៤. ឥន្ទ្រិយសំយុត្តំ

១. សុទ្ធិកវគ្គោ

១. សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា

៤៧១. ចតុភូមក …បេ… លព្ភន្តិ កុសលាព្យាកតភាវតោ តេសំ តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានំ. វីរិយិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយានិ…បេ… សព្ពត្ថ លព្ភន្តិ កុសលត្តិកសាធារណត្តា. ចតុភូមក …បេ… វសេនាតិ ចតុភូមកធម្មបរិច្ឆេទវសេន ចេវ កុសលាទីហិ សព្ពសង្គាហកធម្មបរិច្ឆេទវសេន ច វុត្តន្តិ អត្ថោ.

ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤៧៧. ទុក្ខសច្ចវសេនាតិ ទុក្ខសច្ចភាវេន ន បជានន្តិ. តញ្ហិ បរិញ្ញេយ្យតាយ ទុក្ខសច្ចសង្គហំ. សមុទយសច្ចវសេនាតិ តណ្ហាវិជ្ជាទិំ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស សមុទយសច្ចភាវេន ន បជានន្តិ. និរោធន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អនុបាទាយ និរោធនិមិត្តំ និព្ពានំ. បដិបទន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អរិយមគ្គំ. សេសេសូតិ វីរិយិន្ទ្រិយាទីសុ.

សុក្កបក្ខេតិ ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ បជានន្តី’’តិអាទិនយប្បវត្តេ អនវជ្ជបក្ខេ. អធិមោក្ខវសេន អាវជ្ជនសមុទយាតិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តបុព្ពភាគភូតសទ្ធាធិមោក្ខវសេន អាវជ្ជនុប្បត្តិយា. តស្មា បឋមុប្បន្នា សទ្ធា ឯវ ហេត្ថ ‘‘អាវជ្ជន’’ន្តិ វុត្តា, ន មនោទ្វារាវជ្ជនំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តស្មា បឋមុប្បន្នា អាវជ្ជនា បគ្គហុប្បត្តិដ្ឋានានំ តិក្ខានំ វីរិយិន្ទ្រិយាទីនំ បឋមុប្បត្តិយា អាវជ្ជនបរិយាយេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុព្ពលា ហិ បឋមុប្បន្នា បគ្គហាភាវតោ វីរិយិន្ទ្រិយាទីនំ សមុទយោតិ ពលវភាវប្បត្តវីរិយិន្ទ្រិយាទិកស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយានិ ហោន្តីតិ តេសំ សមុទយោតិ វុត្តា, បុព្ពេ អធិមុច្ចនាទិវសេន បវត្តស្ស អាវជ្ជនស្ស សមុទយាតិ អត្ថោ. បុន ឆន្ទវសេនាតិ កត្តុកាមតាកុសលច្ឆន្ទវសេន សទ្ធាទីនំ ឧប្បាទេតុកាមតាការប្បវត្តស្ស ឆន្ទស្ស វសេន. មនសិការវសេន អាវជ្ជនសមុទយាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទិវសេន បវត្តស្ស ទុព្ពលស្ស តស្ស និព្ពត្តកយោនិសោមនសិការវសេន អាវជ្ជនស្ស ឧប្បត្តិយា. ឯវម្បីតិ ‘‘អធិមោក្ខវសេនា’’តិអាទិនា វុត្តាការេនបិ. ឆសុ សុត្តេសូតិ ទុតិយតោ បដ្ឋាយ ឆសុ សុត្តេសុ. ចតុសច្ចមេវ កថិតំ. អស្សាទគ្គហណេន ហិ សមុទយសច្ចំ, អាទីនវគ្គហណេន ទុក្ខសច្ចំ, និស្សរណគ្គហណេន និរោធមគ្គសច្ចានិ គហិតានីតិ. បឋមសុត្តេ បន ឥន្ទ្រិយានំ សរូបទស្សនមេវាតិ.

៨. ទព្ពសុត្តវណ្ណនា

៤៧៨. សោតោ អាបជ្ជីយតិ ឯតេនាតិ សោតាបត្តិ, អនាគតំ បតិ បឋមមគ្គោ. សោតោតិ អរិយមគ្គសោតោ ទដ្ឋព្ពោ. អាបជ្ជីយតីតិអាទិតោ បដិបជ្ជីយតិ. បឋមមគ្គបដិលាភនិមិត្តានិ សោតាបន្នស្ស អង្គានិ ឥធ ‘‘សោតាបត្តិយង្គានី’’តិ វុត្តានិ. តានិ បន តីសុ ឋានេសុ សទ្ធា អរិយកន្តសីលញ្ចាតិ វេទិតព្ពានិ. សវិសយេតិ សកវិសយេ. ជេដ្ឋកភាវទស្សនត្ថន្តិ បធានភាវទស្សនត្ថំ. យត្ថ សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយានំ សាតិសយកិច្ចំ, តេសំ កិច្ចាតិរេកតំ ទស្សេតុន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាហិ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បត្វាតិ អត្តនោ កិច្ចាតិរេកដ្ឋានំ បដិលភិត្វា. បុព្ពង្គមន្តិ សទ្ទហនកិច្ចេសុ បុរេចារំ ធោរយ្ហំ. សេសានិ វីរិយិន្ទ្រិយាទីនិ. តទន្វយានីតិ តទនុគតានិ តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយាទិកស្ស បក្ខិកានិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឈានវិមោក្ខេតិ ឈានសង្ខាតេ វិមោក្ខេ សមាធិបធានតាយ ឈានានំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សោតាបត្តិយង្គានិ បត្វា’’តិ ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. សទ្ធូបនិសញ្ហិ សីលន្តិ. អរិយសច្ចានិ បត្វាតិ ចត្តារិ សច្ចានិ អភិសមេតព្ពានិ បាបុណិត្វា.

៩-១០. បឋមវិភង្គសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៧៩-៤៨០. នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញាតិ អាហ – ‘‘បញ្ញាយេតំ នាម’’ន្តិ. និបាយតិ សំកិលេសធម្មេ វិសោសេតិ និក្ខាមេតីតិ និបកោ, ថិរតិក្ខសតិបុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ នេបក្កន្តិ សតិយាបិ នេបក្កភាវោ យុជ្ជតេវ. ឯវញ្ហិ ‘‘សតិនេបក្កេនា’’តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ, សតិយា ច នេបក្កេនាតិ ឯវំ វុច្ចមានេន សតិនិទ្ទេសោ នាម កតោ ហោតិយេវ. អសុកំ នាម សុត្តំ វា កម្មដ្ឋានំ វា មេ ភាសិតន្តិ. វោស្សជ្ជីយតិ សង្ខារគតំ ឯតស្មិំ អធិគតេតិ វោស្សគ្គោ, និព្ពានំ. តំ អារម្មណំ ករិត្វាតិ អាហ – ‘‘និព្ពានារម្មណំ កត្វា’’តិ. គច្ឆន្តិយាតិ សង្ខារានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច ឧទយព្ពយំ គច្ឆន្តិយា ពុជ្ឈន្តិយា. តេនាហ ‘‘ឧទយព្ពយបរិគ្គាហិកាយា’’តិ. សទ្ធាសតិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ បុព្ពភាគានិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ, ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយា’’តិ ច វុត្តត្តា. ‘‘អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ, សោ អនុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិនា ច វុត្តត្តា វីរិយិន្ទ្រិយំ មិស្សកំ. ‘‘វោស្សគ្គារម្មណំ ករិត្វា’’តិ វុត្តត្តា សមាធិន្ទ្រិយំ និព្ពត្តិតលោកុត្តរមេវ. អយមេវាតិ យ្វាយំ នវមេ វុត្តោ. អយមេវ បុព្ពភាគមិស្សកលោកុត្តរត្តធម្មបរិច្ឆេទោ.

សុទ្ធិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មុទុតរវគ្គោ

១. បដិលាភសុត្តវណ្ណនា

៤៨១. សម្មប្បធានេ អារព្ភាតិ សម្មប្បធានេ ភាវនាវសេន អារព្ភ. តេនាហ ‘‘ភាវេន្តោ’’តិ. យថា វីរិយិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានេ អារព្ភ វីរិយំ បដិលភតី’’តិ ទេសនា អាគតា, ឯវំ សតិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ អារព្ភ សតិំ បដិលភតី’’តិ, តស្មា ‘‘សតិន្ទ្រិយេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិនិទ្ទេសេសុ បន ន តថា ទេសេតិ.

២. បឋមសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨២. ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខាទិភាវោ វិបស្សនាវសេន វា មគ្គវសេន វា ផលវសេន វា គហេតព្ពោតិ វុត្តំ ‘‘តតោតិ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. ននុ ចេត្ថ មុទុភាវោ ឯវ បាឡិយំ គហិតោតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន តិក្ខភាវេ អសតិ ន ហោតិ តិក្ខាទិភាវោតិ វុត្តំ. យតោ ហិ អយំ មុទុ, ឥតោ តំ តិក្ខន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ អបេក្ខាសិទ្ធត្តា តិក្ខមុទុភាវានំ បារាបារំ វិយ. ឥទានិ ‘‘តតោ’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សមត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមត្តានីតិ សម្បន្នានិ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. សមត្តានីតិ វា បរិយត្តានិ, សមត្តានីតិ អត្ថោ. ‘‘តតោ មុទុតរានិ ធម្មានុសារីមគ្គស្សា’’តិ កស្មា វុត្តំ? តតោតិ ហិ សោតាបត្តិមគ្គវិបស្សនិន្ទ្រិយានិ អធិប្បេតានិយេវ, ‘‘តតោ មុទុតរានី’’តិ វុត្តបឋមមគ្គោ ធម្មានុសារី វា សិយា សទ្ធានុសារី វាតិ ព្យភិចរតិ? នាយំ ទោសោ, សោតាបត្តិមគ្គេកទេសវសេនេវ លទ្ធព្ពបឋមមគ្គាបេក្ខាយ វិបស្សនាយ វិភាគស្ស អធិប្បេតត្តា. យោ ហិ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឥរិយាបថំ អកោបេត្វា យថានិសិន្នោវ សកទាគាមិមគ្គំ បាបុណាតិ, តស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ សន្ធាយ អវិភាគេន វុត្តំ – ‘‘តតោ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាមា’’តិ. យោ បន សោតាបន្នោ ហុត្វា កាលន្តរេន សកទាគាមី ហោតិ, តស្ស សោតាបត្តិមគ្គត្ថាយ បវត្តានិ វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ. សោ ចេ ធម្មានុសារីគោត្តោ, តស្ស យថាវុត្តវិបស្សនិន្ទ្រិយតោ មុទុតរានីតិ ‘‘តតោ មុទុតរានិ ធម្មានុសារីមគ្គស្សា’’តិ វុត្តំ. វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាមាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ធម្មានុសារីវិបស្សនិន្ទ្រិយតោ សទ្ធានុសារីវិបស្សនិន្ទ្រិយានំ មុទុភាវស្ស ការណំ សយមេវ វក្ខតិ. ធម្មេន បញ្ញាយ មគ្គសោតំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី, បញ្ញុត្តរោ អរិយោ. សទ្ធាយ មគ្គសោតំ អនុស្សរតីតិ សទ្ធានុសារី, សទ្ធុត្តរោ អរិយោ.

ឯវំ វិបស្សនាវសេន ទស្សេត្វា មគ្គវសេន ទស្សេតុំ ‘‘តថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សម្បយោគតោ សភាវតោ ច អរហត្តមគ្គបរិយាបន្នានិ អរហត្តមគ្គិន្ទ្រិយានិ. អរហត្តផលិន្ទ្រិយានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ ផលវសេន ទស្សេតុំ ‘‘សមត្តានិ បរិបុណ្ណានី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលវសេន នានត្តំ ជាតំ, តស្មា តេ ទ្វេបិ ឥធ តតិយវារេ ន លព្ភន្តីតិ អធិប្បាយោ. ធម្មានុសារីសទ្ធានុសារីនំ នានត្តំ កថំ ជាតន្តិ អាហ ‘‘អាគមនេនបិ មគ្គេនបី’’តិ. តទុភយំ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធានុសារីបុគ្គលោ’’តិអាទិមាហ. ឧទ្ទិសាបេន្តោតិ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តោ.

មគ្គោ តិក្ខោ ហោតិ ឧបនិស្សយិន្ទ្រិយានំ តិក្ខវិសទភាវតោ. តេនាហ ‘‘សូរំ ញាណំ វហតី’’តិ. អសង្ខារេនាតិ សរសេនេវ. អប្បយោគេនាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ធម្មានុសារីបុគ្គលោ ហិ អាគមនម្ហិ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ អប្បទុក្ខេន អប្បកសិរេន អកិលមន្តោវ វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ. សទ្ធានុសារីបុគ្គលោ បន ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ ហុត្វា វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ, តស្មា ធម្មានុសារិស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកញាណំ អទន្ធំ តិខិណំ ហុត្វា វហតិ, យថា នាម តិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ហោតិ, អសិ ខិប្បំ វហតិ, សទ្ទោ ន សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ន ហោតិ, ឯវរូបា ធម្មានុសារិនោ បុព្ពភាគភាវនា ហោតិ, សទ្ធានុសារិនោ បន បុព្ពភាគក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកញាណំ ទន្ធំ ន តិខិណំ អសូរំ ហុត្វា វហតិ, យថា នាម នាតិតិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ ន មដ្ឋំ ហោតិ, អសិ សីឃំ ន វហតិ, សទ្ទោ សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ, ឯវរូបា សទ្ធានុសារិនោ បុព្ពភាគភាវនា ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ កិលេសក្ខយេ នានត្តំ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘កិលេសក្ខយេ បនា’’តិអាទិ. អវសេសា ច កិលេសា ខីយន្តិ សំយោជនក្ខយាយ យោគត្តា.

៣. ទុតិយសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨៣. តតោតិ ផលតោ ផលវេមត្តតាយ ចរិយមានត្តា. ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ នានត្តេន. ផលនានត្តន្តិ អរហត្តផលាទិនានត្តំ. បុគ្គលនានត្តន្តិ អនាគាមិអាទិបុគ្គលនានត្តំ.

៤. តតិយសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨៤. សីលក្ខន្ធាទីហិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ ច បរិតោ បូរណេន បរិបូរំ អរហត្តមគ្គំ ករោន្តោ និប្ផត្តិតោ អរហត្តផលំ អារាធេតិ និប្ផាទេតិ. តយោ បទេសមគ្គេតិ សីលក្ខន្ធាទីនំ អបារិបូរិយា ឯកទេសភូតេ តយោ ហេដ្ឋិមមគ្គេ. បទេសំ ហេដ្ឋិមផលត្តយំ. ចតូសូតិ ឥមស្មិំ វគ្គេ បឋមាទីសុ ចតូសុ សុត្តេសុ. កាមញ្ចេត្ថ តតិយេ ‘‘តតោតិ ផលវសេន និស្សក្ក’’ន្តិ វុត្តំ, ចតុត្ថេ ‘‘បរិបូរំ បរិបូរការី អារាធេតិ, បទេសំ បទេសការី’’តិ, ‘‘ចតូសុបិ សុត្តេសុ មិស្សកានេវ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានី’’តិ បន វចនតោ វិបស្សនាវសេនបិ យោជនា លព្ភតេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥-៧. បឋមវិត្ថារសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៨៥-៤៨៧. វិបស្សនាវសេន និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ, ន មគ្គផលវសេន, ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពសោវ វិបស្សនិន្ទ្រិយានំ ឯវ អធិប្បេតត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘បរិបុណ្ណានិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អវិហាទីសុ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ តត្ថ តត្ថ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយនតោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារេន អប្បយោគេន សរសតោវ បរិនិព្ពាយនតោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី, តព្ពិបរិយាយតោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ឧទ្ធំ វាហិភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វាតិ ឧទ្ធំសោតោ, ឧទ្ធំ វា គន្ត្វា បដិលភិតព្ពតោ ឧទ្ធមស្ស មគ្គសោតន្តិ ឧទ្ធំសោតោ, អកនិដ្ឋភវំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមីតិ ឯវមេត្ថ សទ្ទត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ‘‘វិបស្សនាវសេន និស្សក្ក’’ន្តិ វុត្តដ្ឋានេ. អរហត្តមគ្គេយេវ ឋត្វាតិ ឥមស្មិំយេវ ភវេ អរហត្តមគ្គេយេវ, ន វិបស្សនាយ ច ឋត្វា. បញ្ច និស្សក្កានិ នីហរិតព្ពានីតិ ‘‘តតោ មុទុតរេហិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតី’’តិអាទីនិ បញ្ច និស្សក្កានិ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពានិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘អរហត្តមគ្គស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អវិហាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា ឧប្បន្នសមនន្តរាយ បរិនិព្ពាយនតោ បឋមអន្តរាបរិនិព្ពាយី. តត្ថ អាយុប្បមាណវេមជ្ឈំ អប្បត្វាវ បរិនិព្ពាយនតោ ទុតិយអន្តរាបរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ បត្វា បរិនិព្ពាយនតោ តតោ បរំ តតិយអន្តរាបរិនិព្ពាយី វេទិតព្ពោ. ‘‘បញ្ច និស្សក្កានី’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស សសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោបិ ឯតេវ បញ្ច ជនា’’តិ.

តីណិ និស្សក្កានីតិ ‘‘តតោ មុទុតរេហិ សោតាបន្នោ ហោតី’’តិអាទីនិ តីណិ និស្សក្កបទានិ. ឥធ សកទាគាមី ន គហិតោ, សោ អនាគាមិមគ្គេ ឋត្វា នីហរិតព្ពោ, អនាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរេហិ សកទាគាមី ហោតិ. សកទា…បេ… មុទុតរានីតិ ឥទំ សកទាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ ឯកពីជិសង្ខាតសោតាបន្នវិបស្សនិន្ទ្រិយានិ មុទុតរានិ ហោន្តីតិ តីណិ កត្វា វុត្តំ. ធម្មានុសារីតិអាទិទ្វយំ កោលំកោលាទិទ្វយេន គហិតំ ហោតីតិ. សកទាគាមិមគ្គស្ស ហីតិអាទិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស វិវរណំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឆដ្ឋសត្តមានិ វុត្តនយានេវាតិ ឆដ្ឋសត្តមានិ សុត្តានិ ទុតិយតតិយេសុ វុត្តនយានេវ. តត្ថ បន មិស្សកានិ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ, ឥធ បុព្ពភាគវិបស្សនិន្ទ្រិយានិ កថិតានីតិ អយមេវ វិសេសោ.

៨. បដិបន្នសុត្តវណ្ណនា

៤៨៨. តន្តិ មគ្គផលវសេន និស្សក្កំ. បាឡិយំ វុត្តមេវ ‘‘អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិអាទិនា. អដ្ឋហីតិ ចតូហិ ផលេហិ ចតូហិ ច មគ្គេហីតិ អដ្ឋហិ. ពហិភូតោ ន អន្តោភាវោ. លោកុត្តរានេវ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ មគ្គផលចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា.

៩-១០. សម្បន្នសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៨៩-៤៩០. ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោតិ ឯត្ថ សម្បន្នសទ្ទោ បរិបូរិអត្ថោតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយោ’’តិ. មិស្សកានិ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ សាមញ្ញតោវ ទេសិតត្តា.

មុទុតរវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គោ

២. ជីវិតិន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩២. ឥត្ថិភាវេតិ ឥត្ថិតាយ. ឥន្ទដ្ឋំ ករោតិ តថាសត្តជនសាមញ្ញការណភាវតោ. ឥត្ថិយា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ. ឯស នយោ បុរិសិន្ទ្រិយេ. ជីវិតេតិ សហជាតធម្មានំ ជីវនេ បាលនេ បវត្តនេ. វដ្ដិន្ទ្រិយានីតិ វដ្ដហេតុភូតានិ ឥន្ទ្រិយានិ. ឥមេសុ ហិ ឧបាទិន្នឥន្ទ្រិយេសុ សតិ វដ្ដំ វត្តតិ បញ្ញាយតិ.

៣. អញ្ញិន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩៣. អជានិតបុព្ពំ ធម្មន្តិ ចតុសច្ចធម្មមាហ, តថា តេសំយេវ ញាតធម្មានន្តិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – អាជានាតីតិ អញ្ញា, បឋមមគ្គេន ញាតមនតិក្កមិត្វា ជានាតីតិ អត្ថោ. សោតាបន្នាទីនំ ឆអរិយានំ ឯតំ នាមំ. អញ្ញស្ស ឥន្ទ្រិយានិ អញ្ញិន្ទ្រិយានិ. អញ្ញាតាវីសូតិ អាជានិតវន្តេសុ. យស្មា អគ្គផលធម្មេសុ ញាណកិច្ចំ សាតិសយំ, តស្មា តំ កិច្ចំ សេសធម្មេសុបិ សមារោបេត្វា វុត្តំ ‘‘អញ្ញាតាវីសុ អរហត្តផលធម្មេសូ’’តិ. តត្ថ តត្ថ តេសុ តេសុ មគ្គផលេសុ. តេន តេនាការេនាតិ អនញ្ញាតជាននាទិអាការេន.

៤. ឯកពីជិសុត្តវណ្ណនា

៤៩៤. វិបស្សនតោ និស្សក្កន្តិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ និស្សក្កំ. ឥទានិ តមេវ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សមត្តានី’’តិអាទិមាហ. តីណិ និស្សក្កានិ ឯវមិធ បញ្ច និស្សក្កានិ នីហរិតព្ពានិ ឯកពីជិអាទិវិភាវនតោ. តេនាហ ‘‘សកទាគាមិមគ្គស្ស ហី’’តិអាទិ. សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម តេនត្តភាវេន សកទាគាមិមគ្គំ បត្តុំ គច្ឆន្តស្ស សោតាបន្នស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ. បញ្ចបិ តេ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ភេទាយេវាតិ ‘‘សកទាគាមិមគ្គេ ឋត្វា នីហរិតព្ពានី’’តិ វុត្តំ.

ឯកពីជីតិ ឯត្ថ ខន្ធពីជំ នាម កថិតំ. យស្ស ហិ សោតាបន្នស្ស ឯកំ ខន្ធពីជំ អត្ថិ, ឯកំ អត្តភាវគ្គហណំ, សោ ឯកពីជិ នាម. តេនាហ – ‘‘សោតាបន្នោ ហុត្វា’’តិអាទិ. មានុសកំ ភវន្តិ ឥទំ បនេត្ថ ទេសនាមត្តំ, ទេវភវំ និព្ពត្តេតីតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ភគវតា គហិតនាមានេតានិ. ឯត្តកញ្ហិ បមាណំ គតោ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម ហោតិ, ឯត្តកំ កោលំកោលោ, ឯត្តកំ ឯកពីជីតិ ភគវតា ឯតេសំ នាមំ គហិតំ.

ទ្វេ តយោ ភវេតិ ទេវមនុស្សេសុ ឯវ ទ្វេ តយោ ភវេ. សម្ពោធិចតុសច្ចធម្មោ បរំ អយនំ និស្សយោ គតិ ឯតស្សាតិ សម្ពោធិបរាយណោ. កុលតោ កុលំ គច្ឆតីតិ កោលំកោលោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយតោ បដ្ឋាយ ហិ នីចកុលេ ឧប្បត្តិ នាម នត្ថិ, មហាភោគេសុ កុលេសុ ឯវ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. កេវលោបិ ហិ កុល-សទ្ទោ មហាភោគកុលមេវ វទតិ. ទ្វេ វា តីណិ វា កុលានីតិ ទេវមនុស្សវសេន ទ្វេ វា តយោ វា ភវេតិ អយម្បិ មិស្សកភវេន កថិតោ. ជាតស្ស កុមារស្ស វិយ អរិយាយ ជាតិយា ជាតស្ស នាមមេតំ, យទិទំ និយតោតិ សត្តក្ខត្តុបរមាទិកោតិ ច សមញ្ញាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតា គហិតនាមវសេនេវា’’តិអាទិ.

យទិ បុព្ពហេតុនិយមតោ សោតាបន្នោ ច និយតោតិ សោតាបត្តិមគ្គតោ ឧទ្ធំ តិណ្ណំ មគ្គានំ ឧបនិស្សយាភាវតោ បុព្ពហេតុកិច្ចំ នត្ថីតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយភាវោ អាបជ្ជតិ. យទិ តស្សបិ បុព្ពហេតុឧបនិស្សយោ សិយា, តាវ និយមតោ សោតាបត្តិមគ្គុប្បត្តិតោ បុព្ពេ ឯវ និយមិតោ, យាវញ្ច អកនិដ្ឋំ តស្ស បុព្ពហេតុ នាម, អហេតុកតា អាបន្នា, ឥច្ចស្ស អហេតុ អប្បច្ចយា និប្ផត្តិ បាបុណាតិ. កិញ្ច ហេតុ ចេ? និយមតោ សោតាបន្នោ ច និយតោតិ បឋមមគ្គាធិគមេនេវ អនុក្កមេន ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ កិច្ចានិ និប្ផជ្ជន្តិ, ឯវំ សត្តក្ខត្តុបរមតាទិនិយមេ សតិ សត្តមភវាទិតោ ឧទ្ធំ បវត្តតាយ ទុក្ខស្ស មូលភូតា កិលេសា បឋមមគ្គេនេវ ខីណាតិ ឧបរិ តយោ មគ្គា អកិច្ចា សិយុំ. តេនាហ ‘‘បឋមមគ្គស្ស ឧបនិស្សយោ កតោ នាមា’’តិអាទិ.

យទិ ឧបរិ តយោ មគ្គា សត្តក្ខត្តុបរមាទិតំ និយមេន្តិ, តតោ ច អញ្ញោ សោតាបន្នោ នត្ថីតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស អកិច្ចកតា និប្បយោជនតា អាបជ្ជេយ្យ. អថ សក្កាយទិដ្ឋិអាទិប្បហានំ តស្ស កិច្ចំ, តេសំ តេសំ បហានេន សត្តក្ខត្តុបរមាទិនិយមតាយ. ភវិតព្ពំ, យាវ ឧបរិមគ្គា ឯវ ហោន្តីតិ សត្តភវាទិតោ ឧទ្ធមបវត្តនតោ តេន វិនានេន សក្កាយទិដ្ឋិអាទិប្បហានេន ច តេន វិនា ភវិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘បឋមមគ្គេ អនុប្បន្នេវ ឧបរិ តយោ មគ្គា ឧប្បន្នាតិ អាបជ្ជតី’’តិ. តិណ្ណំ មគ្គានន្តិ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ. វិបស្សនា និយមេតីតិ យុជ្ជតីតិ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិមាហ.

សោតាបន្នោ វដ្ដជ្ឈាសយោ. តត្រេកច្ចេ បាកដេ បញ្ញាតេ ទស្សេន្តោ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ’’តិអាទិមាហ. ឥធដ្ឋកវោកិណ្ណសុក្ខវិបស្សកស្សាតិ យោ ឥមស្មិំ កាមភវេ ឋិតោ មនុស្សទេវវសេន វោកិណ្ណភវូបបត្តិកោ សុក្ខវិបស្សកោ ច, តស្ស វសេន. នាមំ កថិតន្តិ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ នាមំ កថិតំ. កេចិ បន ‘‘កាមភវេ សត្តក្ខត្តុំយេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន តតោ’’តិ វទន្តិ, តំ វីមំសិតព្ពំ.

សោធេស្សាមីតិ ជម្ពុទីបេ កេនចិ តេបិដកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បិដកត្តយមេវ មយ្ហំ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន សោធេយ្យាមីតិ បរតីរំ ជម្ពុទីបំ គតោ. យោ ភិក្ខុ សក្កោតីតិ យោជនា. អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ ឯកមុខេន អភិនិវិដ្ឋេនបិ អភិធម្មបរិយាយេន តីហិ ឯវ វិមោក្ខេហិ មគ្គំ លភតីតិ អភិនិវេសភេទេន តយោ បុគ្គលា សុញ្ញតតោ វុដ្ឋិតា, តថា តយោ អប្បណិហិតតោ វុដ្ឋិតាតិ ឆ ហោន្តិ, តេវ សទ្ធាធុរបញ្ញាធុរវសេន ទ្វាទស សកទាគាមិនោ. តថា អរហន្តោ, តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ឯកោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ បញ្ច, តេ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយិភេទេន ទសាតិ អវិហាទីសុ ចតូសុបិ ចត្តាលីស, អកនិដ្ឋេ បន ឧទ្ធំសោតោ នត្ថីតិ អដ្ឋចត្តាលីស អនាគាមិនោ. វិបស្សនា កថិតា សម្មសនចារស្ស កថិតត្តា.

៥-១០. សុទ្ធកសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩៥-៥០០. យថា ចក្ខុស្ស សហជាតតទិន្ទ្រិយនិស្សិតធម្មេសុ អធិបតេយ្យំ អនុវត្តនីយត្តា, ឯវំ តំទ្វារិកធម្មេសុបិ អធិបតេយ្យំ តេហិ អនុវត្តនីយត្តាតិ វុត្តំ – ‘‘អធិបតេយ្យសង្ខាតេន ឥន្ទដ្ឋេនា’’តិ. ឯស នយោ សេសិន្ទ្រិយាទីសុបិ. ចតុសច្ចវសេន កថិតានិ សភាវាទិវិភាវនស្ស កថិតត្តា.

ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សុខិន្ទ្រិយវគ្គោ

១-៥. សុទ្ធិកសុត្តាទិវណ្ណនា

៥០១-៥០៥. យថា ចក្ខុ ទស្សនេ អធិបតេយ្យដ្ឋេន ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ឯវំ សុខវេទនា សុខនេ អធិបតេយ្យដ្ឋេន សុខិន្ទ្រិយំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សេសំ តេភូមកន្តិ សេសំ ភូមិត្តយវសេន តេភូមកំ.

៦. បឋមវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៥០៦. កាយិកន្តិ អយមស្ស និស្សយវសេន និទ្ទេសោតិ អាហ – ‘‘កាយបសាទវត្ថុក’’ន្តិ. សរូបនិទ្ទេសោ សុខំ សុខិន្ទ្រិយស្ស សរូបន្តិ. សាទនីយដ្ឋេន ធម្មបទានិ អត្តនិ អស្សាទយតីតិ សាតំ, មធុរំ. វេទយិតន្តិ វេទិយនំ, អនុភវនន្តិ អត្ថោ. អញ្ញធម្មវិសិដ្ឋោតិ ផស្សាទីហិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ វិសទិសោ. កាយិកន្តិ បសាទកាយសន្និស្សិតំ. ចេតសិកន្តិ ចេតោសន្និស្សិតំ, តេន វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ. កាយបសាទ…បេ… នត្ថិ, តស្មា ‘‘ចត្តារោ បសាទកាយេ វត្ថុំ កត្វា’’តិ វុត្តំ.

៩. កដ្ឋោបមសុត្តវណ្ណនា

៥០៩. ទ្វិន្នំ អរណីនន្តិ អធរុត្តរារណីនំ. កិញ្ចិ ទ្វយំ សង្ឃដ្ដិតមត្តំ ហុត្វា ន សមោធានគតំ ហោតីតិ តំនិវត្តនត្ថំ ‘‘សង្ឃដ្ដនសមោធានា’’តិ វុត្តំ. បុនប្បុនំ សង្ឃដ្ដនេន ហិ តេជោបាតុភាវោ. អធរារណី វិយ វត្ថារម្មណំ អសតិបិ វាយាមេ តជ្ជសម្ផស្សបច្ចយតោ. ឧត្តរារណី វិយ ផស្សោ វត្ថារម្មណាទិផស្សេន បវត្តនតោ. សង្ឃដ្ដោ វិយ ផស្សសង្ឃដ្ដនំ អរណិទ្វយសង្ឃដ្ដនា វិយ ផស្សស្សេវ វត្ថារម្មណេសុ សង្ឃដ្ដនាការេន បវត្តិតោ. អគ្គិ វិយ វេទនា អនុទហនដ្ឋេន ខណិកាវាយញ្ច. វត្ថារម្មណំ វា ឧត្តរារណី វិយ ឥន្ធនាបាតគហណាទីសុ ឧស្សាហស្ស វិយ បវត្តិសម្ភវតោ. ផស្សោ អធរារណី វិយ និរុស្សាហនិរីហតាវសេន អត្តសាធនតោ.

១០. ឧប្បដិបាដិកសុត្តវណ្ណនា

៥១០. រសនំ ភញ្ជនំ និរុជ្ឈនំ រសោ. យោ យោ ធម្មានំ រសោ យថាធម្មរសោ, តេន យថាធម្មរសេន. បដិបាដិយាតិ កមេន, ឧភយេនបិ ធម្មានំ បហានក្កមេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមស្មិំ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេតិ ឥមស្មិំ ឥន្ទ្រិយសំយុត្តសញ្ញិតេ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ. អទេសិតត្តាតិ សេសសុត្តានិ វិយ ‘‘សុខិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិនា អទេសិតត្តា ឥទំ ឧប្បដិបាដិកសុត្តំ នាម. វលិយា ខរសម្ផស្សាយ ផុដ្ឋស្ស. តន្តិ កណ្ដកវេទនាទិំ. ឯតស្ស ទុក្ខិន្ទ្រិយស្ស.

តេសំ តេសន្តិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយាទីនំ. ការណវសេនេវាតិ តំតំអសាធារណការណវសេន. តេសញ្ហិ វិសេសការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘បត្តចីវរាទីនំ វា’’តិ អាហ.

ឯកតោវាតិ បុនប្បុនំ បទុទ្ធារណំ អកត្វា ឯកជ្ឈមេវ. ទុតិយជ្ឈានាទីនំ ឧបចារក្ខណេ ឯវ និរុជ្ឈន្តីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តេសំ ទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សាទីនំ. អតិសយនិរោធោតិ សុដ្ឋុ បហានំ ឧជុប្បដិបក្ខេន វូបសមោ. និរោធោយេវាតិ និរោធមត្តមេវ. នានាវជ្ជនេតិ យេន អាវជ្ជនេន អប្បនាវីថិ ហោតិ, តតោ ភិជ្ជាវជ្ជនេ, អនេកាវជ្ជនេ វា. អប្បនាវីថិយញ្ហិ ឧបចារោ ឯកាវជ្ជនោ, ឥតរោ អនេកាវជ្ជនោ អនេកក្ខត្តុំ បវត្តនតោ. វិសមនិសជ្ជាយ ឧប្បន្នកិលមថោ វិសមាសនុបតាបោ. បីតិផរណេនាតិ បីតិយា ផរណរសត្តា. បីតិសមុដ្ឋានានំ វា បណីតរូបានំ កាយស្ស ព្យាបនតោ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សព្ពោ កាយោ សុខោក្កន្តោ ហោតី’’តិ. វិតក្កវិចារបច្ចយេបីតិ បិ-សទ្ទោ អដ្ឋានបយុត្តោ, សោ ‘‘បហីនស្សា’’តិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ ‘‘បហីនស្សបិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្សា’’តិ. ឯតំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្ស មយ្ហំ អតិចិរំ វិតក្កយតោ វិចារយតោ កាយោបិ កិលមិ, ចិត្តម្បិ វិហញ្ញី’’តិ ច វចនតោ កាយចិត្តខេទានំ វិតក្កវិចារបច្ចយតា វេទិតព្ពា. វិតក្កវិចារភាវេ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តីតិ តត្ថ ទុតិយជ្ឈានុបចារេ អស្ស ទោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិ ភវេយ្យ. ‘‘តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តី’’តិ ឥទំ បរិកប្បវចនំ ឧបចារក្ខណេ ទោមនស្សស្ស សុប្បហីនភាវទស្សនត្ថំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ន ត្វេវ ទុតិយជ្ឈានេ បហីនបច្ចយត្តា’’តិ. បហីនម្បិ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ បីតិ វិយ ន ទូរេតិ កត្វា ‘‘អាសន្នត្តា’’តិ វុត្តំ. នានាវជ្ជនុបចារេ បហីនម្បិ បហានង្គំ បដិបក្ខេន អវិហតត្តា អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បនាប្បត្តាយា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តាទិសាយ អាសេវនាយ ឥច្ឆិតព្ពត្តា យថា មគ្គវីថិតោ បុព្ពេ ទ្វេ តយោ ជវនវារា សទិសានុបស្សនាវ បវត្តន្តិ, ឯវមិធាបិ អប្បនាវារតោ បុព្ពេ ទ្វេ តយោ ជវនវារា ឧបេក្ខាសហគតាវ បវត្តន្តី’’តិ វទន្តិ. អបរិសេសន្តិ សុវិក្ខម្ភិតន្តិ កត្វា វិក្ខម្ភនេន អនវសេសំ.

តថត្តាយាតិ តថភាវាយ បឋមជ្ឈានសមង្គិតាយ. សា បនស្ស ឧប្បាទនេន វា ឧប្បន្នស្ស សមាបជ្ជនេន វា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទនត្ថាយ សមាបជ្ជនត្ថាយា’’តិ. ទ្វីសូតិ នវមទសមេសុ សុត្តន្តេសុ.

សុខិន្ទ្រិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ជរាវគ្គោ

១. ជរាធម្មសុត្តវណ្ណនា

៥១១. បមុខេ, បាសាទស្ស ច បច្ឆិមភាគេ អាតបោ បច្ឆាតបោ, តស្មិំ បច្ឆាតបេ. សោ ហិ បាសាទស្ស បមុខភាវេន កតោ. កិំ បន ភគវតោ វជិរសារំ សរីរំ ឱតាបេតព្ពំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិអាទិ. អយញ្ច ឥមំ សុត្តំ ទេសិតសមយេ. ន សក្កោតិ ព្យាមប្បភាយ កាយចិ បភាយ អនភិភវនីយត្តា. កិញ្ចាបិ ពុទ្ធាភា សូរិយាភាយ អនភិភវនីយា, ឃម្មសភាវតាយ បន រស្មីនំ បរិតោ ផរន្តី សូរិយាភា តិខិណា ឧណ្ហាតិ អាហ ‘‘រស្មិតេជ’’ន្តិ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថេវ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

សុវណ្ណាវដ្ដំ វិយាតិ អច្ឆេ សុវណ្ណបត្តេ វិនិវត្តអាវដ្ដំ វិយ. គរហណច្ឆរិយំ នាម កិរេតំ ‘‘អច្ឆរិយមេតំ អវិសិច្ឆេផលវទ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ន ឯវមេតរហីតិ អត្តនោ បាកដវសេន វទតិ, ន ឥតរេសម្បីតិ. សិរាជាលាតិ សិរាសន្តានា. ឯវរូបំ ន ហោតីតិ អញ្ញេសំ បាកតិកសត្តានំ វុត្តាការំ វិយ ន ហោតិ បុញ្ញសម្ភារស្ស ឧឡារតមត្តា វិបច្ចនស្ស បរិយន្តគតត្តា. តេនាហ ‘‘អញ្ញេសំ អបាកដ’’ន្តិ. វលិយាវដ្ដកន្តិ អប្បកំ វលិយាវដ្ដំ. តេនាហ ‘‘កេសគ្គប្បមាណ’’ន្តិ. សព្ពានីតិ សិរាជាលានិ. បុរតោ វង្កោតិ ថោកំ បុរតោ នតមត្តំ សន្ធាយាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ស្វាយំ អញ្ញេសំ អបាកដោ’’តិ. នយគ្គាហតោតិ អនុមានតោ. ធី តន្តិ ធី-សទ្ទយោគេ ឧបយោគវចនំ. ធីតិ ជិគុច្ឆនត្ថេ និបាតោ. ធិក្ការោតិ ជិគុច្ឆាបយោគោ. តំ ផុសតូតិ តុយ្ហំ បាបុណាតុ.

២. ឧណ្ណាភព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥១២. អញ្ញមញ្ញស្សាតិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស. ន បច្ចនុភោតិ អត្តនោ អវិសយភាវតោ. ឥទានិ តំ អញ្ញវិសយតំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិសយានិ បដិសរន្តិ ឯត្ថាតិ បដិសរណំ. ឥន្ទ្រិយវិញ្ញាណានិ ហិ អសតិបិ តាទិសេ អធិប្បាយេ អត្តនោ អារម្មណស្ស យាថាវតោ សម្បជាននតោ បវេទនវិជាននានិ ករោន្តានិ វិយ បវត្តន្តិ, តថា លោកស្ស អញ្ញត្ថ សិទ្ធិតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘មនោ បដិសរណំ, មនោវ នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិ មនោទ្វារិកជវនមនោ ហិ សវិសេសំ មនោវិសយំ បច្ចនុភោតិ, បញ្ចទ្វារិកជវនមនោ មននមត្តមេវ បច្ចនុភវតិ. រជ្ជនាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ, តស្មា សទ្ទហនាទិបិ គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, បញ្ចទ្វារប្បវត្តិវសេន តថា វុត្តំ. ឯកស្មិំ បន ទ្វារេតិ ចក្ខុទ្វារេ.

ទុព្ពលភោជកាតិ អប្បានុភាវា រាជភោគ្គា. អាយន្តិ ភោគុប្បត្តិដ្ឋានំ. យោត្តពន្ធាទិនិមិត្តំ លទ្ធព្ពកហាបណោ យោត្តកហាបណោ. អទ្ទុពន្ធាទិនិមិត្តំ គហេតព្ពកហាបណោ អទ្ទុកហាបណោ. មាឃាតឃោសនាយ កតាយ ហិំសានិមិត្តំ គហេតព្ពកហាបណោ មាបហារកហាបណោ. តស្ស បរិមាណំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកហាបណោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សតវត្ថុកន្តិ សតករីសវត្ថុកំ.

មគ្គសតីតិ អរិយមគ្គសតិ. ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស ហិ ជវនមនោ ឧស្សក្កិត្វាវ មគ្គសតិំ បដិសរតិ តប្បរិយោសានត្តា. តន្តិ និព្ពានំ. សាតិ ផលវិមុត្តិ. បដិសរតិ អគ្គមគ្គសតិយា. ផលវិមុត្តិ និព្ពានន្តិ ឧភយំ មគ្គស្ស សិទ្ធាយេវាតិ. អារម្មណវសេន នត្ថិ ឯតស្ស បដិសរណន្តិ អប្បដិសរណំ អសង្ខតាមតស្ស សន្តិនិច្ចសភាវត្តា. សយំ បន សព្ពេសំយេវ អរិយានំ បដិសរណំ. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ (បរិ. ៣៣៩). និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋំ និព្ពាននិស្សយត្តា. ន តតោ បរំ គច្ឆតិ គតស្ស អញ្ញស្ស តាទិសស្ស អភាវា. និព្ពានំ បរិ សព្ពសោ ឱសានន្តិ និព្ពានបរិយោសានំ.

មូលជាតា ជាតមូលា. តតោ ឯវ បតិដ្ឋិតា. កា បនស្សាតិ អាហ ‘‘មគ្គេន អាគតសទ្ធា’’តិ. មគ្គោ ទឡ្ហាយ អសំហារិយសទ្ធាយ មូលំ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តានិ ចេវ វិចិកិច្ឆាចិត្តញ្ចាតិ បញ្ច អកុសលចិត្តានិ សមុច្ឆេទវសេន បហីនានិ. បញ្ច នីវរណានីតិ ឯត្ថ អបាយគមនីយានិ បឋមមគ្គេនេវ បហីនានិ, ឥតរានិ វិក្ខម្ភនវសេន ឈានេន បហីនានីតិ បញ្ចសុ ឱរម្ភាគិយកិលេសសំយោជនេសុ ឯកទេសវិគមេនេវ ពហិទ្ធាសំយោជនោ វិយ ជាតោតិ វុត្តំ ‘‘ឈានអនាគាមិដ្ឋានេ ឋិតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘សោ អបរិហីន…បេ… និព្ពាយេយ្យា’’តិ.

៥. បឋមបុព្ពារាមសុត្តវណ្ណនា

៥១៥. បុព្ពកោដ្ឋកេ ឯវំ អាគតសុត្តំ អាទិំ កត្វា ផលិន្ទ្រិយានេវ កថិតានិ អគ្គផលវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា.

១០. អាបណសុត្តវណ្ណនា

៥២០. ឧបរិ សហ វិបស្សនាយ តយោ មគ្គាតិ វិបស្សនាយ សហ សោតាបត្តិផលតោ ឧបរិ តយោ មគ្គា. មគ្គាធិគមេន ឥទានិ បច្ចក្ខភូតត្តា ‘‘ឥមេ ខោ តេ ធម្មា’’តិ វុត្តា. តត្ថ យំ អគ្គភូតំ, តស្ស វសេន ទស្សេតុំ ‘‘អរហត្តផលិន្ទ្រិយំ នាមា’’តិ វុត្តំ ឥន្ទ្រិយភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ កត្វា. អតិវិជ្ឈិត្វា បស្សាមីតិ សច្ឆិកត្វា យាថាវតោ បស្សាមិ. ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហីតិ វីរិយិន្ទ្រិយាទីហិ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សា វិបស្សនាមគ្គផលសហគតា សិយាតិ មិស្សកា វុត្តា.

ជរាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សូករខតវគ្គោ

១. សាលសុត្តវណ្ណនា

៥២១. សូរភាវេនាតិ អតិសូរភាវេន. ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ សច្ចបដិវេធាយ.

២. មល្លិកសុត្តវណ្ណនា

៥២២. ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានីតិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ឋបេត្វា សេសានិ ចត្តារិ. ‘‘អរិយញាណំ លោកុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ មគ្គញាណំ កត្វា. អរិយ-សទ្ទោ បន យថា តថា វិសុទ្ធេបិ ហោតីតិ តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តម្បិ បនា’’តិអាទិ. យថា ហិ ចត្តារិន្ទ្រិយានិ មិស្សកានិ, ឯវំ បញ្ញិន្ទ្រិយម្បិ មិស្សកន្តិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘តម្បិ បន…បេ… វដ្ដតី’’តិ.

៣. សេខសុត្តវណ្ណនា

៥២៣. ន សក្កោតិ ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កត្តា. អត្ថីតិ បជានាតិ នយគ្គាហេន, ន បច្ចក្ខតោ. ន ហិ អរិយាបិ អនធិគតំ មគ្គផលំ បច្ចវេក្ខិតុំ សក្កោន្តិ.

៦. បតិដ្ឋិតសុត្តវណ្ណនា

៥២៦. សាសវេសូតិ ចតុរាសវវិនិមុត្តេសុ សេសធម្មេសុ អារម្មណេសុ. តេសុបិ ឧប្បជ្ជនកអនត្ថតោ ចិត្តំ រក្ខតិ នាម.

៨. សូករខតសុត្តវណ្ណនា

៥២៨. តំ សន្ធាយាតិ តំ សូករខតលេណំ សន្ធាយ. ឯតំ ‘‘សូករខតាយ’’ន្តិ វចនំ វុត្តំ. ភាវនបុំសកន្តិ ភាវជោតកំ នបុំសកវចនំ យថា ‘‘វិសមំ វាតា វាយន្តិ, ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ. កិច្ចបដិបត្តិ តេសំ សំកាសនដ្ឋេន សបតិសោ, សបតិសោ ឯវ សប្បតិស្សោ, សជេដ្ឋកោតិ អាហ ‘‘សប្បតិស្សោតិ សជេដ្ឋកោ’’តិ.

សូករខតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ពោធិបក្ខិយវគ្គវណ្ណនា

៥៣១-៦៥០. សត្តានំ ផលានំ ហេតុភូតានិ ‘‘ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ ភាវិតត្តា’’តិអាទិនា វុត្តានិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិយេវ ផលូបចារេន ‘‘សត្ត ផលានី’’តិ វុត្តានិ. តានិ ច បុព្ពភាគានិ ‘‘ឥមេសំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ ភាវិតត្តា…បេ… សត្តានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ វចនតោ. តេសន្តិ សត្តានំ ផលានំ. ‘‘ទ្វិន្នំ ផលានំ អញ្ញតរំ ផល’’ន្តិ ឯវំ អតីតសុត្តេ វុត្តានិ ហេដ្ឋា ទ្វេ ផលានិ នាមាតិ វទន្តិ. យេហិ បន ឥន្ទ្រិយេហិ អញ្ញត្រ បន អន្តរាបរិនិព្ពាយិំ សេសានិ ផលានិ ហោន្តិ, តានិ ចត្តារិ សបុព្ពភាគានិ លោកុត្តរានីតិ វុត្តំ សិយា.

ឥន្ទ្រិយសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.