៦. សាកច្ឆវគ្គោ

១. អាហារសុត្តវណ្ណនា

២៣២. បុរិមនយតោតិ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយានំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិនា អាគតនយតោ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច សតិសម្បជញ្ញំ. សតិបធានំ វា អភិក្កន្តាទីសុ សត្ថកភាវបរិគ្គណ្ហកញាណំ សតិសម្បជញ្ញំ. តំ សព្ពត្ថ សតោការីភាវាវហត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តតិ. យថា ច បច្ចនីកធម្មប្បហានំ អនុរូបធម្មទេសនា ច អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ហោតិ, ឯវំ សតិរហិតបុគ្គលវជ្ជនា សតោការីបុគ្គលសេវនា ច តត្ថ ច យុត្តបយុត្តតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សតិសម្បជញ្ញ’’ន្តិអាទិនា. អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតិ. តថា ហិ អរហាវ ‘‘សតិវេបុល្លប្បត្តោ’’តិ វុច្ចតិ.

ធម្មានំ, ធម្មេសុ វា វិចយោ, សោ ឯវ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. បរិបុច្ឆកតាតិ អាចរិយំ បយិរុបាសិត្វា បញ្ចបិ និកាយេ សហដ្ឋកថាយ បរិយោគាហេត្វា យំ យំ តត្ថ គណ្ឋិដ្ឋានំ, តស្ស តស្ស ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ ឯវំ ខន្ធាទីសុ អត្ថបុច្ឆកភាវោ. តេនាហ ‘‘ខន្ធ…បេ… ពហុលតា’’តិ.

វត្ថុវិសទកិរិយាតិ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សរីរំ តប្បដិពទ្ធានិ ច ចីវរាទីនិ ឥធ ‘‘វត្ថូនី’’តិ អធិប្បេតានិ, តានិ យថា ចិត្តស្ស សុខាវហានិ ហោន្តិ, តថា ករណំ តេសំ វិសទភាវករណំ. តេន វុត្តំ ‘‘អជ្ឈត្តិកពាហិរាន’’ន្តិអាទិ. ឧស្សន្នទោសន្តិ វាតាទិឧស្សន្នទោសំ. សេទមលមក្ខិតន្តិ សេទេន ចេវ ជល្លិកាសង្ខាតេន សរីរមលេន ច មក្ខិតំ. ច-សទ្ទេន អញ្ញម្បិ សរីរស្ស ច ចិត្តស្ស ច បីឡាវហំ សង្គណ្ហាតិ. សេនាសនំ វាតិ វា-សទ្ទេន បត្តាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវិសទេ សតិ, វិសយភូតេ វា. កថំ ភាវនមនុយុត្តស្ស តានិ វិសយោតិ? អន្តរន្តរា បវត្តនកចិត្តុប្បាទវសេន ឯវំ វុត្តំ. តេ ហិ ចិត្តុប្បាទា ចិត្តេកគ្គតាយ ឥជ្ឈន្តិយាបិ អបរិសុទ្ធភាវាយ សំវត្តន្តិ. ចិត្តចេតសិកេសុ និស្សយាទិបច្ចយភូតេសុ. ញាណម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនេ. តេន ន កេវលំ តំ វត្ថុយេវ, អថ ខោ តស្មិំ អបរិសុទ្ធេ ញាណម្បិ អបរិសុទ្ធំ ហោតីតិ និស្សយាបរិសុទ្ធិយា និស្សិតាបរិសុទ្ធិ វិយ វិសយស្ស អបរិសុទ្ធតាយ វិសយីនំ អបរិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច.

សមភាវករណំ កិច្ចតោ អនូនាធិកភាវករណំ. យថាបច្ចយំ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អធិមោក្ខកិច្ចស្ស បដុតរភាវេន បញ្ញាយ អវិសទតាយ វីរិយាទីនញ្ច អនុពលប្បទានសិថិលតាទិនា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥតរានិ មន្ទានី’’តិ. តតោតិ តស្មា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវតោ ឥតរេសញ្ច មន្ទត្តា. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្បយុត្តធម្មានំ បគ្គណ្ហនំ អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ, បគ្គហកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ, វិក្ខេបបដិបក្ខោ. យេន វា សម្បយុត្តា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ អវិក្ខេបោ. រូបគតំ វិយ ចក្ខុនា យេន យាថាវតោ វិសយសភាវំ បស្សតិ, តំ ទស្សនកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ ពលវតា សទ្ធិន្ទ្រិយេន អភិភូតត្តា. សហជាតធម្មេសុ ហិ ឥន្ទដ្ឋំ ករោន្តានំ សហ បវត្តមានានំ ធម្មានំ ឯករសតាវសេនេវ អត្ថសិទ្ធិ, ន អញ្ញថា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. តន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ.

ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេនាតិ យស្ស សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ ឧឡារតាទិគុណេ អធិមុច្ចនស្ស សាតិសយប្បវត្តិយា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តស្ស បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាទិវិភាគតោ យាថាវតោ វីមំសនេន. ឯវញ្ហិ ឯវំធម្មតានយេន សភាវសរសតោ បរិគ្គយ្ហមានេ សវិប្ផារោ អធិមោក្ខោ ន ហោតិ – ‘‘អយំ ឥមេសំ ធម្មានំ សភាវោ’’តិ បញ្ញាព្យាបារស្ស សាតិសយត្តា. ធុរិយធម្មេសុ ហិ យថា សទ្ធាយ ពលវភាវេ បញ្ញាយ មន្ទភាវោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ញាយ ពលវភាវេ សទ្ធាយ មន្ទភាវោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តំ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន…បេ… ហាបេតព្ព’’ន្តិ. តថា អមនសិករណេនាតិ យេនាការេន ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តេនាការេន ភាវនំ នានុយុញ្ជនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ ទុវិធេន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ អត្តនោ វា បច្ចយវិសេសេន កិច្ចុត្តរិយតោ វីរិយាទីនំ វា មន្ទកិច្ចតាយ. តត្ថ បឋមវិកប្បេ ហាបនវិធិ ទស្សិតោ, ទុតិយវិកប្បេ បន យថា មនសិករោតោ វីរិយាទីនំ មន្ទកិច្ចតាយ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តថា អមនសិការេន វីរិយាទីនំ បដុតរភាវាវហេន មនសិការេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ តេហិ សមតំ ករោន្តេន ហាបេតព្ពំ. ឥមិនា នយេន សេសិន្ទ្រិយេសុបិ ហាបនវិធិ វេទិតព្ពោ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថូតិ សោ ហិ អាយស្មា សទ្ធាធិមុត្តោ តត្ថ ច កតាធិការោ សត្ថុ រូបកាយទស្សនេ បសុតោ ឯវ ហុត្វា វិហរន្តោ សត្ថារា – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន, យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៨៧) ឱវទិយមានោ កម្មដ្ឋានេ និយោជិតោបិ តំ អននុយុញ្ជន្តោ បណាមិតោ អត្តានំ វិនិបាតេតុំ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ. អថ នំ សត្ថា យថានិសិន្នោវ ឱភាសវិស្សជ្ជនេន អត្តានំ ទស្សេត្វា –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ, វក្កលី’’តិ អាហ. សោ តេន វចនេន អមតេនេវ អភិសិត្តោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, សទ្ធាយ ពហុលភាវតោ វិបស្សនាវីថិំ នារោហតិ. តំ ញត្វា ភគវា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនាយ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្ននយេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វក្កលិត្ថេរវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សន’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តភាវេ សេសិន្ទ្រិយានំ សកិច្ចាករណេ.

ឥតរកិច្ចភេទន្តិ ឧបដ្ឋានាទិកិច្ចវិសេសំ. បស្សទ្ធាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ហាបេតព្ពន្តិ យថា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន ហាយតិ, ឯវំ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតា បស្សទ្ធិយាទិភាវនាយ ហាយតិ សមាធិបក្ខិកត្តា តស្សា. តថា ហិ សមាធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខន្តី វីរិយាទិភាវនា វិយ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខន្តី ឯកំសតោ ហាបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បស្សទ្ធាទិភាវនាយ ហាបេតព្ព’’ន្តិ. សោណត្ថេរស្ស វត្ថូតិ សុកុមារសោណត្ថេរស្ស វត្ថុ. សោ ហិ អាយស្មាបិ សត្ថុ សន្តិកា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សីតវនេ វិហរន្តោ – ‘‘មម សរីរំ សុខុមាលំ, ន ច សក្កា សុខេនេវ សុខំ អធិគន្តុំ, កាយំ កិលមេត្វាបិ សមណធម្មោ កាតព្ពោ’’តិ ឋានចង្កមនមេវ អធិដ្ឋាយ បធានមនុយុញ្ជន្តោ បាទតលេសុ ផោដេសុ ឧដ្ឋិតេសុបិ វេទនំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ទឡ្ហវីរិយំ ករោន្តោ អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ វិសេសំ បវត្តេតុំ នាសក្ខិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា វីណោបមោវាទេន ឱវទិត្វា វីរិយសមតាយោជនវិធិំ ទស្សេន្តោ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា គិជ្ឈកូដំ គតោ. ថេរោបិ សត្ថារា ទិន្ននយេន វីរិយសមតំ យាជេត្វា ភាវេន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តេវ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ ទស្សេតព្ព’’ន្តិ. សេសេសុបីតិ សតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេសុបិ.

សមតន្តិ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ អនូនាធិកភាវំ, តថា សមាធិវីរិយានញ្ច. យថា ហិ សទ្ធាបញ្ញានំ វិសុំ វិសុំ ធុរិយធម្មភូតានំ កិច្ចតោ អញ្ញមញ្ញនាតិវត្តនំ វិសេសតោ ឥច្ឆិតព្ពំ. យតោ តេសំ សមធុរតាយ អប្បនា សម្បជ្ជតិ, ឯវំ សមាធិវីរិយានំ កោសជ្ជុទ្ធច្ចបក្ខិកានំ សមតាយ សតិ អញ្ញមញ្ញុបត្ថម្ភនតោ សម្បយុត្តធម្មានំ អន្តទ្វយបាតាភាវេន សម្មទេវ អប្បនា ឥជ្ឈតីតិ. ពលវសទ្ធោតិអាទិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស ព្យតិរេកមុខេន សមត្ថនំ. តស្សត្ថោ – យោ ពលវតិយា សទ្ធាយ សមន្នាគតោ អវិសទញាណោ, សោ មុធប្បសន្នោ ហោតិ, ន អវេច្ចប្បសន្នោ. តថា ហិ សោ អវត្ថុស្មិំ បសីទតិ, សេយ្យថាបិ តិត្ថិយសាវកា. កេរាដិកបក្ខន្តិ សាឋេយ្យបក្ខំ ភជតិ. សទ្ធាហីនាយ បញ្ញាយ អតិធាវន្តោ ‘‘ទេយ្យវត្ថុបរិច្ចាគេន វិនា ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ ទានមយំ បុញ្ញំ ហោតី’’តិអាទីនិ បរិកប្បេតិ ហេតុបតិរូបកេហិ វញ្ចិតោ, ឯវំភូតោ ច លូខតក្កវិលុត្តចិត្តោ បណ្ឌិតានំ វចនំ នាទិយតិ, សញ្ញត្តិំ ន គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ វិយ រោគោ អតេកិច្ឆោ ហោតី’’តិ. យថា ចេត្ថ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ សមភាវោ អត្ថាវហោ, វិសមភាវោ អនត្ថាវហោ, ឯវំ សមាធិវីរិយានំ អញ្ញមញ្ញំ សមភាវោ អត្ថាវហោ, ឥតរោ អនត្ថាវហោ, តថា សមភាវោ អវិក្ខេបាវហោ, ឥតរោ វិក្ខេបាវហោ. កោសជ្ជំ អភិភវតិ, តេន អប្បនំ ន បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោ ឧទ្ធច្ចំ អភិភវតីតិ ឯត្ថាបិ. តទុភយន្តិ សទ្ធាបញ្ញាទ្វយំ សមាធិវីរិយទ្វយញ្ច. សមំ កាតព្ពន្តិ សមតំ កាតព្ពំ.

សមាធិកម្មិកស្សាតិ សមថកម្មដ្ឋានិកស្ស. ឯវន្តិ ឯវំ សន្តេ, សទ្ធាយ ថោកំ ពលវភាវេ សតីតិ អត្ថោ. សទ្ទហន្តោតិ ‘‘បថវី បថវីតិ មនសិការមត្តេន កថំ ឈានុប្បត្តី’’តិ អចិន្តេត្វា ‘‘អទ្ធា សម្ពុទ្ធេន វុត្តវិធិ ឥជ្ឈតី’’តិ សទ្ទហន្តោ សទ្ធំ ជនេន្តោ. ឱកប្បេន្តោតិ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ អធិមុច្ចនវសេន អវកប្បេន្តោ បក្ខន្ទន្តោ. ឯកគ្គតា ពលវតី វដ្ដតិ សមាធិបធានត្តា ឈានស្ស. ឧភិន្នន្តិ សមាធិបញ្ញានំ. សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិនោ អធិមត្តតាយ បញ្ញាយ អធិមត្តតាបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘សមតាយបី’’តិ, សមភាវេនាបីតិ អត្ថោ. អប្បនាតិ លោកិយអប្បនា. តថា ហិ ‘‘ហោតិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ, លោកុត្តរប្បនា បន តេសំ សមភាវេនេវ ឥច្ឆិតា. យថាហ ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០). យទិ វិសេសតោ សទ្ធាបញ្ញានំ សមាធិវីរិយានញ្ច សមានតំ ឥច្ឆតិ, កថំ សតីតិ អាហ – ‘‘សតិ បន សព្ពត្ថ ពលវតី វដ្ដតី’’តិ. សព្ពត្ថាតិ លីនុទ្ធច្ចបក្ខិកេសុ បញ្ចិន្ទ្រិយេសុ. ឧទ្ធច្ចបក្ខិកេកទេសេ គណ្ហន្តោ ‘‘សទ្ធាវីរិយបញ្ញាន’’ន្តិ អាហ. អញ្ញថា បីតិ ច គហេតព្ពា សិយា. តថា ហិ ‘‘កោសជ្ជបក្ខិកេន សមាធិនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, ន ច ‘‘បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាហី’’តិ. សាតិ សតិ. សព្ពេសុ រាជកម្មេសុ និយុត្តោតិ សព្ពកម្មិកោ. តេនាតិ យេន ការណេន សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពា, តេន អាហ អដ្ឋកថាយំ. សព្ពត្ថ និយុត្តា សព្ពត្ថិកា, សព្ពេន វា លីនុទ្ធច្ចបក្ខិកេន ពោជ្ឈង្គេន អត្ថេតព្ពា សព្ពត្ថិយា, សព្ពត្ថិយាវ សព្ពត្ថិកា. ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តំ. តស្ស ហិ សតិបដិសរណំ បរាយណំ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ. តេនាហ – ‘‘អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

ខន្ធាទិភេទេ អនោគាឡ្ហបញ្ញានន្តិ បរិយត្តិពាហុសច្ចវសេនបិ ខន្ធាយតនាទីសុ អប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ. ពហុស្សុតសេវនា ហិ សុតមយញាណាវហា. តរុណវិបស្សនាសមង្គីបិ ភាវនាមយញាណេ ឋិតត្តា ឯកំសតោ បញ្ញវា ឯវ នាម ហោតីតិ អាហ – ‘‘សមបញ្ញាស…បេ… បុគ្គលសេវនា’’តិ. ញេយ្យធម្មស្ស គម្ភីរភាវវសេន តប្បរិច្ឆេទកញាណស្ស គម្ភីរភាវគហណន្តិ អាហ – ‘‘គម្ភីរេសុ ខន្ធាទីសុ បវត្តាយ គម្ភីរបញ្ញាយា’’តិ. តញ្ហិ ញេយ្យំ តាទិសាយ បញ្ញាយ ចរិតព្ពតោ គម្ភីរញាណចរិយំ, តស្សា វា បញ្ញាយ តត្ថ បភេទតោ បវត្តិ គម្ភីរញាណចរិយា, តស្សា បច្ចវេក្ខណាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរបញ្ញាយ បភេទបច្ចវេក្ខណា’’តិ. យថា សតិវេបុល្លប្បត្តោ នាម អរហា ឯវ, ឯវំ សោ ឯវ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោបីតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតី’’តិ. វីរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

‘‘តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តី’’តិអាទិនា វុត្តបញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណា និរយេ និព្ពត្តសត្តស្ស សព្ពបឋមំ ករោន្តីតិ ទេវទូតសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥០), តស្សា អាទិតោ វុត្តត្តា ច អាហ – ‘‘បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណតោ បដ្ឋាយា’’តិ. សកដវហនាទិកាលេតិ អាទិ-សទ្ទេន តទញ្ញមនុស្សេហិ តិរច្ឆានេហិ ច វិពាធនីយកាលំ សង្គណ្ហាតិ. ឯកំ ពុទ្ធន្តរន្តិ ឥទំ អបរាបរំ បេតេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជនកសត្តវសេន វុត្តំ, ឯកច្ចានំ វា បេតានំ, ឯកច្ចតិរច្ឆានានំ វិយ តថា ទីឃាយុកតាបិ សិយាតិ តថា វុត្តំ. តថា ហិ កាលោ នាគរាជា ចតុន្នំ ពុទ្ធានំ រូបទស្សាវី.

ឯវំ អានិសំសទស្សាវិនោតិ ‘‘វីរិយាយត្តោ ឯវ សកលលោកិយលោកុត្តរវិសេសាធិគមោ’’តិ ឯវំ អានិសំសទស្សនសីលស្ស. គមនវីថិន្តិ សបុព្ពភាគំ និព្ពានគាមិនិំ បដិបទំ. សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គបដិបាដិ, សត្តវិសុទ្ធិបរម្បរា វា. សា ហិ វដ្ដតោ និយ្យានាយ គន្តព្ពា បដិបទាតិ កត្វា គមនវីថិ នាម.

កាយទឡ្ហីពហុលោតិ កាយស្ស បោសនបសុតោ. បិណ្ឌន្តិ រដ្ឋបិណ្ឌំ. បច្ចយទាយកានំ អត្តនិ ការស្ស អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា មហប្ផលភាវស្ស ករណេន បិណ្ឌាយ ភិក្ខាយ បដិបូជនា បិណ្ឌាបចាយនា. នីហរន្តោតិ បត្តត្ថវិកតោ នីហរន្តោ. តំ សទ្ទំ សុត្វាតិ តំ ឧបាសិកាយ វចនំ បណ្ណសាលទ្វារេ ឋិតោវ បញ្ចាភិញ្ញតាយ ទិព្ពសោតេន សុត្វាតិ វទន្តិ. មនុស្សសម្បត្តិ, ទិព្ពសម្បត្តិ, អន្តេ និព្ពានសម្បត្តីតិ តិស្សោ សម្បត្តិយោ. សិតំ ករោន្តោវាតិ ‘‘អកិច្ឆេនេវ មយា វដ្ដទុក្ខំ សមតិក្កន្ត’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណាវសានេ សញ្ជាតបាមោជ្ជវសេន សិតំ ករោន្តោ ឯវ.

អលសានំ ភាវនាយ នាមមត្តម្បិ អជានន្តានំ កាយស្ស បោសនពហុលានំ យាវទត្ថំ បរិភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខាទិំ អនុយុញ្ជន្តានំ តិរច្ឆានកថិកានំ ទូរតោវ វជ្ជនំ កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនា. ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយា’’តិអាទិនា ភាវនារម្ភវសេន អារទ្ធវីរិយានំ ទឡ្ហបរក្កមានំ កាលេនកាលំ ឧបសង្កមនា អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនា. តេនាហ ‘‘កុច្ឆិំ បូរេត្វា’’តិអាទិ.

វិសុទ្ធិមគ្គេ បន ‘‘ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សព្រហ្មចារិមហត្តបច្ចវេក្ខណា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ ន គហិតំ, ‘‘ថិនមិទ្ធវិនោទនតា, សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ គហិតំ. តត្ថ អានិសំសទស្សាវិតាយ ឯវ សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណា គហិតា លោកិយលោកុត្តរវិសេសាធិគមស្ស វីរិយាយត្តតាទស្សនភាវតោ. ថិនមិទ្ធវិនោទនំ តទធិមុត្តតាយ គហិតំ, វីរិយុប្បាទនេ យុត្តបយុត្តស្ស ថិនមិទ្ធវិនោទនំ អត្ថតោ សិទ្ធមេវ. តត្ថ ថិនមិទ្ធវិនោទនំ កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជន-អារទ្ធវីរិយបុគ្គល-សេវន- តទធិមុត្តតាបដិបក្ខវិធមន-បច្ចយូបសំហារវសេន, អបាយភយបច្ចវេក្ខណាទយោ សមុត្តេជនវសេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទកាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ពុទ្ធានុស្សតិយា ឧបចារសមាធិនិដ្ឋត្តា វុត្តំ ‘‘យាវ ឧបចារា’’តិ. សកលសរីរំ ផរមានោតិ បីតិសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ សកលសរីរំ ផរមានោ. ធម្មសង្ឃគុណេ អនុស្សរន្តស្សបិ យាវ ឧបចារា សកលសរីរំ ផរមានោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. ឯវំ សេសអនុស្សតីសុ បសាទនីយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណាយ ច យោជេតព្ពំ តស្សាបិ វិមុត្តាយតនភាវេន តគ្គតិកត្តា. ឯវរូបេ កាលេតិ ទុព្ភិក្ខភយាទីសូតិ វុត្តកាលេ. សមាបត្តិយា…បេ… ន សមុទាចរន្តីតិ ឥទំ ឧបសមានុស្សតិយា វសេន វុត្តំ. សង្ខារានញ្ហិ សប្បទេសវូបសមេបិ និប្បទេសវូបសមេ វិយ តត្ថ សបញ្ញាយ បវត្តនតោ ភាវនាមនសិការោ កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថោ ហុត្វា ឧបចារសមាធិំ អាវហន្តោ តថារូបបីតិសោមនស្សសមន្នាគតោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតីតិ. បសាទនីយេសុ ឋានេសុ បសាទសិនេហាភាវេន សំសូចិតហទយតា លូខតា. សា ច តត្ថ អាទរគារវាករណេន វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អសក្កច្ចកិរិយាយ សំសូចិតលូខភាវេ’’តិ.

កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា បស្សទ្ធិ ឯវ យថាវុត្តពោធិអង្គភូតោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. បណីតភោជនសេវនតាតិ បណីតសប្បាយភោជនសេវនតា. ឧតុឥរិយាបថសុខគ្គហណេហិ សប្បាយឧតុឥរិយាបថំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តញ្ហិ តិវិធម្បិ សប្បាយំ សេវិយមានំ កាយស្ស កល្លតាបាទនវសេន ចិត្តស្ស កល្លតំ អាវហន្តំ ទុវិធាយបិ បស្សទ្ធិយា ការណំ ហោតិ. សត្តេសុ លព្ភមានំ សុខទុក្ខំ អហេតុកន្តិ អយមេកោ អន្តោ, ឥស្សរាទិវិសមហេតុកន្តិ អយំ ទុតិយោ, ឯតេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម យថាសកំ កម្មុនា ហោតីតិ អយំ មជ្ឈិមា បដិបត្តិ. មជ្ឈត្តោ បយោគោ យស្ស សោ មជ្ឈត្តបយោគោ, តស្ស ភាវោ មជ្ឈត្តបយោគតា. អយញ្ហិ បហានសារទ្ធកាយតា-សង្ខាតបស្សទ្ធកាយតាយ ការណំ ហោន្តី បស្សទ្ធិទ្វយំ អាវហតិ. ឯតេនេវ សារទ្ធកាយបុគ្គលបរិវជ្ជន-បស្សទ្ធកាយបុគ្គលសេវនានំ តទាវហនតា សំវណ្ណិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វត្ថុវិសទកិរិយា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា ច ‘‘បញ្ញាវហា’’តិ វុត្តា. សមថាវហាបិ តា ហោន្តិ សមថាវហភាវេនេវ បញ្ញាវហត្តាតិ វុត្តំ ‘‘វត្ថុវិសទ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ.

ករណកោសល្លភាវនាកោសល្លានំ នានន្តរិយភាវតោ រក្ខណកោសល្លស្ស ច តំមូលកត្តា ‘‘និមិត្តកុសលតា នាម កសិណនិមិត្តស្ស ឧគ្គហណកុសលតា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អតិសិថិលវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ញាបយោគមន្ទតំ អប្បមាទវេកល្លញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស បគ្គណ្ហនន្តិ តស្ស លីនស្ស ចិត្តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទិសមុដ្ឋាបនេន លយាបត្តិតោ សមុដ្ឋាបនំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? លីនំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុសមុដ្ឋាបយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ, មុខវាតញ្ច ទទេយ្យ, ន ច បំសុកេន ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថ ច យថាសកំ អាហារវសេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា សមុដ្ឋាបនាតិ វេទិតព្ពា, សា អនន្តរំ វិភាវិតា ឯវ.

អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ញាបយោគពលវតំ បមោទុប្បិលាវនញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស និគ្គណ្ហនន្តិ តស្ស ឧទ្ធតស្ស ចិត្តស្ស សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គាទិសមុដ្ឋាបនេន ឧទ្ធតាបត្តិតោ និសេធនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឧទ្ធតំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុវូបសមយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ អល្លានិ ចេវ តិណានិ….បេ… បំសុកេន ច ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថាបិ យថាសកំ អាហារវសេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា សមុដ្ឋាបនាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនា វុត្តា ឯវ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វុច្ចមានា, ឥតរស្ស អនន្តរំ វក្ខតិ. បញ្ញាបយោគមន្ទតាយាតិ បញ្ញាព្យាបារស្ស អប្បភាវេន. យថា ហិ ទានំ អលោភប្បធានំ, សីលំ អទោសប្បធានំ, ឯវំ ភាវនា អមោហប្បធានា. តត្ថ យទា បញ្ញា ន ពលវតី ហោតិ, តទា ភាវនា បុព្ពេនាបរំ វិសេសាវហា ន ហោតិ, អនភិសង្ខតោ វិយ អាហារោ បុរិសស្ស យោគិនោ ចិត្តស្ស អភិរុចិំ ន ឧប្បាទេតិ, តេន តំ និរស្សាទំ ហោតិ. តថា ភាវនាយ សម្មទេវ វីថិបដិបត្តិយា អភាវេន ឧបសមសុខំ ន វិន្ទតិ, តេនបិ ចិត្តំ និរស្សាទំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបយោគ…បេ… និរស្សាទំ ហោតី’’តិ.

តស្ស សំវេគុប្បាទនញ្ច បសាទុប្បាទនញ្ច តិកិច្ឆនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ យថារហំ សុគតិយំ ទុគ្គតិយញ្ច ហោន្តីតិ តទញ្ញមេវ បញ្ចវិធពន្ធនាទិខុប្បិបាសាទិអញ្ញមញ្ញវិពាធនាទិហេតុកំ អបាយទុក្ខំ ទដ្ឋព្ពំ. តយិទំ សព្ពំ តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នភវនិស្សិតំ គហិតន្តិ អតីតេ អនាគតេ ច កាលេ វដ្ដមូលកទុក្ខានិ វិសុំ គហិតានិយេវ. យេ បន សត្តា អាហារូបជីវិនោ តត្ថ ច ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ, តេសំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ជីវិកទុក្ខំ អដ្ឋមំ សំវេគវត្ថុ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ វុច្ចតិ សមយេ សម្បហំសនាតិ អយំ សម្បហំសិតព្ពសមយេ វុត្តនយេន សំវេគជននវសេន ចេវ បសាទុប្បាទនវសេន ច សម្មទេវ បហំសនា, សំវេគជននបុព្ពកបសាទុប្បាទនេន ភាវនាចិត្តស្ស តោសនាតិអត្ថោ.

សម្មាបដិបត្តិំ អាគម្មាតិ លីនុទ្ធច្ចវិរហេន សមថវីថិបដិបត្តិយា ច សម្មទេវ ភាវនាបដិបត្តិំ អាគម្ម.

អលីនន្តិអាទីសុ កោសជ្ជបក្ខិកានំ ធម្មានំ អនធិមត្តតាយ អលីនំ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានំ អនធិមត្តតាយ អនុទ្ធតំ, បញ្ញាបយោគសម្បត្តិយា ឧបសមសុខាធិគមេន ច អនិរស្សាទំ, តតោ ឯវ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ សមថវីថិបដិបន្នញ្ច. តត្ថ អលីនតាយ បគ្គហេ, អនុទ្ធតាយ ច និគ្គហេ, អនិរស្សាទតាយ សម្បហំសនេ ន ព្យាបារំ អាបជ្ជតិ. អលីនានុទ្ធច្ចតាហិ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ, អនិរស្សាទតាយ សមថវីថិបដិបន្នំ, សមប្បវត្តិយា វា អលីនំ អនុទ្ធតំ, សមថវីថិបដិបត្តិយា អនិរស្សាទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ វុច្ចតិ សមយេ អជ្ឈុបេក្ខនតាតិ អយំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពសមយេ ចិត្តស្ស បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ ព្យាវដតាសង្ខាតំ បដិបក្ខំ អភិភុយ្យ ឧបេក្ខនា វុច្ចតិ. ឯសាតិ សមាធិពោជ្ឈង្គោ អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ. អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតីតិ ឯតេន និប្បរិយាយតោ សមាធិវេបុល្លប្បត្តោបិ អរហា ឯវាតិ ទស្សេតិ.

អនុរោធវិរោធបហានវសេន មជ្ឈត្តភាវោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ការណំ តស្មិំ សតិ សិជ្ឈនតោ, អសតិ ច អសិជ្ឈនតោ, សោ ច មជ្ឈត្តភាវោ វិសយវសេន ទុវិធោតិ អាហ ‘‘សត្តមជ្ឈត្តតា សង្ខារមជ្ឈត្តតា’’តិ. តទុភយវសេន ចស្ស វិរុជ្ឈនំ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ ឯវ ទូរីកតន្តិ អនុរុជ្ឈនស្សេវ បហានវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សត្តមជ្ឈត្តតា’’តិអាទិមាហ. តថា ហិស្ស សត្តសង្ខារកេលាយនបុគ្គលបរិវជ្ជនំ ‘‘ឧប្បត្តិយា ការណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧបេក្ខាយ ហិ វិសេសតោ រាគោ បដិបក្ខោ, តតោ រាគពហុលស្ស បុគ្គលស្ស ឧបេក្ខា ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. ទ្វីហាការេហីតិ កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណំ អត្តសុញ្ញតាបច្ចវេក្ខណន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ. ទ្វីហេវាតិ អវធារណំ សង្ខារសហិតាយ សង្ខ្យាសមានតាយ ទស្សនត្ថំ. សង្ខ្យា ឯវ ហេត្ថ សមានំ, ន សង្ខ្យេយ្យំ សព្ពថា សមានន្តិ. អស្សាមិកភាវោ អនត្តនិយតា. សតិ ហិ អត្តនិ តស្ស កិញ្ចនភាវេន ចីវរំ អញ្ញំ វា កិញ្ចិ អត្តនិយំ នាម សិយា, សោ បន កោចិ នត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ. អនទ្ធនិយន្តិ, ន អទ្ធានក្ខមំ, ន ចិរដ្ឋាយិ ឥត្តរំ អនិច្ចន្តិ អត្ថោ. តាវកាលិកន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

មមាយតីតិ មមត្តំ ករោតិ. មមាតិ តណ្ហាយ បរិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ. ធនាយន្តាតិ ធនំ ទព្ពំ ករោន្តា. អស្សាតិ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតិ. តថា ហិ អរហតោ ឯវ ឆឡង្គុបេក្ខានិប្ផត្តិ.

អសុភារម្មណា ធម្មាតិ អសុភប្បការា អសុភឈានស្ស អារម្មណភូតា ធម្មា. កាមំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធាបិ កេសាទយោ អសុភប្បការា ឯវ, វិសេសតោ បន ជិគុច្ឆិតព្ពេ ជិគុច្ឆាវហេ គណ្ហន្តោ ‘‘ទសា’’តិ អាហ. យថា មនសិករោតោ សភាវសរសតោ តត្ថ អសុភសញ្ញា សន្តិដ្ឋតិ, តថា បវត្តោ មនសិការោ ឧបាយមនសិការោ. អសុភេ អសុភបដិក្កូលាការស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, យថា វា តត្ថ ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា មនសិការោ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. ឧបចារប្បនាវហាយ អសុភភាវនាយ អនុយុញ្ជនា អសុភភាវនានុយោគោ.

មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ សុដ្ឋុ សុសំវរណេ សតិ អវសរំ អលភន្តោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ, តថា ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ មិតាហារស្ស ថិនមិទ្ធាភិភវាភាវា ឱតារំ អលភមានោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ. យោ បន អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញំ តព្ពិបរិណាមស្ស តទាធារស្ស តស្ស ច ឧទរិយភូតស្ស អតិវិយ ជេគុច្ឆតំ, កាយស្ស ច អាហារតិដ្ឋកតំ សម្មទេវ ជានាតិ, សោ សព្ពសោ ភោជនេ បមាណស្ស ជាននេន វិសេសតោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ នាម. តស្ស កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ, អដ្ឋកថាយំ បន អប្បាហារតំយេវ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរោ ទន្តដ្ឋិទស្សាវី. បហីនស្សាតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនស្ស. អភិធម្មបរិយាយេន សព្ពោបិ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ ‘‘អរហត្តមគ្គេន អាយតិំ អនុប្បាទោ’’តិ វុត្តំ.

មេជ្ជតិ ហិតផរណវសេន សិនិយ្ហតីតិ មិត្តោ, ហិតេសី បុគ្គលោ, តស្មិំ មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសាតិ មេត្តា, ហិតេសិតា. សា ឯវ បដិបក្ខតោ ចេតសោ វិមុត្តីតិ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ. តត្ថ មេត្តាយនស្ស សត្តេសុ ហិតផរណស្ស ឧប្បាទនំ បវត្តនំ មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. តេនាហ ‘‘ឱទិស្សកា’’តិអាទិ.

តត្ថ អត្តបិយសហាយមជ្ឈត្តវេរិវសេន ឱទិស្សកតា. សីមាសម្ភេទេ កតេ អនោទិស្សកតា. ឯកាទិទិសាផរណវសេន ទិសាផរណតា មេត្តាយ ឧគ្គណ្ហនេ វេទិតព្ពា. ឧគ្គហោ យាវ ឧបចារា ទដ្ឋព្ពោ. ឧគ្គហិតាយ អាសេវនា ភាវនា, សព្ពា ឥត្ថិយោ បុរិសា អរិយា អនរិយា ទេវា មនុស្សា វិនិបាតិកាតិ សត្តោធិករណវសេន បវត្តា សត្តវិធា, អដ្ឋវីសតិវិធា វា, ទសហិ ទិសាហិ ទិសោធិករណវសេន បវត្តា ទសវិធា, ឯកេកាយ ទិសាយ សត្តាទិឥត្ថាទិអវេរាទិភេទេន អសីតាធិកចតុសតប្បភេទា ច ឱធិសោផរណមេត្តា. សព្ពេ សត្តា, បាណា, ភូតា, បុគ្គលា, អត្តភាវបរិយាបន្នាតិ ឯតេសំ វសេន បញ្ចវិធា. ឯកេកស្មិំ អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ជា, អនីឃា, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូតិ ចតុធា បវត្តិយា វីសតិវិធា អនោធិសោផរណមេត្តា, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ឱធិសោ…បេ… ភាវេន្តស្សបី’’តិ. ត្វំ ឯតស្សាតិអាទិនា កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណំ ទស្សេតិ. បដិសង្ខានេ ឋិតស្សាតិ កោធេ យថាវុត្តស្ស អាទីនវស្ស តប្បដិបក្ខតោ អកោធេ មេត្តាយ អានិសំសស្ស ច បដិសង្ខានេ សម្មទេវ ជាននេ. សេវន្តស្សាតិ ភជន្តស្ស ព្យាបាទោ បហីយតិ.

អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោតិ អាហារស្ស អធិកភោជនេ ថិនមិទ្ធស្ស និមិត្តគ្គាហោ, ‘‘ឯត្តកេ ភុត្តេ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្តកេ នោ’’តិ ថិនមិទ្ធស្ស ការណាការណគ្គាហោតិ អត្ថោ. ទិវា សូរិយាលោកន្តិ ទិវា គហិតនិមិត្តំ សូរិយាលោកំ, រត្តិយំ មនសិករោន្តស្សបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធុតង្គានំ វីរិយនិស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘ធុតង្គនិស្សិតសប្បាយកថាយបី’’តិ.

កុក្កុច្ចម្បិ កតាកតានុសោចនវសេន បវត្តមានំ ចេតសោ អវូបសមាវហតាយ ឧទ្ធច្ចេន សមានលក្ខណមេវាតិ តទុភយស្ស បហានការណំ ទស្សេន្តោ ភគវា – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ចេតសោ វូបសមោ’’តិអាទិមាហ. តស្មា ពាហុសច្ចាទិ តស្ស បហានការណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិច ឆ ធម្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពហុស្សុតស្ស គន្ថតោ, អត្ថតោ ធម្មំ វិចារេន្តស្ស អត្តវេទាទិបដិលាភសម្ភវតោ វិក្ខេបោ ន ហោតិ. យថាវិហិតបដិបត្តិយា យថាធម្មបដិការប្បត្តិយា ច វិប្បដិសារោ អនវសរោវាតិ ‘‘ពាហុសច្ចេនបិ…បេ… ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតី’’តិ វុត្តំ. យទគ្គេន ពហុស្សុតស្ស បដិសង្ខានវតោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, តទគ្គេន បរិបុច្ឆកតាវិនយបកតញ្ញុតាហិបិ តំ បហីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វុទ្ធសេវិតា ច វុទ្ធសីលិតំ អាវហតីតិ ចេតសោ វូបសមករត្តា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានការី វុត្តា, វុទ្ធភាវំ បន អនបេក្ខិត្វា វិនយធរា កុក្កុច្ចវិនោទកា កល្យាណមិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. វិក្ខេបោ ច ភិក្ខូនំ យេភុយ្យេន កុក្កុច្ចហេតុកោ ហោតីតិ ‘‘កប្បិយាកប្បិយបរិបុច្ឆាពហុលស្សា’’តិអាទិនា វិនយនយេនេវ បរិបុច្ឆកតាទយោ និទ្ទិដ្ឋា. បហីនេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. កុក្កុច្ចស្ស ទោមនស្សសហគតត្តា អនាគាមិមគ្គេន អាយតិំ អនុប្បាទោ វុត្តោ.

កុសលាកុសលា ធម្មាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. កាមំ ពាហុសច្ចបរិបុច្ឆកតាហិ អដ្ឋវត្ថុកាបិ វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, តថាបិ រតនត្តយវិចិកិច្ឆាមូលិកា សេសវិចិកិច្ឆាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តីណិ រតនានិ អារព្ភា’’តិអាទិ. វិនយេ បកតញ្ញុតាយ ច សតិ សិក្ខាយ កង្ខាយ អសម្ភវោ ឯវ, តថា រតនត្តយគុណាវពោធេ សតិ បុព្ពន្តាទីសុ សំសយស្សាតិ អាហ – ‘‘វិនយេ’’តិអាទិ. ឱកប្បនីយសទ្ធា សទ្ធេយ្យវត្ថុំ អនុបវិសិត្វា វិយ អធិមុច្ចនំ, តញ្ច តថា អធិមោក្ខុប្បាទនមេវ. សទ្ធាយ និន្នបោណបព្ភារតា អធិមុត្តិ. អរហត្តេន កូដំ គណ្ហិ សត្តបិ ពោជ្ឈង្គេ វិត្ថារេត្វា ទេសនាយ ឱសាបិតត្តា.

អាហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បរិយាយសុត្តវណ្ណនា

២៣៣. សម្ពហុលាតិ វុច្ចន្តិ សង្ឃសមញ្ញាយ អភាវតោ. តតោ បរន្តិ តិណ្ណំ ជនានំ ឧបរិ សង្ឃោ ចតុវគ្គករណីយាទិសង្ឃកម្មវសេន កម្មប្បត្តត្តា. បវិសិំសូតិ ភាវិនិ បវិសនេ ភូតេ វិយ កត្វា ឧបចារេន វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បវិដ្ឋា’’តិ. ភាវិនិ ហិ ភូតេ វិយ ឧបចារោ. តេនាហ – ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ, តេ បន ភិក្ខូតិ អត្ថោ. បុន តេ បនាតិ តិត្ថិយា តិត្ថិយសាវកា ច.

ឥមស្មិំ បញ្ញាបនេតិ ‘‘បញ្ច នីវរណេ បហាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តេ ឥមស្មិំ បការេ អត្ថបញ្ញាបនេ. វិសិស្សតិ អញ្ញមញ្ញតោ បភិជ្ជតីតិ វិសេសោ, ភេទោ. ស្វាយំ ឥធ អន្តោគធាធិកភាវោ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘កោ វិសេសោតិ កិំ អធិក’’ន្តិ. អធិកំ បយសនំ បយុញ្ជនន្តិ អធិប្បយាសោ, អធិកប្បយោគោ. នានា ករីយតិ ឯតេនាតិ នានាករណំ, ភេទោតិ អាហ – ‘‘កិំ នានត្ត’’ន្តិ. ទុតិយបទេតិ ‘‘អនុសាសនិយា វា អនុសាសនិ’’ន្តិ ឯតស្មិំ បទេ. ឯសេវ នយោតិ យថា បឋមស្មិំ បទេ អត្ថយោជនា, ឯវំ ទុតិយបទេបិ យោជេតព្ពា.

តីណិ ឋានានីតិ ទេវមារព្រហ្មដ្ឋានានិ តីណិ ‘‘សទេវកេ លោកេ’’តិអាទិនា លោកេ បក្ខិបិត្វា. ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយា’’តិ ទ្វេ ឋានានិ. ‘‘បជាយា’’តិ ឯត្ថ បក្ខិបិត្វា ឥតិ បញ្ចហិ បទេហិ. ឧទ្ទេសន្តិ ឧទ្ទិសិតព្ពតំ. គណនន្តិ ឯកោ កាមច្ឆន្ទោតិ គហេតព្ពតំ គច្ឆតិ. អត្តនោ ហត្ថបាទាទីសូតិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ សមុទាយំ អារព្ភ បដិឃស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. អត្តនោ ខន្ធេសុ វិមតិ ‘‘អហំ នុ ខោស្មី’’តិអាទិនា.

កិញ្ចាបិ សព្ពំ វីរិយំ ចេតសិកមេវ, យំ បន កាយកម្មាធិដ្ឋានាទិវសេន មនសិ កាយិកបយោគសមុដ្ឋាបនំ វីរិយំ កាយិកន្តិ លទ្ធបរិយាយន្តិ តតោ វិសេសេត្វា ចេតសិកន្តិ យថាធិប្បេតទុតិយតាទស្សនត្ថំ. យទិបិ យថាកប្បិតឥរិយាបថសន្ធារណវសេន បវត្តមានំ វីរិយំ កាយស្ស តថាបវត្តស្ស បច្ចយភូតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, តថាបិ ន តាទិសោ កាយបយោគោ, តទា បវត្តោ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘កាយបយោគំ វិនា ឧប្បន្នវីរិយ’’ន្តិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គសទិសោ វាតិ ឥមិនា អជ្ឈត្តិកេ សង្ខារេ អជ្ឈុបេក្ខនវសេន បវត្តា អជ្ឈត្តធម្មេសុ ឧបេក្ខាតិអាទិនយំ អតិទិសតិ.

‘‘មិស្សកពោជ្ឈង្គា កថិតា’’តិ វត្វា តមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ឯតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចង្កមន្តេនបិ អរិយមគ្គំ អធិគន្តុំ សក្កាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘មគ្គំ អបត្តំ កាយិកវីរិយ’’ន្តិ. ពោជ្ឈង្គា ន លព្ភន្តីតិ និប្បរិយាយពោជ្ឈង្គា ន លព្ភន្តី. ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ បរិយាយតោតិ អធិប្បាយោ. សេសាតិ ពហិទ្ធាធម្មេសុ សតិ-ធម្មវិចយ-ឧបេក្ខា-ចេតសិក-វីរិយ-សវិតក្ក-សវិចារ-បីតិ-សមាធី ទ្វេ បស្សទ្ធិយោ ច. អយំ បន នយោ បចុរប្បវត្តិវសេន អដ្ឋកថានយេនេវ វុត្តោ. ថេរវាទវសេន បន អវិតក្កអវិចារមត្តា បីតិសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គា រូបាវចរាបិ អត្ថីតិ តេបិ គហេត្វា ទស មិស្សកាវ ហោន្តីតិ វត្តព្ពំ សិយាតិ.

បរិយាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អគ្គិសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. លោណធូបនន្តិ លោណញ្ច ធូបនញ្ច លោណធូបនំ. យោធកម្មន្តិ យោធបុគ្គលេន កត្តព្ពំ កម្មំ. មន្តកម្មន្តិ រាជកិច្ចមន្តនំ. បដិហារកម្មន្តិ រញ្ញោ សន្តិកំ អាគតានំ វចនំ រញ្ញោ និវេទេត្វា តតោ នេសំ បដិហរណកម្មំ. តស្មាតិ សព្ពត្ថិកត្តា សតិយា. ឯវំ ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហ’’ន្តិអាទិកំ អវោច. បុព្ពភាគវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គាវ កថិតា បគ្គហនិគ្គហវិនោទិតត្តា.

អគ្គិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មេត្តាសហគតសុត្តវណ្ណនា

២៣៥. កីទិសា គតិ និព្ពត្តិ ឯតិស្សាតិ កិំគតិកា, កិំនិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ. កីទិសី បរមា ឧត្តមា កោដិ ឯតិស្សាតិ កិំបរមា. កីទិសំ ផលំ អានិសំសំ ឧទយោ ឯតិស្សាតិ កិំផលា. សំសដ្ឋំ សម្បយុត្តន្តិ ឥទំ សហគត-សទ្ទស្ស អត្ថទស្សនមត្តំ, ឥធ បន មេត្តាឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនាបុព្ពភាគពោជ្ឈង្គា ច ‘‘មេត្តាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គ’’ន្តិអាទិនា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ សព្ពេសុ ច ព្រហ្មវិហារេសុ.

បដិកូលេតិ វិរជ្ជតីតិ បដិកូលំ, អនិដ្ឋំ. ន បដិកូលំ អប្បដិកូលំ, ឥដ្ឋំ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋេ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ អប្បដិកូលវត្ថុស្មិំ. ឯវន្តិ បដិកូលសញ្ញី. សត្តេ អប្បដិកូលេ អសុភផរណំ, សង្ខារេ អប្បដិកូលេ អនិច្ចន្តិ មនសិការំ ករោន្តោ. អសុភាយាតិ អសុភសញ្ញាយ. អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតីតិ អនិច្ចន្តិ មនសិការំ បវត្តេតិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អប្បដិកូលបដិកូលេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឆឡង្គុបេក្ខន្តិ ឆសុ អារម្មណេសុ បហីនានុរោធស្ស ឧប្បត្តិយា ឆឡង្គវន្តំ ឧបេក្ខំ.

មេត្តាយាតិ មេត្តាភាវនាយ. បដិកូលាទីសុ វត្ថូសុ ឥច្ឆិតវិហារេន វិហរិតុំ សមត្ថតា អរិយានំ ឯវ, តត្ថ ច អរហតោ ឯវ ឥជ្ឈនតោ អរិយិទ្ធិ នាម. តស្សា អរិយិទ្ធិយា ច ទស្សិតត្តា ទេសនា វិនិវដ្ដេតព្ពា បរិយោសានេតព្ពា សិយា. អរហត្តំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កត្តា និកន្តិយា ច ទុប្បរិយាទានតោ. អយំ ទេសនាតិ ‘‘មេត្តាសហគតំ ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិអាទិនា អយំ ទេសនា អារទ្ធា. យោ ហិ មេត្តាឈានំ បាទកំ កត្វា សម្មសនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តោ បរិសុទ្ធេសុ វណ្ណកសិណេសុ វិមោក្ខសង្ខាតំ រូបាវចរជ្ឈានំ និព្ពត្តេតិ, តំ សន្ធាយាហ ភគវា – ‘‘សុភំ ខោ បន វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ.

សុភបរមន្តិ សុភវិមោក្ខបរមំ. ឥធ លោកេ ឯវ បញ្ញា អស្ស. តេនាហ ‘‘លោកិយបញ្ញស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. អរហត្តបរមាវ មេត្តា អរហត្តមគ្គស្ស បាទកត្តា. ករុណាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ ករុណាទិឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បត្តុំ សក្កោតិ, តស្ស អរហត្ថបរមា ករុណា ហោតិ, ឯវំ មុទិតាឧបេក្ខាសុបិ វត្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. បុន ទេសនារម្ភបយោជនំ បន ‘‘ឥមិនា នយេនា’’តិ ហេដ្ឋា អតិទិដ្ឋមេវ.

សុភបរមាទិតាតិ មេត្តាករុណាមុទិតាឧបេក្ខានំ សុភបរមតា អាកាសានញ្ចាយតនបរមតា, វិញ្ញាណញ្ចាយតនបរមតា, អាកិញ្ចញ្ញាយតនបរមតា. តស្ស តស្សាតិ សុភវិមោក្ខស្ស ហេដ្ឋា តិណ្ណំ អរូបជ្ឈានានញ្ច យថាក្កមំ ឧបនិស្សយត្តា. អប្បដិកូលបរិចយាតិ ឥដ្ឋារម្មណេ មនសិការពហុលីការា. អប្បកសិរេនេវាតិ សុខេនេវ. តត្ថាតិ វិសុទ្ធតាយ ឥដ្ឋេសុ វណ្ណកសិណេសុ. ចិត្តន្តិ ភាវនាមយចិត្តំ បក្ខន្ទតិ អប្បនាវសេន. តតោ បរន្តិ តតោ សុភវិមោក្ខតោ បរំ វិមោក្ខានំ ឧបនិស្សយោ នាម ន ហោតិ, មេត្តាសហគតភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

សត្តទុក្ខំ សមនុបស្សន្តស្សាតិ ទណ្ឌេន អភិហដប្បត្តរូបហេតុំ សត្តេសុ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខំ ញាណេន វីមំសន្តស្ស. តយិទំ រូបនិមិត្តកំ សត្តេសុ ឧប្បជ្ជនកំ ទុក្ខំ ញាណេន ករុណាវិហារិស្ស វិសេសតោ បក្ខន្ទតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតី’’តិ, ន បន សព្ពសោ អរូបេ អានិសំសទស្សនតោ.

វិញ្ញាណំ សមនុបស្សន្តស្សាតិ ឥទំ បាមោជ្ជគហណមុខេន តន្និស្សយវិញ្ញាណស្ស គហណំ សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. វិញ្ញាណគ្គហណបរិចិតន្តិ វុត្តនយេន វិញ្ញាណគ្គហណេ បរិចិតំ.

ឧបេក្ខាវិហារិស្សាតិ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារំ វិហរតោ. អាភោគាភាវតោតិ សុខាទិវសេន អាភុជនាភាវតោ. សុខ…បេ… សម្ភវតោតិ សុខទុក្ខាតិ បរមត្ថកម្មគ្គហណេ វិមុខតាសម្ភវតោ. អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខន្តិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានសត្តបញ្ញត្តិគហណបរិចិតំ តស្ស តស្ស អភាវមត្តកស្ស គហណម្បិ ទុក្ខំ កុសលម្បិ ហោតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មេត្តាសហគតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. បឋមញ្ញេវាតិ បុរេតរំយេវ. អសជ្ឈាយកតានំ មន្តានំ អប្បដិភានំ បគេវ បឋមំយេវ សិទ្ធំ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. បរិយុដ្ឋានំ នាម អភិភវោ គហណន្តិ អាហ – ‘‘កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេនាតិ កាមរាគគហិតេនា’’តិ. វិក្ខម្ភេតិ អបនេតីតិ វិក្ខម្ភនំ, បដិបក្ខតោ និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, វិក្ខម្ភនញ្ច តំ និស្សរណញ្ចាតិ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ. តេនាហ – ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនា អរណិយោ បត្តព្ពោ អត្តត្ថោ, តថា បរត្ថោ វេទិតព្ពោ.

‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទីសុ ព្យាបាទាទីនំ អនាគតត្តា អព្យាបាទវារេ តទង្គនិស្សរណំ ន គហិតំ. កិញ្ចាបិ ន គហិតំ, បដិសង្ខានវសេន បន តស្ស វិនោទេតព្ពតាយ តទង្គនិស្សរណម្បិ លព្ភតេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. អាលោកសញ្ញា ឧបចារប្បត្តា, អប្បនាប្បត្តា វា, យោ កោចិ កសិណជ្ឈានាទិភេទោ សមថោ. ធម្មវវត្ថានំ ឧបចារប្បនាប្បត្តវសេន គហេតព្ពំ.

កុថិតោតិ តត្តោ. ឧស្មុទកជាតោតិ តស្សេវ កុថិតភាវស្ស ឧស្មុទកតំ អច្ចុណ្ហតំ បត្តោ. តេនាហ ‘‘ឧសុមជាតោ’’តិ. តិលពីជកាទិភេទេនាតិ តិលពីជកកណ្ណិកកេសរាទិភេទេន. សេវាលេន…បេ… បណកេនាតិ ឧទកបិច្ឆិលេន. អប្បសន្នោ អាកុលតាយ. អសន្និសិន្នោ កលលុប្បត្តិយា. អនាលោកដ្ឋានេតិ អាលោករហិតេ ឋានេ.

សង្គារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អភយសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. ឯកំសេន ភគវា នីវរណាតិ ឯកំសតោ ឯវ ភគវា ឯតេ ធម្មា នីវរណា ចិត្តេ កុសលប្បវត្តិយា នីវរណតោ. កាយកិលមថោតិ កាយបរិស្សមោ, សោ បន អដ្ឋុប្បត្តិយា បច្ចយត្តា ‘‘ទរថោ’’តិ វុត្តោ. ចិត្តកិលមថោ តប្បច្ចយជាតោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ – ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ. ចិត្តទរថោបិ បដិប្បស្សម្ភីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. មគ្គេនេវាតិ យថាធិគតេន អរិយមគ្គេនេវ. អស្សាតិ អភយស្ស រាជកុមារស្ស. ឯតំ កាយចិត្តទរថទ្វយំ.

អភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សាកច្ឆវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.