នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សំយុត្តនិកាយេ

សឡាយតនវគ្គដីកា

១. សឡាយតនសំយុត្តំ

១. អនិច្ចវគ្គោ

១. អជ្ឈត្តានិច្ចសុត្តវណ្ណនា

១. ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, ញាណំ, យថាសភាវតោ អារម្មណស្ស ជាននេន សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. តថា មំសចក្ខុ. តម្បិ ហិ រូបទស្សនេ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ. ពុទ្ធានំយេវ ចក្ខូតិ ពុទ្ធចក្ខុ, អសាធារណតោ ហិ សត្តសន្តានេសុ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ អនុលោមិកញាណយថាភូតញាណានញ្ចេវ កាមរាគានុសយាទីនញ្ច យាថាវតោ វិភាវិតញាណំ អាសយានុសយញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច. ហេដ្ឋិមា តយោ មគ្គា ចតុសច្ចធម្មេសុ វុត្តាការេន បវត្តិយា ធម្មេ ចក្ខូតិ ធម្មចក្ខុ, តថា តេសំ ផលានិ តំតំបដិបក្ខេសុ បដិប្បស្សទ្ធិបហានវសេន បវត្តនតោ. សមន្តតោ សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុកិច្ចសាធនតោ សមន្តចក្ខុ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទិព្ពវិហារសន្និស្សយេន លទ្ធព្ពតោ ទេវានំ ទិព្ពចក្ខុ វិយាតិ តំ ទិព្ពចក្ខុ, អភិញ្ញាវិសេសោ. អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា រូបទស្សនតោ ‘‘អាលោកផរណេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥) នយេន អាគតត្តា ចតុសច្ចបរិច្ឆេទកញាណំ ‘‘បញ្ញាចក្ខូ’’តិ វុត្តំ. តទិទំ ‘‘វិបស្សនាញាណ’’ន្តិ វទន្តិ, ‘‘វិបស្សនាមគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណានី’’តិ អបរេ.

បច្ចយភូតេហិ ឯតេហិ អភិសម្ភរីយន្តីតិ សម្ភារា, ឧបត្ថម្ភភូតា ចតុសមុដ្ឋានិករូបា. សហ សម្ភារេហីតិ សសម្ភារំ. មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសីទតីតិ បសាទោ. អក្ខិកូបកេ អក្ខិបដលេហីតិ ឧភោហិ អក្ខិទលេហិ. សម្ភវោតិ អាបោធាតុមេវ សម្ភវភូតមាហ. ឥធ ‘‘តេរស សម្ភារា’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៩៦) បន សណ្ឋានេន សទ្ធិំ ‘‘ចុទ្ទស សម្ភារា’’តិ អាគតំ. តត្ថ សណ្ឋានន្តិ វណ្ណាយតនមេវ បរិមណ្ឌលាទិសណ្ឋានភូតំ. វិសុំ វចនំ បន នេសំ តថាភូតានំ អតថាភូតានញ្ច អាបោធាតុវណ្ណាយតនានំ យថាវុត្តេ មំសបិណ្ឌេ វិជ្ជមានត្តា. សម្ភវស្ស ចតុធាតុនិស្សិតេហិ សហ វុត្តស្ស ធាតុត្តយនិស្សិតតា យោជេតព្ពា. ទិដ្ឋិមណ្ឌលេតិ អភិមុខំ ឋិតានំ បដិពិម្ពបញ្ញាយនដ្ឋានភូតេ ចក្ខុសញ្ញិតាយ ទិដ្ឋិយា បវត្តិដ្ឋានភូតេ មណ្ឌលេ. សន្និវិដ្ឋន្តិ ឯតេន ចក្ខុបសាទស្ស អនេកកលាបគតភាវោ ទស្សិតោ. តថា ហិ សោ សត្ត អក្ខិបដលានិ អភិព្យាបេត្វា វត្តតិ. យស្មា សោ សត្ត អក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា ឋិតេហិ អត្តនោ និស្សយភូតេហិ កតូបការំ តំនិស្សិតេហេវ អាយុវណ្ណាទីហិ អនុបាលិតបរិវារិតំ តិសន្តតិរូបសមុដ្ឋាបកេហិ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. រូបទស្សនសមត្ថន្តិ អត្តានំ និស្សាយ បវត្តវិញ្ញាណស្ស វសេន រូបាយតនទស្សនសមត្ថំ. វិត្ថារកថាតិ តស្ស ចក្ខុនោ សោតាទីនញ្ច ហេតុបច្ចយាទិវសេន ចេវ លក្ខណាទិវសេន ច វិត្ថារកថា.

សម្មសនចារចិត្តន្តិ វិបស្សនាយ បវត្តិដ្ឋានភូតំ វិបស្សិតព្ពំ ចិត្តំ. កេចិ ‘‘វិបស្សនុបគតកិរិយមយចិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. តីណិ លក្ខណានិ ទស្សេត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តស្ស បាបនវសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា.

អជ្ឈត្តានិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៣. អជ្ឈត្តទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៣. ទ្វេ លក្ខណានីតិ ទុក្ខានត្តលក្ខណានិ. ឯកំ លក្ខណន្តិ អនត្តលក្ខណំ. សេសានីតិ វុត្តាវសេសានិ លក្ខណានិ. តេហីតិ យេហិ ទុតិយតតិយានិ សុត្តានិ ទេសិតានិ, តេហិ. សល្លក្ខិតានីតិ សម្មទេវ ឧបធារិតានិ. ឯត្តកេនាតិ ទ្វិន្នំ ឯកស្សេវ វា លក្ខណស្ស កថនេន.

អជ្ឈត្តទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៦. ពាហិរានិច្ចសុត្តាទិវណ្ណនា

៤-៦. វុត្តសទិសោវាតិ ‘‘ទ្វេ លក្ខណានី’’តិអាទិនា វុត្តសទិសោ ឯវ. នយោតិ អតិទេសនយោ.

ពាហិរានិច្ចសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១២. អជ្ឈត្តានិច្ចាតីតានាគតសុត្តាទិវណ្ណនា

៧-១២. សល្លក្ខេត្វាតិ អតីតានាគតានំ អវិជ្ជមានត្តា គាហស្ស ទឡ្ហតាយ សល្លក្ខេត្វា. បច្ចុប្បន្នេសុ វិជ្ជមានត្តា ពលវតា តណ្ហាទិគាហេន វិបស្សនាវីថិំ បដិបាទេតុំ កិលមន្តានំ វិនេយ្យានំ វសេន.

អជ្ឈត្តានិច្ចាតីតានាគតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនិច្ចវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. យមកវគ្គោ

១-៤. បឋមបុព្ពេសម្ពោធសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣-១៦. ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ អាយតនានំ វសេន ទេសនា ឯករសាវាតិ ‘‘បឋមទុតិយេសូ’’តិ ឯកជ្ឈំ បទុទ្ធារោ កតោ. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោ. អត្តានមធិ អជ្ឈត្តំ, តប្បរិយាបន្នត្តា តត្ថ ភវានិ អជ្ឈត្តិកានិ, តេសំ អជ្ឈត្តិកានំ. អជ្ឈត្តញ្ច នាម អជ្ឈត្តជ្ឈត្តំ, និយកជ្ឈត្តំ, គោចរជ្ឈត្តំ, វិសយជ្ឈត្តន្តិ ចតុព្ពិធំ. តត្ថ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តំ អជ្ឈត្តេ ភវន្តិ អជ្ឈត្តិកន្តិ អាហ ‘‘អជ្ឈត្តជ្ឈត្តវសេន អជ្ឈត្តិកាន’’ន្តិ. តេសំ ចក្ខាទីនំ អជ្ឈត្តេសុបិ អជ្ឈត្តិកភាវោ អធិកសិនេហវត្ថុតាយាតិ អាហ ‘‘ឆន្ទរាគស្ស អធិមត្តពលវតាយា’’តិ. ឥទានិ តត្ថ តមត្ថំ បដិយោគិនា សទ្ធិំ ឧទាហរណវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘មនុស្សានំ ហី’’តិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានមេវ. ពាហិរានីតិ អជ្ឈត្តិកតោ ពហិ ភវានិ.

បឋមបុព្ពេសម្ពោធសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. បឋមនោចេអស្សាទសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-១៨. និក្ខន្តាតិ លោកតោ និក្ខន្តា. វិសំយុត្តា សំយោគហេតូនំ កិលេសានំ បហីនត្តា នោ សំយុត្តា. នោ អធិមុត្តាតិ ន ឧស្សុក្កជាតា. វិមរិយាទី…បេ… ចេតសាតិ វិគតកិលេសវដ្ដមរិយាទតាយ និម្មរិយាទីកតេន ចិត្តេន. ចតុសច្ចមេវ កថិតំ ចក្ខាទីនំ អស្សាទាទិនោ កថិតត្តា.

បឋមនោចេអស្សាទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១០. បឋមាភិនន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

១៩-២២. វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ អភិនន្ទនានំ ឧប្បាទនិរោធានញ្ច វសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា. អនុបុព្ពកថាតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ បទត្ថវណ្ណនា. នេសន្តិ សុត្តានំ.

បឋមាភិនន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

យមកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សព្ពវគ្គោ

១. សព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៣. សព្ព-សទ្ទោ បករណវសេន កត្ថចិ សប្បទេសេបិ បវត្តតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ អនវសេសវិសយេន សព្ព-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘សព្ពសព្ព’’ន្តិ, សព្ពមេវ ហុត្វា សព្ពន្តិ អត្ថោ. អាយតនភាវំ សព្ពំ អាយតនសព្ពំ, សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

តស្ស អវិសយាភាវតោ ន អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិ. ឥធាតិ និបាតមត្តំ, ឥធ វា សទេវកេ លោកេ, ទស្សនភូតេន ញាណេន អទិដ្ឋំ នាម កិញ្ចិ នត្ថីតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ អនុមានវិសយំ នុ ខោ កថន្តិ អាហ ‘‘អថោ អវិញ្ញាត’’ន្តិ. អញ្ញេសំ អបច្ចក្ខម្បិ អវិញ្ញាតំ តស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ អទិដ្ឋំ អវិញ្ញាតំ នត្ថិ. បច្ចុប្បន្នំ អតីតមេវ ញេយ្យំ គហិតំ, អនាគតំ នុ ខោ កថន្តិ អាហ – ‘‘អជានិតព្ព’’ន្តិ, តស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ជានិតុំ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យំ នាម តស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពំ អភិញ្ញាសី’’តិអាទិ.

សកលស្ស សក្កាយធម្មស្ស បរិគ្គហិតត្តា សក្កាយសព្ពំ. សព្ពធម្មេសូតិ បញ្ចន្នំ ទ្វារានំ អារម្មណភូតេសុ សព្ពេសុ ធម្មេសុ. យស្មា ឆសុបិ អារម្មណេសុ គហិតេសុ បទេសសព្ពំ នាម ន ហោតិ, តស្មា ‘‘បញ្ចារម្មណមត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. បទេសសព្ពំ សក្កាយសព្ពំ ន បាបុណាតិ តស្ស តេភូមកធម្មេសុ ឯកទេសស្ស អសង្គណ្ហនតោ. សក្កាយសព្ពំ អាយតនសព្ពំ ន បាបុណាតិ លោកុត្តរធម្មានំ អសង្គណ្ហនតោ. អាយតនសព្ពំ សព្ពសព្ពំ ន បាបុណាតិ. យស្មា អាយតនសព្ពេន ចតុភូមកធម្មាវ បរិគ្គហិតា, ន លក្ខណបញ្ញត្តិយោ, យស្មា សព្ពសព្ពំ ទស្សេន្តេន ពុទ្ធញាណវិសយោ ទស្សិតោ, តស្មា ‘‘សព្ពសព្ពំ ន បាបុណាតី’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘កស្មា…បេ… នត្ថិតាយា’’តិ សព្ពំ ញាតារម្មណេនេវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កតំ. ‘‘អាយតនសព្ពេបិ ឥធ វិបស្សនុបគធម្មាវ គហេតព្ពា អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសវសេនបិ សម្មសនចារស្សេវ ឥច្ឆិតត្តា’’តិ វទន្តិ.

បដិក្ខិបិត្វាតិ ‘‘ឥទំ សព្ពំ នាម ន ហោតី’’តិ ឯវំ បដិក្ខិបិត្វា. តស្សាតិ ‘‘អញ្ញំ សព្ពំ បញ្ញាបេស្សាមី’’តិ វទន្តស្ស. វាចាយ វត្តព្ពវត្ថុមត្តកមេវាតិ វញ្ឈាបុត្តគគនកុសុមាទិវាចា វិយ ឯតស្ស វាចាយ កេវលំ វត្តព្ពវត្ថុកមេវ ភវេយ្យ, ន អត្ថោ, វចនមត្តកមេវាតិ អត្ថោ. អតិក្កមិត្វាតិ អនាមសិត្វា អគ្គហេត្វា. តំ កិស្ស ហេតូតិ វិឃាតាបជ្ជនំ កេន ហេតុនា. យថា តំ អវិសយស្មិន្តិ យថា អញ្ញោបិ កោចិ អវិសយេ វាយមន្តោ, ឯវន្តិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន យស្មា បាឡិយំ ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិ វុត្តការណមេវ ឧបនយនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ការណោបនយនញ្ច ការណមេវាតិ ‘‘យថាតិ ការណវចន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឯវំ ឥមស្មិម្បិ អវិសយេ’’តិអាទិ.

សព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បហានសុត្តវណ្ណនា

២៤. សព្ពស្សាតិ ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តស្ស. បហានាយាតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគបហានវសេន បជហនាយ. ចក្ខុសម្ផស្សន្តិ ចក្ខុសន្និស្សិតផស្សំ. មូលបច្ចយន្តិ មូលភូតំ បច្ចយំ កត្វា, សហជាតវេទនាយ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯសេវ នយោតិ អបទេសេន ‘‘សោតសម្ផស្សំ មូលបច្ចយំ កត្វា’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. មនោតិ ភវង្គចិត្តំ មនោទ្វារស្ស អធិប្បេតត្តា. អារម្មណន្តិ ធម្មារម្មណំ. សហាវជ្ជនកជវនន្តិ សហមនោទ្វារាវជ្ជនកំ ជវនំ. តំបុព្ពកត្តា មនោវិញ្ញាណផស្សវេទនានំ មូលបច្ចយភូតា សព្ពេស្វេវ ចក្ខុទ្វារាទីសុ វុត្តិត្តា តទនុរូបតោ ‘‘ភវង្គសហជាតោ សម្ផស្សោ’’តិ វុត្តំ. សហាវជ្ជនវេទនាយ ជវនវេទនា ‘‘វេទយិត’’ន្តិ អធិប្បេតា, ភវង្គសម្បយុត្តាយ បន វេទនាយ គហណេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ភវង្គតោ អមោចេត្វា ភវង្គចិត្តេន សទ្ធិំយេវ អាវជ្ជនំ គហេត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ ទដ្ឋព្ពំ. យា បនេត្ថ ទេសនាតិ យា ឯត្ថ ‘‘បហានាយា’’តិអាទិនា បវត្តទេសនា សត្ថុ អនសិដ្ឋិ អាណា. អយំ បណ្ណត្តិ នាម តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បការតោ ញាបនតោ. ឯត្ថ សព្ពគ្គហណេន សព្ពេ សភាវធម្មា គហិតា, បញ្ញត្តិ បន កតមាតិ វិចារណាយ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យា បនេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បហានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសុត្តវណ្ណនា

២៥. អភិញ្ញាតិ អភិញ្ញាយ. យ-ការលោបវសេនាយំ និទ្ទេសោ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨, ៤០៥; ម. និ. ១.១៥៤) វិយ, តថា ‘‘បរិញ្ញា’’តិ ឯត្ថាបិ. សព្ពន្តិ អាយតនសព្ពំ. តញ្ហិ អភិញ្ញេយ្យំ. អភិជានិត្វាតិ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា. បរិជានិត្វាតិ តីរណបរិញ្ញាយ អនិច្ចាទិតោ បរិជានិត្វា. បជហនត្ថាយាតិ បហានបរិញ្ញាយ អនវសេសតោ បជហនាយ.

អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា

២៦. ‘‘អភិជាន’’ន្តិអាទិនា ឯត្ថ ភគវា បឋមំ កណ្ហបក្ខំ ទស្សេត្វា សុក្កបក្ខំ ទស្សេតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន. តេនេត្ថ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

បឋមអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា

២៧. ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពធម្មោ នាម រូបាយតនមេវាតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា គហិតរូបមេវា’’តិ. ឥធ អនាបាថគតំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពា ធម្មា’’តិ វុត្តត្តា. ហេដ្ឋា អាបាថគតម្បិ អនាបាថគតម្បិ គហិតមេវ ‘‘យេ ច រូបា’’តិ អនវសេសតោ វុត្តត្តា. តេ ហិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា សហ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតព្ពត្តា. តថា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ តេហិ ឯកុប្បាទំ ឯកវត្ថុកំ ឯកនិរោធំ ឯការម្មណមេវ. សេសបទេសូតិ សេសេសុ ‘‘យញ្ច សោតំ យេ ច សទ្ទា’’តិអាទិនា អាគតេសុ កណ្ហបក្ខេ បញ្ចសុ, សុក្កបក្ខេ ឆសុបិ បទេសុ. ឯសេវ នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ហេដ្ឋា គហិតរូបមេវ គណ្ហិត្វា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯសោ ឯវ តត្ថបិ អត្ថវណ្ណនានយោ.

ទុតិយអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា

២៨. គយានាមិកាយ នទិយា អវិទូរេ បវត្តោ គាមោ គយា នាម, តស្សំ គយាយំ វិហរតីតិ សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. គយាគាមស្ស ហិ អាសន្នេ គយាសីសនាមកេ បិដ្ឋិបាសាណេ ភគវា តទា វិហាសិ. តេនាហ ‘‘ភគវា តត្ថ វិហរតី’’តិ.

តត្រាតិ ‘‘ភិក្ខូ អាមន្តេសី’’តិ យេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, យថា ចាយំ ទេសនា តេសំ សប្បាយា ជាតា, តត្រ តស្មិំ អត្ថទ្វយេ វិភាវេតព្ពេ អយំ អនុបុព្ពិកថា សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ អនុបដិបាដិកថា. ឥតោតិ ឥមស្មា កប្បតោ. កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. បារមិតាបរិភាវនាយ បរិបាកគតេ. ញាណេតិ ពោធិញាណេ. កនិដ្ឋបុត្តោ វេមាតិកភាតា ភគវតោ. វេឡុភិត្តិកុដិកាហិ បរិក្ខិបិត្វា ពហិទ្ធា, អន្តោ បន បដសាណីហិ.

សព្ពេសំ សត្តានំ. បុញ្ញចេតនំ អន្តោ អព្ភន្តរេ បវេសេតិ. ភគវាបិ តស្ស បុត្តោតិ កត្វា ‘‘អញ្ញេ តយោ បុត្តា’’តិ វុត្តំ. អវិប្បកិរិត្វាតិ បរាជយេន អវិប្បកិរិយ អបលាយិត្វា. បិទហីតិ ទាតុំ ន សក្កោមីតិ តថា អកាសិ. សច្ចវាទិតាយ គណ្ហិំសូតិ រាជកុលស្ស សច្ចវាទិតាយ អត្តនោ វរំ គណ្ហិំសុ.

វិនិវត្តិតុន្តិ បដិញ្ញាយ និវត្តិតុំ. អន្តរាតិ តុម្ហេហិ បរិច្ឆិន្នកាលស្ស អន្តរា ឯវ មតា. អដ្ឋវីសតិហត្ថដ្ឋានំ ឧសភំ នាម. ឧសភេ អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណេ ឋានេ. ទានគ្គេ ព្យាវដោតិ បសុតោ.

សោតិ ភគវា. តថារូបញ្ហិ ពុទ្ធានំ ទេសនាបាដិហារិយំ, យថា ទេសនាយ គហិតោ អត្ថោ បច្ចក្ខតោ វិភូតោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘ឥមេសំ…បេ… ទេសេស្សាមី’’តិ. សន្និដ្ឋានន្តិ ចិរកាលបរិចិតាទិត្តអគ្គិកានំ អាទិត្តបរិយាយទេសនាវ សប្បាយាតិ និច្ឆយមកាសិ. បទិត្តន្តិ បទីបិតំ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ ឯកជាលីភូតំ. តេនាហ ‘‘សម្បជ្ជលិត’’ន្តិ. ទុក្ខលក្ខណំ កថិតំ ចក្ខាទីនំ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តភាវេន ទុក្ខមតាយ ទុក្ខស្ស កថិតត្តា.

អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អទ្ធភូតសុត្តវណ្ណនា

២៩. អធិសទ្ទេន សមានត្ថោ អទ្ធសទ្ទោតិ អាហ ‘‘អទ្ធភូតន្តិ អធិភូត’’ន្តិអាទិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អទ្ធភូតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តវណ្ណនា

៣០. មញ្ញិតំ នាម តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ គហេតព្ពំ មញ្ញិតំ. សព្ពស្មិំ មញ្ញិតន្តិ សព្ពមញ្ញិតំ, តស្ស សមុគ្ឃាតោ សេតុឃាតោ, តទាវហំ សព្ពមញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មញ្ញិតំ នាម ចក្ខាទីសុ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ, នាញ្ញស្មិ’’ន្តិ ទុតិយនយោ វុត្តោ. អនុច្ឆវិកន្តិ អនុរូបំ អវិលោមំ. ឥធាតិ ឥធេវ សាសនេ អញ្ញត្ថ តទភាវតោ. ‘‘តណ្ហា-មានទិដ្ឋិមញ្ញិតាន’’ន្តិ វុត្តំ មញ្ញិតត្តយំ សបរសន្តានេសុ បដិបក្ខវសេន យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុំ អហន្តិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ចក្ខុំ អហ’’ន្តិ ឥមិនា អជ្ឈត្តវិសយំ ទិដ្ឋិមញ្ញិតញ្ច ទស្សេតិ អត្តាភិនិវេសាហំការទីបនតោ. ‘‘មម’’ន្តិ ឥមិនា តណ្ហាមញ្ញិតំ មានមញ្ញិតម្បិ វា, បរិគ្គហមុខេនបិ សេយ្យាទិតោ មានុប្បជ្ជនតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឥមិនា នយេន មញ្ញិតវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អហន្តិ អត្តាវ, សោ ច ចក្ខុស្មិំ តទធីនវុត្តិត្តា ‘‘បរោ’’តិ ន មញ្ញតិ. មម កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុស្មិំ សតិ លព្ភនតោ, អសតិ ន មញ្ញតិ តថាមញ្ញិតស្ស បច្ចយឃាតតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អហំ ចក្ខុតោ និគ្គតោតិ ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តព្ពោ អយំ សត្តោ ចក្ខុតោ និគ្គតោ តត្ថ សុខុមាការេន ឧបលព្ភនតោ. មម កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុតោ និគ្គតោ តស្មិំ សតិ ឯវ ឧបលព្ភនតោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បរោតិ បរោ សត្តោ. មម ចក្ខូតិ ន មញ្ញតិ យស្ស តំ ចក្ខុ, តស្ស ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តព្ពស្សេវ អភាវតោ. មមត្តភូតន្តិ មម ការណំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឯវមេតស្មិំ សុត្តេ ចក្ខុរូប-ចក្ខុវិញ្ញាណ-ចក្ខុសម្ផស្ស-សុខទុក្ខាទុក្ខមសុខវសេន សត្ត វារា ចក្ខុទ្វារេ, តថា សោតទ្វារាទីសូតិ ឆ សត្តកា ទ្វេចត្តាលីស. បុន សក្កាយវសេន ‘‘សព្ពំ ន មញ្ញតី’’តិអាទិនា វុត្តំ, តេន តេចត្តាលីស. បុន តេភូមកវដ្ដំ ‘‘លោកោ’’តិ គហេត្វា ‘‘ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតី’’តិ វុត្តំ, តេន ចតុចត្តាលីស ហោន្តិ. ឯវំ សព្ពថាបិ ចតុចត្តាលីសាយ ឋានេសុ អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘ចតុចត្តាលីសាធិកសតេសូ’’តិ កេសុចិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, សា ច បមាទលេខា.

សមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៣១. ឧបការភូតា តទាវហត្តា. តតោតិ មញ្ញិតាការតោ. តន្តិ មញ្ញនាវត្ថុំ. អញ្ញេនាការេនាតិ យថា មញ្ញតិ អនិច្ចាទិអាការតោ, អញ្ញេន អនិច្ចាទិនា អាការេន ហោតិ. អញ្ញថាភាវំ វិបរិណាមន្តិ ឧប្បាទវយតាយ អញ្ញថាភាវំ ជរាយ មរណេន ច ទ្វេធា វិបរិណាមេតព្ពំ. តំ ឧបគមនេន អញ្ញថាភាវី, ឯវំភូតោ ហុត្វាបិ ជីរណភិជ្ជនសភាវេសុ. ភវេសុ សត្តោ លោកោ ឧបរិបិ ភវំយេវ អភិនន្ទតិ. ហេដ្ឋា គហិតមេវ សង្កឌ្ឍិត្វាតិ ‘‘ចក្ខុំ ន មញ្ញតី’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា គហិតមេវ ខន្ធធាតុអាយតនាតិ ខន្ធាទិបរិយាយេន ឯកតោ គហេត្វា បុនបិ មញ្ញនាវត្ថុំ ទស្សេតិ. អវសានេ ‘‘តតោ តំ ហោតី’’តិ វុត្តបទេន សទ្ធិំ សព្ពវារេសុ អដ្ឋ អដ្ឋ ហោន្តីតិ ‘‘អដ្ឋចត្តាលីសាយ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ.

បឋមសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទស្សេត្វាតិ ឯត្ថ លក្ខណេ អយំ ត្វា-សទ្ទោ, ហេតុម្ហិ វា. អនាទិសត្តសន្តានគតគាហត្តយលក្ខិតា ហិ សត្ថុ, តិបរិវដ្ដទេសនា តំនិមិត្តំ យាវទេវ តប្បហានាយ បវត្តិតភាវតោ. អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សហ វិបស្សនាយ ចត្តារោបិ មគ្គា កថិតា’’តិ.

ទុតិយសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សព្ពវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ជាតិធម្មវគ្គវណ្ណនា

៣៣-៤២. និព្ពត្តនសភាវន្តិ ហេតុបច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជនសភាវំ. ឧប្បាទានន្តរំ ពុទ្ធិប្បត្តិយា ជីរណសភាវំ. យត្ថ ចក្ខាទយោ, តត្ថេវ វិសភាគសមុដ្ឋានលក្ខណេន ព្យាធិនោ ឧប្បត្តិបច្ចយភាវេន ព្យាធិសភាវំ. មរណសភាវន្តិ វិនាសសភាវំ. សោកសភាវន្តិ ញាតិព្យសនាទិនា ឌយ្ហមានទុក្ខសភាវំ. សំកិលេសិកសភាវន្តិ តណ្ហាទិវសេន សំកិលិស្សនសភាវំ.

ជាតិធម្មវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សព្ពអនិច្ចវគ្គវណ្ណនា

៤៣-៥២. ញាតបរិញ្ញា អាគតា វិសយវសេន តព្ពិសយស្ស ធម្មស្ស ជោតិតត្តា. ឥតរា ទ្វេ តីរណបហានបរិញ្ញាបិ អាគតា ឯវាតិ វេទិតព្ពា, តាសំ អភិញ្ញេយ្យធម្មវិសយត្តា ញាណស្ស ច តីរណបហានបរិញ្ញាសម្ភវតោ. បរិញ្ញេយ្យបទេ តីរណបរិញ្ញាវ អាគតា, បហាតព្ពបទេ បហានបរិញ្ញាវ អាគតាតិ យោជនា. ឥតរាបិ ទ្វេ គហិតាយេវ តាហិ វិនា អត្ថសិទ្ធិយា អភាវតោ. បច្ចក្ខំ កាតព្ពំ អារម្មណតោ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនេន. អវុត្តាបិ គហិតាយេវ បរិជាននស្ស យាវទេវ បហានត្ថត្តា. ឯកសភាវេន វិនាភាវោ អនេកគ្គដ្ឋោ. ឧបសដ្ឋរោគេន វិយ អន្តោ ឯវ អភិហតសព្ពតា ឧបហតដ្ឋោ.

សព្ពអនិច្ចវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមោ បណ្ណាសកោ.

៦. អវិជ្ជាវគ្គវណ្ណនា

៥៣-៦២. ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណំ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហោ. អវិន្ទិយំ វិន្ទតិ, វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ កត្វា វិជ្ជាយ បដិបក្ខោវ អវិជ្ជា. វិជ្ជាយ ឧប្បន្នាយ អនវសេសតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា’’តិ អាហ. ន កេវលំ អនិច្ចានុបស្សនាវសេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ, អថ ខោ ឥតរានុបស្សនាវសេនបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុក្ខា…បេ… បហីយតិយេវា’’តិ អាហ. សព្ពត្ថាតិ ឧបរិសុត្តន្តេ សន្ធាយាហ. តតោ អបរេបិ តំអត្ថលក្ខណវសេន កថិតសុត្តន្តេបិ. តានិបិ ហិ តថា ពុជ្ឈនកបុគ្គលានមជ្ឈាសយេន វុត្តានីតិ.

អវិជ្ជាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មិគជាលវគ្គោ

១. បឋមមិគជាលសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចន្តិ វុត្តចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណភូតា’’តិ. កមនីយាតិ កាមេតព្ពា. មនំ អប្បាយន្តីតិ មនាបាតិ អាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកា’’តិ. បិយាយិតព្ពសភាវា បិយរូបា. កាមូបសំហិតាតិ កាមបដិសំយុត្តា. អាលម្ពិតព្ពតា ឯវ ចេត្ថ ឧបសំហិតតាតិ ‘‘អារម្មណំ កត្វា’’តិអាទិមាហ. តណ្ហាសង្ខាតា នន្ទី តណ្ហានន្ទី, ន តុដ្ឋិនន្ទីយេវ ‘‘នន្ទិំ ចរតី’’តិអាទីសុ វិយ. គាមន្តន្តិ គាមសមីបំ. ‘‘អនុបចារដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា តំ ទស្សេតិ ‘‘យត្ថា’’តិអាទិនា.

ឯត្ថាតិ យថានីហតេ បាឋេ. ‘‘ឥមំ ឯកំ បរិយាយំ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ តស្ស ‘‘បន្តានី’’តិបទេន សង្គហិតត្តា. អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានីតិ ឯត្ថ អប្ប-សទ្ទោ អភាវត្ថោ.

បឋមមិគជាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សមិទ្ធិលោកបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា

៦៨. អាយាចនសុត្តតោ បដ្ឋាយាតិ មិគជាលវគ្គេ ទុតិយសុត្តតោ បដ្ឋាយ. បឋមសុត្តេ បន ទុតិយកវិហារាទិភាវោ វុត្តោតិ.

សមិទ្ធិលោកបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឧបសេនអាសីវិសសុត្តវណ្ណនា

៦៩. គហេត្វាតិ បារុបនស្ស សិថិលករណេន វីមំសតោ មោចេត្វា. លេណច្ឆាយាយាតិ បុរិមទិសាយ លេណច្ឆាយាយំ. បតិត្វាតិ លេណច្ឆទនតោ ភស្សិត្វា. ផុដ្ឋវិសោតិ ចតូសុ អាសីវិសេសុ សោ ផុដ្ឋវិសោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. បរិយាទិយមានមេវាតិ ខេបេន្តមេវ, វិនាសេន្តមេវាតិ អត្ថោ. យថាបរិច្ឆេទេនាតិ អត្តនោ វិសបរិច្ឆេទានុរូបំ. អញ្ញថាភាវន្តិ វឌ្ឍភាវាទិបកតិជហនំ. សភាវវិគមោតិ វិនាសោ.

ឧបសេនអាសីវិសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបវាណសន្ទិដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

៧០. រូបំ បដិសំវិទិតំ ករោតិ ញាតបរិញ្ញាវសេន. រូបរាគន្តិ នីលាទិភេទេ រូបធម្មេ រាគំ. បដិសំវិទិតំ ករោតិ ‘‘អយំ មេ រាគោ អប្បហីនោ’’តិ. ឯតេន សេក្ខានំ បច្ចវេក្ខណា កថិតា. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវម្បិ ខោ, ឧបវាណ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតី’’តិអាទិ. រូបរាគំ បដិសំវិទិតំ ករោតិ ‘‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ រូបេសុ រាគោ’’តិ បជានាតិ. អសេក្ខានំ ហាយំ បច្ចវេក្ខណា.

ឧបវាណសន្ទិដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

៧១. ផស្សាករានន្តិ ឆន្នំ ផស្សានំ អាករានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានានំ, ចក្ខាទីនន្តិ អត្ថោ. នដ្ឋោ នាម អហន្តិ វទតិ, យោ ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយាទិំ យថាភូតំ បជានាតិ, សោ វុសិតវា, ឥតរោ អវុសិតវា អហញ្ច តាទិសោតិ. អយមេវាតិ អយំ ចក្ខុស្មិំ ‘‘នេតំ មមា’’តិអាទិនា តិណ្ណំ គាហានំ អភាវោ ឯវ.

បឋមឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

៧២. អបុនព្ភវោតិ បុនព្ភវាភាវោ.

១១. តតិយឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

៧៣. បនស្សសន្តិ ឯកំសេន នដ្ឋោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អតិនដ្ឋោ’’តិ, ធុរតោ ឯវ នដ្ឋោតិ អត្ថោ.

តតិយឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មិគជាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. គិលានវគ្គោ

១-៥. បឋមគិលានសុត្តាទិវណ្ណនា

៧៤-៧៨. អប្បញ្ញាតោតិ នាមគោត្តតោ ចេវ សីលាទិគុណេហិ ច អប្បញ្ញាតោ អវិស្សុតោ. ថេរមជ្ឈិមភាវំ អប្បត្តតាយ នវោ.

បឋមគិលានសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយអវិជ្ជាបហានសុត្តវណ្ណនា

៨០. អនិច្ចាទិវសេន អភិនិវិសនំ អភិនិវេសោ, សោ ឯវ ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសនតោ បរាមាសោ, សោ ឯវ គាហោ. តេន អភិនិវេសបរាមាសគ្គាហេន គណ្ហិតុំ ន យុត្តា អនិច្ចាទិសភាវត្តា. សង្ខារា ឯវ បវត្តិយា ការណភាវតោ សង្ខារនិមិត្តានិ. យោ សង្ខារេសុ អបរិញ្ញាតាភិនិវេសេន បស្សិតព្ពោ អត្តាការោ, សោ ន ហោតីតិ អញ្ញោ អនត្តាការោ, តតោ អញ្ញតោ បស្សតិ. បរិញ្ញាតាភិនិវេសោតិ តីរណបរិញ្ញាយ បរិច្ឆិជ្ជ ញាតមិច្ឆាភិនិវេសោ. បរិញ្ញាតាភិនិវេសោតិ វា បរិញ្ញាតវិបស្សនាភិនិវេសោ. វិបស្សនាតិ អរូបសត្តកវសេន វិបស្សនាយ បរិជានិតព្ពា.

ទុតិយអវិជ្ជាបហានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សម្ពហុលភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៨១. កេវលន្តិ ឥតរលក្ខណេហិ អវោមិស្សំ.

១០. ផគ្គុនបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា

៨៣. តណ្ហាយ បហីនាយ ទិដ្ឋិមានាបិ បហីនា ឯវាតិ ‘‘តណ្ហាបបញ្ចស្ស ឆិន្នត្តា ឆិន្នបបញ្ចេ’’តិ វុត្តំ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ សត្តវោហារោ ចក្ខាទីសុ វិជ្ជមានេសុ ឯវ ហោតិ, តស្មា បរិនិព្ពុតានញ្ច វោហារោ ចក្ខាទីសុ សន្និស្សយេនេវ, នាញ្ញថាតិ អតិក្កន្តពុទ្ធេហិ បរិហរិតានិ ចក្ខុសោតាទីនិ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ភន្តេ’’តិអាទិនា. ចក្ខុសោតាទិវដ្ដំ វដ្ដេ បវត្តេយ្យ.

ផគ្គុនបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គិលានវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឆន្នវគ្គោ

១. បលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៤. អនិច្ចលក្ខណមេវ កថិតំ, តញ្ច បរិយាយេន, អនិច្ចលក្ខណេ កថិតេ ឥតរលក្ខណានិ កថិតានេវ ហោន្តិ ព្យភិចារភាវតោ.

២. សុញ្ញតលោកសុត្តវណ្ណនា

៨៥. អត្តនោ ឥទន្តិ អត្តនិយន្តិ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តកេនា’’តិ.

៣. សំខិត្តធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៦. វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ខន្ធិយវគ្គេ ខន្ធវសេន អាគតំ, ឥធ អាយតនវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ.

៤. ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

៨៧. សព្ពនិមិត្តេហិ បដិសល្លីយតិ ឯតេនាតិ បដិសល្លានំ, ផលសមាបត្តិ. ជីវិតហារកសត្ថំ ជីវិតស្ស ហរណតោ, សត្តានញ្ច សសនតោ ហិំសនតោ. បរិចរិតោតិ បយិរុបាសិតោ. តេន យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិន្តិ ទីបេតិ.

អនុបវជ្ជន្តិ បរេហិ ន ឧបវទិតព្ពំ. តំ បនេត្ថ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិភាវតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អប្បវត្តិក’’ន្តិ. ‘‘នេតំ មមា’’តិអាទីនិ វទន្តោ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ. បុថុជ្ជនភាវមេវ ទីបេន្តោ វទតិ អកតកិច្ចភាវទីបនេន. កិញ្ចាបិ ថេរោ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ, ‘‘ន សមនុបស្សាមី’’តិ បន វទន្តោ កិញ្ចិ និប្ផត្តិំ ន កថេសិ, តស្មា ‘‘ឥទម្បិ មនសិ កាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

កិលេសបស្សទ្ធីតិ កិលេសបរិឡាហវូបសមោ. ភវត្ថាយ បុន ភវត្ថាយ. អាលយនិកន្តិ បរិយុដ្ឋានេតិ ភវន្តរេ អបេក្ខាសញ្ញិតេ អាលយេ និកន្តិយា ច បរិយុដ្ឋានប្បត្តិយា. អសតិ អវិជ្ជមានាយ. បដិសន្ធិវសេន អញ្ញភវតោ ឥធាគមនំ អាគតិ នាម. ចុតិវសេន គមនន្តិ ចវនវសេន ឥតោ គតិ. អនុរូបគមនំ គតិ នាម តទុភយំ ន ហោតិ. ចុតូបបាតោ អបរាបរភវនវសេន ចុតិ, ឧបបជ្ជនវសេន ឧបបាតោ, តទុភយម្បិ ន ហោតិ. ឯវំ បន ចុតូបបាតេ អសតិ នេវិធ ន ឥធ លោកេ. ន ហុរំ ន បរលោកេ ហោតិ. តតោ ឯវ ន ឧភយត្ថ ហោតិ. អយមេវ អន្តោ អយំ ឥធលោកេ បរលោកេ ច អភាវោយេវ ទុក្ខស្ស បរិយោសានំ. អយមេវាតិ យថាវុត្តោ ឯវ – ឯត្ថ ឯតស្មិំ បាឋេ បរម្បរាគតោ បមាណភូតោ អត្ថោ.

យេ បនាតិ សម្មវាទិនោ សន្ធាយ វទតិ. អន្តរាភវំ ឥច្ឆន្តិ ‘‘ឯវំ ភវេន ភវន្តរសម្ពន្ធោ យុជ្ជេយ្យា’’តិ. និរត្ថកំ អន្តរាភវស្ស នាម កស្សចិ អភាវតោ. ចុតិក្ខន្ធានន្តរញ្ហិ បដិសន្ធិក្ខន្ធានំយេវ បាតុភាវោ. តេនាហ ‘‘អន្តរាភវស្ស…បេ… បដិក្ខិត្តោយេវា’’តិ. តត្ថ ភាវោតិ អត្ថិតា. អភិធម្មេ កថាវត្ថុប្បករណេ (កថា. ៥០៥-៥០៧) បដិក្ខិត្តោយេវ. យទិ ឯវំ ‘‘អន្តរេនា’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ ‘‘អន្តរេនា’’តិអាទិ. វិកប្បតោ អញ្ញំ វិកប្បន្តរំ, តស្ស ទីបនំ ‘‘អន្តរេនា’’តិ វចនំ. ន អន្តរាភវទីបនំ តាទិសស្ស អនុបលព្ភនតោ បយោជនាភាវតោ ច. យត្ថ ហិ វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ, តត្ថស្ស និស្សយភូតស្ស វត្ថុស្ស សហភាវីនញ្ច ខន្ធានំ សម្ភវោតិ សទ្ធិំ អត្តនោ និស្សយេន វិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ នាស្ស ឧប្បត្តិយា ទេសទូរតា វេទិតព្ពា. ‘‘នេវ ឥធ ន ហុរ’’ន្តិ វុត្តទ្វយតោ អបរំ វិកប្បេន ‘‘ន ឧភយ’’ន្តិ, តត្ថបិ ន ហោតិយេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អន្តរេនា’’តិ វា ‘‘វិនា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោ, តស្មា នេវិធ, ន ហុរំ, ឧភយំ វិនាបិ នេវាតិ អត្ថោ.

អាហរីតិ ឆិន្នវសេន គណ្ហិ. តេនាហ ‘‘កណ្ឋនាឡំ ឆិន្ទី’’តិ. បរិគ្គណ្ហន្តោតិ សម្មសន្តោ. បរិនិព្ពុតោ ទីឃរត្តំ វិបស្សនាយំ យុត្តបយុត្តភាវតោ. ‘‘អនុបវជ្ជំ ឆន្នេន ភិក្ខុនា សត្ថំ អាហរិត’’ន្តិ, កថេសីតិ អសេក្ខកាលេ ព្យាករណំ វិយ កត្វា កថេសិ.

ឥមិនាតិ ‘‘ឧបវជ្ជកុលានី’’តិ ឥមិនា វចនេន. ថេរោតិ សារិបុត្តត្ថេរោ. ឯវន្តិ ឯវំ បុព្ពកាលេសុ សំសដ្ឋវិហារី ហុត្វា ឋិតោ បច្ឆា អរហត្តំ បាបុណិស្សតីតិ អាសង្កន្តោ បុច្ឆតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆន្នសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. បុណ្ណសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៨-៨៩. តន្តិ ចក្ខុរូបទ្វយំ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ចា’’តិ. នន្ទិសមុទយាតិ នន្ទិយា សមុទយតណ្ហាយ សេសការណេហិ នន្ទិយា សមុទិតិ សមោធានំ នន្ទិសមុទយោ, តស្មា នន្ទិសមុទយា. តេនាហ ‘‘តណ្ហាយ សមោធានេនា’’តិ. បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស សមោធានេន សមុទិតិ បវត្តិយេវាតិ សហ សមុទយេន ទុក្ខស្ស ទស្សិតត្តា ‘‘វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា’’តិ វុត្តំ. និរោធូបាយេន សទ្ធិំ និរោធស្ស ទស្សិតត្តា ‘‘វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា’’តិ. បុច្ឆានុសន្ធិអាទីសុ អញ្ញតរោ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ.

ចណ្ឌាតិ កោធនា. ទុដ្ឋាតិ ទោសវន្តោតិ អត្ថោ. កិព្ពិសាតិ បាបា. កក្ខឡាតិ ទារុណា. ឃដិកមុគ្គរេនាតិ ឯកស្មិំ បក្ខេ ឃដិកំ ទស្សេត្វា កតេន រស្សទណ្ឌេន. សត្តានំ សសនតោ សត្ថំ, តតោ ឯវ ជីវិតស្ស ហរណតោ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. ឥន្ទ្រិយសំវរោ ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តោ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ទមនតោ. បញ្ញា ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តា កិលេសវិសេវិតានំ ទមនតោ វូបសមនតោ. ឧបោសថកម្មំ ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តំ កាយទ្វារាទីហិ ឧប្បជ្ជនកអសមស្ស ទមនតោ. ខន្តិ ‘‘ទមោ’’តិ វេទិតព្ពា អក្ខន្តិយា ទមនតោ វូបសមនតោ. តេនាហ ‘‘ឧបសមោតិ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

ឯត្ថាតិ សុនាបរន្តជនបទេ. ឯតេ ទ្វេតិ អយំ បុណ្ណត្ថេរោ តស្ស កនិដ្ឋោតិ ឯតេ ទ្វេ ភាតរោ. អាហច្ច អដ្ឋាសិ ឧឡារំ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា. សត្ត សីហនាទេ នទិត្វាតិ មម្មច្ឆេទកានម្បិ អក្កោសបរិភាសានំ ខមនេ សន្តោសាភាវទីបនំ, បាណិប្បហារស្ស, លេឌ្ឌុប្បហារស្ស, ទណ្ឌប្បហារស្ស, សត្ថប្បហារស្ស, ជីវិតវោរោបនស្ស, ខមនេ សន្តោសាភាវទីបនញ្ចាតិ ឯវំ សត្ត សីហនាទេ នទិត្វា. ចតូសុ ឋានេសុ វសិតត្តា បាឡិយំ វសនដ្ឋានំ អនុទ្ទេសិកំ កត្វា ‘‘សុនាបរន្តស្មិំ ជនបទេ វិហរតិ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

ចតូសុ ឋានេសូតិ អព្ពុហត្ថបព្ពតេ, សមុទ្ទគិរិវិហារេ, មាតុលគិរិម្ហិ, មកុឡការាមវិហារេតិ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ. តន្តិ ចង្កមំ អារុយ្ហ កោចិ ភិក្ខុ ចង្កមិតុំ សមត្ថោ នត្ថិ មហតា សមុទ្ទបរិស្សយេន ភាវនាមនសិការស្ស អនភិសម្ភុណនតោ. ឧប្បាតិកន្តិ ឧប្បាតករំ មហាសង្ខោភំ ឧដ្ឋបេត្វា. សម្មុខេតិ អនិលបទេសេ. បដិវេទេសុន្តិ បវេទេសុំ.

អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយាតិ មណ្ឌលមាឡស្ស កាតុំ បថវីមិតកាលតោ បភុតិ. សច្ចពន្ធេន បញ្ចសតានិ បរិបូរេតុំ ‘‘ឯកូនបញ្ចសតាន’’ន្តិ វុត្តំ. គន្ធកុដិន្តិ ជេតវនមហាវិហារេ មហាគន្ធកុដិំ.

សច្ចពន្ធនាមោតិ សច្ចពន្ធេ បព្ពតេ ចិរនិវាសិតាយ ‘‘សច្ចពន្ធោ’’ត្វេវ លទ្ធនាមោ. អរហត្តំ បាបុណីតិ បញ្ចាភិញ្ញាបរិវារំ អរហត្តំ អធិគច្ឆិ. តេនាហ ‘‘មគ្គេនេវស្ស អភិញ្ញា អាគតា’’តិ.

តស្មិំ សន្និបតិតា មហាជនា កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ. តត្ថាបិ កេចិ តេវិជ្ជា, កេចិ ឆឡភិញ្ញា, កេចិ បដិសម្ភិទប្បត្តា អហេសុំ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មហាជនស្ស ពន្ធនមោក្ខោ ជាតោ’’តិ. យេ បន តត្ថ សរណគមនបញ្ចសីលទសសីលសមាទានេន លទ្ធានុគ្គហា, តេសំ ទេវតានញ្ច វសេន ‘‘មហន្តំ ពុទ្ធកោលាហលំ អហោសី’’តិ វុត្តំ.

អរុណំ បន មហាគន្ធកុដិយំយេវ ឧដ្ឋបេសិ ទេវតានុគ្គហត្ថញ្ចេវ កុលានុទយាយ ច. អបាយមគ្គេ ឱតារិតោ ‘‘កោចិ លោកស្ស សជិតា អត្ថិ, តស្ស វសេន បវត្តិសំហារា ហោន្តិ, តេនេវាយំ បជា សនាថា ហោតិ, តំ យុញ្ជតិ ច តស្មិំ តស្មិំ កម្មេ’’តិ មិច្ឆាគាហេហិ. បរិចរិតព្ពំ យាចិ ‘‘ឯត្ថ មយា ចិរំ វសិតព្ព’’ន្តិ.

ឆដ្ឋន្តិ ពាហិយសុត្តំ. តំ ឧត្តានមេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

បុណ្ណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. បឋមឯជាសុត្តាទិវណ្ណនា

៩០-៩១. ឯជតិ ឆឡារម្មណនិមិត្តំ កម្បតីតិ ឯជា. តេនាហ ‘‘ចលនដ្ឋេនា’’តិ. អាពាធនដ្ឋេន បីឡនដ្ឋេន. អន្តោ ទោសនដ្ឋេនាតិ អន្តោចិត្តេ ឯវ បទុស្សនដ្ឋេន. និកន្តនដ្ឋេនាតិ ឆិន្ទនដ្ឋេន. ហេដ្ឋា គហិតមេវាតិ ហេដ្ឋា មញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តេ អាគតមេវ. វុត្តនយមេវ មញ្ញិតសមុគ្ឃាតសុត្តេ.

បឋមឯជាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. បឋមទ្វយសុត្តាទិវណ្ណនា

៩២-៩៣. ទ្វយន្តិ ទុកំ. បាឡិយំ អាមេឌិតលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ’’តិ. ឯវមេតន្តិ ឯវំ អនិច្ចាទិភាវេន ឯតំ ចក្ខុរូបញ្ចាតិ ទ្វយំ. ចលតីតិ អនវដ្ឋានេន បចលតិ. ព្យថតីតិ ជរាយ មរណេន ច បវេធតិ. ហេតុ ចេវ ឧប្បត្តិនិមិត្តត្តា. សហគតីតិ សហប្បវត្តិ, តាយ គហេតព្ពត្តា ‘‘សង្គតី’’តិ ផស្សោ វុត្តោ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. យស្មា ច សំគច្ឆមានធម្មវិមុត្តា សង្គតិ នាម នត្ថិ, តថា សន្និបាតសមវាយា, តេសំ វសេន និព្ពត្តោ ផស្សោ តថា វុច្ចតីតិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ.

វត្ថូតិ ចក្ខុ និស្សយបច្ចយាទិភាវេន. អារម្មណន្តិ រូបំ អារម្មណបច្ចយាទិភាវេន. សហជាតា តយោ ខន្ធា វេទនាទយោ, តេ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន. អយំ ហេតូតិ អយំ តិវិធោ ហេតូ. ផស្សេនាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា រូបារម្មណេ ផស្សេ អត្តនោ ផុសនកិច្ចំ ករោន្តេ ឯវំ វេទនា អនុភវនកិច្ចំ, សញ្ញា សញ្ជាននកិច្ចំ ករោតិ, តស្មា ‘‘ផស្សេន ផុដ្ឋមេវា’’តិអាទិវុត្តមេវ អត្ថំ ឥទានិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ទស្សេតុំ ‘‘ផុដ្ឋោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចេវ ខន្ធា ភគវតា សមតិំសាយ អាការេហិ វុត្តា. កស្មាតិ អាហ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ. រុក្ខសាខាសុ រុក្ខវោហារោ វិយ ឯកេកធម្មេបិ ខន្ធវោហារោ ហោតិយេវ. តេនាហ ភគវា – ‘‘វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (យម. ខន្ធយមក ២).

បឋមទ្វយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.