១. នកុលបិតុវគ្គោ

១. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១. ភគ្គា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា. តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘ភគ្គា’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឯវំនាមកេ ជនបទេ’’តិ, ឯវំ ពហុវចនវសេន លទ្ធនាមេ’’តិ អត្ថោ. តស្មិំ វនសណ្ឌេតិ យោ បន វនសណ្ឌោ បុព្ពេ មិគានំ អភយត្ថាយ ទិន្នោ, តស្មិំ វនសណ្ឌេ. យស្មា សោ គហបតិ តស្មិំ នគរេ ‘‘នកុលបិតា’’តិ បុត្តស្ស វសេន បញ្ញាយិត្ថ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នកុលបិតា’’តិ នកុលស្ស នាម ទារកស្ស បិតាតិ អត្ថោ. ភរិយាបិស្ស ‘‘នកុលមាតា’’តិ បញ្ញាយិត្ថ.

ជរាជិណ្ណោតិ ជរាវសេន ជិណ្ណោ, ន ព្យាធិអាទីនំ វសេន ជិណ្ណោ. វយោវុឌ្ឍោតិ ជិណ្ណត្តា ឯវ វយោវុឌ្ឍិប្បត្តិយា វុឌ្ឍោ, ន សីលាទិវុឌ្ឍិយា. ជាតិយា មហន្តតាយ ចិររត្តតាយ ជាតិមហល្លកោ. តិយទ្ធគតោតិ បឋមោ មជ្ឈិមោ បច្ឆិមោតិ តយោ អទ្ធេ គតោ. តត្ថ បឋមំ ទុតិយញ្ច អតិក្កន្តត្តា បច្ឆិមំ ឧបគតត្តា វយោអនុប្បត្តោ. អាតុរកាយោតិ ទុក្ខវេទនាបវិសតាយ អនស្សាទកាយោ. គេលញ្ញំ បន ទុក្ខគតិកន្តិ ‘‘គិលានកាយោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ១៩០ អាទយោ) ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសេ ទុក្ខគ្គហណេនេវ គហិតត្តា ព្យាធិ ន និទ្ទិដ្ឋោ. និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេនាតិ សព្ពទា អសុចិបគ្ឃរណភាវេន. សោ បនស្ស អាតុរភាវេនាតិ អាហ – ‘‘អាតុរំយេវ នាមា’’តិ. វិសេសេនាតិ អធិកភាវេន. អាតុរតីតិ អាតុរោ. សង្គាមប្បត្តោ សន្តត្តកាយោ. ជរាយ អាតុរតា ជរាតុរតា. កុសលបក្ខវឌ្ឍនេន មនោ ភាវេន្តីតិ មនោភាវនីយា. មនសា វា ភាវនីយា សម្ភាវនីយាតិ មនោភាវនីយា. អនុសាសតូតិ អនុ អនុ សាសតូតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ – ‘‘បុនប្បុនំ សាសតូ’’តិ. អបរាបរំ បវត្តិតំ ហិតវចនំ. អនោតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ យោ ឯវំ ករោតិ, តស្ស អយំ គុណោ ទោសោតិ វចនំ. តន្តិវសេនាតិ តន្តិសន្និស្សយេន អយំ អនុសាសនី នាម. បវេណីតិ តន្តិយា ឯវ វេវចនំ.

អណ្ឌំ វិយ ភូតោតិ អធិកោបមា កាយស្ស អណ្ឌកោសតោ អពលទុព្ពលភាវតោ. តេនាហ ‘‘អណ្ឌំ ហី’’តិអាទិ. ពាលោយេវ តាទិសត្តភាវសមង្គី មុហុត្តម្បិ អារោគ្យំ បដិជានន្តោ.

វិប្បសន្នានីតិ បកតិមាការំ អតិក្កមិត្វា វិសេសេន បសន្នានិ. តេនាហ – ‘‘សុឧ បសន្នានី’’តិ. បសន្នចិត្តសមុដ្ឋិតរូបសម្បទាហិ តាហិ តស្ស មុខវណ្ណស្ស បារិសុទ្ធីតិ អាហ – ‘‘បរិសុទ្ធោតិ និទ្ទោសោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘និរុបក្កិលេសតាយា’’តិអាទិ. ឯតេនេវស្សិន្ទ្រិយវិប្បសន្នតាការណម្បិ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស មុខវណ្ណោ. នយគ្គាហបញ្ញា កិរេសាតិ ឥទំ អនាវជ្ជនវសេនេវ វុត្តភាវំ សន្ធាយាហ.

យំ នេវ បុត្តស្សាតិអាទិ ‘‘ឱវទតុ នោ, ភន្តេ, ភគវា យថា មយំ បរលោកេបិ អញ្ញមញ្ញំ សមាគច្ឆេយ្យាមា’’តិ វុត្តវចនំ សន្ធាយ វុត្តមេវ. មធុរធម្មទេសនាយេវ សត្ថុ សម្មុខា បដិលទ្ធា, តស្ស អត្តនោ បេមគារវគហិតត្តា ‘‘អមតាភិសេកោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

ឥទំ បទទ្វយំ. អារកត្តា កិលេសេហិ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា. អនយេតិ អវឌ្ឍិយំ, អនត្ថេតិ អត្ថោ. អនយេ វា អនុបាយេ. ន ឥរិយនតោ អវត្តនតោ. អយេតិ វឌ្ឍិយំ អត្ថេ ឧបាយេ ច. អរណីយតោតិ បយិរុបាសិតព្ពតោ. និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា បុរិមេសុ អត្ថវិកប្បេសុ, បច្ឆិមេ បន សទ្ទសត្ថវសេនបិ. យទិបិ អរិយសទ្ទោ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥) វិសុទ្ធាសយបយោគេសុ បុថុជ្ជនេសុបិ វដ្ដតិ, ឥធ បន អរិយមគ្គាធិគមេន សព្ពលោកុត្តរភាវេន ច អរិយភាវោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ពុទ្ធា ចា’’តិអាទិ. តត្ថ បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសាតិ ឥទំ ‘‘អរិយា សប្បុរិសា’’តិ ឥធ វុត្តបទានំ អត្ថំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា បន និប្បរិយាយតោ អរិយសប្បុរិសភាវា អភិន្នសភាវា, តស្មា ‘‘សព្ពេវ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ, តស្ស ហិ ឯកន្តេន កល្យាណមិត្តោ ឥច្ឆិតព្ពោ បរតោ ឃោសមន្តរេន បឋមមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. វិសេសតោ ចស្ស ភគវាវ ‘‘កល្យាណមិត្តោ’’តិ អធិប្បេតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២). សោ ឯវ ច អវេច្ចបសាទាធិគមេន ទឡ្ហភត្តិ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥). កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធាតិ ឯត្ថ កតំ ជានាតីតិ កតញ្ញូ. កតំ វិទិតំ បាកដំ ករោតីតិ កតវេទី. បច្ចេកពុទ្ធា ហិ អនេកេសុបិ កប្បសតសហស្សេសុ កតំ ឧបការំ ជានន្តិ, កតញ្ច បាកដំ ករោន្តិ សតិជននអាមិសបដិគ្គហណាទិនា. តថា សំសារទុក្ខទុក្ខិតស្ស សក្កច្ចំ ករោន្តិ កិច្ចំ, យំ អត្តនា កាតុំ សក្កា. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យសហស្សេសុបិ កតំ ឧបការំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយញ្ច ជានន្តិ, បាកដញ្ច ករោន្តិ. សីហោ វិយ ច ឯវំ សព្ពត្ថ សក្កច្ចមេវ ធម្មទេសនំ ករោន្តេន ពុទ្ធកិច្ចំ ករោន្តិ. យាយ បដិបត្តិយា អរិយា ទិដ្ឋា នាម ហោន្តិ, តស្សា អប្បដិបជ្ជនំ, តត្ថ ច អាទរាភាវោ អរិយានំ អទស្សនសីលតា, ន ច ទស្សនេ សាធុការិតាតិ វេទិតព្ពា. ចក្ខុនា អទស្សាវីតិ ឯត្ថ ចក្ខុ នាម ន មំសចក្ខុ ឯវ, អថ ខោ ទិព្ពចក្ខុបីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា វា’’តិ. អរិយភាវោតិ យេហិ យោគតោ ‘‘អរិយា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេ មគ្គផលធម្មា ទដ្ឋព្ពា.

តត្រាតិ ញាណទស្សនស្សេវ ទស្សនភាវេ. វត្ថូតិ អធិប្បេតត្ថញាបនការណំ. ឯវំ វុត្តេបីតិ ឯវំ អញ្ញាបទេសេន អត្តុបនាយិកំ កត្វា វុត្តេបិ. ធម្មន្តិ លោកុត្តរធម្មំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា. អរិយករធម្មា អនិច្ចានុបស្សនាទយោ, វិបស្សិយមានា វា អនិច្ចាទយោ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ.

អវិនីតោតិ ន វិនីតោ អធិសីលសិក្ខាទីនំ វសេន ន សិក្ខិតោ. យេសំ សំវរវិនយាទីនំ អភាវេន អយំ ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតិ, តេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលសំវរោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ វេទិតព្ពោ, សោ ច អត្ថតោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. សតិសំវរោតិ ឥន្ទ្រិយារក្ខា, សា ច តថាបវត្តា សតិយេវ. ញាណសំវរោតិ ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ (សុ. និ. ១០៤១) វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ (សុ. និ. ១០៤១) វចនតោ សោតសង្ខាតានំ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតអវិជ្ជាអវសិដ្ឋកិលេសានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. ខន្តិសំវរោតិ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា ខន្ធា, អទោសោ វា, ‘‘បញ្ញា’’តិ កេចិ វទន្តិ. វីរិយសំវរោ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ. តេន តេន អង្គេន តស្ស តស្ស អង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ. វិក្ខម្ភនវសេន បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. សេសបទត្តយេបិ ឯសេវ នយោ.

ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេនាតិអាទិ សីលសំវរាទីនំ វិវរណំ. តត្ថ សមុបេតោតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘ឧបគតោ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១១) អាគតំ សំវរវិភង្គំ ទស្សេតិ. កាយទុច្ចរិតាទីនន្តិ ទុស្សីល្យសង្ខាតានំ កាយវចីទុច្ចរិតាទីនំ មុដ្ឋសច្ចសង្ខាតស្ស បមាទស្ស, អភិជ្ឈាទីនំ វា អក្ខន្តិអញ្ញាណកោសជ្ជានញ្ច. សំវរណតោតិ បិទហនតោ, វិនយនតោតិ កាយវាចាចិត្តានំ វិរូបបវត្តិយា វិនយនតោ, កាយទុច្ចរិតាទីនំ វា អបនយនតោ, កាយាទីនំ វា ជិម្ហបវត្តិំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧជុកនយនតោតិ អត្ថោ. បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ តថា តថា អនុប្បាទនមេវ សំវរណំ វិនយនញ្ច វេទិតព្ពំ.

យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសូ’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ នាមរូបបរិច្ឆេទបច្ចយបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានិ ន វិបស្សនាញាណានិ សម្មសនាការេន អប្បវត្តនតោ? សច្ចមេតំ, វិបស្សនាញាណស្ស បន អធិដ្ឋានភាវតោ ឯវំ វុត្តំ. នាមរូបមត្តមិទំ, ‘‘នត្ថិ ឯត្ថ អត្តា វា អត្តនិយំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តញាណំ នាមរូបវវត្ថានំ. សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សយំ វា សតី តស្មិំ កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, សា ច ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តា អត្តទិដ្ឋិ. តស្ស នាមរូបស្ស កម្មាវិជ្ជាទិបច្ចយបរិគ្គណ្ហនញាណំ បច្ចយបរិគ្គហោ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តា អហេតុទិដ្ឋិ. ‘‘ឥស្សរបុរិសបជាបតិបកតិអណុកាលាទីហិ លោកោ បវត្តតិ និវត្តតិ ចា’’តិ តថា តថា បវត្តា ទិដ្ឋិ វិសមហេតុទិដ្ឋិ. តស្សេវាតិ បច្ចយបរិគ្គហស្សេវ. កង្ខាវិតរណេនាតិ យថា ឯតរហិ នាមរូបស្ស កម្មាទិបច្ចយតោ ឧប្បត្តិ, ឯវំ អតីតេ អនាគតេបីតិ តីសុ កាលេសុ វិចិកិច្ឆាបនយនញាណេន. កថំកថីភាវស្សាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនយបវត្តាយ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សំសយប្បវត្តិយា. កលាបសម្មសនេនាតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៤៨-៤៩) ខន្ធបញ្ចកំ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា សម្មសនវសេន បវត្តេន វិបស្សនាញាណេន. អហំ មមាតិ គាហស្សាតិ ‘‘អត្តា អត្តនិយ’’ន្តិ គហណស្ស. មគ្គាមគ្គវវត្ថានេនាតិ មគ្គាមគ្គញាណវិសុទ្ធិយា. អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយាតិ អមគ្គេ ឱភាសាទិកេ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ. យស្មា សម្មទេវ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សន្តោ ‘‘ឯវមេតេ សង្ខារា អនុរូបការណតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បន ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា’’តិ. យស្មា បន សង្ខារានំ វយំ ‘‘យទិបិមេ សង្ខារា អវិច្ឆិន្នា វត្តន្តិ, ឧប្បន្នុប្បន្នា បន អប្បដិសន្ធិកា និរុជ្ឈន្តេវា’’តិ បស្សតោ កុតោ សស្សតគ្គាហោ. តស្មា វុត្តំ ‘‘វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា’’តិ. ភយទស្សនេនាតិ ភយតូបដ្ឋានញាណេន. សភយេតិ សព្ពភយានំ អាករភាវតោ សកលទុក្ខវូបសមសង្ខាតស្ស បរមស្សាសស្ស បដិបក្ខភាវតោ ច សភយេ ខន្ធបញ្ចកេ. អភយសញ្ញាយាតិ ‘‘អភយំ ខេម’’ន្តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ. អស្សាទសញ្ញា នាម បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទនវសេន បវត្តសញ្ញា, យោ ‘‘អាលយាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ. អភិរតិសញ្ញា តត្ថេវ អភិរមណវសេន បវត្តសញ្ញា, យា ‘‘នន្ទី’’តិបិ វុច្ចតិ. អមុច្ចិតុកាមតា អាទានំ. អនុបេក្ខា សង្ខារេហិ អនិព្ពិន្ទនំ, សាលយតាតិ អត្ថោ. ធម្មដ្ឋិតិយំ បដិច្ចសមុប្បាទេ. បដិលោមភាវោ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហោ, បច្ចយាការបដិច្ឆាទកមោហោ វា. និព្ពានេ ច បដិលោមភាវោ សង្ខារេសុ នតិ, និព្ពានបដិច្ឆាទកមោហោ វា. សង្ខារនិមិត្តគ្គាហោតិ យាទិសស្ស កិលេសស្ស អប្បហីនតា វិបស្សនា សង្ខារនិមិត្តំ ន មុញ្ចតិ, សោ កិលេសោ, យោ ‘‘សំយោគាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ, សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស, អតិក្កមនមេវ វា បហានំ.

បវត្តិ ឯវ បវត្តិភាវោ, បរិយុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. នីវរណាទិធម្មានន្តិ អាទិ-សទ្ទេន នីវរណបក្ខិយា កិលេសា វិតក្កវិចារាទយោ ច គយ្ហន្តិ. ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ. កេន បន បហានន្តិ? ‘‘អរិយមគ្គេហេវា’’តិ វិញ្ញាយមានោយមត្ថោ តេសំ ភាវិតត្តា អប្បវត្តិវចនតោ. ‘‘សមុទយបក្ខិកស្សា’’តិ ឯត្ថ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតុសច្ចាភិសមយាតិ កត្វា តេហិ បហាតព្ពេន តេន តេន សមុទយសង្ខាតេន លោភេន សហ បហាតព្ពត្តា សមុទយសភាវត្តា ច. សច្ចវិភង្គេ ច សព្ពកិលេសានំ សមុទយភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘សមុទយបក្ខិកា’’តិ ទិដ្ឋិអាទយោ វុច្ចន្តិ. បដិបស្សទ្ធត្តំ វូបសន្តតា.

សង្ខតនិស្សដតា សង្ខារសភាវាភាវោ. បហីនសព្ពសង្ខតន្តិ វិរហិតសព្ពសង្ខតំ, វិសង្ខារន្តិ អត្ថោ. បហានញ្ច តំ វិនយោ ចាតិ បហានវិនយោ បុរិមេន អត្ថេន. ទុតិយេន បន បហីយតីតិ បហានំ, តស្ស វិនយោតិ យោជេតព្ពោ.

ភិន្នសំវរត្តាតិ នដ្ឋសំវរត្តា, សំវរាភាវតោតិ អត្ថោ. តេន អសមាទិន្នសំវរោបិ សង្គហិតោវ ហោតិ. សមាទានេន ហិ សម្បាទេតព្ពោ សំវរោ, តទភាវេ ន ហោតីតិ. អរិយេតិ អរិយោ. បច្ចត្តវចនញ្ហេតំ. ឯសេសេតិ ឯសោ ឯសោ, អត្ថតោ អនញ្ញោតិ អត្ថោ. តជ្ជាតេតិ អត្ថតោ តំសភាវោ, សប្បុរិសោ អរិយសភាវោ, អរិយោ ច សប្បុរិសភាវោតិ អត្ថោ.

សោ អហន្តិ អត្តនា បរិកប្បិតំ អត្តានំ ទិដ្ឋិគតិកោ វទតិ. ‘‘អហំពុទ្ធិនិពន្ធនោ អត្តា’’តិ ហិ អត្តវាទិនោ លទ្ធិ. អទ្វយន្តិ ទ្វយតារហិតំ. អភិន្នំ វណ្ណមេវ ‘‘អច្ចី’’តិ គហេត្វា ‘‘អច្ចីតិ វណ្ណោ ឯវា’’តិ តេសំ ឯកត្តំ បស្សន្តោ វិយ យថាបរិកប្បិតំ អត្តានំ ‘‘រូប’’ន្តិ, យថាទិដ្ឋំ វា រូបំ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តេសំ ឯកត្តំ បស្សន្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ ឥមិស្សា បវត្តិយា អភាវេបិ រូបេ អត្តគ្គហណំ បវត្តមានំ អច្ចិយំ វណ្ណគ្គហណំ វិយ ‘‘អទ្វយទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបមាយោ ច អនញ្ញត្តាទិគហណនិទស្សនវសេនេវ វុត្តា, ន វណ្ណាទីនំ វិយ អត្តនោ វិជ្ជមានទស្សនត្ថំ. ន ហិ អត្តនិ សាមិភាវេន រូបញ្ច សកិញ្ចនភាវេន សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អត្តានំ រូបស្ស សភាវតោ អាធារណភាវេន. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ រូបស្ស អត្តនោ អាធារណភាវេន ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. បរិយុដ្ឋដ្ឋាយីតិ បរិយុដ្ឋានប្បត្តាហិ ទិដ្ឋិតណ្ហាហិ ‘‘រូបំ អត្តា, រូបវា អត្តា’’តិអាទិនា ខន្ធបញ្ចកំ មិច្ឆា គហេត្វា តិដ្ឋនតោ. តេនាហ ‘‘បរិយុដ្ឋានាការេនា’’តិអាទិ. ឯសេវ នយោតិ យោ ‘‘ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា រូបក្ខន្ធេ វុត្តោ សំវណ្ណនានយោ, វេទនាក្ខន្ធាទីសុបិ ឯសោ ឯវ នយោ វេទិតព្ពោ.

សុទ្ធរូបមេវាតិ អរូបេន អមិស្សិតំ កេវលំ រូបមេវ. អរូបន្តិ សុទ្ធអរូបំ រូបស្ស អគ្គហិតត្តា. ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេនាតិ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ គហណវសេន រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ តស្មិំ តស្មិំ គហណេ វេទនាទិវិនិមុត្តអរូបធម្មេ កសិណរូបេន សទ្ធិំ សព្ពរូបធម្មេ ច ឯកជ្ឈំ គហណសិទ្ធិតោ. បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា, តេ តេ ឯវ ធម្មេ ‘‘អត្តា’’តិ គហណតោ តេសញ្ច ឧច្ឆេទភាវតោ. អវសេសេសុ បន បន្នរសសុ ឋានេសុ រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វាបិ ទិដ្ឋិគតិកោ តត្ថ និច្ចសញ្ញំ ន វិស្សជ្ជេតិ កសិណរូបេន តំ មិស្សេត្វា តស្ស ច ឧប្បាទាទីនំ អទស្សនតោ, តស្មាស្ស តត្ថបិ ហោតិយេវ សស្សតទិដ្ឋិ ឯកច្ចសស្សតគាហវសេនបិ. មគ្គាវរណា វិបរីតទស្សនតោ. ន សគ្គាវរណា អកម្មបថប្បត្តតាយ. អកិរិយាហេតុកនត្ថិកទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ កម្មបថទិដ្ឋិយោ.

កាយោតិ រូបកាយោ. សោ អាតុរោយេវ អសវសភាវតោ. រាគទោសមោហានុគតន្តិ អប្បហីនរាគទោសមោហសន្តានេ បវត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ទស្សិតំ អាតុរភាវេន. និក្កិលេសតាយាតិ សយំ បហីនកិលេសសន្តានគតតាយ. សេខា នេវ អាតុរចិត្តា បហីនកិលេសេ ឧបាទាយ, អប្បហីនេ បន ឧបាទាយ អាតុរចិត្តា. អនាតុរចិត្តតំយេវ ភជន្តិ វដ្ដានុសារិមហាជនស្ស វិយ តេសំ ចិត្តស្ស កិលេសវសេន អាតុរត្តាភាវតោ.

នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទេវទហសុត្តវណ្ណនា

២. ទេវា វុច្ចន្តិ រាជានោ ‘‘ទិព្ពន្តិ កាមគុណេហិ កីឡន្តិ លឡន្តិ, អត្តនោ វា បុញ្ញានុភាវេន ជោតន្តី’’តិ កត្វា. តេសំ ទហោតិ ទេវទហោ. សយំជាតោ វា សោ ហោតិ, តស្មាបិ ‘‘ទេវទហោ’’តិ វុត្តោ. តស្ស អវិទូរេ និគមោ ‘‘ទេវទហ’’ន្ត្វេវ សង្ខំ គតោ យថា ‘‘វរណានគរំ, គោធាគាមោ’’តិ. បច្ឆាភូមិយំ អបរទិសាយំ និវិដ្ឋជនបទោ បច្ឆាភូមំ, តំ គន្តុកាមា បច្ឆាភូមគមិកា. តេ សភារេតិ តេ ភិក្ខូ ថេរស្ស វសេន សភារេ កាតុកាមតាយ. យទិ ថេរោ តេសំ ភារោ, ថេរស្សបិ តេ ភារា ឯវាតិ ‘‘តេ សភារេ កាតុកាមតាយា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ថេរោ តេ ឱវទិតព្ពេ អនុសាសិតព្ពេ មញ្ញតីតិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ. អយំ និព្ភារោ នាម កញ្ចិ បុគ្គលំ អត្តនោ ភារំ កត្វា អវត្តនតោ.

ចតុព្ពិធេនាតិ ធាតុកោសល្លំ អាយតនកោសល្លំ បដិច្ចសមុប្បាទកោសល្លំ ឋានាដ្ឋានកោសល្លន្តិ ឯវំ ចតុព្ពិធេន.

តេ មហល្លកាពាធិកាតិទហរបុគ្គលេ គណ្ហិត្វាវ គច្ឆតិ. តេ ហិ ទិវសទ្វយេន វូបសន្តបរិស្សមា ឯវ. ហត្ថិវានរតិត្តិរបដិពទ្ធំ វត្ថុំ កថេត្វា. ‘‘ឯឡកាឡគុម្ពេតិ កាឡតិណគច្ឆមណ្ឌបេ’’តិបិ វទន្តិ.

វិវិធំ នានាភូតំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, វិរជ្ជមេវ វេរជ្ជំ, តត្ថ គតំ, បរទេសគតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកស្សា’’តិអាទិ. ចិត្តសុទត្តាទយោតិ ចិត្តគហបតិអនាថបិណ្ឌិកាទយោ. វីមំសកាតិ ធម្មវិចារកា. កិន្តិ កីទិសំ. ទស្សនន្តិ សិទ្ធន្តំ. អាចិក្ខតិ កីទិសន្តិ អធិប្បាយោ. ធម្មស្សាតិ ភគវតា វុត្តធម្មស្ស. អនុធម្មន្តិ អនុកូលំ អវិរុជ្ឈនធម្មំ. សោ បន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបទេសនាវិត្ថារោតិ អាហ – ‘‘វុត្តព្យាករណស្ស អនុព្យាករណ’’ន្តិ. ធារេតិ អត្តនោ ផលន្តិ ធម្មោ, ការណន្តិ អាហ – ‘‘សហធម្មិកោតិ សការណោ’’តិ. ឥមិនាបិ បាឋន្តរេន វាទោ ឯវ ទីបិតោ, ន តេន បកាសិតា កិរិយា.

តណ្ហាវសេនេវ ឆន្នម្បិ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា រាគាទយោ តណ្ហាយ ឯវ អវត្ថាវិសេសាតិ. តេនាហ ‘‘តណ្ហា ហី’’តិអាទិ. វិហនន្តិ កាយំ ចិត្តញ្ចាតិ វិឃាតោ, ទុក្ខន្តិ អាហ – ‘‘អវិឃាតោតិ និទុក្ខោ’’តិ. ឧបាយាសេតិ ឧបតាបេតីតិ ឧបាយាសោ, ឧបតាបោ. តប្បដិបក្ខោ បន អនុបាយាសោ និរូបតាបោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

ទេវទហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៣. ‘‘អវន្តិទក្ខិណាបថេ’’តិ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ អាគតត្តា អាហ ‘‘អវន្តិទក្ខិណាបថសង្ខាតេ’’តិ. មជ្ឈិមទេសតោ ហិ ទក្ខិណទិសាយ អវន្តិរដ្ឋំ. បវត្តយិត្ថ ឯត្ថ លទ្ធីតិ បវត្តំ, បវត្តិតព្ពដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘លទ្ធិបវត្តដ្ឋានេ’’តិ. រុប្បនសភាវោ ធម្មោតិ កត្វា រូបធាតូតិ រូបក្ខន្ធោ វុត្តោ. រូបធាតុម្ហិ អារម្មណបច្ចយភូតេន រាគេន សហជាតេនបិ អសហជាតេនបិ ឧបនិស្សយភូតេន អប្បហីនភាវេនេវ វិនិពទ្ធំ បដិពទ្ធំ កម្មវិញ្ញាណំ. ឱកសារីតិ វុច្ចតិ – ‘‘តស្មិំ រូបធាតុសញ្ញិតេ ឱកេ សរតិ បវត្តតី’’តិ កត្វា. អវតិ ឯត្ថ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ ឱកំ, បវត្តិដ្ឋានំ. តេនាហ – ‘‘គេហសារី អាលយសារី’’តិ.

ឧគច្ឆតិ វា ឯត្ថ វេទនាទីហិ សទ្ធិំ សមវេតីតិ ឱកោ, ចក្ខុរូបាទិ. បច្ចយោតិ អារម្មណាទិវសេន បច្ចយោ. បច្ចយោ ហោតីតិ អនន្តរសមនន្តរាទិនា ចេវ កម្មូបនិស្សយអារម្មណាទិនា ច. ‘‘វិញ្ញាណធាតុ ខោ, គហបតី’’តិ ឯវំ វុត្តេ ‘‘កម្មវិញ្ញាណវិបាកវិញ្ញាណេសុ កតរំ នុ ខោ’’តិ សម្មោហោ ភវេយ្យ. តស្ស សម្មោហស្ស វិឃាតត្ថំ អបគមនត្ថំ. អសម្ភិន្នាវាតិ អសំកិណ្ណាវ ទេសនា កតា. អារម្មណវសេន ចតស្សោ អភិសង្ខារវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ វុត្តា – ‘‘រូបុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, រូបារម្មណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៥៣). តា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ទស្សេតុម្បិ.

ទឡ្ហំ អភិនិវេសវសេន អារម្មណំ ឧបេន្តីតិ ឧបយា, តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. អធិដ្ឋានភូតាតិ បតិដ្ឋានភូតា. អភិនិវេសភូតាតិ តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិស្ស អជ្ឈោសាយ បវត្តិយា ការណភូតា. អនុសយភូតាតិ រាគានុសយទិដ្ឋានុសយភូតា. ឧបរិមកោដិយាតិ បហានស្ស ឧបរិមកោដិយា. ពុទ្ធានញ្ញេវ ហិ តេ សវាសនា បហីនា. បុព្ពេ អគ្គហិតំ វិញ្ញាណំ អគ្គហិតមេវាតិ កត្វា កស្មា ឥធ ទេសនា កតាតិ ចោទេតិ – ‘‘ឥធ វិញ្ញាណំ កស្មា គហិត’’ន្តិ. បុព្ពេ ‘‘វិញ្ញាណធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចមានេ យថា យថា សម្មោហោ សិយា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិភាគស្ស ទុក្ករត្តា, ឥធ បន សម្មោហស្ស ឱកាសោវ នត្ថិ អវិសេសេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កិលេសប្បហានវសេនាតិ. តេនាហ ‘‘កិលេសប្បហានទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ. កម្មវិញ្ញាណេន ឱកំ អសរន្តេនា’’តិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. អសរន្តេនាតិ អនុបគច្ឆន្តេន.

បច្ចយដ្ឋេនាតិ អារម្មណាទិបច្ចយភាវេន. និមិត្តំ ឧប្បត្តិកំ. អារម្មណ…បេ… និកេតន្តិ អារម្មណករណសង្ខាតេន និវាសដ្ឋានភូតេន រូបមេវ និកេតន្តិ រូបនិមិត្តនិកេតំ.

ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយាតិ អជ្ឈត្តខន្ធបញ្ចកេ ឆន្ទរាគស្ស ពលវភាវេន តំ ‘‘ឱកោ’’តិ, ពហិទ្ធា ឆសុ អារម្មណេសុ តស្ស ទុព្ពលតាយ តានិ ‘‘និកេត’’ន្តិ វុត្តានិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សមានេបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱកោតិ វុច្ចតិ គេហមេវ រត្តិដ្ឋានភាវតោ. និកេតន្តិ វុច្ចតិ ឧយ្យានាទិ ទិវាដ្ឋានភាវតោ. តតោ ទុព្ពលតរោ ហោតិ ឆន្ទរាគោ.

គេហស្សិតសុខេនាតិ គេហនិស្សិតេន ចិត្តស្ស សុខេន សុខិតោ សុខប្បត្តោ ហោតិ. កិច្ចករណីយេសូតិ ខុទ្ទកេសុ ចេវ មហន្តេសុ ច កត្តព្ពត្ថេសុ. សយន្តិ អត្តនា. អន្តោតិ ចិត្តជ្ឈាសយេ.

ឯវំរូបោតិ ឦទិសរូបោ. វណ្ណសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទោ រូបាយតនស្ស វិយ សណ្ឋានស្សបិ វាចកោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទីឃរស្ស កាឡោទាតាទីសុ រូបេសូ’’តិ វុត្តំ. សុខាទីសូតិ សោមនស្សាទីសុ. តត្ថ ហិ ‘‘អភិណ្ហំ សោមនស្សិតោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនា សិយា. ឯវំសញ្ញោ នាមាតិ វិសយវសេន សញ្ញាវិសេសបត្ថនមាហ. ឯវំវិញ្ញាណោតិ បន ឥធ វិសយមុខេន វិញ្ញាណវិសេសបត្ថនំ វទតិ – ‘‘ឯវំនិបុណរូបទស្សនសមត្ថំ, ឯវំបញ្ចបសាទបដិមណ្ឌិតនិស្សយញ្ច មេ វិញ្ញាណំ ភវេយ្យា’’តិ.

វដ្ដំ បុរតោ អកុរូមានោតិ លោកេ ចិត្តំ អបត្ថេន្តោ. អសិលិដ្ឋំ បុព្ពេនាបរំ អសម្ពទ្ធំ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទោសោតិ អាហ – ‘‘តុយ្ហំ ទោសោ’’តិអាទិ. ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ សមាគមេ. និព្ពេឋេហិ ទោសតោ អត្តានំ មោចេហិ.

ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៤. ចូឡឆក្កបញ្ហេតិ មូលបណ្ណាសេ ចូឡតណ្ហាសង្ខយសុត្តេ (ម. និ. ១.៣៩០ អាទយោ). មហាសក្កបញ្ហេបីតិ មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តេបិ (ម. និ. ១.៣៩៦ អាទយោ). ឯតន្តិ ‘‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិសុត្តបទំ. តណ្ហា សម្មទេវ ខីយតិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ, អសង្ខតា ធាតូតិ អាហ ‘‘តណ្ហាសង្ខយេ និព្ពានេ’’តិ. អន្តំ អតិក្កន្តនិដ្ឋាតិ អន្តរហិតនិដ្ឋា. តេនាហ ‘‘សតតនិដ្ឋា’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘អច្ចន្តយោគក្ខេមិនោ’’តិអាទីសុ.

ទុតិយហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

៥. សមាធីតិ អប្បនាសមាធិ, ឧបចារសមាធិ វា. កម្មដ្ឋានន្តិ សមាធិបាទកំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. ‘‘ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ បាឋោ. បត្ថេតីតិ ‘‘អហោ វត មេ ឦទិសំ រូបំ ភវេយ្យា’’តិ. អភិវទតីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនិវេសំ វទតិ. តេនាហ ‘‘តាយ អភិនន្ទនាយា’’តិអាទិ. ‘‘អហោ បិយំ ឥដ្ឋ’’ន្តិ វចីភេទេ អសតិបិ តថា លោភុប្បាទេ សតិ អភិវទតិយេវ នាម. តេនាហ ‘‘វាចំ អភិន្ទន្តោ’’តិ. ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ អត្តនោ បរិណាមេត្វា អនញ្ញគោចរំ វិយ កត្វា គណ្ហន្តោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គិលិត្វាតិ បរិនិដ្ឋបេត្វា គណ្ហាតី’’តិ. ‘‘អភិនន្ទតី’’តិអាទយោ បុព្ពភាគវសេន វុត្តា, ‘‘ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី’’តិ ទ្វារប្បត្តវសេន. បឋមេហិ បទេហិ អនុសយោ, បច្ឆិមេន បរិយុដ្ឋានន្តិ កេចិ ‘‘គហណដ្ឋេន ឧបាទាន’’ន្តិ កត្វា. នាភិនន្ទតិ នាភិវទតីតិ ឯត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ន ‘‘ឥដ្ឋំ កន្ត’’ន្តិ វទតីតិ ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ ន វទតិ, ‘‘កន្ត’’ន្តិ ន វទតិ. នាភិវទតិយេវ តណ្ហាយ អនុបាទិយត្តា.

សមាធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បដិសល្លាណសុត្តវណ្ណនា

៦. ញត្វា អាហាតិ ‘‘សតិ កាយវិវេកេ ចិត្តវិវេកោ, តស្មិំ សតិ ឧបធិវិវេកោ ច ឥមេសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ញត្វា អាហ.

បដិសល្លាណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៧. គហណេន ឧប្បន្នំ បរិតស្សនន្តិ ខន្ធបញ្ចកេ ‘‘អហំ មមា’’តិ គហណេន ឧប្បន្នំ តណ្ហាបរិតស្សនំ ទិដ្ឋិបរិតស្សនញ្ច. អបរិតស្សនន្តិ បរិតស្សនាភាវំ, បរិតស្សនបដិបក្ខំ វា. អហុ វត មេតំ ពលយោព្ពនាទិ. កម្មវិញ្ញាណន្តិ វិបរិណាមារម្មណំ តណ្ហាទិដ្ឋិសហគតំ វិញ្ញាណំ តទនុវត្តិ ច. អនុបរិវត្តិ នាម តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តិ. តេនាហ ‘‘វិបរិណាមារម្មណចិត្តតោ’’តិ. អកុសលធម្មសមុប្បាទាតិ តណ្ហាយ អញ្ញាកុសលធម្មសមុប្បាទា. បរិយាទិយិត្វាតិ ខេបេត្វា, តស្ស បវត្តិតុំ ឱកាសំ អទត្វា. សឧត្តាសោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សឧត្តាសោ. គណ្ហិត្វាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហេហិ គហេត្វា តេសញ្ចេវ វសេន បរិតស្សកោ. រូបភេទានុបរិវត្តិ ចិត្តំ ន ហោតិ. វដ្ដតីតិ សព្ពាការេន វត្តុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ.

ឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៨. តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ទេសនា កតា ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ទេសនាយ អាគតត្តា. ចតូសុ សុត្តេសូតិ បញ្ចមាទីសុ ចតូសុ សុត្តេសុ. ចតុត្ថេ បន វិវដ្ដមេវ កថិតំ.

ទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កាលត្តយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៩. យទិ អតីតានាគតំ ឯតរហិ នត្ថិភាវតោ អនិច្ចំ, បច្ចុប្បន្នម្បិ តទា នត្ថីតិ កោ បន វាទោ តស្ស អនិច្ចតាយ, បច្ចុប្បន្នម្ហិ កថាវ កា ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នត្តា តស្ស. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘និព្ពត្តា យេ ច តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា’’តិ (មហានិ. ១០).

កាលត្តយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០-១១. កាលត្តយទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

១០-១១. តថារូបេនេវាតិ យថារូបេនេវ បុគ្គលជ្ឈាសយេន នវមំ សុត្តំ កថិតំ, តថារូបេនេវាតិ. តេ កិរ ភិក្ខូ អតីតានាគតំ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា, តថា ‘‘អនត្តា’’តិ សល្លក្ខេត្វា បច្ចុប្បន្នេ កិលមិំសុ. ‘‘អថ នេស’’ន្តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វត្តព្ពំ.

កាលត្តយទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នកុលបិតុវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.