១. បព្ពតវគ្គោ

១.ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ពុជ្ឈតិ ចតុសច្ចំ អរិយសាវកោ ឯតាយាតិ ពោធំ, ធម្មសាមគ្គី, អរិយសាវកោ បន ចតុសច្ចំ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ. អង្គាតិ ការណា. យាយ ធម្មសាមគ្គិយាតិ សម្ពន្ធោ. តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនា. សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋានំ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា. លីនវសេន បតិដ្ឋានំ, ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា. កាមសុខានុយោគវសេន បតិដ្ឋានំ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន អាយូហនា. ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនាយំ (សំ. និ. ១.១) –

‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ, អភិសង្ខារវសេន អាយូហនា. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋានំ, អវសេសកិលេសាភិសង្ខារេហិ អាយូហនា, សព្ពាកុសលាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានំ, សព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារវសេន អាយូហនា’’តិ –

វុត្តេសុ បការេសុ ឥធ អវុត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ. កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតីតិ ឯតេន សិខាបត្តវិបស្សនាសហគតានម្បិ សតិអាទីនំ ពោជ្ឈង្គភាវំ ទស្សេតិ. ចត្តារីតិអាទិនា មគ្គផលេន សហគតានំ. សត្តហិ ពោជ្ឈង្គេហិ ភាវិតេហិ សច្ចបដិវេធោ ហោតីតិ កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន ពោធិពោជ្ឈង្គសទ្ទានំ សមុទាយាវយវវិសយតំ ទស្សេតិ. សេនង្គរថង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន បុគ្គលបញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេតិ.

ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ការណត្ថោ អង្គសទ្ទោ’’តិ. ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ, ពោធិយា ឯវ អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. វិបស្សនាទីនំ ការណានំ ពុជ្ឈិតព្ពានំ សច្ចានំ អនុរូបំ បច្ចក្ខភាវេន បដិមុខំ អវិបរីតំ សម្មា ពុជ្ឈន្តីតិ ឯវំ វត្ថុវិសេសទីបកេហិ ឧបរិមគ្គេហិ អនុពុជ្ឈន្តីតិអាទិនា វុត្តពោធិសទ្ទេហិ និប្បទេសេន វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈនតាសាមញ្ញេន សង្គណ្ហាតី’’តិ. ឯត្ថ ច លីនបតិដ្ឋាន-កាមសុខល្លិកានុយោគ-ឧច្ឆេទាភិនិវេសានំ ធម្មវិចយ-វីរិយបីតិបធាន-ធម្មសាមគ្គី បដិបក្ខោ. ឧទ្ធច្ចាយូហនអត្តកិលមថានុយោគ-សស្សតាភិនិវេសានំ បស្សទ្ធិសមាធិ-ឧបេក្ខាបធាន-ធម្មសាមគ្គី បដិបក្ខោ. សតិ បន ឧភយត្ថាបិ ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ហិ សា សព្ពត្ថិកា វុត្តា.

សំ-សទ្ទោ បសំសាយំ. បុនទេវ សុន្ទរោ ច អត្ថោបីតិ អាហ ‘‘បសត្ថោ សុន្ទរោ ច ពោជ្ឈង្គោ’’តិ. អភិនិព្ពត្តេតីតិ អភិវិសិដ្ឋភាវេន និព្ពត្តេតិ សវិសេសភាវំ វទតិ. ‘‘ឯកេ វណ្ណយន្តី’’តិ វត្វា តត្ថ យថាវុត្តវិវេកត្តយតោ អញ្ញំ វិវេកទ្វយំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឈានក្ខណេ តាវ កិច្ចតោ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ, វិបស្សនាក្ខណេ អជ្ឈាសយតោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតំ ភាវេតីតិ. តេនាហ – ‘‘អនុត្តរំ វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. តត្ថ តត្ថ និច្ឆយតាយ កសិណជ្ឈានគ្គហណេន អនុប្បាទានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. តិដ្ឋន្តិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, ការណំ. កម្មឧតុចិត្តាហារសញ្ញិតោ ចតុព្ពិធោ បច្ចយោ ឋិតិ ឯតស្សាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកោ. អាហារបច្ចយសទ្ទា ហិ ឯកត្ថា. សុភម្បីតិ កាមច្ឆន្ទោ បច្ចយោ, អសុភេ សុភាការេន បវត្តនតោ សុភន្តិ វុច្ចតិ. តេន ការណេន បវត្តនកស្ស អញ្ញស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស និមិត្តត្តា សុភនិមិត្តន្តិ. សុភស្សាតិ យថាវុត្តស្ស សុភស្ស. អារម្មណម្បីតិ សុភាការេន, ឥដ្ឋាការេន វា គយ្ហមានំ រូបាទិអារម្មណម្បិ សុភនិមិត្តំ វុត្តាការេន. អនុបាយមនសិការោតិ អាកង្ខិតស្ស ហិតសុខស្ស អនុបាយភូតោ មនសិការោ, តតោ ឯវ ឧប្បថមនសិការោតិ អយោនិសោមនសិការោ. តស្មិន្តិ យថានិទ្ធារិតេ កាមច្ឆន្ទភូតេ តទារម្មណភូតេ ច ទុវិធេបិ សុភនិមិត្តេ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សុភារម្មណេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តន្តិអាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស អាហារទស្សនបាឡិ ឧត្តានាតិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘ឯវំ សព្ពនីវរណេសុ យោជនា វេទិតព្ពា’’តិ.

បដិឃោបិ បដិឃនិមិត្តំ បុរិមុប្បន្នស្ស បច្ឆា ឧប្បជ្ជនកស្ស និមិត្តភាវតោ. បដិឃារម្មណំ នាម ឯកូនវីសតិ អាឃាតវត្ថុភូតា សត្តសង្ខារា. អរតីតិ បន្តសេនាសនាទីសុ អរមណំ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋភាវោ. បន្តេសូតិ ទូរេសុ, វិវិត្តេសុ វា. អធិកុសលេសូតិ សមថវិបស្សនាធម្មេសុ. អរតិ រតិបដិបក្ខោ. អរតិតាតិ អរមណាការោ. អនភិរតីតិ អនភិរតភាវោ. អនភិរមណាតិ អនភិរមណាការោ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋនាការោ. បរិតស្សិតាតិ ឧក្កណ្ឋនវសេនេវ បរិតស្សនា.

អាគន្តុកំ, ន សភាវសិទ្ធំ. កាយាលសិយន្តិ នាមកាយេ អលសភាវោ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយ’’ន្តិ វុត្តំ. វទតីតិ ឯតេន អតិសីតាទិបច្ចយា សង្កោចាបត្តិំ ទស្សេតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ កិលេសវត្ថុវិភង្គេ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥៧). តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយំ. តន្ទិយនាតិ តន្ទិយនាការោ. តន្ទិមនកតាតិ តន្ទិយា អភិភូតចិត្តតា. អលសស្ស ភាវោ អាលស្យំ. អាលស្យាយនាការោ អាលស្យាយនា. អាលស្យាយិតស្ស ភាវោ អាលស្យាយិតត្តំ. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយាលសិយំ កថិតំ.

កិលេសវសេនាតិ សម្មោហវសេន. កាយវិនមនាតិ កាយស្ស វិរូបតោ នមនា. ជម្ភនាតិ ផន្ទនា. បុនប្បុនំ ជម្ភនា វិជម្ភនា. អានមនាតិ បុរតោ នមនា. វិនមនាតិ បច្ឆតោ នមនា. សន្នមនាតិ សមន្តតោ នមនា. បណមនាតិ យថា ហិ តន្តតោ ឧដ្ឋិតបេសការោ កិញ្ចិទេវ ឧបរិដ្ឋិតំ គហេត្វា ឧជុំ កាយំ ឧស្សាបេតិ, ឯវំ កាយស្ស ឧទ្ធំ ឋបនា. ព្យាធិយកន្តិ ឧប្បន្នព្យាធិតា. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយផន្ទនមេវ កថិតំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥៨).

ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តវសេន បរិឡាហុប្បត្តិ. ភុត្តាវិស្សាតិ ភុត្តវតោ. ភត្តមុច្ឆាតិ ភត្តគេលញ្ញំ. អតិភុត្តបច្ចយា ហិ មុច្ឆាបត្តោ វិយ ហោតិ. ភត្តកិលមថោតិ ភុត្តបច្ចយា កិលន្តភាវោ. ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តទរថោ. កុច្ឆិបូរំ ភុត្តវតោ ហិ បរិឡាហុប្បត្តិយា ឧបហតិន្ទ្រិយោ វិយ ហោតិ, កាយោ ខិជ្ជតិ. កាយទុដ្ឋុល្លន្តិ ភុត្តភត្តំ និស្សាយ កាយស្ស អកម្មញ្ញតា.

ចិត្តស្ស លីយនាការោតិ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សង្កោចប្បត្តិ. ចិត្តស្ស អកល្យតាតិ ចិត្តស្ស គិលានភាវោ. គិលានោតិ អកល្លកោ វុច្ចតិ. តថា ចាហ ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អកល្លកោ’’តិ. អកម្មញ្ញតាតិ ចិត្តគេលញ្ញសង្ខាតោ អកម្មញ្ញនាការោ. ឱលីយនាតិ ឱលីយនាការោ. ឥរិយាបថិកម្បិ ចិត្តំ យស្ស វសេន ឥរិយាបថំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឱលីយតិ, តស្ស តំ អាការំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឱលីយនា’’តិ. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតំ. លីនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ សង្កោចប្បត្តំ. ឥតរេ ទ្វេ អាការនិទ្ទេសា. ថិនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ អនុស្សាហនា អសង្គហនសង្គហនំ. ថិយនាការោ ថិយនា. ថិយិតត្តន្តិ ថិយិតស្ស អាការោ, អវិប្ផារិកតាតិ អត្ថោ.

ចេតសោ អវូបសមោតិ ចិត្តស្ស អវូបសន្តតា អសន្និសិន្នភាវោ. តេនាហ – ‘‘អវូបសន្តាការោ’’តិ. អត្ថតោ បនេតន្តិ ស្វាយំ អវូបសន្តាការោ វិក្ខេបសភាវត្តា វិក្ខេបហេតុតាយ ច អត្ថតោ ឯតំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវ.

វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា នាម ‘‘ពុទ្ធេ កង្ខតី’’តិអាទិនា អាគតអដ្ឋកង្ខាវត្ថុភូតា ធម្មា. យស្មា វិចិកិច្ឆា ព្យាបាទាទយោ វិយ អនុ អនុ ឧគ្គហណបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា កង្ខាដ្ឋានីយំ អារម្មណមេវ ទស្សិតំ ‘‘វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា’’តិ. យស្មា បុរិមុប្បន្នា វិចិកិច្ឆា បច្ឆា វិចិកិច្ឆាយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វិចិកិច្ឆាបិ វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយធម្មា វេទិតព្ពា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – តិដ្ឋន្តិ បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា, វិចិកិច្ឆា ឯវ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយា. អដ្ឋកថាយំ បន អារម្មណស្សបិ តត្ថ វិសេសបច្ចយតំ ឧបាទាយ ‘‘កាមច្ឆន្ទោ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា អារម្មណេន កថិតា’’តិ វុត្តំ. សុភនិមិត្តស្ស ហិ បច្ចយភាវមត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, តថាបិ យថា ‘‘បដិឃម្បិ បដិឃនិមិត្ត’’ន្តិ កត្វា ‘‘ព្យាបាទោ ឧបនិស្សយេន កថិតោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សុភម្បិ សុភនិមិត្តន្តិ កត្វា កាមច្ឆន្ទោ ឧបនិស្សយេន កថិតោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. សេសា ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចានិ. តត្ថ ថិនមិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតាទិវសេន បច្ចយោ, តថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចន្តិ. ឧភយេសម្បិ ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សហជាតេន ច ឧបនិស្សយេន ចា’’តិ.

យស្មា សតិ នាម ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អនុស្សរណវសេន វត្តតិ, តស្មា តេ ធម្មា សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា នាម. លោកុត្តរធម្មេ ច អនុស្សវាទិវសេន គហេត្វា តថា បវត្តតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘សតិយា’’តិអាទិ.

កោសល្លំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តតោ ឧប្បន្នា កោសល្លសម្ភូតា. អនវជ្ជសុខវិបាកាតិ អនវជ្ជា ហុត្វា សុខវិបាកា វិបច្ចនកា. បទទ្វយេន បច្ចយតោ សភាវតោ កិច្ចតោ ផលតោ កុសលធម្មំ ទស្សេតិ. អកុសលនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ. សាវជ្ជាតិ គារយ្ហា. អនវជ្ជាតិ អគារយ្ហា. ហីនា លាមកា. បណីតា សេដ្ឋា. កណ្ហា កាឡកា អសុទ្ធា. សុក្កា ឱទាតា សុទ្ធា. បដិភាគ-សទ្ទោ បឋមេ វិកប្បេ សទិសកោដ្ឋាសត្ថោ, ទុតិយេ បដិបក្ខកោដ្ឋាសត្ថោ, តតិយេ និគ្គហេតព្ពបដិបក្ខកោដ្ឋាសត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កុសលកិរិយាយ អាទិកម្មភាវេន បវត្តវីរិយំ ធិតិសភាវតាយ ធាតូតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អារម្ភធាតូតិ បឋមារម្ភវីរិយ’’ន្តិ. លទ្ធាសេវនំ វីរិយំ ពលប្បត្តំ ហុត្វា បដិបក្ខំ វិធមតីតិ អាហ – ‘‘និក្កមធាតូតិ កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរ’’ន្តិ. អធិមត្តាធិមត្តតរានំ បដិបក្ខធម្មានំ វិធមនសមត្ថំ បដុបដុតរាទិភាវប្បត្តំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘បរក្កមធាតូតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតាយ តតោបិ ពលវតរ’’ន្តិ.

តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា. អារម្មណធម្មា, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឋានីយាតិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយាតិ ‘‘បីតិយា អារម្មណធម្មា’’តិ វុត្តំ. យស្មា អបរាបរុប្បត្តិយា បីតិបិ តថា វត្តព្ពតំ លភតីតិ វុត្តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘បីតិយា ឯវ តំ នាម’’ន្តិ. ទរថបស្សទ្ធីតិ ទរថោ កិលេសបរិឡាហោ, សោ បស្សម្ភតិ ឯតាយាតិ ទរថបស្សទ្ធិ, កាយបស្សទ្ធិយា វេទនាទិខន្ធត្តយស្ស វិយ រូបកាយស្សបិ បស្សម្ភនំ ហោតិ, ចិត្តបស្សទ្ធិយា ចិត្តស្សេវ បស្សម្ភនំ, តតោ ឯវេត្ថ ភគវតា លហុតាទីនំ វិយ ទុវិធតា វុត្តា. តថា សមាហិតាការំ សល្លក្ខេត្វា គយ្ហមានោ សមថោវ សមថនិមិត្តំ, តស្ស អារម្មណភូតំ បដិភាគនិមិត្តម្បិ. វិវិធំ អគ្គំ ឯតស្សាតិ ព្យគ្គោ, វិក្ខេបោ. តថា ហិ សោ អនវដ្ឋានរសោ ភន្តតាបច្ចុបដ្ឋានោ វុត្តោ. ឯកគ្គភាវតោ ព្យគ្គបដិបក្ខោតិ អព្យគ្គោ, សមាធិ, សោ ឯវ និមិត្តន្តិ បុព្ពេ វិយ វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

យោ អារម្មណេ ឥដ្ឋានិដ្ឋាការំ អនាទិយិត្វា គហេតព្ពោ មជ្ឈត្តាការោ, យោ ច បុព្ពេ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាវសេន ឧប្បន្នោ មជ្ឈត្តាការោ, ទុវិធោបិ សោ ឧបេក្ខាយ អារម្មណធម្មោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘អត្ថតោ បន មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាដ្ឋានីយា ធម្មាតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. អារម្មណេន កថិតា អារម្មណស្សេវ តេសំ វិសេសបច្ចយភាវតោ. សេសាតិ វីរិយាទយោ ចត្តារោ ធម្មា. តេសញ្ហិ ឧបនិស្សយោវ សាតិសយោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ.

កាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សីលសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ខីណាសវស្ស លោកុត្តរំ សីលំ នាម មគ្គផលបរិយាបន្នា សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា សីលលក្ខណប្បត្តា តទញ្ញេ ចេតនាទយោ. លោកិយំ បន កិរិយាព្យាកតចិត្តបរិយាបន្នំ ចារិត្តសីលំ, វារិត្តសីលស្ស បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ វិរមណវសេន បវត្តិយា អភាវតោ. ‘‘បុព្ពភាគសីលំ លោកិយសីល’’ន្តិ កេចិ.

ចក្ខុទស្សនន្តិ ចក្ខូហិ ទស្សនំ. លក្ខណស្ស ទស្សនន្តិ សភាវធម្មានំ សង្ខតានំ បច្ចត្តលក្ខណស្ស ញាតបរិញ្ញាយ, អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណស្ស តីរណបរិញ្ញាយ ទស្សនំ. បជហន្តោបិ ហិ តេ បហាតព្ពាការតោ បស្សតិ នាម. និព្ពានស្ស តថលក្ខណំ មគ្គផលេហិ ទស្សនំ, តំ បន បដិវិជ្ឈនំ. ឈានេន បថវីកសិណាទីនំ, អភិញ្ញាហិ រូបានំ ទស្សនម្បិ ញាណទស្សនមេវ. ចក្ខុទស្សនំ អធិប្បេតំ សវនបយិរុបាសនានំ បរតោ គហិតត្តា. បញ្ហបយិរុបាសនន្តិ បញ្ហបុច្ឆនវសេន បយិរុបាសនំ អញ្ញកម្មត្ថាយ ឧបសង្កមនស្ស កេវលំ ឧបសង្កមនេនេវ ជោតិតត្តា.

អរិយានំ អនុស្សតិ នាម គុណវសេន, តត្ថាបិ លទ្ធឱវាទាវជ្ជនមុខេន យថាភូតសីលាទិគុណានុស្សរណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានវិបស្សនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញេសំយេវ សន្តិកេតិ អរិយេហិ អញ្ញេសំ សាសនិកានំយេវ សន្តិកេ. តេនាហ – ‘‘អនុបព្ពជ្ជា នាមា’’តិ. អញ្ញេសូតិ សាសនិកេហិ អញ្ញេសុ តាបសបរិព្ពាជកាទីសុ. តត្ថ ហិ បព្ពជ្ជា អរិយានំ អនុបព្ពជ្ជា នាម ន ហោតីតិ វុត្តំ.

សតសហស្សមត្តា អហេសុំ សមន្តបាសាទិកត្តា មហាថេរស្ស. លង្កាទីបេតិ និស្សយសីសេន និស្សិតសល្លក្ខណំ. ន ហិ បព្ពជ្ជា ទីបបដិលទ្ធា, អថ ខោ ទីបនិវាសិអាចរិយបដិលទ្ធា. មហិន្ទ…បេ… បព្ពជន្តិ នាម តស្ស បរិវារតាយ បព្ពជ្ជាយាតិ.

សរតីតិ តំ ឱវាទានុសាសនិធម្មំ ចិន្តេតិ ចិត្តេ ករោតិ. វិតក្កាហតំ ករោតីតិ បុនប្បុនំ បរិវិតក្កនេន តទត្ថំ វិតក្កនិប្ផាទិតំ ករោតិ. អារទ្ធោ ហោតីតិ សម្បាទិតោ ហោតិ. តំ បន សម្បាទនំ បារិបូរិ ឯវាតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណោ ហោតី’’តិ. តត្ថាតិ យថាវុត្តេ ធម្មេ. ញាណចារវសេនាតិ ញាណស្ស បវត្តនវសេន. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឱវាទធម្មេ អាគតានំ រូបារូបធម្មានំ. លក្ខណន្តិ វិសេសលក្ខណំ សាមញ្ញលក្ខណញ្ច. បវិចិនតីតិ ‘‘ឥទំ រូបំ ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា វិចយំ អាបជ្ជតិ. ញាណញ្ច រោបេតីតិ ‘‘អនិច្ចំ ចលំ បលោកំ បភង្គូ’’តិអាទិនា ញាណំ បវត្តេតិ. វីមំសនំ…បេ… អាបជ្ជតីតិ រូបសត្តការូបសត្តកក្កមេន វិបស្សនំ បច្ចក្ខតោ វិយ អនិច្ចតាទីនំ ទស្សនំ សម្មសនំ អាបជ្ជតិ.

ឧភយម្បេតន្តិ ផលានិសំសាតិ វុត្តទ្វយំ. អត្ថតោ ឯកំ បរិយាយសទ្ទត្តា. បដិកច្ចាតិ បគេវ. មរណកាលេតិ មរណកាលសមីបេ. សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘មរណស្ស អាសន្នកាលេ’’តិ.

សោ តិវិធោ ហោតិ ញាណស្ស តិក្ខមជ្ឈមុទុភាវេន. តេនាហ ‘‘កប្បសហស្សាយុកេសូ’’តិអាទិ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី នាម អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា បរិនិព្ពាយនតោ. យត្ថ កត្ថចីតិ អវិហាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ. សប្បយោគេនាតិ វិបស្សនាញាណសង្ខារសង្ខាតេន បយោគេន, សហ វិបស្សនាបយោគេនាតិ អត្ថោ. សុទ្ធាវាសភូមិយំ ឧទ្ធំយេវ មគ្គសោតោ ឯតស្សាតិ ឧទ្ធំសោតោ. បដិសន្ធិវសេន អកនិដ្ឋភវំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី.

អវិហាទីសុ វត្តមានោបិ ឯកំសតោ ឧទ្ធំគមនារហោ បុគ្គលោ អកនិដ្ឋគាមី ឯវ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘ឯកោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ បញ្ច ហោន្តី’’តិ. តេសន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ឧទ្ធំសោតភាវតោ យទិបិ ហេដ្ឋិមាទីសុបិ អរិយភូមិ និព្ពត្តតេវ, តថាបិ តត្ថ ភូមីសុ អាយុំ អគ្គហេត្វា អកនិដ្ឋភវេ អាយុវសេនេវ សោឡសកប្បសហស្សាយុកតា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘សត្ត ផលា សត្តានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អរហត្តមគ្គស្ស បុព្ពភាគវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គា កថិតា’’តិ វុត្តំ. សត្តន្នម្បិ សហភាវោ លព្ភតីតិ ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកចិត្តក្ខណិកា’’តិ វុត្តំ. តយិទំ បាឡិយំ តត្ថ តត្ថ ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ អាគតវចនេន វិញ្ញាយតិ, ពោជ្ឈង្គានំ បន នានាសភាវត្តា ‘‘នានាលក្ខណា’’តិ វុត្តំ.

សីលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វត្ថសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ ឯវំ ចេ មយ្ហំ ហោតីតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោ, តស្មាហំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គសីសេន ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា វិហរិស្សាមីតិ ឯវំ ចេ មយ្ហំ បុព្ពភាគេ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘អប្បមាណោ’’តិ ឯវំ មយ្ហំ ហោតីតិ ស្វាយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, សព្ពសោ បមាណករកិលេសាភាវតោ អប្បមាណធម្មារម្មណតោ ច អប្បមាណោតិ ឯវំ មយ្ហំ អន្តោសមាបត្តិយំ អសម្មោហវសេន ហោតិ. សុបរិបុណ្ណោតិ ភាវនាបារិបូរិយា សុដ្ឋុ បរិបុណ្ណោតិ ឯវំ មយ្ហំ អន្តោសមាបត្តិយំ អសម្មោហវសេន ហោតីតិ. តិដ្ឋតីតិ យថាកាលបរិច្ឆេទសមាបត្តិយា អវដ្ឋានេន តប្បរិយាបន្នតាយ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ បដិពន្ធវសេន. ឧប្បាទំ អនាវជ្ជិតត្តាតិ ឧប្បាទស្ស អនាវជ្ជនេន អសមន្នាហារេន. ឧប្បាទសីសេន ចេត្ថ ឧប្បាទវន្តោវ សង្ខារា គហិតា. អនុប្បាទន្តិ និព្ពានំ ឧប្បាទាភាវតោ ឧប្បាទវន្តេហិ ច វិនិស្សដត្តា. បវត្តន្តិ វិបាកប្បវត្តំ. អប្បវត្តន្តិ និព្ពានំ តប្បដិក្ខេបតោ. និមិត្តន្តិ សព្ពសង្ខារនិមិត្តំ. អនិមិត្តន្តិ និព្ពានំ. សង្ខារេតិ ឧប្បាទាទិអនាមសនេន កេវលមេវ សង្ខារគហណំ. វិសង្ខារន្តិ និព្ពានំ. អាវជ្ជិតត្តា អាវជ្ជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អារព្ភ បវត្តិយា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ. អដ្ឋហាការេហីតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ. ជានាតីតិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតកាលេ បជានាតិ. អដ្ឋហាការេហីតិ ឧប្បាទាវជ្ជនាទីហិ ចេវ អនុប្បាទាវជ្ជនាទីហិ ច វុត្តាការវិបរីតេហិ អដ្ឋហិ អាការេហិ ចវន្តំ សមាបត្តិវសេន អនវដ្ឋានតោបិ គច្ឆន្តំ ចវតីតិ ថេរោ បជានាតីតិ.

ផលពោជ្ឈង្គាតិ ផលសមាបត្តិបរិយាបន្នា ពោជ្ឈង្គា. កិំ បន តេ វិសុំ វិសុំ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ. សីសំ កត្វាតិ បធានំ សេដ្ឋំ កត្វា. តទន្វយាតិ តទនុគតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ អនុគច្ឆនកា. តញ្ច ខោ តថា កត្វា ធម្មំ បច្ចវេក្ខណវសេន. កេចិ បន ‘‘តំ បច្ចវេក្ខណាទិកំ កត្វា’’តិ វទន្តិ.

វត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ពោធាយាតិ ឯត្ថ ពោធោ នាម ពុជ្ឈនំ, តំ បន កិស្ស កេនាតិ បុច្ឆន្តោ ‘‘កិំ ពុជ្ឈនត្ថាយា’’តិ វត្វា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មគ្គេនា’’តិអាទិមាហ. មគ្គេន និព្ពានំ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ, បច្ចវេក្ខណាយ កតកិច្ចតំ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ, បឋមវិកប្បេ សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ ឯវ ទស្សិតោតិ តេន អតុដ្ឋេ ‘‘មគ្គេន វា’’តិ ទុតិយវិកប្បមាហ. វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតន្តិ បទេហិ សព្ពំ មគ្គកិច្ចំ តស្ស ផលញ្ច ទស្សិតំ. និរោធនិស្សិតន្តិ ឥមិនា និព្ពានសច្ឆិកិរិយា. កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិអាទិនា កិលេសប្បហានំ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតីតិអាទិនា បច្ចវេក្ខណា ទស្សិតា.

ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៧. កុណ្ឌលិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១៨៧-១៨៨. និពទ្ធវាសវសេន អារាមេ និសីទនសីលោតិ អារាមនិសាទី. បរិសំ ឱគាឡ្ហោ ហុត្វា ចរតីតិ បរិសាវចរោតិ អាហ – ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. ឯវន្តិ ឥមិនាការេន. គហណន្តិ និគ្គហណំ. តេន បុច្ឆាបទស្ស អត្ថំ វិវរតិ. និព្ពេឋនន្តិ និគ្គហនិព្ពេឋនំ. តេន វិស្សជ្ជនបទស្ស អត្ថំ វិវរតិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឯតេន ‘‘ឥតិវាទោ’’តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧបារម្ភាធិប្បាយោ វទតិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទោសោ. ឥតិវាទោ ហោតីតិ ឯវំ ឥមស្ស ឧបរិ វាទារោបនំ ហោតិ. ឥតិវាទប្បមោក្ខោតិ ឯវំ តតោ បមោក្ខោ ហោតិ. ឯវំ វាទប្បមោក្ខានិសំសំ បរេហិ អារោបិតទោសស្ស និព្ពេឋនវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ ទោសបវេទនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បុច្ឆាយ ទោសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្តកំ ឋានន្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘តីណិ សុចរិតានី’’តិ ឯត្តកំ ឋានំ. ឥមំ ទេសនន្តិ ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរោ ខោ’’តិអាទិនយប្បវត្តំ ឥមំ ទេសនំ. នាភិជ្ឈាយតីតិ ន អភិជ្ឈាយតិ. នាភិហំសតីតិ ន អភិតុស្សតិ. គោចរជ្ឈត្តេ ឋិតំ ហោតីតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ សមាធានវសេន ឋិតំ ហោតិ អវដ្ឋិតំ. តេនាហ ‘‘សុសណ្ឋិត’’ន្តិ. សុសណ្ឋិតន្តិ សម្មា អវិក្ខេបវសេន ឋិតំ. កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយាតិ កម្មដ្ឋានានុយុញ្ជនវសេន បដិបក្ខតោ នីវរណតោ វិមុត្តិយា. សុដ្ឋុ វិមុត្តន្តិ សុវិមុត្តំ. តស្មិំ អមនាបរូបទស្សនេ ន មង្កុ វិលក្ខោ ន ហោតិ. កិលេសវសេន ទោសវសេន. អដ្ឋិតចិត្តោ អថទ្ធចិត្តោ. កោវេសេន ហិ ចិត្តំ ថទ្ធំ ហោតិ, ន មុទុកំ. អទីនមានសោតិ ទោមនស្សវសេន យោ ទីនភាវោ, តទភាវេន និទ្ទោសមានសោ. អបូតិចិត្តោតិ ព្យាបជ្ជាភាវេន សីតិភូតចិត្តោ.

ឥមេសុ ឆសុ ទ្វារេសុ អដ្ឋារស ទុច្ចរិតានិ ហោន្តិ បច្ចេកំ កាយវចីមនោទុច្ចរិតភេទេន. តានិ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេតិ នយទានមត្តមេតំ. តេន ‘‘អនិដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ ទោសំ ឧប្បាទេន្តស្សា’’តិអាទិនា តិវិធទុច្ចរិតំ នីហរិត្វា វត្តព្ពំ, តថា ‘‘មជ្ឈត្តារម្មណេ មោហំ ឧប្បាទេន្តស្សា’’តិអាទិនា ច. មនោទុច្ចរិតាទិសាមញ្ញេន បន តីណិយេវ ទុច្ចរិតានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

បញ្ញត្តិវសេនាតិ វត្ថុំ អនាមសិត្វា បិណ្ឌគហណមុខេន កេវលំ បញ្ញត្តិវសេនេវ. ភាវនាបដិសង្ខានេតិ ភាវនាសិទ្ធេ បដិសង្ខានេ, ភាវនាយ បដិសង្ខានេ វាតិ អត្ថោ. ឥមានីតិ យថាវុត្តានិ ឆទ្វារារម្មណានិ. ទុច្ចរិតានីតិ ទុច្ចរិតការណានិ. អប្បដិសង្ខានេ ឋិតស្ស ទុច្ចរិតានិ សុចរិតានិ កត្វា. បរិណាមេតីតិ បរិវត្តេតិ ទុច្ចរិតានិ តត្ថ អនុប្បាទេត្វា សុចរិតានិ ឧប្បាទេន្តោ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. ឥន្ទ្រិយសំវរោ…បេ… វេទិតព្ពោ ឥន្ទ្រិយសំវរសម្បាទនវសេន តិណ្ណំ សុចរិតានំ សិជ្ឈនតោ. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ. ឯត្តាវតាតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេន្តី’’តិ បទំ, ឯត្តាវតា. សីលានុរក្ខកំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលស្ស អនុរក្ខកំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ កថិកំ. កថំ បន តទេវ តស្ស អនុរក្ខកំ ហោតីតិ? អបរាបរុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយភាវតោ.

តីណិ សីលានីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរ-អាជីវបារិសុទ្ធិ-បច្ចយសន្និស្សិត-សីលានិ. លោកុត្តរមិស្សកាតិ លោកិយាបិ លោកុត្តរាបិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានន្តិ លោកុត្តរានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ. មូលភូតា សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា, តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិ. តេបីតិ យថាវុត្តសតិបដ្ឋានា. សតិបដ្ឋានមូលកា ពោជ្ឈង្គាតិ លោកិយសតិបដ្ឋានមូលកា ពោជ្ឈង្គាវ. បុព្ពភាគាវាតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘បុព្ពភាគា ចា’’តិ បាឋំ កត្វា ‘‘បុព្ពេវ លោកុត្តរា បុព្ពភាគា ចា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. វិជ្ជាវិមុត្តិមូលកាតិ ‘‘សត្ត ខោ, កុណ្ឌលិយ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តា ពោជ្ឈង្គា លោកុត្តរាវ វិជ្ជាវិមុត្តិសហគតភាវតោ.

កុណ្ឌលិយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបវានសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. បច្ចត្តន្តិ ករណនិទ្ទេសោ អយន្តិ អាហ – ‘‘អត្តនាវា’’តិ. កុរុមានោយេវាតិ ឧប្បាទេន្តោ ឯវ. កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តន្តិ កម្មដ្ឋានមនសិការេន នីវរណានំ ទូរីភាវតោ តេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តំ. អត្ថំ ករិត្វាតិ ភាវនាមនសិការំ ឧត្តមំ កត្វា. ‘‘មហា វត មេ អយំ អត្ថោ ឧប្បន្នោ’’តិ អត្ថិកោ ហុត្វា.

៩. បឋមឧប្បន្នសុត្តវណ្ណនា

១៩០. តថាគតស្ស បាតុភាវាតិអាទិនា ពុទ្ធុប្បាទកាលេ ឯវ ពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភោតិ ទស្សេតិ.

បព្ពតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.