១. សគាថាវគ្គោ

១. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. វេទនា ច បជានាតីតិ សច្ចាភិសម្ពោធវសេន វុច្ចមានវេទនានំ បជាននំ សាតិសយសមាធានបុព្ពកន្តិ ភគវតា ‘‘សមាហិតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧបចារេន វា អប្បនាយ វា សមាហិតោ’’តិ. វេទនាតិ តិស្សោបិ វេទនា. ទុក្ខសច្ចវសេនាតិ ទុក្ខសច្ចភាវេន, បរិជាននវសេនាតិ អត្ថោ. សម្ភវន្តិ សមុទយំ តណ្ហាវិជ្ជាកម្មផស្សាទិប្បភេទំ ឧប្បត្តិការណំ. តេនាហ ‘‘សមុទយសច្ចវសេន បជានាតី’’តិ. យត្ថាតិ យំនិមិត្តំ, យំ អាគម្ម កាមតណ្ហាវិជ្ជាទិនិរោធា វេទនានិរោធោ, តេសំ អយំ និរោធោ. និព្ពានំ អារព្ភ អរិយមគ្គប្បវត្តិយា ហិ និព្ពានំ វេទនានិរោធោតិ វុត្តោ. ខយំ គមេតីតិ ខយគាមី, តំ ខយគាមិនំ. ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា កាមានំ បាតុកាមតាវសេន បវត្តនតោ, អច្ចន្តមេវ សមុច្ឆិន្នត្តា នត្ថិ ឯតស្មិំ ឆាតន្តិ និច្ឆាតោ. តេនាហ ‘‘និត្តណ្ហោ’’តិ. សម្មសនចារវេទនាតិ សម្មសនូបចារវេទនា. ទ្វីហិ បទេហីតិ ‘‘សមាហិតោ សម្បជានោ’’តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ. ‘‘សតោ’’តិ បន ឥទំ សម្បជានបទស្សេវ ឧបព្រូហនន្តិ អធិប្បាយោ. សេសេហិ ចតូហិ ចតុសច្ចំ កថិតំ, ឥតរេហិ បន ទ្វីហិ ចតុសច្ចពុជ្ឈនមេវ កថិតំ. សព្ពសង្គាហិកោតិ សព្ពសភាវធម្មានំ សង្គណ្ហនកោ. តេនាហ ‘‘ចតុភូមកធម្មបរិច្ឆេទោ វុត្តោ’’តិ.

សមាធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុខសុត្តវណ្ណនា

២៥០. ទុក្ខំ ន ហោតីតិ អទុក្ខំ, សុខំ ន ហោតីតិ អសុខំ, ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អទុក្ខមសុខន្តិ វេទយិតសទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ. សបរសន្តានគតេ សន្ធាយ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាគហណន្តិ អាហ ‘‘អត្តនោ ច បរស្ស ចា’’តិ. តេន សព្ពម្បិ វេទយិតំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នស្សនសភាវន្តិ ឥត្តរខណតាយ ភង្គតោ ឧទ្ធំ អបស្សិតព្ពសភាវំ. បលោកោ ភេទោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បលោកិនំ. តេនាហ ‘‘ភិជ្ជនសភាវ’’ន្តិ. ញាណេន ផុសិត្វា ផុសិត្វាតិ បុព្ពភាគេ វិបស្សនាញាណេន អនិច្ចា បភង្គុនោតិ អារម្មណតោ, ឧត្តរកាលំ អសម្មោហតោ មគ្គបរម្បរាយ ផុសិត្វា ផុសិត្វា វយំ បស្សន្តោ. វិរជ្ជតីតិ មគ្គវិរាគេន វិរជ្ជតិ. សម្មសនចារវេទនា កថិតា អារទ្ធវិបស្សកានំ វសេន ទេសនាតិ. លោកិយលោកុត្តរេហិ ញាណេហិ យាថាវតោ បរិជាននំ បដិវិជ្ឈនំ ញាណផុសនំ.

សុខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បហានសុត្តវណ្ណនា

២៥១. សព្ពម្បិ អដ្ឋសតបភេទំ តណ្ហំ ឆិន្ទិ សមុច្ឆេទបហានវសេន បជហិ. តេនាហ ‘‘សមុច្ឆិន្ទី’’តិ. យទគ្គេន តណ្ហា សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នា, តទគ្គេន សព្ពានិបិ សញ្ញោជនានីតិ អាហ ‘‘ទសវិធម្បី’’តិអាទិ. សម្មាតិ សុដ្ឋុ. បហានញ្ច នាម ឧបាយេន ញាយេន បហានន្តិ អាហ ‘‘ហេតុនា ការណេនា’’តិ. ទស្សនាភិសមយាតិ អសម្មោហបដិវេធា. អរហត្តមគ្គោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោវ សភាវបដិច្ឆាទកំ មោហំ វិទ្ធំសេន្តោ ឯវ បវត្តតិ, តេន មានោ យាថាវតោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. យថា ហិ សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ អន្ធការោ វិទ្ធំសិយមានោ វិហតោ, ឯវំ អរហត្តមគ្គេ ឧប្បជ្ជមានេ សោ សព្ពសោ បហីនោ ឯវ ហោតិ, ន តស្មិំ សន្តានេ បតិដ្ឋំ លភតិ, អយមស្ស បហានាភិសមយោ. តេន វុត្តំ ‘‘អរហត្តមគ្គោ ហី’’តិអាទិ. កិច្ចវសេនាតិ អសម្មោហបដិវេធសង្ខាតស្ស ទស្សនកិច្ចស្ស អនិប្ផាទនវសេន.

យេ ឥមេ ចត្តារោ អន្តាតិ សម្ពន្ធោ. មរិយាទន្តោតិ មរិយាទសង្ខាតោ អន្តោ. ឯស នយោ សេសត្តយេបិ. តេសូតិ ចតូសុ អន្តេសុ. អទុំ ចតុត្ថកោដិសង្ខាតំ សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បរិច្ឆេទំ អរហត្តមគ្គេន មានស្ស ទិដ្ឋត្តា បហីនត្តា ច អកាសីតិ យោជនា. សមុស្សយោ អត្តភាវោ.

ន រិញ្ចតីតិ ន វិវេចេតិ ន វិស្សជ្ជេតិ. តេនាហ ‘‘សម្បជញ្ញំ ន ជហតី’’តិ, សម្បជញ្ញំ ន បរិច្ចជតីតិ អត្ថោ. សង្ខ្យំ នោបេតីតិ ឥមស្ស ‘‘ទិដ្ឋធម្មេ អនាសវោ’’តិ ឥមស្ស វសេន អត្ថំ វទន្តោ ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ’’តិ អវោច សឧបាទិសេសនិព្ពានវសេន. សង្ខ្យំ នោបេតីតិ វា ទិដ្ឋេ-ធម្មេ អនាសវោ ធម្មដ្ឋោ វេទគូ កាយស្ស ភេទា មនុស្សោ ទេវោតិ វា បញ្ញត្តិំ ន ឧបេតីតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានវសេនបិ អត្ថោ វត្តព្ពោ. ឯត្ថ ច សុខាទីសុ វេទនាសុ យថាក្កមំ រាគានុសយាទយោ កថិតាតិ អាហ – ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ អារម្មណានុសយោ កថិតោ’’តិ. យោ ហិ រាគាទិ បច្ចយសមវាយេ អតិឥដ្ឋាទីសុ ឧប្បជ្ជនារហោ មគ្គេន អប្បហីនោ, សោ ‘‘រាគានុសយោ’’តិអាទិនា វុត្តោ, អប្បហីនត្ថោ សោ មគ្គេន បហាតព្ពោ, ន បរិយុដ្ឋានាភិភវត្ថោតិ.

បហានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បាតាលសុត្តវណ្ណនា

២៥២. យត្ថ បតិដ្ឋា នត្ថិ ឯកន្តិកាតិ ឯកន្តិកស្ស មហតោ បាតស្ស អលន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘នត្ថិ ឯត្ថ បតិដ្ឋា’’តិ. អសម្ភូតត្ថន្តិ ន សម្ភូតត្ថំ, មុសាតិ អត្ថោ. សោតិ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ. យំ តំ ឧទកំ បតតីតិ យោជនា. យស្មា សមុទ្ទបិដ្ឋេ អន្តរន្តរា វេរម្ភវាតសទិសោ មហាវាតោ ឧដ្ឋហិត្វា មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ឧគ្គច្ឆាបេតិ, តំ កទាចិ ចក្កវាឡាភិមុខំ, កទាចិ សិនេរុបាទាភិមុខំ គន្ត្វា តំ បតិហនតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ពលវាមុខំ មហាសមុទ្ទស្សា’’តិអាទិ. វេគេន បក្ខន្ទិត្វាតិ មហតា វាតវេគេន សមុទ្ធតំ តេនេវ វេគេន បក្ខន្ទន្តញ្ច ហុត្វា. មហានរកបបាតោ វិយាតិ យោជនាយាមវិត្ថារគម្ភីរសោព្ភបបាតោ វិយ ហោតិ. តថារូបានន្តិ តត្ថ វសិតុំ សមត្ថានំ. អសន្តន្តិ អភូតំ. អត្ថវសេន ហិ វាចា អភូតំ នាម.

ន បតិដ្ឋាសីតិ បតិដ្ឋំ ន លភិ. អនិពទ្ធន្តិ អនិពន្ធនត្ថំ យំកិញ្ចិ. ទុព្ពលញាណោតិ ញាណពលរហិតោ. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ វត្វា ‘‘សុតវា អរិយសាវកោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សោតាបន្នោ ធុរ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតរេសុ អរិយសាវកេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តេសញ្ហិ វេទនា សុបរិញ្ញាតា. ពលវវិបស្សកោ…បេ… យោគាវចរោបិ វដ្ដតិ មត្តសោ វេទនានំ បរិញ្ញាតត្តា.

បាតាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទដ្ឋព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៥៣. វិបរិណាមនវសេន ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពាតិ កិញ្ចាបិ សុខា, បរិណាមទុក្ខតា បន សុខវេទនាយ ឯកន្តិកាតិ. វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេនាតិ បីឡនវសេន អត្តភាវស្ស វិជ្ឈនដ្ឋេន. ហុត្វាតិ បច្ចយសមាគមេន ឧប្បជ្ជិត្វា. តេន បាកភាវបុព្ពកោ អត្តលាភោ វុត្តោ. អភាវាការេនាតិ ភង្គុបគមនាការេន. តេន វិទ្ធំសភាវោ វុត្តោ. ឧភយេន ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នតាយ សិខប្បត្តំ អនិច្ចតំ ទស្សេតិ. ស្វាយំ ហុត្វា អភាវាការោ ឥតរាសុបិ វេទនាសុ លព្ភតេវ, អធិកោ ច បន ទ្វិន្នំ ទុក្ខសភាវោ. ទុក្ខតាវសេន បុរិមានំ វេទនានំ ទដ្ឋព្ពតាយ ទស្សិតត្តា បច្ឆិមាយ វេទនាយ ឯវំ ទដ្ឋព្ពតា ទស្សិតា. អទ្ទាតិ ញាណគតិយា សច្ឆិកត្វា អទក្ខិ. ញាណគមនញ្ហេតំ, យទិទំ ទុក្ខតោ ទស្សនំ. សន្តសភាវំ សុខទុក្ខតោ ឧបសន្តរូបត្តា.

ទដ្ឋព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សល្លសុត្តវណ្ណនា

២៥៤. ទ្វីសុ ជនេសូតិ សុតវន្តអស្សុតវន្តេសុ ទ្វីសុ ជនេសុ. អនុគតវេធន្តិ បុព្ពេ បវត្តវេធស្ស អនុគតវេធំ. ពលវតរា ទិគុណា វិយ ហុត្វា ទឡ្ហតរបវត្តិយា. ឯវមេវាតិ យថា វិទ្ធស្ស បុរិសស្ស អនុវេធនា ពលវតរា, ឯវមេវ. សមាធិមគ្គផលានិ និស្សរណំ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវសេន. សមាធិសីសេន ហេត្ថ ឈានញ្ច គហិតំ. សោ ន ជានាតិ អនធិគតត្តា. និស្សរណន្តិ ជានាតិ អនិស្សរណមេវ. តាសំ សមធិគតានំ សុខទុក្ខវេទនានំ. ន វិប្បយុត្តោ អប្បហីនកិលេសត្តា. សង្ខាតធម្មស្សាតិ សង្ខាយ បញ្ញាយ បរិញ្ញាតចតុក្ខន្ធស្ស. តេនាហ ‘‘តុលិតធម្មស្សា’’តិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ បុរិមសុត្តេ វិយ អារម្មណានុសយោវ កថិតោ, សោ បន តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អនុរោធវិរោធបហានស្ស វុត្តត្តា ខីណាសវោ ធុរំ. អនាគាមីបិ វដ្ដតិ, តស្ស វិរោធប្បហានំ លព្ភតិ.

សល្លសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បឋមគេលញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២៥៥. សទ្ទហិត្វា គិលានេ ឧបដ្ឋាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តីតិ យោជនា. តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ. កម្មដ្ឋានានុយោគោ សប្បាយោ យេសំ តេ កម្មដ្ឋានសប្បាយា, សតិបដ្ឋានរតាតិ អត្ថោ. អនិច្ចតំ អនុបស្សន្តោតិ កាយំ បដិច្ច ឧប្បន្នាយ វេទនាយ ច អនិច្ចតំ អនុបស្សន្តោ. វយំ អនុបស្សន្តោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វយន្តិ បន តាយ ឯវ ខយសង្ខាតំ. វិរាគន្តិ វិរជ្ជនំ. បដិនិស្សគ្គន្តិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គំ, បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គម្បិ វា.

អាគមនីយបដិបទាតិ អរិយមគ្គស្ស អាគមនដ្ឋានិយា បុព្ពភាគបដិបទា. បុព្ពភាគាយេវ ន លោកុត្តរា. សម្បជញ្ញំ បុព្ពភាគិយមេវ. តិស្សោ អនុបស្សនា បុព្ពភាគាយេវ វិបស្សនាបរិយាបន្នត្តា. មិស្សកាតិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា. ភាវនាកាលោ ទស្សិតោ ‘‘និរោធានុបស្សិនោ វិហរតោ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ វិហរតោ រាគានុសយោ បហីយតី’’តិ វុត្តត្តា.

បឋមគេលញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-៩. ទុតិយគេលញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា

២៥៦-២៥៧. ផស្សំ បដិច្ចាតិ ឯត្ថ ផស្សសីសេន ផស្សាយតនានំ គហណំ. ន ហិ ផស្សាយតនេហិ វិនា ផស្សស្ស សម្ភវោ. តេនាហ ‘‘កាយោវ ហិ ឯត្ថ ផស្សោតិ វុត្តោ’’តិ, ផស្សសីសេន វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. នវមំ ឧត្តានមេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

ទុតិយគេលញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ផស្សមូលកសុត្តវណ្ណនា

២៥៨. សុខវេទនាយ ហិតំ សុខវេទនិយំ. សោ បនេស ហិតភាវោ បច្ចយភាវេនាតិ អាហ ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយភូត’’ន្តិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តទ្វយេតិ ឥមស្មិំ នវមេ ទសមេ ច សុត្តេបិ. សម្មសនចារវេទនាតិ សម្មសនីយវេទនា ឯវ កថិតា, ន លោកុត្តរាតិ អធិប្បាយោ.

ផស្សមូលកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សគាថាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.