតោ. តន្តិ ឆឌ្ឌិតឧទកំ.

ឯត្ថ ច ឯកោ ឥរិយាបថោ ទ្វីសុ ឋានេសុ អាគតោ, សោ បុព្ពេ អភិក្កមបដិក្កមគហណេន. ‘‘គមនេបិ បុរតោ បច្ឆតោ ច កាយស្ស អភិហរណំ វុត្តន្តិ ឥធ គមនមេវ គហិត’’ន្តិ អបរេ. យស្មា ឥធ សម្បជញ្ញកថាយំ អសម្មោហសម្បជញ្ញមេវ ធុរំ, តស្មា អន្តរន្តរេ ឥរិយាបថេ បវត្តានំ រូបារូបធម្មានំ តត្ថ តត្ថេវ និរោធទស្សនវសេន សម្បជានការិតា គហិតាតិ. មជ្ឈិមភាណកា បន ឯវំ វទន្តិ – ឯកោ ហិ ភិក្ខុ គច្ឆន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ, អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ គច្ឆតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ គច្ឆតិ, តថា ឯកោ តិដ្ឋន្តោ, និសីទន្តោ, សយន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ, អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ សយតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សយតិ. ឯត្តកេន បន ន បាកដំ ហោតីតិ ចង្កមនេន ទីបេន្តិ. យោ ភិក្ខុ ចង្កមនំ ឱតរិត្វា ចង្កមនកោដិយំ ឋិតោ បរិគ្គណ្ហាតិ – ‘‘បាចីនចង្កមនកោដិយំ បវត្តា រូបារូបធម្មា បច្ឆិមចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, បច្ឆិមចង្កមនកោដិយំ បវត្តាបិ បាចីនចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមនមជ្ឈេ បវត្តា ឧភោ កោដិយោ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមនេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឋានំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ឋានេ បវត្តា និសជ្ជំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, និសជ្ជាយ បវត្តា សយនំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ, ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោ ឯវ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតារេតិ, ឧដ្ឋហន្តោ បន កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ. អយំ ភិក្ខុ គតាទីសុ សម្បជានការី នាម ហោតីតិ.

ឯវម្បិ សុត្តេ កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ន កាតព្ពំ, តស្មា សោ ភិក្ខុ យាវ សក្កោតិ, តាវ ចង្កមិត្វា ឋត្វា និសីទិត្វា សយមានោ ឯវំ បរិគ្គហេត្វា សយតិ – ‘‘កាយោ អចេតនោ មញ្ចោ អចេតនោ, កាយោ ន ជានាតិ ‘អហំ មញ្ចេ សយិតោ’តិ, មញ្ចោបិ ន ជានាតិ ‘មយិ កាយោ សយិតោ’តិ, អចេតនោ កាយោ អចេតនេ មញ្ចេ សយិតោ’’តិ, ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ ឯវ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតារេតិ, បពុជ្ឈន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ បពុជ្ឈតីតិ អយំ សុត្តេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. កាយិកាទិកិរិយានិព្ពត្តនេន តម្មយត្តា អាវជ្ជនកិរិយានិព្ពត្តកត្តា អាវជ្ជនកិរិយាសមុដ្ឋិតត្តា ច ជវនំ, សព្ពម្បិ វា ឆទ្វារប្បវត្តំ កិរិយាមយបវត្តំ នាម, តស្មិំ សតិ ជាគរិតំ នាម ហោតីតិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម. អបិច រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បញ្ច កោដ្ឋាសេ ជគ្គន្តោបិ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម ហោតីតិ.

វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោបិ ពាត្តិំសតិរច្ឆានកថំ បហាយ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតសប្បាយកថំ កថេន្តោបិ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ អារម្មណំ មនសិការំ បវត្តេន្តោបិ ទុតិយជ្ឈានំ សមាបន្នោបិ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាម. ទុតិយញ្ហិ ឈានំ វចីសង្ខារប្បហានតោ វិសេសតោ តុណ្ហីភាវោ នាមាតិ. ឱដ្ឋេ ចាតិអាទីសុ ច-សទ្ទេន កណ្ឋសីសនាភិអាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តទនុរូបំ បយោគន្តិ តស្ស ឧប្បត្តិយា អនុច្ឆវិកំ ចិត្តស្ស បវត្តិអាការសញ្ញិតំ បយោគំ, យតោ សព្ពេ វិចារាទយោ និប្ផជ្ជន្តិ. ឧបាទារូបបវត្តិយាតិ វិញ្ញត្តិវិការសហិតសទ្ទាយតនុប្បត្តិយា. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. សត្តសុបិ ឋានេសុ អសម្មុយ្ហនវសេន ‘‘មិស្សក’’ន្តិ វុត្តំ. មគ្គសម្មាសតិយាបិ កាយានុបស្សនាទិអនុរូបត្តា សម្បជញ្ញានុរូបបុព្ពភាគំ សត្តដ្ឋានិយស្ស ឯកន្តលោកិយត្តា.

សតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៦៩. យស្មា សោ ភិក្ខុ ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្ម’’ន្តិ សំខិត្តេន ធម្មទេសនំ យាចិ, តស្ស សំខិត្តរុចិភាវតោ, តស្មា សំខិត្តេនេវ ធម្មំ ទេសេតុកាមោ ភគវា ‘‘តស្មាតិហា’’តិអាទិមាហាតិ វុត្តំ – ‘‘យស្មា សំខិត្តេន ទេសនំ យាចសិ, តស្មា’’តិ. កម្មស្សកតាទិដ្ឋិកស្សេវ លោកិយលោកុត្តរគុណវិសេសា ឥជ្ឈន្តិ, ន ទិដ្ឋិវិបន្នស្ស, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋីតិ កម្មស្សកតាទិដ្ឋី’’តិ.

៤. សាលសុត្តវណ្ណនា

៣៧០. យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយទុក្ខេ អបាតនវសេន ធារណដ្ឋេន ធម្មោ, សាសនព្រហ្មចរិយំ, តទេវ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ វិនយនដ្ឋេន វិនយោតិ អាហ – ‘‘ធម្មោតិ វា…បេ… នាម’’ន្តិ. បដិបក្ខធម្មេហិ អនភិភូតតាយ ឯកោ ឧទេតីតិ ឯកោទីតិ លទ្ធនាមោ សមាធិ ភូតោ ជាតោ ឯតេសន្តិ ឯកោទិភូតា. ឯត្ថ ច ឯកោទិភូតាតិ ឯតេន ឧបចារជ្ឈានាវហោ បុព្ពភាគិកោ សមាធិ វុត្តោ. សមាហិតាតិ ឯតេន ឧបចារប្បនាសមាធិ. ឯកគ្គចិត្តាតិ ឯតេន សុភាវិតោ វសិប្បត្តោ អប្បនាសមាធិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. នវកភិក្ខូហិ ភាវិតសតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា. តេ ហិ យថាភូតញាណាយ ភាវិតា. យថាភូតញាណន្តិ ហិ សោតាបត្តិមគ្គញាណំ ឥធាធិប្បេតំ. ខីណាសវេហិ ភាវិតសតិបដ្ឋានាបិ បុព្ពភាគា. តេសញ្ហិ កតករណីយានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ សតិបដ្ឋានភាវនា, សេក្ខានំ បន សតិបដ្ឋានភាវនា បរិញ្ញត្ថាយ បវត្តា លោកិយា, បរិជាននវសេន បវត្តា លោកុត្តរាតិ ‘‘មិស្សកា’’តិ វុត្តំ.

៥. អកុសលរាសិសុត្តវណ្ណនា

៣៧១. បញ្ចមេ កេវលោតិ កុសលធម្មេហិ អសម្មិស្សោ, តតោ ឯវ សកលោ សុក្កបក្ខោ អនវជ្ជដ្ឋោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៦. សកុណគ្ឃិសុត្តវណ្ណនា

៣៧២. បាកតិកសកុណកុលេសុ ពលវភាវតោ តេសំ ហននតោ សកុណគ្ឃិ. សេនោតិ វុត្តំ ‘‘សេនស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ, សេនវិសេសោ បន សោ វេទិតព្ពោ. អាមិសត្ថាយ បត្តត្តា ‘‘លោភសាហសេន បត្តា’’តិ វុត្តំ, លោភនិមិត្តេន សាហសាការេន បត្តាតិ អត្ថោ. នង្គលេន កដ្ឋំ កសិតំ នង្គលកដ្ឋំ, តំ ករីយតិ ឯត្ថាតិ នង្គលកដ្ឋករណន្តិ អាហ – ‘‘អធុនា កដ្ឋំ ខេត្តដ្ឋាន’’ន្តិ. លេឌ្ឌុយោ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាតិ លេឌ្ឌុដ្ឋានំ, លេឌ្ឌុនិមិត្តំ កសិតដ្ឋានំ. វជ្ជតីតិ វទំ, វចនំ. កុច្ឆិតំ វទំ អវទំ. គរហនេ ហិ អយំ អ-ការោ យថា – ‘‘អបុត្តោ អភរិយា’’តិ. អវទំ មានេតីតិ អវទមានា, អត្តនោ ពលមទេន លាបំ អតិមញ្ញិត្វា វទន្តីតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘គច្ឆ ខោ, ត្វំ លាប, តត្របិ មេ គន្ត្វា ន មោក្ខសី’’តិ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ ពលស្ស សុដ្ឋុ វណ្ណំ វទមានា’’តិ, តត្ថ អត្តតោ អាបន្នំ គហេត្វា វុត្តំ. ‘‘វទមានោ’’តិ វា បាឋោ, សារម្ភវសេន អវ្ហាយន្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯហិ ខោ ទានិ សកុណគ្ឃី’’តិ. សុដ្ឋុ ឋបេត្វាតិ ជិយាមុត្តសរស្ស វិយ សីឃបាតយោគ្យតាករណេន ឧភោ បក្ខេ សម្មា ឋបេត្វា. អយន្តិ សកុណគ្ឃិ. ញត្វាតិ យថាភូតទស្សនេន អត្តនោ ញាណេន ជានិត្វា. ផាលីយិត្ថាតិ ផាលច្ឆេទតិខិណសិខរេ សុក្ខលេឌ្ឌុស្មិំ ភិជ្ជិត្ថ.

៧. មក្កដសុត្តវណ្ណនា

៣៧៣. សញ្ចារោតិ សញ្ចរណំ. លេបន្តិ សិលេសសទិសំ អាលេបនំ. កាជសិក្កា វិយាតិ កាជទណ្ឌកេ ឱលគ្គេតព្ពា សិក្កា វិយ. អបិច ចតស្សោ រជ្ជុយោ ឧបរិ ពន្ធនដ្ឋានញ្ចាតិ បញ្ចដ្ឋានំ. ឱឌ្ឌិតោតិ ឱលម្ពិតោ. ថុនន្តោតិ និត្ថុនន្តោ.

៨. សូទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៤. អាហារសម្បាទនេន តំតំអាហារវត្ថុគតេ សូទេតិ បគ្ឃរេតីតិ សូទោ, ភត្តការកោ. ទហរេហិ មនាបតរំ អច្ចេតព្ពតោ អតិក្កមិតព្ពតោ អច្ចយា, ភោជនេ រសវិសេសា, តស្មា នានច្ចយេហីតិ នានប្បការរសវិសេសេហីតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘នានច្ចយេហី’’តិអាទិ. អគ្គីយតិ អសង្ករតោ វិភជីយតីតិ អគ្គោ, អម្ពិលមេវ អគ្គោ អម្ពិលគ្គោតិ អាហ – ‘‘អម្ពិលគ្គេហីតិ អម្ពិលកោដ្ឋាសេហី’’តិ. ទាតុំ អភិហរិតព្ពតាយ អភិហារា, ទេយ្យធម្មា. តេនាហ – ‘‘អភិហដានំ ទាយាន’’ន្តិ. ឥទំ មេ កម្មដ្ឋានំ អនុលោមំវាតិ ឥទំ មម កម្មដ្ឋានំ ឯវំ បវត្តមានំ អនុលោមាវសានមេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ឯវំ បុន បវត្តមានំ ឧស្សក្កិត្វា វិសេសនិព្ពត្តនត្ថមេវ ហោតីតិ ឯវំ និមិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ ពាលោ អព្យត្តោ, បណ្ឌិតោ បន សក្កោតិ. អត្តនោ ចិត្តស្សាតិ អត្តនោ ភាវនាចិត្តស្ស. បុព្ពភាគវិបស្សនា សតិបដ្ឋានាវ កថិតា ‘‘សកស្ស ចិត្តស្ស និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតី’’តិ វុត្តត្តា.

៩. គិលានសុត្តវណ្ណនា

៣៧៥. បាទគាមោតិ នគរស្ស បទសទិសោ មហន្តគាមោ. តេនេវាហ ‘‘វេសាលិយំ វិហរតិ វេឡុវគាមកេ’’តិ. អហិតនិសេធន-ហិតនិយោជន-ព្យសនបរិច្ចជន-លក្ខណោ មិត្តភាវោ យេសុ អត្ថិ, តេ មិត្តា. យេ បន ទិដ្ឋមត្តសហាយា, តេ សន្ទិដ្ឋា. យេ សវិសេសំ ភត្តិមន្តោ, តេ សម្ភត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មិត្តាតិ មិត្តាវា’’តិអាទិមាហ. អស្សាតិ ភគវតោ. បញ្ចមិយំ អដ្ឋមិយំ ចាតុទ្ទសិយំ បញ្ចទសិយន្តិ ឯកេកស្មិំ បក្ខេ ចត្តារោ វារេ កត្វា មាសស្ស អដ្ឋវារេ.

វេទនានំ ពលវភាវេន ខរោ ផរុសោ កក្ខឡោ. អាពាធោតិ បុព្ពកម្មហេតុតាយ កម្មសមុដ្ឋានោ អាពាធោ សង្ខារទុក្ខតាសង្ខាតោ សព្ពកាលិកត្តា សរីរស្ស សភាគរោគោ នាម. នាយមីទិសោ អាពាធោ, អយំ បន ពហលតរព្យាធិតាយ ‘‘វិសភាគរោគោ’’តិ វុត្តោ. អន្ត-សទ្ទោ សមីបបវត្តោតិ អាហ – ‘‘មរណន្តំ មរណសន្តិក’’ន្តិ. វេទនា…បេ… អករោន្តោ ឧក្កំសគតភាវិតកាយាទិតាយ. អបីឡិយមានោតិ អបីឡិយមានោ វិយ. ឱវាទមេវ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អបលោកនន្តិ អាហ – ‘‘ឱវាទានុសាសនិំ អទត្វាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. បុព្ពភាគវីរិយំ នាម ផលសមាបត្តិយា បរិកម្មភូតវិបស្សនាវីរិយំ. ជីវិតម្បិ ជីវិតសង្ខារោ បតិតុំ អទត្វា អត្តភាវស្ស អភិសង្ខរណតោ.

‘‘ឯត្តកំ កាលំ អតិក្កមិត្វា វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ខណបរិច្ឆេទវតី សមាបត្តិ ខណិកសមាបត្តិ. និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វាតិ រូបសត្តការូបសត្តកវសេន បវត្តិយមានំ វិបស្សនាភាវនំ សព្ពសោ ខិលវិរហេន និគ្គុម្ពំ, អព្យាកុលតាយ និជ្ជដំ កត្វា. មហាវិបស្សនាវសេនាតិ បច្ចេកំ សវិសេសំ វិត្ថារិតានំ អដ្ឋារសាទីនំ មហាវិបស្សនានំ វសេន វិបស្សិត្វា សមាបន្នា យា សមាបត្តិ, សា សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភេតិ វេទនំ មហាពលវតាយ បុព្ពារម្មណស្ស, មហានុភាវតាយ តថាបវត្តិតវិបស្សនាវីរិយស្ស. យថា នាមាតិអាទិនា តស្ស និទស្សនំ ទស្សេតិ. វេទនាតិ ទុក្ខវេទនា. ចុទ្ទសហាការេហីតិ តស្សេវ សត្តកទ្វយស្ស វសេន វទតិ. សន្នេត្វាតិ អន្តរន្តរា សមាបន្នជ្ឈានសមាបត្តិសម្ភូតេន វិបស្សនាបីតិសិនេហេន តេមេត្វា. សមាបត្តីតិ ផលសមាបត្តិ.

គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានភាវតោ វុដ្ឋិតោ. សរីរស្ស គរុថទ្ធភាវប្បត្តិ មធុរកតាតិ អាហ – ‘‘សញ្ជាតគរុភាវោ សញ្ជាតថទ្ធភាវោ’’តិ. នានាការតោតិ បុរត្ថិមាទិភេទតោ. សតិបដ្ឋានធម្មាតិ បុព្ពេ អត្តនា ភាវិយមានា សតិបដ្ឋានធម្មា. បាកដា ន ហោន្តិ កាយចិត្តានំ អកម្មញ្ញតាយ. តន្តិ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា ន ញាយន្តិ.

អនន្តរំ អពាហិរន្តិ ធម្មវសេន បុគ្គលវសេន ច អន្តរពាហិរំ អកត្វា. ឯត្តកន្តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ វិវរតិ. ទហរកាលេតិ អត្តនោ ទហរកាលេ. ន ឯវំ ហោតីតិ ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិអាទិកោ មានតណ្ហាមូលកោ ឥស្សាមច្ឆរិយានំ បវត្តិអាការោ តថាគតស្ស ន ហោតិ, នត្ថេវ បគេវ តេសំ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ អាហ – ‘‘ពោធិបល្លង្កេយេវា’’តិអាទិ. បដិសង្ខរណេន វេឋេន មិស្សកេន. មញ្ញេតិ យថាវុត្តំ បដិសង្ខរណសញ្ញិតេន វេឋមិស្សកេន វិយ ជរសកដំ. អរហត្តផលវេឋេនាតិ អរហត្តផលសមាបត្តិសញ្ញិតេន អត្ថភាវវេឋេន.

ផលសមាបត្តិយា អធិប្បេតត្តា ‘‘ឯកច្ចានំ វេទនានន្តិ លោកិយានំ វេទនាន’’ន្តិ វុត្តំ. អត្តទីបាតិ ឯត្ថ អត្ត-សទ្ទេន ធម្មោ ឯវ វុត្តោ, ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វិភាវិតោ ឯវ. នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ចតូហិ ឱឃេហិ អនជ្ឈោត្ថរណីយតោ ‘‘ទីបោ’’តិ វុត្តោ. តមអគ្គេតិ តមយោគាភាវេន សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គេ. សព្ពេសន្តិ សព្ពេសំ សិក្ខាកាមានំ. តេ ‘‘ធម្មទីបា វិហរថា’’តិ វុត្តា ចតុសតិបដ្ឋានគោចរាវ ភិក្ខូ អគ្គេ ភវិស្សន្តិ.

១០. ភិក្ខុនុបស្សយសុត្តវណ្ណនា

៣៧៦. កម្មដ្ឋានកម្មិកាតិ កម្មដ្ឋានមនុយុត្តា. វិសេសេតីតិ វិសេសោ, អតិសយោ, ស្វាយំ បុព្ពាបរវិសេសោ ឧបាទាយុបាទាយ គហេតព្ពោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ.

ឧប្បជ្ជតិ កិលេសបរិឡាហោតិ កាយេ អសុភាទិវសេន មនសិការំ អទហន្តស្ស មនសិការស្ស វីថិយំ អបដិបន្នតា សុភាទិវសេន កាយារម្មណោ កិលេសបរិឡាហោ ច ឧប្បជ្ជតិ. វីរិយារម្ភស្ស អភាវេន តស្មិំ អារម្មណេ ចេតសោ វា លីនត្តំ ហោតិ, គោចរជ្ឈត្តតោ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. ឯវំ កិលេសបរិឡាហេ ចាតិអាទិនា តិវិធម្បិ ភាវនានុយោគស្ស កិលេសវត្ថុភាវំ ឧបាទាយ សមុច្ចយវសេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យស្មា បន តេ បរិឡាហលីនត្តវិក្ខេបា ឯកជ្ឈំ ន បវត្តន្តិ, តស្មា បាឡិយំ ‘‘កាយារម្មណោ វា’’តិអាទិនា អនិយមត្ថោ វា-សទ្ទោ គហិតោ. កិលេសានុរញ្ជិតេនាតិ កិលេសវិវណ្ណិតចិត្តេន ហុត្វា ន វត្តិតព្ពំ. កថំ បន វត្តិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘កិស្មិញ្ចិទេវា’’តិ. ន ច វិតក្កេតិ ន ច វិចារេតីតិ កិលេសសហគតេ វិតក្កវិចារេ ន បវត្តេតិ. សុខិតោតិ ឈានសុខេន សុខិតោ.

ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ភាវនា បវត្តាតិ សម្ពន្ធោ. យស្មា ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ តំ មូលកម្មដ្ឋានំ បរិបន្ថេ សតិ ឋបេត្វា ពុទ្ធគុណាទិអនុស្សរណេន ចិត្តំ បសាទេត្វា មូលកម្មដ្ឋានភាវនា បវត្តា, តស្មា បណិធាយ ភាវនាតិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អដ្ឋបេត្វាតិ ចិត្តំ អប្បវត្តេត្វាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កម្មដ្ឋានាទីនំ តិណ្ណម្បិ វសេន អត្ថយោជនា សម្ភវតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. សារេន្តោ វិយាតិ រថំ វាហយន្តោ វិយ. សមប្បមាណតោ អដ្ឋកាទិវសេន សុតច្ឆិតំ បក្ខិបន្តោ វិយ. សុខេនេវ កិលេសានំ ឱកាសំ អទេន្តោ អន្តរា អសជ្ជន្តោ អលគ្គន្តោ. វិបស្សនាចារស្ស អារទ្ធវុត្តិតំ អបរិបន្ថតញ្ច ទស្សេន្តោ ឱបម្មទ្វយមាហ. ព្យាភង្គិយាតិ កាជទណ្ឌេន. កិលេសបរិឡាហាទីនន្តិ កិលេសបរិឡាហលីនត្តវិក្ខេបានំ.

គុឡខណ្ឌាទីនីតិ គុឡខណ្ឌសក្ខរខណ្ឌាទីនិ ឧច្ឆុវិការភូតានិ. ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាមី’’តិអាទិវចនតោ ‘‘បុព្ពភាគវិបស្សនា កថិតា’’តិ វុត្តំ.

អម្ពបាលិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. នាលន្ទវគ្គោ

២. នាលន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៨. ទុតិយវគ្គេ បឋមសុត្តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យន្តិ តំ លង្ឃិត្វា ‘‘ទុតិយេ’’តិ វុត្តំ.

ភិយ្យតរោ អភិញ្ញាតោតិ សម្ពោធិយា សេដ្ឋតរោតិ អភិលក្ខិតោ. ភិយ្យតរាភិញ្ញោតិ សព្ពសត្តេសុ អធិកតរបញ្ញោ. តេនាហ ‘‘ឧត្តរិតរញាណោ’’តិ. សម្មា អនវសេសតោ ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ សម្ពោធីតិ អាហ – ‘‘សម្ពោធិយន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ’’តិ. និប្បទេសា គហិតាតិ អនវសេសា ពុទ្ធគុណា គហិតា អគ្គមគ្គសិទ្ធិយាវ ភគវតោ សព្ពគុណានំ សិទ្ធត្តា. ន កេវលញ្ច ពុទ្ធានំ, អថ ខោ អគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ តំតំគុណសមិជ្ឈនំ អគ្គមគ្គាធិគមេនេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វេបិ អគ្គសាវកា’’តិអាទិមាហ.

អបរោ នយោ – បសន្នោតិ ឥមិនា បសាទស្ស វត្តមានតា ទីបិតាតិ ឧប្បន្នសទ្ធោតិ ឥមិនាបិ សទ្ធាយ បច្ចុប្បន្នតា បកាសិតាតិ អាហ – ‘‘ឯវំ សទ្ទហាមីតិ អត្ថោ’’តិ. អភិជានាតិ អភិមុខភាវេន សព្ពញ្ញេយ្យំ ជានាតីតិ អភិញ្ញោ, ភិយ្យោ អធិកោ អភិញ្ញោតិ ភិយ្យោភិញ្ញោ. សោ ឯវ អតិសយវចនិច្ឆាវសេន ភិយ្យោភិញ្ញតរោតិ វុត្តោតិ អាហ – ‘‘ភិយ្យតរោ អភិញ្ញាតោ’’តិ. ទុតិយវិកប្បេ បន អភិជានាតីតិ អភិញ្ញា, អភិវិសិដ្ឋា បញ្ញា. ភិយ្យោ អភិញ្ញា ឯតស្សាតិ ភិយ្យោភិញ្ញោ, សោ ឯវ អតិសយវចនិច្ឆាវសេន ភិយ្យោភិញ្ញតរោ. ស្វាយំ អស្ស អតិសយោ អភិញ្ញាយ ភិយ្យោភាវកតោតិ អាហ – ‘‘ភិយ្យតរាភិញ្ញោ វា’’តិ. សម្ពុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សម្ពោធិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អគ្គមគ្គញាណញ្ច. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ អគ្គមគ្គញាណំ, អគ្គមគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សម្ពោធិ នាម. តត្ថ បធានវសេន តទត្ថទស្សនេ បឋមវិកប្បោ, បទដ្ឋានវសេន ទុតិយវិកប្បោ. កស្មា បនេត្ថ អរហត្តមគ្គញាណស្សេវ គហណំ, ននុ ហេដ្ឋិមានិបិ ភគវតោ មគ្គញាណានិ សវាសនមេវ យថាសកំ បដិបក្ខវិធមនវសេន បវត្តានិ. សវាសនប្បហានញ្ហិ ញេយ្យាវរណប្បហានន្តិ? សច្ចមេតំ, តំ បន អបរិបុណ្ណំ បដិបក្ខវិធមនស្ស វិប្បកតភាវតោតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គញាណេ វា’’តិ. សព្ពន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អធិគន្តព្ពំ សព្ពំ.

ខាទនីយានំ ឧឡារតា សាតរសានុភាវេនាតិ អាហ ‘‘មធុរេ អាគច្ឆតី’’តិ. បសំសាយ ឧឡារតា វិសិដ្ឋភាវេនាតិ អាហ – ‘‘សេដ្ឋេ’’តិ. ឱភាសស្ស ឧឡារតា មហន្តភាវេនាតិ វុត្តំ – ‘‘វិបុលេ’’តិ. ឧសភស្ស អយន្តិ អាសភី, ឥធ បន អាសភី វិយាតិ អាសភី. តេនាហ – ‘‘ឧសភស្ស វាចាសទិសី’’តិ. យេន គុណេន សា តំសទិសា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អចលា អសម្បវេធី’’តិ វុត្តំ. យតោ កុតោចិ អនុស្សវនំ អនុស្សវោ. វិជ្ជាដ្ឋានាទីសុ កតបរិចយានំ អាចរិយានំ តំ តំ អត្ថំ ញាបេន្តី បវេណី អាចរិយបរម្បរា. កេវលំ អត្តនោ មតិយា ‘‘ឥតិ កិរ ឯវំ កិរា’’តិ បរិកប្បនា ឥតិកិរា. បិដកស្ស គន្ថស្ស សម្បទានតោ ភូតតោ តស្ស គហណំ បិដកសម្បទានំ. យថាសុតានំ អត្តានំ អាការស្ស បរិវិតក្កនំ អាការបរិវិតក្កោ. តថេវស្ស ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ទិដ្ឋិយា និជ្ឈានក្ខមនំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ. អាគមាធិគមេហិ វិនា កេវលំ អនុស្សុតតោ តក្កមគ្គំ និស្សាយ តក្កនំ តក្កោ. អនុមានវិធិំ និស្សាយ គហណំ នយគ្គាហោ. យស្មា ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ភគវតោ អយំ ថេរស្ស ចោទនា ថេរស្ស ច សោ អវិសយោ, តស្មា ‘‘បច្ចក្ខតោ ញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា វិយា’’តិ វុត្តំ. សីហនាទោ វិយាតិ សីហនាទោ. តំសទិសតា ចស្ស សេដ្ឋភាវេន, សោ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សីហនាទោ’’តិអាទិមាហ. ឧន្នាទយន្តេនាតិ អសនិសទិសំ ករោន្តេន.

អនុយោគទាបនត្ថន្តិ អនុយោគំ សោធាបេតុំ. វិមទ្ទក្ខមញ្ហិ សីហនាទំ នទន្តោ អត្ថតោ អនុយោគំ សោធេតិ នាម, អនុយុជ្ឈន្តោ ច នំ សោធាបេតិ នាម. ទាតុន្តិ សោធេតុំ. កេចិ ‘‘ទានត្ថ’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. ន ហិ យោ សីហទានំ នទតិ, សោ ឯវ តត្ថ អនុយោគំ ទេតីតិ យុជ្ជតិ. និឃំសនន្តិ វិមទ្ទនំ. ធមមានន្តិ តាបយមានំ. តាបនញ្ចេត្ថ គគ្គរិយា ធម្មាបនសីសេន វទតិ.

សព្ពេ តេតិ សព្ពេ តេ អតីតេ និរុទ្ធេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ. តេនេតំ ទស្សេតិ – យេ តេ អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ តវ អភិនីហារតោ ឱរំ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ តាវ សាវកញាណគោចរេ ធម្មេ បរិច្ឆិន្ទន្តោ មារាទយោ វិយ ច ពុទ្ធានំ លោកិយចិត្តាចារំ ត្វំ ជានេយ្យាសិ. យេ បន តេ អព្ភតីតា, តតោ បរតោ ឆិន្នវដុមា ឆិន្នបបញ្ចា បរិយាទិន្នវដ្ដា សព្ពទុក្ខវីតិវត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ សព្ពេសម្បិ តវ សាវកញាណស្ស អវិសយភូតេ ធម្មេ កថំ ជានិស្សសីតិ. តេនាតិ សម្ពោធិសង្ខាតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានេន អរហត្តមគ្គញាណេន. ឯវំសីលាតិ តាទិសសីលា. សមាធិបក្ខាតិ សមាធិ ច សមាធិបក្ខា ច សមាធិបក្ខា ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន. តត្ថ សមាធិបក្ខាតិ វីរិយសតិយោ តទនុគុណា ច ធម្មា វេទិតព្ពា. ឈានសមាបត្តីសុ យេភុយ្យេន វិហារវោហារោ, ឈានសមាបត្តិយោ សមាធិប្បធានាតិ វុត្តំ ‘‘សមាធិបក្ខានំ ធម្មានំ គហិតត្តា វិហារោ គហិតោ’’តិ.

យថា បន ហេដ្ឋា គហិតាបិ សមាធិបញ្ញា បដិបក្ខតោ វិមុត្តត្តា វិមុច្ចន-សង្ខាត-កិច្ចវិសេស-ទស្សនវសេន វិមុត្តិបរិយាយេន បុន គហិតា ‘‘ឯវំវិមុត្តា’’តិ, ឯវំ ទិព្ពវិហារោ ទិព្ពវិហារវិសេសទស្សនវសេន បុន គហិតោ ‘‘ឯវំវិហារី’’តិ, តស្មា សព្ពេសំ សមាបត្តិវិហារានំ វសេនេត្ថ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ វិមុច្ចិត្ថាតិ កត្វា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បដិប្បស្សទ្ធន្តេតិ បដិប្បស្សម្ភនោសាបនេន. សព្ពកិលេសេហិ និស្សដត្តា អសំសដ្ឋត្តា វិមុត្តត្តា ច និស្សរណវិមុត្តិ និព្ពានំ.

អនាគតពុទ្ធានំ បនាតិ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតនោ. តេន អតីតេសុ តាវ ខន្ធានំ ភូតបុព្ពត្តា តត្ថ សិយា ញាណស្ស សវិសយេ គតិ, អនាគតេសុ បន សព្ពសោ អសញ្ជាតេសុ កថន្តិ ឥមមត្ថំ ជោតេតិ. តេនាហ ‘‘អនាគតាបី’’តិអាទិ. ‘‘អត្តនោ ចេតសា បរិច្ឆិន្ទិត្វា វិទិតា’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ អតីតានាគតេ សត្តាហេ ឯវ បវត្តំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណស្ស វិសយោ, ន តតោ បរន្តិ? នយិទំ ចេតោបរិយញាណកិច្ចវសេន វុត្តំ, អថ ខោ បុព្ពេនិវាសអនាគតំសញាណានំ វសេន វុត្តំ, តស្មា នាយំ ទោសោ. វិទិតដ្ឋានេ ន ករោតិ សិក្ខាបទេនេវ តាទិសស្ស បដិក្ខេបស្ស បដិក្ខិត្តត្តា សេតុឃាតតោ ច. កថំ បន ថេរោ ទ្វយសម្ភវេ បដិក្ខេបមេវ អកាសិ, ន វិភជ្ជ ព្យាកាសីតិ អាហ ‘‘ថេរោ កិរា’’តិអាទិ. បារំ បរិយន្តំ មិនោតីតិ បារមី, សា ឯវ ញាណន្តិ បារមិញាណំ, សាវកានំ បារមិញាណំ សាវកបារមិញាណំ. តស្មិំ សាវកានំ ឧក្កំសបរិយន្តគតេ ជាននេ នាយមនុយោគោ, អថ ខោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ សព្ពញ្ញុតាយ ជាននេ. កេចិ បន ‘‘សាវកបារមិញាណេតិ សាវកបារមិញាណវិសយេ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តថា សេសបទេសុបិ. សីល…បេ… សមត្ថន្តិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិញាណសង្ខាតានំ ការណានំ ជាននសមត្ថំ. ពុទ្ធសីលាទយោ ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធកិច្ចស្ស បរេហិ ឯតេ ពុទ្ធាតិ ជាននស្ស ច ការណំ.

អនុមានញាណំ វិយ សំសយដ្ឋិតំ អហុត្វា ឥទមិទន្តិ យថាសភាវតោ ញេយ្យំ ធារេតិ និច្ឆិនោតីតិ ធម្មោ, បច្ចក្ខញាណន្តិ អាហ ‘‘ធម្មស្ស បច្ចក្ខតោ ញាណស្សា’’តិ. អនុឯតីតិ អន្វយោតិ អាហ ‘‘អនុយោគំ អនុគន្ត្វា’’តិ. បច្ចក្ខសិទ្ធញ្ហិ អត្ថំ អនុគន្ត្វា អនុមានញាណស្ស បវត្តិ ‘‘ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋស្ស អនុមាន’’ន្តិ វេទិតព្ពា. វិទិតេ វេទកម្បិ ញាណំ អត្ថតោ វិទិតមេវ ហោតីតិ ‘‘អនុមានញាណំ នយគ្គាហោ វិទិតោ’’តិ វុត្តំ. វិទិតោតិ វិទ្ធោ បដិលទ្ធោ, អធិគតោតិ អត្ថោ. អប្បមាណោតិ អបរិមាណោ មហាវិសយត្តា. តេនាហ ‘‘អបរិយន្តោ’’តិ. តេនាតិ អបរិយន្តត្តា. តេន វា អបរិយន្តេន ញាណេន. ឯតេន ថេរោ យំ យំ អនុមេយ្យមត្ថំ ញាតុកាមោ ហោតិ, តត្ថ តត្ថ តស្ស អសង្គមប្បដិហតំ អនុមានញាណំ បវត្តេតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សោ ឥមិនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឥមិនាតិ ឥមិនា ការណេន.

បាការស្ស ថិរភាវំ ឧទ្ធមុទ្ធំ អាបេតីតិ ឧទ្ធាបំ, បាការមូលំ. អាទិ-សទ្ទេន បាការទ្វារពន្ធបរិខាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បច្ចន្តេ ភវំ បច្ចន្តិមំ. បណ្ឌិតទោវារិកដ្ឋានិយំ កត្វា ថេរោ អត្តានំ ទស្សេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកទ្វារន្តិ កស្មា អាហា’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេសិ.

យស្សា បញ្ញាយ វសេន បុរិសោ បណ្ឌិតោតិ វុច្ចតិ, តំ បណ្ឌិច្ចន្តិ អាហ – ‘‘បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ’’តិ. តំតំឥតិកត្តព្ពតាសុ ឆេកភាវោ ព្យត្តភាវោ វេយ្យត្តិយំ. មេធតិ អញ្ញាណំ ហិំសតិ វិធមតីតិ មេធា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេធាវី. ឋានេ ឋានេ ឧប្បត្តិ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ឋានុប្បត្តិកា, ឋានសោ ឧប្បជ្ជនបញ្ញា. អនុបរិយាយន្តិ ឯតេនាតិ អនុបរិយាយោ, សោ ឯវ បថោតិ អនុបរិយាយបថោ, បរិតោ បាការស្ស អនុយាយនមគ្គោ. បាការភាគា សម្ពន្ធិតព្ពា ឯត្ថាតិ បាការសន្ធិ, បាការស្ស ផុល្លិតបទេសោ. សោ បន ហេដ្ឋិមន្តេន ទ្វិន្នម្បិ ឥដ្ឋកានំ វិគមេន ឯវំ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘ទ្វិន្នំ ឥដ្ឋកានំ អបគតដ្ឋាន’’ន្តិ. ឆិន្នដ្ឋានន្តិ ឆិន្នភិន្នបទេសំ, ឆិន្នដ្ឋានំ វា. តញ្ហិ ‘‘វិវរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. កីលិដ្ឋន្តិ មលីនំ. ឧបតាបេន្តីតិ កិលេសបរិឡាហេន សន្តាបេន្តិ. វិពាធេន្តីតិ បីឡេន្តិ. ឧប្បន្នាយ បញ្ញាយ នីវរណេហិ ន កិញ្ចិ កាតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តី’’តិ. តស្មាតិ បច្ចយូបឃាតេន ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានតោ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុដ្ឋុ ឋបិតចិត្តាតិ ចតុព្ពិធាយបិ សតិបដ្ឋានភាវនាយ សម្មទេវ ឋបិតចិត្តា អប្បិតចិត្តា. យថាសភាវេន ភាវេត្វាតិ យាថាវតោ សម្មទេវ យថា បដិបក្ខា សមុច្ឆិជ្ជន្តិ, ឯវំ ភាវេត្វា.

បុរិមនយេ សតិបដ្ឋានានិ ពោជ្ឈង្គា ច មិស្សកា អធិប្បេតាតិ តតោ អញ្ញថា វត្តុំ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. មិស្សកាតិ សមថវិបស្សនាមគ្គវសេន មិស្សកា. ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តាតិ បឋមំ វុត្តត្តា សតិបដ្ឋានេសុ វិបស្សនំ គហេត្វា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វាតិ វុត្តត្តា មគ្គបរិយាបន្នានំយេវ ច នេសំ និប្បរិយាយពោជ្ឈង្គភាវតោ តេសុ ច អធិគតមេវ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គេ មគ្គោ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ចាតិ គហិតេ សុន្ទរោ បញ្ហោ ភវេយ្យា’’តិ មហាសិវត្ថេរោ អាហ. ន បនេវំ គហិតំ បោរាណេហីតិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ថេរោតិ សារិបុត្តត្ថេរោ.

តត្ថាតិ តេសុ បច្ចន្តនគរាទីសុ. នគរំ វិយ និព្ពានំ តទត្ថិកេហិ ឧបគន្តព្ពតោ ឧបគតានញ្ច បរិស្សយរហិតសុខាធិគមដ្ឋានតោ. បាការោ វិយ សីលំ តទុបគតានំ បរិតោ អារក្ខភាវតោ. អនុបរិយាយបថោ វិយ ហិរី សីលបាការស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បរិយាយបថោតិ ខោ ភិក្ខុ ហិរិយា ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. ទ្វារំ វិយ អរិយមគ្គោ និព្ពាននគរប្បវេសនេ អញ្ជសភាវតោ. បណ្ឌិតទោវារិកោ វិយ ធម្មសេនាបតិ និព្ពាននគរំ បវិដ្ឋបវិសនកានំ សត្តានំ សល្លក្ខណតោ. ទិន្នោតិ ទាបិតោ, សោធិតោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៣. ចុន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៩. បុព្ពេ សាវត្ថិតោ វេឡុវគាមស្ស គតត្តា វុត្តំ ‘‘អាគតមគ្គេនេវ បដិនិវត្តន្តោ’’តិ. សត្តន្នន្តិ ឧបសេនោ, រេវតោ, ខទិរវនិយោ, ចុន្ទោ, សមណុទ្ទេសោ អហន្តិ ចតុន្នំ, ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលាតិ, តិស្សន្នន្តិ ឥមេសំ សត្តន្នំ អរហន្តានំ. នត្ថិ នុ ខោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឱលោកេន្តោ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ សីហាវលោកនញាយេន. ភវិស្សន្តិ មេ វត្តារោ ហរិតុំ នាសក្ខីតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ ទានិ បច្ឆិមទស្សនន្តិ ភូតកថនមត្តំ, ន តត្ថ សាលយតាទស្សនំ យថា តថាគតស្ស វេសាលិយា និក្ខមិត្វា នាគាបលោកិតំ.

តស្ស តស្ស វិសេសស្ស អធិដ្ឋានវសេនេវ ឥទ្ធិភេទទស្សនំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ. សីហស្ស វិជម្ភនាទិវសេន កីឡិត្វា នាទសទិសី អយំ ធម្មកថាតិ វុត្តំ ‘‘សីហវិកីឡិតោ ធម្មបរិយាយោ’’តិ. គមនកាលោ មយ្ហន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនេ. តេន ថេរេន យថារម្ភស្ស វចនបពន្ធស្ស សមាបិតភាវំ ជោតេតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ ឯទិសេសុ សព្ពដ្ឋានេសុ. យុគន្ធរាទយោ បរិភណ្ឌបព្ពតាតិ វេទិតព្ពា. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកប្បហារេន ឥវ. ស្វាយំ ឥវ-សទ្ទោ ន សក្កោមីតិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ.

បដិបាទេស្សាមីតិ ឋិតកាយំ បដិបាទេស្សាមិ. បត្ថនាកាលេ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ វចនសុតានុសារេន ញាណេន ទិដ្ឋមត្តតំ សន្ធាយ ‘‘តំ បឋមទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. ធារេតុំ អសក្កោន្តី គុណសារំ. ឯស មគ្គោតិ ឯសោ ជាតានំ សត្តានំ មរណនិដ្ឋិតោ បន្ថោ. បុនបិ ឯវំភាវិនោ នាម សង្ខារាតិ សង្ខារា នាម ឯវំភាវិនោ, មរណបរិយោសានាតិ អត្ថោ. ឯត្តកន្តិ ឯត្តកំ កាលំ. សង្កឌ្ឍិត្វា សំហរិត្វា. មុខំ បិធាយាតិ មុខំ ឆាទេត្វា. អគ្ឃិកសតានីតិ មកុឡង្កុរចេតិយសតានិ.

បុរិមទិវសេតិ អតីតទិវសេ. យស្មា ធម្មសេនាបតិនោ អរហត្តប្បត្តទិវសេយេវ សត្ថុ សាវកសន្និបាតោ អហោសិ, តស្មា ‘‘បូរិតសាវកសន្និបាតោ ឯស ភិក្ខូ’’តិ វុត្តំ. បញ្ច ជាតិសតានីតិ ភុម្មត្ថេ, អច្ចន្តសំយោគេ វា ឧបយោគវចនំ.

កឡោបិហត្ថោតិ វិលីវមយភាជនហត្ថោ. ‘‘ចម្មមយភាជនហត្ថោ’’តិ ច វទន្តិ. បុរន្តរេតិ នគរមជ្ឈេ. វនេតិ អរញ្ញេ.

ឱសក្កនាការវិរហិតោតិ ធម្មទេសនាយ សង្កោចហេតុវិរហិតោ. វិសារទោតិ សារទវិរហិតោ. ធម្មោជន្តិ ធម្មរសំ, ឱជវន្តំ ទេសនាធម្មន្តិ អត្ថោ. ធម្មភោគន្តិ ធម្មបរិភោគំ, បរេហិ សទ្ធិំ សំវិភជនវសេន បវត្តំ ធម្មសម្ភោគន្តិ ទេសនាធម្មមេវ វទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧភយេនបិ ធម្មបរិភោគោវ កថិតោ’’តិ.

បិយាយិតព្ពតោ បិយេហិ. មនស្ស វឌ្ឍនតោ មនាបេហិ. ជាតិយាតិ ខត្តិយាទិជាតិយា. នានាភាវោ អសហភាវោ វិសុំភាវោ. អញ្ញថាភាវោ អញ្ញថត្តំ. សរីរន្តិ រូបធម្មកាយសង្ខាតំ សរីរំ. រូបកាយេ ហិ ភិជ្ជន្តេ ភិជ្ជន្តេវ. សោ ភិជ្ជេយ្យាតិ សោ មហន្តតរោ ខន្ធោ ភិជ្ជេយ្យ.

ទក្ខិណទិសំ គតោតិ ទក្ខិណទិសាមុខេ បវត្តោ. មហាខន្ធោ វិយាតិ មហន្តោ សារវន្តោ សាខាខន្ធោ វិយ. សាខខន្ធា ហិ ទិសាភិមុខបវត្តាការា, មូលខន្ធោ បន ឧទ្ធមុគ្គតោ. សោឡសន្នំ បញ្ហានន្តិ សោឡសន្នំ អបរាបរិយបវត្តនិយានំ អត្ថានំ. ញាតុំ ឥច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ បញ្ហោ.

៤-៥. ឧក្កចេលសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៨០-៣៨១. អមាវសុបោសថេតិ អមាវសិឧបោសថេ, កាលបក្ខឧបោសថេតិ អត្ថោ. បុរិមនយេនេវាតិ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយេនេវ.

៦. ឧត្តិយសុត្តវណ្ណនា

៣៨២. មច្ចុធេយ្យស្សាតិ មច្ចុនោ បវត្តិដ្ឋានស្ស.

៨. ព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

៣៨៤. តស្មិំ កាលេតិ បឋមាភិសម្ពោធិយំ. ភិក្ខុយេវ នត្ថិ ធម្មចក្កស្ស អប្បវត្តិតត្តា, ភិក្ខុយេវ ភិក្ខុលក្ខណយោគតោ. ឯកកោ មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ ឯកមគ្គោ, តំ ឯកមគ្គំ. ជាតិយា ខយោ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តភូតោតិ ជាតិក្ខយន្តោ, និព្ពានំ, តំ ទិដ្ឋត្តា ជាតិក្ខយន្តទស្សីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៩. សេទកសុត្តវណ្ណនា

៣៨៥. អយំ តស្ស លទ្ធីតិ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា តស្ស អាចរិយស្ស លទ្ធិ. តតោ អនាមេន្តោតិ យេន វំសោ នមតិ, តេន កាយំ អនាមេន្តោ. តថា នមន្តោ ហិ បតិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ. តន្តិ កាយំ, តំ វំសំ វា. អាកឌ្ឍេន្តោ វិយាតិ នមិតដ្ឋានតោ បរភាគេន អាកឌ្ឍេន្តោ វិយ. ឯកតោភាគិយំ កត្វាតិ យថាវុត្តំ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ឱនតំ វិយ កត្វា. តថា ករណំ បន តថា វាតូបត្ថម្ភគាហាបនេនាតិ អាហ – ‘‘វាតូបត្ថម្ភំ គាហាបេត្វា’’តិ. តញ្ច សតិយា តទត្ថំ ឧបដ្ឋានេនាតិ វុត្តំ ‘‘សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា’’តិ. និច្ចលោវ និសីទន្តោ អន្តេវាសី អាចរិយំ រក្ខតិ, ឯត្តកំ អាចរិយស្ស លទ្ធិវសេន វុត្តំ. ‘‘អាចរិយោ វំសំ សុគ្គហិតំ គណ្ហន្តោ’’តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

‘‘អត្តានមេវ រក្ខតី’’តិ ឥទំ អត្តនោ រក្ខណំ បធានំ កត្វា វុត្តំ, ន អន្តេវាសិកន្តិ អវធារណផលំ. អត្តរក្ខាយ បនេត្ថ សិជ្ឈមានាយ អន្តេវាសិករក្ខាបិ សិទ្ធា ឯវ ហោតីតិ. ទុតិយបក្ខេបិ ឯសេវ នយោ. សោ តត្ថ ញាយោតិ យា អត្តនោ ឯវ រក្ខា, សា អត្ថតោ បររក្ខាបិ ហោតីតិ អយមេត្ថ ញាយោ យុត្តប្បយោគោ. អនុវឌ្ឍិយាតិ យថាវឌ្ឍិតស្ស អនុអនុវឌ្ឍិយា. ឯតេន បដិលទ្ធសម្បយុត្តបមោទនាការោ ទស្សិតោតិ អាហ – ‘‘សបុព្ពភាគាយ មុទិតាយាតិ អត្ថោ’’តិ. អាសេវនាយាតិអាទីនិ បទានិ អនុទយតាបរិយោសានានិ (យស្មា សតិបដ្ឋានំ សេវន្តស្ស សិទ្ធំ អត្តនោ ច បរស្ស ច រក្ខណំ បកាសេន្តិ, តស្មា) – ‘‘អត្តានំ, ភិក្ខវេ, រក្ខិស្សាមីតិ សតិបដ្ឋានំ សេវិតព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

១០. ជនបទកល្យាណីសុត្តវណ្ណនា

៣៨៦. ជនបទស្មិំ កល្យាណីតិ សកលជនបទេ ភទ្ទា រូបសម្បត្តិយា សិក្ខាសម្បត្តិយា ច សុន្ទរា សេដ្ឋា. រូបសម្បត្តិ ច នាម សព្ពសោ រូបទោសាភាវេន រូបគុណបារិបូរិយា ហោតីតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆសរីរទោសរហិតា បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា’’តិ វុត្តំ. តំ ទុវិធម្បិ វិវរន្តោ ‘‘សា ហី’’តិអាទិមាហ. បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតាតិ បញ្ចវិធសរីរគុណសម្បទាហិ សមន្នាគតា. នាតិទីឃា នាតិរស្សាតិ បមាណមជ្ឈិមា ទីឃតរប្បមាណា ន ហោតិ, ន អតិរស្សា, លកុណ្ឌករូបា ន ហោតិ. នាតិកិសាតិ អតិវិយ កិសថទ្ធមំសលោហិតា ទិស្សមានា អដ្ឋិសរីរា ជាលសរីរា ន ហោតិ. នាតិថូលាតិ ភារិយមំសា មហោទរា ន ហោតិ. នាតិកាឡា នាច្ចោទាតាតិ អតិវិយ កាឡវណ្ណា ឈាមង្គារោ វិយ, ទធិតក្កាទីហិ បមជ្ជិតមត្តកំសលោហវណ្ណា ន ហោតិ. មនុស្សលោកេ តាទិសិយា រូបសម្បត្តិយា អភាវតោ អតិក្កន្តា មនុស្សវណ្ណំ. យថា បមាណយុត្តា, ឯវំ អារោហបរិណាហយោគតោ ច បរេសំ បសាទាវហា នាតិទីឃតាទយោ. ឯវំ មនុស្សានំ ទិព្ពរូបតាសម្បត្តីបីតិ វុត្តំ ‘‘អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច នាតិទីឃនាតិរស្សតាវចនេន អារោហសម្បត្តិ វុត្តា ឧព្ពេធេន បាសាទិកភាវតោ. កិសថូលទោសាភាវវចនេន បរិណាហសម្បត្តិ វុត្តា. ឧភយេនបិ សណ្ឋានសម្បទា វិភាវិតា, នាតិកាឡតាវចនេន វណ្ណសម្បត្តិ វុត្តា វិវណ្ណតាភាវតោ. បិយង្គុសាមាតិ បរិណតបិយង្គុបុប្ផសទិសសរីរនិភាសា. មុខបរិយោសានន្តិ អធរោដ្ឋមាហ. អយំ យថាវុត្តា សរីរវណ្ណសម្បត្តិ. អស្សាតិ ជនបទកល្យាណិយា. ឆវិកល្យាណតា ឆវិសម្បត្តិហេតុកត្តា តស្សា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. នខា ឯវ បត្តសទិសតាយ នខបត្តានិ.

(បសាវោ សរីរាវយវេន ឥរិយនន្តិ អាហ – ‘‘បវត្តីតិ អត្ថោ’’តិ, បសាវោ យថាបរិតមេវ កនតន្តិ, ន សភាវសន្ធានំ. យថាវិភាវសេន ឧត្តមមេវ នច្ចំ នច្ចតិ. តេ វា វីសតិយាសូតិរំ ធានប្បត្តិយា បវត្តិយា បវត្តិមកតមន្ទតា វិភាវសុដតស្ស ឧត្តមមេវ គីតញ្ច គាយតីតិ អត្ថោ.) [ឯត្ថន្តរេ បាឋោ អសុទ្ធោ ទុស្សោធនីយោ ច. សុទ្ធបាឋោ គវេសិតព្ពោ.] សមតិត្តិកោ តេលបត្តោតិ មុខវត្តិសមំ តេលានំ បូរិតត្តា សមតិត្តិកមុខំ តេលភាជនំ. អន្តរេន ច មហាសមជ្ជំ អន្តរេន ច ជនបទកល្យាណិន្តិ ជនបទកល្យាណិយា, តស្សា ច នច្ចគីតំ បេក្ខិតុំ សន្និបតិតមហាជនសមូហស្ស មជ្ឈតោ បរិហរិតព្ពោ នេតព្ពោ. នន្តិ តេលំ. អាហរេយ្យាតិ អាបជ្ជេយ្យ. តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – តេលបត្តំ វិយ កាយគតាសតិ, តស្ស បរិហរណបុគ្គលោ វិយ វិបស្សកោ, ជនកាយា វិយ បុថុត្តារម្មណានិ, អសិបុរិសោ វិយ មនោ, តេលស្ស ចជនំ វិយ កិលេសុប្បាទនំ, សីសបាតនំ វិយ អរិយមគ្គញាណសីសានុប្បត្តិ. ‘‘កាយគតា សតិ នោ ភាវិតា…បេ… សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘បុព្ពភាគវិបស្សនាវ កថិតា’’តិ វុត្តំ.

នាលន្ទវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សីលដ្ឋិតិវគ្គោ

១-២. សីលសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៨៧-៣៨៨. សីលានីតិ ពហុវចនំ អនេកវិធត្តា សីលស្ស. តញ្ហិ សីលនដ្ឋេន ឯកវិធម្បិ ចារិត្តាទិវសេន អនេកវិធំ. តេនាហ – ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលានី’’តិ. បញ្ហមគ្គោតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស វីមំសនំ. តេនាហ – ‘‘បញ្ហគវេសន’’ន្តិ.

៣-៥. បរិហានសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៨៩-៣៩១. បុគ្គលវសេន បរិហានំ ហោតិ ន ធម្មវសេន. យោ ន ភាវេតិ, តស្សេវ បរិហាយតិ. តេនាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ.

៦. បទេសសុត្តវណ្ណនា

៣៩២. បទេសតោ ភាវិតត្តាតិ ឯកទេសតោ ភាវិតត្តា ភាវនាបារិបូរិយា អននុប្បត្តត្តា. តេនាហ – ‘‘ចត្តារោ ហិ មគ្គេ’’តិអាទិ.

៧. សមត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៩៣. សមត្តា ភាវិតត្តាតិ បរិយត្តា ភាវិតត្តា.

៨-១០. លោកសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩៤-៣៩៦. មហាវិសយត្តា មហតិយោ អភិញ្ញា ឯតស្សាតិ មហាភិញ្ញោ, តស្ស ភាវោតិ សព្ពំ វត្តព្ពំ. ‘‘សតតវិហារវសេន វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ថេរោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សាតិ ថេរស្ស. អាវជ្ជនស្ស គតិន្តិ ឯកាវជ្ជនស្សេវ គមនវីថិំ. អនុពន្ធតិ ចក្កវាឡានំ សហស្សំ ឯកាវជ្ជនេនេវ សហស្សលោកធាតុយា ឥច្ឆិតមត្ថំ ជានិតុំ សមត្ថោតិ ទស្សេតិ.

សីលដ្ឋិតិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អននុស្សុតវគ្គវណ្ណនា

៣៩៧-៤០៧. យា វេទនា សម្មសិត្វាតិ យា តេភូមកវេទនា សម្មសិត្វា. តាវស្សាតិ តា តេភូមកវេទនា ឯវ អស្ស ភិក្ខុនោ. សទិសវសេន ចេតំ វុត្តំ, អនិច្ចាទិសម្មសនវសេន វិទិតា បុព្ពភាគេ សម្មសនកាលេ ឧបដ្ឋហន្តិ. បរិគ្គហិតេសូតិ បរិជាននវសេន បរិច្ឆិជ្ជ គហិតេសុ. ‘‘វេទនា តណ្ហាបបញ្ចស្ស, វិតក្កោ មានបបញ្ចស្ស, សញ្ញា ទិដ្ឋិបបញ្ចស្ស មូលវសេន សម្មសនំ វុត្តា’’តិ វទន្តិ. ‘‘វេទនាវិតក្កសញ្ញា តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចានំ មូលទស្សនវសេនា’’តិ អបរេ.

អននុស្សុតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អមតវគ្គោ

២. សមុទយសុត្តវណ្ណនា

៤០៨. សារម្មណសតិបដ្ឋានាតិ អារម្មណលក្ខិតា សតិបដ្ឋានា កថិតា, ន សតិលក្ខណា.

៤. សតិសុត្តវណ្ណនា

៤១០. សុទ្ធិកំ កត្វា វិសុំ វិសុំ កត្វា. តថា ច វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘កាយេ វា ភិក្ខូ’’តិ.

៦. បាតិមោក្ខសំវរសុត្តវណ្ណនា

៤១២. ជេដ្ឋកសីលន្តិ បធានកសីលំ. សីលគ្គហណញ្ហិ បាឡិយំ បាតិមោក្ខសំវរវសេនេវ អាគតំ. តេនាហ ‘‘តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ បាតិមោក្ខសំវរោវ សីលន្តិ អវធារណំ ឥតរេសំ តិណ្ណំ ឯកទេសេន បាតិមោក្ខន្តោគធភាវំ ទីបេតិ. តថា ហិ អនោលោកិយោលោកនេ អាជីវហេតុ ច ឆសិក្ខាបទវីតិក្កមនេ គិលានបច្ចយស្ស អប្បច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ ច អាបត្តិ វិហិតាតិ. តីណីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ. សីលន្តិ វុត្តដ្ឋានំ នាម នត្ថីតិ សីលបរិយាយេន តេសំ កត្ថចិ សុត្តេ គហិតដ្ឋានំ នាម នត្ថីតិ និប្បរិយាយសីលតំ តេសំ បដិក្ខិបតិ. ឆទ្វាររក្ខណមត្តមេវាតិ តស្ស សល្លហុកតមាហ ចិត្តាធិដ្ឋានមត្តេន បដិបាកតិកភាវប្បត្តិតោ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចយុប្បត្តិមត្តកន្តិ ផលេន ហេតុំ ទស្សេតិ. ឧប្បាទនហេតុកា ហិ បច្ចយានំ ឧប្បត្តិ. ឥទមត្ថន្តិ ឥទំ បយោជនំ ឥមស្ស បច្ចយស្ស បរិភុញ្ជនេតិ អធិប្បាយោ. និប្បរិយាយេនាតិ ឥមិនា ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ តីណិ បធានសីលស្ស បរិបាលនបរិសោធនវសេន បវត្តិយា បរិយាយសីលានិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ បាតិមោក្ខសីលស្សេវ បធានភាវំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ. សេសានិ ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ. បាតិមោក្ខសទ្ទស្ស អត្ថោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាទីសុ វិត្ថារិតោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អាចារេន ច គោចរេន ច សម្បន្នោតិ កាយិកចេតសិកអវីតិក្កមសង្ខាតេន អាចារេន ច នវេសិយាទិគោចរតាទិសង្ខាតេន គោចរេន ច សម្បន្នោ, សម្បន្នអាចារគោចរោតិ អត្ថោ. អប្បមត្តកេសូតិ អតិបរិត្តកេសុ អនាបត្តិគមនីយេសុ. ‘‘ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តេសូ’’តិ អបរេ. វជ្ជេសូតិ អករណីយេសុ គារយ្ហេសុ. តេ បន ឯកន្តតោ អកុសលា ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘អកុសលធម្មេសូ’’តិ. ភយទស្សាវីតិ ភយតោ ទស្សនសីលោ, បរមាណុមត្តម្បិ វជ្ជំ សិនេរុប្បមាណំ វិយ កត្វា ទស្សនសីលោ. សម្មា អាទិយិត្វាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ សព្ពសោ ច អាទិយិត្វា. សិក្ខាបទេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ សមុទាយតោ អវយវនិទ្ធារណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សិក្ខាបទេសុ តំ តំ សិក្ខាបទ’’ន្តិអាទិមាហ. សិក្ខាបទំ សមាទាតព្ពំ សិក្ខិតព្ពញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. សិក្ខាតិ អធិសីលសិក្ខា. បុព្ពេ បទ-សទ្ទោ អធិដ្ឋានដ្ឋោ, ឥធ ភាគត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាហ – ‘‘សិក្ខាកោដ្ឋាសេសូ’’តិ. មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិភេទំ យំកិញ្ចិ សិក្ខិតព្ពំ បូរេតព្ពំ សីលំ, តំ បន ទ្វារវសេន ទុវិធមេវាតិ អាហ – ‘‘កាយិកំ វា វាចសិកំ វា’’តិ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ សិក្ខាបទេសូតិ អាធារេ ភុម្មំ សិក្ខាភាគេសុ កស្សចិ វិសុំ អគ្គហណតោ. តេនាហ – ‘‘តំ តំ សព្ព’’ន្តិ. ‘‘តតោ ត្វំ ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយា’’តិ វចនតោ អនភិជ្ឈា អព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិយោបិ សីលន្តិ វុត្តា, តស្មា ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសីលមេវ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ.

៧. ទុច្ចរិតសុត្តវណ្ណនា

៤១៣. ឯត្ថាបិ មនោសុចរិតំ សីលំ នាមាតិ ទស្សេតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមាបិ តយោ’’តិ. អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិធម្មា សីលំ ហោតីតិ វេទិតព្ពា កាយវចីសុចរិតេហិ សទ្ធិំ មនោសុចរិតម្បិ វត្វា ‘‘តតោ ត្វំ ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ វុត្តត្តា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឆដ្ឋសត្តមេសូតិ ឆដ្ឋសត្តមវគ្គេសុ អបុព្ពំ នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ. វគ្គបេយ្យាលតោ បន ឥមស្មិំ សតិបដ្ឋានសំយុត្តេ កតិបយវគ្គា សង្គហំ អារូឡ្ហា, តថាបិ តេសំ អត្ថវិសេសាភាវតោ ឯកច្ចេសុ បោត្ថកេសុ មុខមត្តំ ទស្សេត្វា សំខិត្តា, ឯកច្ចេសុ អតិសំខិត្តាវ, តេ សង្ខេបវសេន ទ្វេ កត្វា ‘‘ឆដ្ឋសត្តមេសូ’’តិ វុត្តំ.

អមតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សតិបដ្ឋានសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.