៣. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៣. ‘‘អវន្តិទក្ខិណាបថេ’’តិ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ អាគតត្តា អាហ ‘‘អវន្តិទក្ខិណាបថសង្ខាតេ’’តិ. មជ្ឈិមទេសតោ ហិ ទក្ខិណទិសាយ អវន្តិរដ្ឋំ. បវត្តយិត្ថ ឯត្ថ លទ្ធីតិ បវត្តំ, បវត្តិតព្ពដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘លទ្ធិបវត្តដ្ឋានេ’’តិ. រុប្បនសភាវោ ធម្មោតិ កត្វា រូបធាតូតិ រូបក្ខន្ធោ វុត្តោ. រូបធាតុម្ហិ អារម្មណបច្ចយភូតេន រាគេន សហជាតេនបិ អសហជាតេនបិ ឧបនិស្សយភូតេន អប្បហីនភាវេនេវ វិនិពទ្ធំ បដិពទ្ធំ កម្មវិញ្ញាណំ. ឱកសារីតិ វុច្ចតិ – ‘‘តស្មិំ រូបធាតុសញ្ញិតេ ឱកេ សរតិ បវត្តតី’’តិ កត្វា. អវតិ ឯត្ថ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ ឱកំ, បវត្តិដ្ឋានំ. តេនាហ – ‘‘គេហសារី អាលយសារី’’តិ.

ឧគច្ឆតិ វា ឯត្ថ វេទនាទីហិ សទ្ធិំ សមវេតីតិ ឱកោ, ចក្ខុរូបាទិ. បច្ចយោតិ អារម្មណាទិវសេន បច្ចយោ. បច្ចយោ ហោតីតិ អនន្តរសមនន្តរាទិនា ចេវ កម្មូបនិស្សយអារម្មណាទិនា ច. ‘‘វិញ្ញាណធាតុ ខោ, គហបតី’’តិ ឯវំ វុត្តេ ‘‘កម្មវិញ្ញាណវិបាកវិញ្ញាណេសុ កតរំ នុ ខោ’’តិ សម្មោហោ ភវេយ្យ. តស្ស សម្មោហស្ស វិឃាតត្ថំ អបគមនត្ថំ. អសម្ភិន្នាវាតិ អសំកិណ្ណាវ ទេសនា កតា. អារម្មណវសេន ចតស្សោ អភិសង្ខារវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ វុត្តា – ‘‘រូបុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, រូបារម្មណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៥៣). តា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ទស្សេតុម្បិ.

ទឡ្ហំ អភិនិវេសវសេន អារម្មណំ ឧបេន្តីតិ ឧបយា, តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. អធិដ្ឋានភូតាតិ បតិដ្ឋានភូតា. អភិនិវេសភូតាតិ តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិស្ស អជ្ឈោសាយ បវត្តិយា ការណភូតា. អនុសយភូតាតិ រាគានុសយទិដ្ឋានុសយភូតា. ឧបរិមកោដិយាតិ បហានស្ស ឧបរិមកោដិយា. ពុទ្ធានញ្ញេវ ហិ តេ សវាសនា បហីនា. បុព្ពេ អគ្គហិតំ វិញ្ញាណំ អគ្គហិតមេវាតិ កត្វា កស្មា ឥធ ទេសនា កតាតិ ចោទេតិ – ‘‘ឥធ វិញ្ញាណំ កស្មា គហិត’’ន្តិ. បុព្ពេ ‘‘វិញ្ញាណធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចមានេ យថា យថា សម្មោហោ សិយា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិភាគស្ស ទុក្ករត្តា, ឥធ បន សម្មោហស្ស ឱកាសោវ នត្ថិ អវិសេសេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កិលេសប្បហានវសេនាតិ. តេនាហ ‘‘កិលេសប្បហានទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ. កម្មវិញ្ញាណេន ឱកំ អសរន្តេនា’’តិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. អសរន្តេនាតិ អនុបគច្ឆន្តេន.

បច្ចយដ្ឋេនាតិ អារម្មណាទិបច្ចយភាវេន. និមិត្តំ ឧប្បត្តិកំ. អារម្មណ…បេ… និកេតន្តិ អារម្មណករណសង្ខាតេន និវាសដ្ឋានភូតេន រូបមេវ និកេតន្តិ រូបនិមិត្តនិកេតំ.

ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយាតិ អជ្ឈត្តខន្ធបញ្ចកេ ឆន្ទរាគស្ស ពលវភាវេន តំ ‘‘ឱកោ’’តិ, ពហិទ្ធា ឆសុ អារម្មណេសុ តស្ស ទុព្ពលតាយ តានិ ‘‘និកេត’’ន្តិ វុត្តានិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សមានេបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱកោតិ វុច្ចតិ គេហមេវ រត្តិដ្ឋានភាវតោ. និកេតន្តិ វុច្ចតិ ឧយ្យានាទិ ទិវាដ្ឋានភាវតោ. តតោ ទុព្ពលតរោ ហោតិ ឆន្ទរាគោ.

គេហស្សិតសុខេនាតិ គេហនិស្សិតេន ចិត្តស្ស សុខេន សុខិតោ សុខប្បត្តោ ហោតិ. កិច្ចករណីយេសូតិ ខុទ្ទកេសុ ចេវ មហន្តេសុ ច កត្តព្ពត្ថេសុ. សយន្តិ អត្តនា. អន្តោតិ ចិត្តជ្ឈាសយេ.

ឯវំរូបោតិ ឦទិសរូបោ. វណ្ណសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទោ រូបាយតនស្ស វិយ សណ្ឋានស្សបិ វាចកោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទីឃរស្ស កាឡោទាតាទីសុ រូបេសូ’’តិ វុត្តំ. សុខាទីសូតិ សោមនស្សាទីសុ. តត្ថ ហិ ‘‘អភិណ្ហំ សោមនស្សិតោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនា សិយា. ឯវំសញ្ញោ នាមាតិ វិសយវសេន សញ្ញាវិសេសបត្ថនមាហ. ឯវំវិញ្ញាណោតិ បន ឥធ វិសយមុខេន វិញ្ញាណវិសេសបត្ថនំ វទតិ – ‘‘ឯវំនិបុណរូបទស្សនសមត្ថំ, ឯវំបញ្ចបសាទបដិមណ្ឌិតនិស្សយញ្ច មេ វិញ្ញាណំ ភវេយ្យា’’តិ.

វដ្ដំ បុរតោ អកុរូមានោតិ លោកេ ចិត្តំ អបត្ថេន្តោ. អសិលិដ្ឋំ បុព្ពេនាបរំ អសម្ពទ្ធំ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទោសោតិ អាហ – ‘‘តុយ្ហំ ទោសោ’’តិអាទិ. ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ សមាគមេ. និព្ពេឋេហិ ទោសតោ អត្តានំ មោចេហិ.

ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.